terça-feira, 31 de março de 2009
Ulandu wa Kandumbu (cosi oku seteka)
Okulia Kuwa!
sexta-feira, 20 de março de 2009
Ukuetu Benedito Cangeno watusonehela
Otchisimilo tch'ove tch'okusovola kamwe akanhondo k'umbundu vo' internet tchandisandjwisa tchalwa. Ovisimilo vyasoka ndevi ovyo twasukila otcho v'ofeka y'etu ndulingilemo tchimwe tchisilivila. Ove salapo tchiwa, kwenda upange wafetika ndeti wendisa k'ovaso.
Ame
Benedito Cangeno»
.............................
segunda-feira, 9 de março de 2009
Olusapo: osima vaimahisa owiki
Oco yapa vokusapela, umue walombolola ekalo kaliaposokele lia ndona umue okuti olipanda calua. Posi eya osanda okulekisa okuti ovo vakuete ovikuata, olohuasi. Eci catanga mo omanu ceci okuti ndona u ndeti kayongola okutalavaia, ulume muele eye lika onalavayi, ndaeño kepata oku atundila kakuli vo uhuasi.
Sekulu umue yu watambulula hati, ndona ovanguiwa apa olinga ndolusapo wosima:
“Osima vayilisa owiki. Puãi yapa kayimuha, ikuata okulesa etimba liaye liosi, la pana okuti owiki waco kawapitilile”.
quinta-feira, 5 de março de 2009
Osãi y'akãi (Tusumbili olonjali)
terça-feira, 13 de janeiro de 2009
Olusapo watete ko 2009: “ONGUE KUENDA OÑAÑA”
Kuakala apa ko Cindumbu umue utyañi wolohuin, una wakala locikele cokupasuka vokuca oco alimelehe ko vusenge. Koñolosi oco asiataele okutyuka.
Ulume wu ndeti wakala ocimbumba lokukuata oñaña yosiwe. Walumbile vo ongue asangele tupu okamola ulika v’usitu. Yu vakuata muele ocikembe, cikale eye, cikale ocinyama. Weya okukolela ongue oyo toke petosi lyokuyisilasila okulava oñanã osimbu eye akatyanã olohuin. Koñolosi pokutyuka, ongue yasiataele okuyolela ñala yaye ndacina olombua viasiata okulinga.
Olosungue vyutiañi violohuin eteke limue viafetika okulungula vati:
– Ovê, lunguka, ocinyama ndongue hacoko okolela. Eci cilumana, omo okuti covusenge. Eteke ño onjala yusiopota, oñaña yove iya yitakiliwa.
Utyañi kaendele lokukapako alungulo vaco, kuenda waenda lokusima ati olosungue vienda lokuluisa. Ongue ekamba lyaye, nda kacipondola okuti yipanga usuanji wanlinga ndowo. Ovo puãi vaenda lokutongeka okulungula:
– Eteke onjala yukuata, kamba lyove ngue wiya otakila oñaña!
Eteke limue, oco apa okuti utyañi utue wotokota levi ainda lokuyeva, ati ndipitila ndeti konjo, olete ongue yuyolela lesanju. Ocitangi ño ceci okuti omela wangue wasalala osonde yitalala… Utyañi opo vali kasumile, simbo kutue kuitaela asangu. Wakuata vondiaviti yaye, yeyi vutue wangue, alopo yimue yeyi, toke ocinyama catula omwenyo. Okuiya iñila ndeti kohondo, wasaña oñaña yapekela, kuenda yonla muele ndusongui. Ponele yohama patandavala ekongo limue lyonyoha yatula omuenyo. Utyañi weya okulivela leci apanga, kuti puãi ongue yateyuila oñanã yañala yaye konyoha, oco yakuatela osonde komela. Ulume leci apanga vali kacilete. Weya okukenda ongue kumosi londiaviti.
Ondaka yokupatekela: sumbila alungulo otambula, puãi sokolola apa handi puapangele cimue, kuenda cavelapo, sokolola okuti kulivela wakaele ukulu nda akusiala konyima.
(Muele yolusapo lame vo sokulihile, puãi tueya lawo oco tusokololi)
Gociante Patissa, Benguela 12-01-09
segunda-feira, 1 de dezembro de 2008
Ndasanjuka calwa omo ndasanga ovisikilo ndisole
Osimanu yapita ndeti oco ukuenje umue atela okupapata vo computador imwe yanyolehele. Esanju lyaco linene calwa.
Sali po ciwa
quinta-feira, 31 de julho de 2008
Tusokololi: Omõla Ufeko wakeluhila akulu vohongele.Ofeka yimosi lika
terça-feira, 22 de julho de 2008
Poesia: "Talama handi"
kaviandimbile handi
olonjanja kavitendiwa tualisisita
haka kwenda ukuetu kupula
olonjanja kavitendiwa tualisipula
Acinyi conjila yange
a lume koloneke viange viohuya
ndinge ohenda njevelele
kukatakate peka lyange ndepupu lyofela
nda ndakulueyela ove netele
apa handi ovina kavianyolehele
ukuetu mbanjiliye kukapuke kutue
Tulilongise lolonjila
uloño wokusika efienu vohali yokupalanla
tyuka ukuacisola cange katualisile
ocisola cange ocikuetele ondimbu
haka hela mbi cilinga osimbu?
mbi hela olivela?
talama yevelela sokolola
ukuacisolacange cimosi lika
«In Consulado do Vazio, Gociante Patissa 2008»
terça-feira, 20 de maio de 2008
Mbi oyongola okupiñala o'telemovel ya inakulu yange?
sábado, 10 de maio de 2008
Ivaluka njali yove. Ame ndafetika ko ale
Gociante Patissa
(Lavululi: ociluvyaluvya casangiwa po "Angola Xyami")
terça-feira, 12 de fevereiro de 2008
Tuyoli po kamwe (kulier yove)
- Ó mulher, mi traz cá a comida e o colher.
Ukai kacolombolokele nda colher yaco onye, puai calingaale ocituwa okuti pokulia te lo’nguto.
Oloneke vipita, eye ulume otongeka lokupinga l’anyami kumosi l’asonjo nda olete akombe:
- Ó mulher, mi traz cá a comida e o colher.
Eteke limwe ukai utue wotokota, okuiya wakwa lokulinga hati:
- Ame vo ndakava…!!! Ove umbulutu yimwe yivi, nye olingila okuti nda olete akombe onditukala “colher”??? Etali vo kacipiti: KOLIER YOVE, KOLIER YA MAMAI YOVE, KOLIER YA PAPAI YOVE, KOLIER YO’KIMBO LYENE!!!!!
- Ulume andi wasaluka, cipopia ndona kacolombolokele. Lakombe vo vasaluka. Ukai yo enda lokulupuka kumosi lokupalamisa:
- NDAKULONGA! KOLIER YOVE! ONDILAVISA, ONDITUKALA… NYE OPOPELA OPUTU YOVE Y’ANIÑA? NDUKUTELEKELA, HANDI OLINGA HETI KOLIER????
(Wasapuilile ko tate Victor Manuel Patissa – eye watula omwenyo epandu-vali kwanyamo k’onyima)
terça-feira, 5 de fevereiro de 2008
OCITANGI CATETE (1)
Etambululo: Cavelapo okuyoka lohombo, oco kesinya lyo lui kusale ohosi kuenda akovi, omo akuti oyo kayili amela. Konjanja yavali, ambata ongalo yakovi, puãi otiuka lohombo. Vungende watatu ambata ohosi, oco akuti kesinya alopo kusala, yimue vali onjanja, ohosi lamela. Vokusula ko, okuenda lohombo okukasanga ohosi kumosi lamela.
OCITANGI CAVALI (2)
Etambululo: Ondaka yimue kayalelukile. Puai wapopia walinga hati, omo okuti kokukala kuetu omola akota liove omola wove vo, ove te walyangela konambi yonekulu yove yonepa yomola wove ukai. Konepa yonekulu komola ulume, epata lyove lyosi (cikale vamanjove ckale vakota ale apalume) vakukalelapo ale, onambi yayo vo.
sábado, 19 de janeiro de 2008
Tuyoli po kamwe (Tala tala kilu)
Kuakala ukuenje umue okuti, omo kasolele upange wokulima, wavanja upange vocakati kolupale waye. Vokuenda kuoloneke yu wainda lokulilongisa elimi lio'putu. Lo ame layo vo yafetika okuvokiya.
Eteke limwe vokuenda okuñualañuala wasokolola okulia osanji lovakamba vaye ko'nanya. Okuiya wosika ndona yaye hati:
- Ó mulher, vou trazer meus migos. Tráta lá aquilo (eye kalongisa oputu yaco ku'ndona)
Vokutiuka weya apa lesanju lesolo kumosi. Puãi hati ndivanjiliya pevindi, osanji alopo yeyi ivanja, kayapondelwe, kayatelekelwe.
- Mas, ó mulher, osanji kwayitelekele?
- Sio! - Ukai watambulula
- Mas eu não disse trata lá aquilo?
- Oco mwele ndapanga. Omo okuti walinga heti tala tala kilu, ndasima siti ukuetu mbi wasakalala lombela. Oko mwele ndalaña loku tala tala kilu... ndamuna wacinuma.
(Wasapuila ko kota lyange Rosa Ngueve Gociante Patissa)
Lilongisa po kamue Umbundu
http://www.mujimbo.com/ovimbundo/orididacticas.htm
Ukuetu wu ndeti evindi liaye waliluka heti Ombala yovimbundu. Handi kulengelela mo ño...!
Ombembwa Yiviale.
GP
sábado, 12 de janeiro de 2008
Ovimbundu esila ly'olonganji
Ovimbundu esila lyowiñi lyocitumbuylukila co Bantu (vocifuka co Africa), vasoka ndonepa yakwala ketendelo lyolonunge vyofeka. Ovimbundu olonyitiwe vyocakati kwenda ombwelo yofeka, kwaluhumba vo Huambo, Oviye, Ombaka, Kuanza sul, Oluvango, o Musambe, kwenda Okunene. Puãi okucipopia mwele ocili, Umbundu kawasile ofeka, vamue vati momo lyuyaki wakoka okuti omanu kavakuata ocitumalo cimwamer lika, kuli andi vana vasima okuti kotembo y’upika apata valisandola. Onepa yatatu yavana vasima okuti kakuli ale owiñi kahulisangi, nde ci catuwa olomunda okuti kavilisangi.
Catyamela koviholo, olonoño vyalua vyolonyitiwe vimbundu, ndeci asonehi Manuel Rui Monteiro, Ndunduma Wa Lepi, Pepetela Gabriela Antunes (Una wafa ale), Aires de Almeida Santos (laye vo wafa), Alda Lara (laye vo wafa). Konepa yolonjimbi, tukwete handi ndeci Tchissica Artz, Sabino Henda, Bela Tchicola, Justino Handanga, Katchiungo, Flay, Bessa Teixeira, Matias Damásio, Joaquim Viola, César Kangwe (ava ndeti olonganji vo vonjo yingungo vyio Rádio Nacional de Angola).
Konepa yolondambi vyafeko, ndaño kavacitela okuvangula elimi ly’Umbundu, kulala wo Miss Angola, vitatu olonduko vyatela okuvyala, ndeci Geovana Pinto Leite (U’mbaka), Hidianete Cussema (wo k’Oviye) kwenda andi umalehe Zenilde Josias. Cisukila puãi okulombolola okuti ulala Wo Miss Angola amanu vosi ko vahusole ale vahusumba, omo okuti afeko wakisikiwa okuwenda vocila luwalo wokosi lika, kwenda olonjanja vimwe asongwi vamwe (apika voloñeyi) vainda lokuvayonjayonja lolombongo kwenda ukema oco vapekele lavo.
Kolonganji vyokuhambatisa asapulo, vyapiala ovimbundu okuti apa vyapita viasia onduko, cikale kolonjo vingungu, ko yoviluvialuvya, cikale onjo yovikanda vyesapulo. Tusokololi ndeci Analtina Dias, Mário Vaz, Luís Domingos, Bela Malaquias, Patrícia Pacheco, Luísa Fançony, Cristina Miranda, Mateus Gonçalves ale William Tonet.
Ombembwa yiviale!
GP
Olusapo watete: Ukuenje wakwelisiwa lo'hosi
Kuakala ukwenje umue wamuile eñanya mekonda lyokusola afeko vavali. Cakala osimbu, otembo yina okuti akwenje vasiatele okwenda komonda, vamwe ovingu yitola ocikalasãu. Eye vo elitoko liaño ko, lilinga usumba.
Ukwenje wu ndeti weya okulinga okuti, eye apa nda walula ufeko asole, puãi ocitangi ceci okuti ufeko anola kosongo yavo kupala caloa. Kokufetika wakolaila, noke kokwama kwoloneke wasanga esokiyo limwe.
Eye watala okuti ufeko waco asole, nda okukaupopa oloneke viosi cilinga ndokutalisa ohali. Olongenda vilinga vyaloa. Konepa yamukwavo, olonjali vo iya vitema okuvanjiliya okuti olonjanja vyosi ukuenje eya okusuñinya omola wavo ufeko ocilwa kokupekela. Andi apa ndamuna akulu vacipopaile ale okuti “omuine ukuete epute owo uloña v’ewe, laye vo wavanjiliya okuti osikeleta yaye kayipitila ño ciwa”. “Omo lyaco, linga ndisande po vali ufeko umwe ño okuti nda su sole, puãi pala ño okutepulula koloñehi”, ovio olondunge apa okuenje waco atela okusokolola.
Ulonõ apa nda wainda ciwa, kakele ño okuti ukwenje wu ndeti mbi wayonga ko enene, ufeko ndopo yaci wamina. Ceya okulinga okuti una velisungwe eye weya okusiata vali kovina viokohondo. Untende apa oco alikapele wowu okuti, una ndisole oco sikokavise, ndivanja po ño umwe ño wokupuyukila.
Kapapitile osimbu yalwa, olonjali viufeko wavali viaciyeva. Okuiya apa kavyiuvilikiya…! Una ukwenje hati “Ene uvela, lalimwe eteke ndasokiyile okuti wu okasi ndeti latimba avali eye ndikala laye. Kwenda oco ombinda yange…”
Olonjali yu vyopula vati “ombinda yanye, nda cinena omola kilu lyeve ove wacikuliha?”. Opo lyolyo hó. Olonjali vyukwenje lavyo le ufeko omisi ndeti kavosanjukilile, puãi ceci ño okuti “ove olinga ukwenje ove mwele wacinyola”. Eye watwatwako lokusilula. Weya petosi lyokupula okuti “ene ulinga omanu vimbo, omunu opilikiwa okulya lamela v’ocitina osimbu okuti ositu ayeva vusenge yivolela vonjo?”. Olondaka vyamamako, puãi isia yufeko wamina ovanja ño. Ondaka atambulula yeyi okuti kakuli cituva otembo; oloneke eci vyamako olondunge vikatyuka.
Osande yukwenje, ndomo eye mwele acisima, yakala pokuti osongo yufeko asole yakala ocipala. Kwenda londaka yokuti ukuenje walueyisa handi kayapitilile. Oñolosi oyo oñolosi ukuenje mba olimba vonjila okukasanda ndambi yaye. Wapopia walinga hale hati “osanda ondambi kakavi”. Ungende wosi utima undundula omo lyongeva kwenda ocisola. Vutima waye mupita ño ocisimilo cokupita p’uvelo w’ocindumba peteke lyokukwela.
Walinga mwele lupuke, lupuke, toke ocipepi lokimbo oku atundilila. Okwuiya ohosi yatakata. Wamola ño okuti cimwe alopo coco kovaso. Vokuvanjiliya ciwa, wayilimbuka ohosi. Eye iya oñualapo lokulupuka kumwe kakusetekiwa. Oko alale lolupesi. Olinga ño eci apitila kesinya ocipepi lonjo yaye, ohosi yeyi kovaso. Puãi mbi ndityuka kimbo lyandambi yaye oku atundilila, ohosi alopo yeyi. Pana akuti mwele wasoya, oco ño ocinyama cakatakata. Lapa cainda vali kamwile po, eci amola ciwa mwele eñanya apita lalyo. Utanya vali kacinjile okutwa ati ame ndikwela. Weya okucilimbuka akuti ondiangu yatunda pimo lina alikala.
Ondaka youkpatekela: volusapo wetu watete, ondaka tunola po yeyi okuti, okusanga omunu ukwacisola ctu kacalelulukile, puãi okuvanja umwe wokulipuisila oloñeyi uloño ko. Tu ivaluki okuti ca siata okuvanja itangi.
Olosapo viovofeka yetu. Ombembwa yiviale!
Gociante Patissa
quarta-feira, 2 de janeiro de 2008
Eteke lyatete
Tufetika cilo ulima wokaliye, puãi twasima tuti yapityila otembo yo'kwambatisa evindi lyasapulo lovisimilo kelimi lya vakukululu vetu.
Kacalelukile, capiala okuti katusangi ovitumalo vyelongiso ly'Umbundu, puãi wapopia walinga heti "Ukwene kakulongisa uveke, oco wakusaña lawo ale".
Tukwati kumosi ocikele co avela evindi kelimi lyetu, cikale lasapulo, cikale lóvisimilo.
Ombembwa yiviale!
Gociante Patissa
por_Latn umb_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn ewe_Latn cat_Latn unk por_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn lij_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn bos_Latn por_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn bem_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn sag_Latn umb_Latn umb_Latn lij_Latn por_Latn umb_Latn glg_Latn umb_Latn lij_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn grn_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn glg_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn por_Latn umb_Latn grn_Latn umb_Latn oci_Latn umb_Latn umb_Latn vec_Latn grn_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn vec_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn lij_Latn por_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn lij_Latn