UKANDA WOLWALI WOMOKO YOMUNU
Eteke cakala ekwi (10) ko sayi ya cemba
kulima wohulukayi ovita eciya akwi akwala l’ecelala, Onjango yatatu yowingi
wolofeka vyalikongela yasokiya, V’onjo yonguluvulu yo Chaillot ko Paris, ukanda
wolwali womoko yomunu. Eteke lyakwamako lyekwi lamosi (11) osayi ya cemba
yulima ohukayi ovita eciya akwi akwala l’ecelala, onjango yowingi yo UNESCO
yatyamesa asulilo oku eyo akulihisa ekwatiso lyukanda wowingi wovopange osi
esukiyo.
ELOMBOLWILO
Okukolela ukulihiso ekalo lityamela
kovimata mata vyepata lyomanu kwenda omoko yasoka kwavosi. Kwenda yesunga
yilinga ombembwa yimwe yapana yesunga kwenda yombembwa v’olwali.
Okukolela eci kacakulihiwile kwenda
esepwiso lyomoko yomunu, lyatwala kokuponda, okungwalisa olondunge vyowiñgi
kwenda ekalu lyolwali lumwe muna vakwamwenyo vakaliyela okuvangula kwenda
okulitava, vayovoka kusumba kwenda kusuka , yalombolwiwa ndeyi yavelapo hayo
yalelapo vali keswimo liwa lyomunu.
Okukolela okuti cavelapo okweca ulongo
kokwamako okulyeca kukamba wolofeka.
Olukolela okuti vukanda owiñgi wofokeka
vyalikongela, wasapula onjanja yokaliye etavo lyawo komoko yavelapo yomunu,
kekalo kwenda esilivilo lyomwenyo womunu, okulisoka komoko yalume kwenda yakayi
kwenda yilombolola utoyi wokweca okwamako kwowingi kwenda okweca ekalo
lyaposoka lyomwenyo v’eyovo limwe lyavelapo.
Okukolela okuti olofeka vyalityamela
vyatyamela okukwata, okulikwatisako l’elisokiyo lyolofeka vilikwete omunga,
esumbilo lyolwali kwenda owingi womoko yulume kwenda ayovo avelapo.
Okukolela okuti omunga yimwe yolomoko evi
kwenda ayovo lyavelapo vali kesilivilo kokusumbila etyamêlo eli.
Onjango yowiñgi yalombolola ukanda ovu
wolwali womoko yomunu l’esokolwilo lyavosi okulipitilisa kawiñgi osi kwenda olofeka
vyosi, oco okuti omanu vosi kwenda okuti avimatamata vyosi vyowiñgi, okukwata
ukanda owu olonjanja vyosi vesokolwilo, vakwata ongusu yaco, okupisa
kelilongiso kwenda kepindiso, lyokwamisako esumbilo lyolomoko evi kwenda
ombembwa, kwenda okukwata okupisa kovikele vyamako vyeci citumila ofeka kwenda
colwali, okukulihisa kwenda okucilinga volwali kwenda ava vaci kasi, ndañgo
kowiñgi wolofeka vyatyamêlako ndeci kwevi vyolofeka vikasi kovaso yavyo :
OCIHASU CATETE
Omanu vosi vacitiwa valipwa kwenda valisoka
kovina vyosikwenda komoko. Ovo vakwete esunga kwenda, kwenda olondunge kwenje
ovo vatêla okuliteywila kuvamwe kwenda vakwavo vesokolwilo lyocisola.
OCIHASU CAVALI
Omunu eye omunu citava okukala lolomoko
vyosi kwenda ayovo osi aciwa vukanda owu kawupiñganyiwa, ndeci citukwiwa
kovivalo vyakova, kulume pamwe ukãyi, k’elimi, ketavo, kocisimilo culoñgo woku
vyala ofeka ale esokolwilo lyosi likwavo lyefetikilo lyofeka ale lyowiñgi,
lyukwasi, lyucitiwe wekalo limwe lyosi konepa yikwavo kakukala etepiso lalimwe lyupisiwa
kesokiyo lyuloñgo wokuvyala ofeka, lyesunga ale lyolwali lyofeka a lyosi okuti
omunu watunda, okuti ofeka eyi yiyovoke okuti yityamêla yikwavo ale yikala
longave yimwe yokulitumila oyonwêle.
OCIHASU CATATU
Lomwe okakala upika ndañgo oselevende; upika
kwenda omwîlu yapika vyatatekiwa kolonjila vyayo vyosi.
OCIHASU CAKWÃLA
Lomwe okapumiwa, ndañgo akangiso ohali
yalwa, ungangala uvi.
OCIHASU CATÃLO
Omunu eye omunu okwete omoko yokukuliha
kolonepa vyosi vyofeka yahe yesunga.
OCIHASU CEPANDU
Omanu vosi valisoka kocihandeleko. Kwenda
vakwete omoko. Kayalitepele yalisoka kokutatiwa kwocihandeko.
Omanu vosi vakwete omoko yokutatiwas
yasoka okupisa kokutepisa uvi wosi unyõla ukanda owu kwenda esanumulo lyosi
kwenda etepiso.
OCIHASU CEPANDU VALI
Omunu eye omunu okwete omoko yekwato liwa
kesunga lyofeka, lyapama litetwiya ovilinga vivi omoko yavelapo eye
yokulihiwila kelisokiyo ale kocihandeleko.
OCIHASU CELELÃLA
Lomwe enda vokalyawoso, vokayike ale
okutilila kosamwa yofeka.
OCIHASU CECIYA
Omunu eye omunu okwete omoko, kokulisoka,
okuti ekalo lyahe lilomboloka kwavosi kwenda kowiñgi, konjo yimwe yesombiso
lilikasilili kwenda lyasoka likalombolola, ndañgo komoko yahe kwenda kasiliyo
ahe, ndañgo kalundi ahe okosi kelinga lyepiso vosuñgamisa eye.
OCIHASU CEKWI
1. Omunu walundiliwa elinga limwe lyumunu osokisiwa ndu
hayeko toke eci elinga lyahe lilimbukiwa vokwenda kwolopapelo vyekandu, omu
alitavo osi ayongwiwa, evindikiyo likasangiwa.
2. Lomwe okayikiwa kovilinga ale ovovi vonjanja yaco eci
akalingiwa, havakasi ndelinga limwe lyumunu okupisa komoko yofeka ale yolwali
ndeci calisoka, hakukakala okayike lakamwe kakola aka kakapiwile vosimbu eyi
ekandu lyumunu lyalingiwa.
OCIHASU CEKWI LA MOSI
Lomwe okatala ohali yokusakalasiwa lavi
komwenyo wahe komwenyo wahe wulika, epata lyahe, onjo yahe kwenda eli tavo
lyahe lavakwavo ndeñgo okusetekiwa kekalo lyahe kwenda unu wahe.
OCIHASU CEKWI LAVALI
Lomwe okatalisiwa vali ohali lalundi
okufwangwiliwa komwenyo wahe ulikasilili kepata, konjo yahe ale katambululo
ahe, ndañgo, ndañgo okunyola ekalo lyahe. Omunu eye omunu okwete omoko
yokutatiwa kocihandeleko, okupisa kalundi aco, ale kasetekiwo.
OCIHASU CEKWI LATATU
1. Omumu eye omunu okwete omoko yokwenda ndeci apanga
okunõla oku akala nda vokati ke kalo lyowiñgi.
2. Omunu eye omunu okwete omoko kokutunda v’ofeka yosi
okutyamisako eyi ayongola, kwenda okuñgwâla ofeka yosi.
OCIHASU CEKWI LAKWÃLA
Kokukwamawa, omunu eye omunu okwete omoko
yokuvanjiliya okutilila kofeka yikivavo kwenda okukwatisiwa ndukwafeka yiñgi
volofeka vikwavo.
OCIHASU CEKWI LATÃLO
1. Omunu eye omunu okwete omoko yunyitiwe umwe wofeka.
2. Lomwe olikasilili olundiliwa unyitiwo wahe. Ndañgo
omoko yokupongolola unyiliwe.
OCIHASU CEKWI LEPANDU
1. Okupisa kutunga wokulinga uvala, ulume kwenda ukãyi
ndengo ohele layimwe yekova, yukwafeka ale etavo, vakwete ocipango cokulikwêla
kwenda okutunga epata.Ovovakwete omokoyimosi osimbu yuvala kwenda kokulitepa
kwavo.
2. Uvala citava okuti va umalusula locipapo kwenda
esokolwilo lyasoka lyolokweli vyokovaso.
3. Epata ocimatamata casoka kwenda cakola cowingi kwenda
cikwete omoko yokutatiwa kwowiñgi kwenda kwolombyali.
OCIHASU CEKWI LEPANDU VALI
1. Omunu eye omunu, ndañgo oco ale kowiñgi, okwete omoko
yeci mwêle.
2. Lomwe ofwangiliwa okuketikiwa kweci cahe.
OCIHASU CEKWI LECELÃLA
Omunu eye omunu okwete omoko yeyovo
lyokusokolola, olondunge kwenda etavo.
OCIHASU CEKWI L’ECIYA
Omunu eye omunu okwete omoko yeyovo
lyesokolwilo kwenda okuvangula.
OCIHASU CAKWI AVALI
1. Omunu eye omunu okwete omoko yeyovo lyonjango kwenda
omunga yunu.
2. Lomwe osiliñginyiwa oku upa vomunga yimwe.
OCIHASU CAKWI AVALI LAMOSI
1. Omunu eye omunu okwete omoko yokukwatisa esongolo
lyolondaka vyowiñgi wovofeka yahe, ndokwiñgilamo l’utwe ale v’onêle
ndovindekase vyanoliwa.
2. Omunu eye omunu okwete omoko yokweca, vekalo
lokulisoka kovopange owiñgi wovofeka yahe.
3. Onjongole yawiñgi osi yovihandeleko vyomoko yowiñgi;
onjongole eyi yavangwiwile kocela calomboloka cocili, cikwate onepa volotembo
kukulisiso wavyosi wasoka, kwenda kocela covutima, ale vali elinga limwe
lisungweko lyeciwa kombembwa yocela.
OCIHASU CAKWI AVALI LAVALI
Omunu eye omunu, eci okuti ocimatamata
cowingi, okwete omoko yokutatiwa kwowingi, oko kutundilila koku kwata esanju
olomoko vyokwasi, vyowingi kwenda ovituwa viyongwiwa kunu wavyo kwenda okwamako
kulikasilili kwenkalo lyomunu, ohenda yongusu yofeka kwenda ukamba lolofeka
vyolwali, okukwata ocikele celisokiyo kwenda ovokwasi ofeka oyo ofeka.
OCIHASU CAKWI AVALI LATATU
1. Omunu eye omunu, omoko.yupange, okunõla locipango cahe
upange, ekalo lyaposoka kwenda lyesanju lyupange okutatiwa oco hakatundeko.
2. Vosi vakwete omoko, halokutepisako, ofeto yimosi
kupange walisoka.
3. Wosi olinga upange okwete omoko yofeto yasoka kwenda
yesanju, okukwata ndeci epata lyahe ekalo limwe lyunu womumu kwenda yamisako,
ndaciyongola vali ovi kwata vyokutata owiñgi.
4. Omunu eye omunu okwete omoko yokutekula, lavakwavo
olosindikatu okutyamêla kolosindikatu vikwavo oco vatetwiye olonjongole vyaso.
OCIHASU CAKWI AVALI LAKWÃLA
Omunu eye omunu okwete omoko yokupuyuka
kwenda okupitisa otombo kwenda elyuviko lyasoka lyosimbu yupange kwenda epuyuko
lyosimbu yifetiwa.
OCIHASU CAKWI AVALI LATÃLO
1. Omunu eye omunu okwete omoko yutunga womwenyo umwe
wasoka oco akwate uhayele wahe, ekalo lyahe liwa kwenda lyepata lyahe haco
lyokulya, okuwala, onjo ovikele vyuhayele, ndeci vo haco kovipange owiñgi
aposokela; eye okwete omo yokutatiwa konjila yokukala okuti kakwete upange,
kokuvela, eci ekuti kasilivilavali, kumbumba kokukukatoke kolonjila vikwavo
vyokumyelisa ovikwata vyahe vyosi vyekwatiso kokwamako lovitangi vyulika
wonjongole yahe.
2. Kokucitiwa kwenda kumõla okwete omoko yekwatiso limwe
kwenda ekwatiso limwe lyavelapo. Omãla vosi vacitiwa kavivala ale kosamwa yavo,
vakwata etetwiyo limosi lyowiñgi.
OCIHASU CAKWI AVALI L’EPANDU
1. Omunu eye omunu okwete omoko yelilongiso. Elilongiso
likale lyocali, ndeci cikala elilongiso lyokuyukiyako kwenda lyongusu.
Elilongiso lyokuyukiyako te okulisiliñginya. Elilongiso lyuloñgo kwenda
lyepindiso te lisandwiwa; okweca onjongole yelilongiso lyavelapo liyulwiwe
kokulisoka kwavosi kupange wekolelo lyawo.
2. Elilongiso litave okuyuluka kukulihiso wosi womwenyo
kwenda kongusu yocisumbilo komoko yomanu kwenda keyovo lyasoka. Oyo yece
elomboloko, ongecelo kwenda ukamba p’okati kolofeka vyosi kwenda awiñgi osi
olomepele vyakova ale vakwetavo, eci ndeci okwamako kwovopange olofeka
vyalikongela kokukwatisa ombembwa.
3. Olofeka, kocipango, omoko yokunõla elilongiso lyosi
vaca k’omãla vavo.
OCIHASU CAKWI AVALI LEPANDU VALI
1. Omunu eye omunu okwete omoko yokukwatisa ndeci
ayongola komwenyo wovituwa vyowiñgi : okukwata kovoloñgo kwenda okukwatisa
kokwamako kuloñgo kwenda ovowa aca.
2. Omunu eye omunu okwete omoko yokutatiwa kolonfongole
vyolondunge kwenda ovikwata vyalingiwa vyupange uloñgo walivulu ale ovipapo ale
olomapalo evi okuti ovyo efetikilo.
OCIHASU CAKWI AVALI LECELÃLA
Omunu eye omunu okwete omoko yeci avyala,
kesokiyo lyowiñgi kwenda kesokiyo lyolwali, ocihandeleko cimwe ndeci omoko
kwenda ombembwa yipopiwa vukanda owu mupita eci calingiwa.
OCIHASU CAKWI AVALI LECIYA
1. Omunu okwete ovikele kowiñgi esi okuti olikasilili
kesokiyo lyokwamako kunu wahe kwenda eci citava.
2. Vupange womoko yahe kwenda kekalo liwa lyombemwa yahe,
omunu eye omunu eye umwe okapiwa kongave eyi alinga kocihandeleko culika oco
akwate ukulihiso kwenda ocisumbilo colomoko kwenda eyovo lyovina vikwavo
yokusanjwisa alinga awa okuvangula, ucihandeleko cowiñgi kwenda ekalo liwa
lyacosi cuvyali wowiñgi.
3. Olomoko evi kwenda eyovo havikatava, vonjila layimwe,
okulinga eci hacoko kasañgamêlo kwenda kafetikilo olofeka vyalitokeka.
OCIHASU CAKWI ATATU
Lalimwe ekalo lyukande owu litava okuti
lilombolwiwa, okuti likatangisa uvyali, elyongolwilo limwe ale omunu umwe,
omoko yimwe yañgo yokutyamêla kupange umwe ale okutelisa elinga limwe
lyokunyõla olomoko kwenda eyovo, vyatumiwa ndeti
______________
© The Office of the High Commissioner for Human Rights. OHCHR-UNOG, 8-14 Avenue de la Paix, 1211 Geneva 10, Switzerland, +41 22 917-9000, udhr@ohchr.org
umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn lin_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn cjk_Latn umb_Latn umb_Latn cjk_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn swh_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn kam_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn kon_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn sna_Latn umb_Latn tum_Latn tum_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn kmr_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn bem_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn swh_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn kam_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn kik_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn bem_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn umb_Latn unk eng_Latn