NKHANI YA PA CHIKOPI | KASI BAIBOLO ‘NDAKUPELEKEKA NADI NA CHIUTA’?
Baibolo Likuneneska mu Vyose Nanga Mpha Nkhani za Sayansi
Nanga Mpha Nkhani za Sayansi
NANGAULI Baibolo ni buku la sayansi yayi, kweni para likuyowoya vya sayansi likuneneska. Tiyeni tiwone ivyo likuyowoya pa nkhani ya vula na majini.
UMO VULA YIKUPANGIKIRA
Baibolo likuti: “[Chiuta] wakukwezga manthonyezi gha maji; ghakusongonoka kuzgoka vula kufuma pa nyakhuŵinda wake. Ndipo mabingu ghakupungulira pasi.”—Yobu 36:27, 28.
Apa, Baibolo likulongosora kuti pali vinthu vitatu vikuruvikuru ivyo vikuchitika kuti vula yipangike. Chiuta uyo wali kupanga zuŵa, “wakukwezga manthonyezi gha maji” kuchanya nga ni (1) mvuchi. Ndipo para (2) mvuchi wakumana na mphepo zakuzizima kuchanya ukupanga mabingu agho ghakupungulira (3) vula pa charu. Nanga ni sono ŵasayansi ŵakumanya makora yayi vyose vyakukhwaskana na vula. Lekani Baibolo likuti: “Kasi walipo uyo wangapulikiska umo mabingu ghakutandazgikira?” (Yobu 36:29) Kweni Mlengi wakumanya makora vyose, lekani wakawovwira kuti ivi vilembeke makora mu Baibolo. Fundo iyi yikalembeka mu Baibolo kale chomene pambere ŵanthu ŵandambe kumanya umo vula yikupangikira.
UMO MAJINI GHAKUPANGIKIRA
Themba Davide ilo likalembako Baibolo likati: “Maso ghinu ghakaniwona nkhati namba waka kupangika mu nthumbo, viŵaro vyane vyose vikalembeka mu buku linu.” (Salimo 139:16) Apa Davide wakayowoyanga umo mwana wakupangikira mu nthumbo mwakuyana na ulongozgi wakupelekeka na Chiuta uwo ni majini. Chakuzizika ntchakuti Davide wakalemba ivi vyaka 3,000 ivyo vyajumpha!
Kweni m’ma 1800 ndipo Gregor Mendel wakabowozga umo majini ghakugwilira ntchito. Mu Epulero 2003, ŵasayansi ŵakamba kumanya makora majini gha munthu agho ghakuŵa na ulongozgi wose uwo ukukhumbikwa kuti munthu wapangike. Pakulongosora za majini, ŵasayansi ŵakuti ghali nga ni dikishonare chifukwa ghali na vilembo. Mu vilembo ivi ndimo muli ulongozgi wakukhumbikwa. Mwakuyana na ulongozgi uwu, viŵaro vya mwana, nga ni wongo, mtima, maphapu, mawoko, malundi, vikupangika mu ndondomeko yake kweniso pa nyengo yake. Lekani ŵasayansi ŵakuti vinthu ivi ni “buku la umoyo.” Kasi ntchivichi chikawovwira Davide kulemba vinthu ivi umo viliri nadi? Mwakujiyuyura, iyo wakati: “Mzimu wa Yehova ukayowoya mwa ine. Mazgu ghake ghakaŵa pa lulimi lwane.” *—2 Samuyeli 23:2.
Likuneneska Para Likuyowoya Vyamunthazi
MUNTHU wangamanya yayi vyamunthazi. Mwachiyelezgero, palije uyo wangamanya nyengo, kweniso umo maufumu na misumba yinyake vizamuparanyikira. Kweni Baibolo likayowoyerathu ndendende umo maufumu ghankhongono ghazamuparanyikira. Wonani viyelezgero viŵiri ivi.
KUPARANYIKA KWA BABULONI
Msumba wa Babuloni ukaŵa wakuzirwa ndiposo wankhongono chomene. Msumba uwu ukalamuliranga vyaru vya ku Asia kwa vyaka vinandi. Ndipo panyengo yinyake ndiwo ukaŵa msumba ukuru chomene pa charu chose. Ndipouli, vyaka 200 pambere undaparanyike, Chiuta wakawovwira Yesaya kuyowoyerathu kuti Sayirasi ndiyo wazamuparanya msumba uwu ndipo muzamukhalaso ŵanthu yayi. (Yesaya 13:17-20; 44:27, 28; 45:1, 2) Kasi ivi vikachitika nadi?
Usiku unyake mu Okutobala 539 B.C.E., Sayirasi wakaparanya nadi msumba uwu. Pamanyuma, maji agho ŵanthu ŵakagomezganga kuti ŵathilire mbuto zawo ghakakamuka. Ntheura kufika mu 200 C.E., ŵanthu ŵakaleka kukhalamo. Mpaka sono uko kukaŵa msumba uwu kukukhala ŵanthu yayi. Nga umo Baibolo likayowoyera, Babuloni wali ‘kupasuka nkhanira tetete.’—Yeremiya 50:13.
Kasi uyo wakalemba ivi, wakamanya wuli? Baibolo likuvumbura kuti uwu ukaŵa “uthenga wakwimikana na Babuloni uwo Yesaya mwana wa Amozi wakawona mu mboniwoni.”—Yesaya 13:1.
NINEVE, “CHARU CHAKOMIRA NGA NTCHIPALAMBA”
Nineve ndiwo ukawa msumba ukuru wa Asiriya. Msumba uwu ukaŵa na misewu yikuru, minda, matempele, na nyumba zikuruzikuru za mathemba. Ndipouli, ntchimi Zefaniya yikayowoyerathu kuti msumba ukuru uwu uzamuŵa “mayiyi, kuŵa charu chakomira nga ntchipalamba.”—Zefaniya 2:13-15.
Ŵababuloni na Ŵamedi ŵakaparanyirathu msumba wa Nineve mu 600 B.C.E. Buku linyake likuti msumba uwu wati waparanyika, ukaluwika kwa vyaka 2500. Kwa vyaka vinandi ŵanthu ŵakakayikanga usange msumba uwu ukaŵako nadi. M’ma 1800 ŵanthu ŵakufukura vinthu vyapasi ŵakabowoza msumba uwu. Mazuŵa ghano viliŵa vya msumba uwu vikuwundikaso kweniso ŵanthu ŵakuvinanga. Lekani Wupu wa Global Heritage Fund ukachenjezga kuti: “Msumba wakale wa Nineve ungawundikaso kwamuyirayira.”
Kasi ivyo Zefaniya wakalemba wakavitora nkhu? Iyo wakati agha ghakaŵa “mazgu gha Yehova agho ghakiza kwa [iyo].”—Zefaniya 1:1.
Baibolo Likuzgora Mafumbo Ghakusuzga
BAIBOLO likuzgora mwakupulikikwa makora mafumbo ghakusuzga. Wonani mafumbo ghanyake agho likuzgora.
CHIFUKWA WULI PA CHARU PALI MASUZGO GHANANDI?
Baibolo likulongosora kanandi waka chifukwa icho pa charu paliri masuzgo. Likuti:
“Munthu wakuwusa munyake na kumupweteka.”—Mupharazgi 8:9.
Kuli masuzgo ghanandi chomene chifukwa ŵalongozgi ŵakutondeka kuwusa makora kweniso kuli vimbundi.
“Nyengo na vyakuchitika vyamabuchi vikuwira wose.”—Mupharazgi 9:11.
Vinthu vyamabuchi nga ni ulwari wakofya, ngozi, panji soka vingawira munthu waliyose, kulikose, pa nyengo yiliyose.
“Kwananga kukanjira mu charu na munthu yumoza ndipo nyifwa yikiza chifukwa cha kwananga.”—Ŵaroma 5:12.
Adamu na Eva ŵakalengeka ŵakwananga yayi ndipo nyifwa kukaŵavya. Kwananga “kukanjira mu charu” ŵanthu aŵa ŵati ŵanangira Mlengi wawo mwadala. Lekani pasono tikusuzgika.
Kweni Baibolo likutiphaliraso vinyake padera masuzgo agho tikusangana nagho. Baibolo likuti Chiuta wazamumazga masuzgo ghose, “wazamufyura masozi ghose ku maso ghawo, ndipo nyifwa yizamuŵakoso yayi.”—Chivumbuzi 21:3, 4.
KASI NTCHIVICHI CHIKUCHITIKA PARA MUNTHU WAFWA?
Baibolo likulongosora kuti para munthu wafwa wakumanya chilichose yayi. Lemba la Mupharazgi 9:5 likuti: “Ŵamoyo ŵakumanya kuti ŵafwenge, kweni ŵakufwa ŵakumanya kalikose chara.” Para munthu wafwa, vyose ivyo ‘waghanaghananga vikumara.’ (Salimo 146:4) Ntheura wongo ukugwiraso ntchito yayi para munthu wafwa. Munthu uyo wafwa palije icho wangachita.
Kweni Baibolo likuyowoyaso vinyake padera pa ivi.Likulongosora nkhani yakukondweska yakuti awo ŵali kufwa ŵazamuwuka na kuŵaso ŵamoyo.—Hoseya 13:14; Yohane 11:11-14.
CHIFUKWA WULI CHIUTA WALI KUTIPA UMOYO?
Baibolo likuti Yehova wakalenga mwanalume na mwanakazi. (Genizesi 1:27) Lekani munthu wakwamba Adamu, wakachemekanga kuti “mwana wa Chiuta.” (Luka 3:38) Ntheura munthu wakalengeka na chilato chakuti waŵe paubwezi na Chiuta na kukhala mwakukondwa pa charu chapasi kwamuyirayira. Pa chifukwa ichi, munthu waliyose wali na khumbo la kusopa na kusambira vya Chiuta. Baibolo likuti: “Mbakukondwa awo ŵakumanya kuti ŵali na njara yauzimu.”—Mateyu 5:3.
Kweniso Baibolo likuti: “Ŵakukondwa ni awo ŵakupulika mazgu gha Chiuta na kughasungilira” (Luka 11:28) Padera pa kusambira vya Yehova na kuŵa nayo paubwezi, Baibolo lili na ulongozgi uwo ungatovwira kuti pasono tiŵe ŵakukondwa kweniso tizakakhale kwamuyirayira pa charu chapasi.
Kasi Baibolo Ni Mazgu gha Njani?
ŴANTHU ŵanandi pa charu chose ŵakati ŵasanda ukaboni, ŵakasanga kuti Baibolo ni buku waka lakale yayi. Iwo ŵakhorwa kuti Baibolo ni Mazgu gha Chiuta, ndipo ni nthowa iyo Chiuta wakuyowoyera na ŵanthu. Muli pempho lakufuma kwa Chiuta lakuti mumumanye makora na kuŵa mubwezi wake. Baibolo likuti: “Sendelerani kwa Chiuta, ndipo iyo wasendelerenge kwa imwe.”—Yakobe 4:8.
Para tikuŵazga Baibolo tikumumanya makora Chiuta. Vili nga umo vikuŵira para tikuŵazga buku. Ivyo tikuŵazga mu buku vikutovwira kumumanya uyo wakalemba. Mwakuyana waka, para tikuŵazga Baibolo tikumanya maghanoghano gha Chiuta, uyo ni Mulembi wa Baibolo. Kweniso Baibolo likuvumbura
Zina la Chiuta, umo waliri, kweniso makhaliro ghake.
Chifukwa icho Chiuta wakalengera ŵanthu.
Umo mungaŵira paubwezi na Chiuta.
Kasi mungatemwa kuti mumanye vinandi? Ŵakaboni ŵa Yehova ŵangamovwirani. Ŵangasambira namwe Baibolo kwaulere. Ichi chingamovwirani kuti muŵe paubwezi na Yehova Chiuta uyo wakalemba Baibolo.
Nkhani iyi yalongosora ukaboni wakuti Baibolo ni Mazgu gha Chiuta. Kuti mumanye vinandi, wonani mutu 2 mu buku lakuti Kasi Baibolo Likutisambizga Vichi? Buku ili ndakupharazgika na Ŵakaboni ŵa Yehova ndipo likusangikaso pa www.jw.org, panji scan code iyi
Mungawoneleraso vidiyo ya mutu wakuti Kasi Baibolo Ni Mazgu gha Njani? pa www.jw.org
Wonani pa chigaŵa cha MABUKU > MAVIDIYO
^ ndime 10 Baibolo likuti zina la Chiuta ni Yehova.—Salimo 83:18.
tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn