MUTU 7
Kumbi Muwona Umoyu nge mo Chiuta Watiwuwone?
“Chisimi cha umoyu che ndi imwi.”
1, 2. (a) Kumbi nchawanangwa wuli chakuzirwa ukongwa cho Chiuta wakutipaska? (b) Nchifukwa wuli tikhumbika kuziziŵa umampha fundu za m’Bayibolo mazuŵa nganu?
AWUSKEFWI akuchanya akutipaska chawanangwa chakuzirwa ukongwa cho ndi umoyu, wo utitichitiska kuti tije vakulengeka vazeru vo vilongo mijalidu yaku Chiuta. (Chiyambo 1:27) Chifukwa cha chawanangwa chakuzirwa chenichi, tiziŵa mo fundu za m’Bayibolo zingatiwovye. Asani tingazigwiriskiya nchitu, tilutengi panthazi mwauzimu nge ŵanthu wo atanja Yehova, ŵeniwo “vinjeru vawu vakurongosoleka kuteska chamampha ndi so chiheni.”
2 Kuziŵa fundu za m’Bayibolo nkhwakukhumbika ukongwa mazuŵa nganu, chifukwa chakuti charu chatimbanyizgika mwakuti palivi marangu ngo ngangawovya munthu pa masuzgu ngo wangakumana nangu pa umoyu wa zuŵa ndi zuŵa. Fundu yeniyi yiwoneke umampha pa nkhani ya chovyu cha chipatala chakugwiriskiya nchitu ndopa. Iyi ndi nkhani yakukhumbika ukongwa ku ŵanthu wo akhumba kuvwiya Yehova. Kuziŵa umampha fundu za m’Bayibolo, kungatiwovya kuti tisankhengi mwazeru ndi chilatu chakuti njuŵi yidu yileki kutisuzga ndipuso kuti tilutirizgi kuja m’chanju chaku Chiuta. (Nthanthi 2:6-11) Sonu ŵanaŵaniyani fundu zinyaki izi.
UMOYU NDI NDOPA VAKUPATURIKA
3, 4. Kumbi mphachakuchitika nichi po Malemba ngazumbuwa kakwamba kuti ndopa zakupaturika, nanga ndi fundu nizi zo zilongo kuti ndopa zakupaturika?
3 Pati pajumpha nyengu yimanavi Kaini wati wabaya Abelu, Yehova wangulongo kakwamba kukoliyana kwa umoyu ndi ndopa ndipuso kupaturika kwa vinthu venivi. Chiuta wangukambiya Kaini kuti: “Mazu nga ndopa za mvurwa waku ngatindiliriya kutuwa ku nyata.” (Chiyambo 4:10) Yehova wanguwona kuti ndopa zaku Abelu zamiyanga umoyu waki wo ungudumulika mwankhaza. Mwaviyo, tingakamba kuti, ndopa zaku Abelu zaliriyanga Chiuta kuti waweze.
4 Pavuli pa zandi yo wanguchitika m’nyengu yaku Nowa, Chiuta wanguzomerezga ŵanthu kuti aryengi nyama, kweni ndopa cha. Chiuta wangukamba kuti: “Chimoza pe kuti mukaryanga nyama ndi umoyu waki cha, wo ndi ndopa zaki. Ndopa za umoyu winu, kwakuneneska ndikakhumbanga kuzifumbiliya.” (Chiyambo 9:4, 5) Dangu lenili likwamba kugwira nchitu m’nyengu yaku Nowa mpaka mazuŵa nganu. Ivi vilongo kuti mazu ngakwamba ngo Chiuta wangukambiya Kaini, ngang’anamuwanga kuti ndopa zimiya umoyu wa vakulengeka vosi. Dangu lenili lilongo so kuti, Yehova, yo ndi Chisimi cha umoyu, wazamulanga ŵanthu wosi wo aleka kutumbika umoyu ndi ndopa.
5, 6. Kumbi Chilangulu chaku Mosese chalongonga wuli kuti ndopa zenga zakupaturika ndipuso zakuzirwa ukongwa? (Wonani so bokosi lakuti, “ Mutumbikengi Umoyu wa Nyama.”)
5 Fundu ziŵi zakukhumbika ukongwa zenizi, zisanirika so m’Chilangulu chaku Mosese. Lemba la Ŵalevi 17:10, 11 likamba kuti: “Asani munthu . . . waturya ndopa zezosi, ndikamikananga nayu munthu yo, ndipu ndikamudumuwangaku ku ŵanthu ŵaki. Pakuti umoyu wa liŵavu ndi ndopa; leka ndazisankha kuŵa zakupepeske pa jotcheru chifukwa chinu: ndi ndopa, ndizu umoyu, ndizu zichita mphepeska.” *
6 Asani ndopa za nyama yo yachinjika zaleka kugwiriskikiya nchitu pa jotcheru, zakhumbikanga kudirika pasi. M’nthowa yinyaki tingakamba kuti umoyu wajanga nge kuti waweriyanga ku Mweneku yo wanguwupereka. (Marangu 12:16; Ezekiele 18:4) Titenere kuziŵa kuti Ayisraele akhumbikanga kutuzga ndopa zosi cha mu nyama yo akhumbanga kuti ŵaryi. Asani nyama yachinjika umampha ndipu ndopa zatuwa, Muyisraele wayiryanga ndi njuŵi yamampha, chifukwa chakuti kuchita viyo kwalongonga ulemu kwaku Yehova yo wapereka umoyu.
7. Kumbi Davidi wangulongo wuli kuti ndopa zakupaturika?
7 Davidi yo wenga ‘munthu wa pa mtima waku [Chiuta],’ waliziŵanga dangu laku Chiuta pa nkhani yakukwaskana ndi ndopa. (Machitidu 13:22) Nyengu yinyaki po iyu wenga ndi nyota, ŵanthu ŵaki atatu angusere mwachiganga m’musasa wa arwani ŵawu kuchineŵa maji muchisimi ndi kumupingiya Davidi. Kumbi Davidi wanguchita wuli? Iyu wangufumba kuti: ‘Kumbi ndimwengi ndopa za ŵanthu wo anguŵika umoyu wawu pa ngozi?’ Davidi wanguwona kuti kumwa maji ngo kwenga nge kumwa ndopa za ŵanthu wo anguruta kuchimuneŵe. Chinanga kuti wenga ndi nyota, “wangungapunguliya pasi pa Ambuya.”
8, 9. Mpingu wachikhristu wati wajalikiskika, kumbi Chiuta wangusintha mo wawoniyanga umoyu ndi ndopa? Konkhoskani.
8 Yehova wangukambiya Nowa kuti wangaryanga cha ndopa, ndipu pavuli pa vyaka 900 dangu lakukanizga kurya ndopa lingulembeka so m’Chilangulu chaku Mosese. Pati pajumpha vyaka 1,500, Yehova wangusintha mbwenu cha mo wawoniyanga ndopa. Iyu wangukambiya wupu wakulongozga wa mpingu wa Akhristu akwamba kulemba kuti: “Kunguwoneke umampha ku mzimu wakupaturika, ndi kwaku isi, kukunyekezgani chizitu chinyaki chakuruska cha, kweni venivo vakukhumbika pe, kujikanizga vakubayikiya angoza, ndi ndopa, ndi vakuphuphunyuka, ndi vawuyu [mijalidu ya ureŵi].”
9 Ivi vilongo kuti wupu wakulongozga wa m’nyengu ya Akhristu akwamba waziŵanga kuti ndopa zakupaturika, ndipu kuleka kuzigwiriskiya nchitu umampha kwenga nge kusopa ngoza pamwenga kuchita ureŵi. Akhristu auneneska mazuŵa nganu agwiriskiya nchitu fundu yeniyi. Chifukwa chakuti aŵanaŵaniya ndi kugwiriskiya nchitu fundu za m’Bayibolo, yiwu akondweska Yehova asani asankha vakuchita pa nkhani yakugwiriskiya nchitu ndopa.
MO NDOPA ZIGWIRISKIKIYA NCHITU MU VIPATALA
10, 11. (a) Kumbi Akaboni aku Yehova atiyiwona wuli nkhani yakuŵikika ndopa ndipuso vigaŵa vaki vikuluvikulu? (b) Kumbi Mkhristu weyosi watenere kujisankhiyanji pa nkhani ya ndopa?
10 Akaboni aku Yehova aziŵa kuti ‘kujikanizga . . . ndopa’ kung’anamuwa kuleka kuŵikika ndopa, kuleka kuzipereka ku ŵanthu anyaki pamwenga kusunga ndopa zawu ndi chilatu chakuti aziŵikiki nyengu yinyaki. Chifukwa chakuvwiya dangu laku Chiuta, yiwu alonde cha vigaŵa vinayi vikuluvikulu va ndopa. Vigaŵa ivi ndi maselu ngayera, maselu ngatuŵa, maselu ngo ngachitiska ndopa kuti zilekengi kulutirizga kutuwa ndipuso maji nga mundopa.
11 Mazuŵa nganu, vigaŵa vinayi venivi, ativigaŵa so m’tivigaŵa timanatimana to tigwiriskikiya nchitu m’nthowa zakupambanapambana. Kumbi Mkhristu wangalonde tivigaŵa timanatimana teniti? Kumbi watenere kutiwona nge “ndopa”? Weyosi watenere kujisankhiya pa nkhani yeniyi. Munthu watenere so kujisankhiya nthowa zo achipatala agwiriskiya nchitu pakovya akutama nge kusuka ndopa mwakugwiriskiya nchitu makina (hemodialysis), kusongono ndopa ndi munkhwala (hemodilution) ndi kuchitiska kuti ndopa zileki kudika mwakugwiriskiya nchitu makina ngo ndopa zipitamu, kwambula kuzisunga malu nganyaki (cell salvage).
12. Kumbi titenere kuziwona wuli nkhani zakukhumbika kugwiriskiya nchitu njuŵi, nanga tingachita wuli?
12 Kumbi nkhani zo munthu wangasankha yija chakuchita, zambula kuzirwa kwaku Yehova? Awa, chifukwa iyu wakhumbisiska kuziŵa maŵanaŵanu ndi vo ve m’mtima widu. (Ŵerengani Nthanthi 17:3; 24:12.) Pavuli pakuti taromba kwaku Yehova kuti watilongozgi ndipuso kufufuza umampha mtundu wa munkhwala pamwenga nthowa zakuchizgiya, titenere kuvwiya njuŵi yidu yakusambizika Bayibolo. (Ŵaroma 14:2, 22, 23) Anyidu atenere cha kutisankhiya vakuchita pamwenga kutichichizga kuti tichiti vo yiwu asankha pamwenga kuŵafumba kuti, “Asani mwenga yimwi mwatingi muchitengi wuli?” Pa nkhani zange izi, Mkhristu weyosi watenere ‘kunyamuwa mphingu yaki.’ *
MARANGU NGAKU YEHOVA NGALONGO KUTI NDI USKEFWI WACHANJU
13. Kumbi marangu ndi fundu zaku Yehova vivumbuwanji vakukwaskana ndi iyu? Konkhoskani.
13 Marangu ndipuso fundu zo zisanirika m’Bayibolo zilongo kuti Yehova ngwakupereka marangu wazeru kweniso ndi Uskefwi wachanju mweniyo waŵanaŵaniya ukongwa umoyu wa ŵana ŵaki. (Sumu 19:7-11) Yehova wakutipaska dangu lakuti tikanengi ndopa chifukwa chakuti zakupaturika. Kweni kukana ndopa kutitivikiriya so ku masuzgu ngo ngatuza chifukwa chakuŵikika ndopa. (Machitidu 15:20) Ndipuso madokotala nganandi ngawona kuti kupanga upaleshoni kwambula kugwiriskiya nchitu ndopa, ndiyu “nthowa yamampha ukongwa” yakovye ŵanthu mazuŵa nganu. Kwa Akhristu auneneska, ivi visimikizgiya kuti Yehova we ndi zeru ukongwa ndipuso ndi uskefwi wachanju.
14, 15. (a) Kumbi ndi marangu nanga ngo ngalongo kuti Chiuta watanja ŵanthu ŵaki? (b) Kumbi mungazigwiriskiya wuli nchitu fundu zakuvikiriya umoyu zenizi?
14 Marangu ngo Chiuta wangupaska Ayisraele, ngalongonga kuti iyu waŵaŵanaŵaniyanga ukongwa. Mwakuyeruzgiyapu, wakhumbanga kuti nyumba za Ayisraele zijengi ndi kampanda kuzunguliya pachanya pa nyumba kuti kaŵavikiliyengi ku ngozi chifukwa pachanya pa nyumba achitiyangapu vinthu vinandi. (Marangu 22:8; 1 Samuele 9:25, 26; Nehemiya 8:16; Machitidu 10:9) Chiuta wangulangula so kuti ng’ombi zikali azimangengi. (Chituwa 21:28, 29) Kuleka kuvwiya marangu ngenanga, kwalongonga kuleka kutumbika umoyu wa ŵanthu anyaki ndipu ivi vachitisanga munthu kuja ndi mlandu wakubaya munthu.
15 Kumbi mungazigwiriskiya wuli nchitu fundu zo zikuchitiska kuti marangu yanga ngaperekeki? Ŵanaŵaniyani mo galimotu ndi njinga zinu ziliri ndipuso mo mutendeske. Ŵanaŵaniyani so viŵetu vinu, nyumba yinu, ko mugwira nchitu ndipuso vakukondweska vo musankha. M’vyaru vinyaki ampupuka anandi atufwa pa ngozi, ndipu kanandi chituŵa chifukwa chakuleka kuphwere. Kweni ndipuwuli, ampupuka wo akhumba kulutirizga kuja m’chanju chaku Chiuta, awona kuti umoyu ngwakuzirwa ndipu achitaku cha vakukondweska vo viŵika umoyu pangozi. Yiwu aŵanaŵana mwakupambana ndi ampupuka anandi wo aŵanaŵana kuti anamana apwetekeka cha. M’malu mwaki akondwa ndi umpupuka wawu mwakutcheŵa vinthu vo vingaŵapweteka.
16. Kumbi ndi fundu ya m’Bayibolo niyi yo yikwaskana ndi kutuzga nthumbu? (Wonani so mazu ngam’mphata.)
16 Umoyu wa mwana yo wechendaweku nawu ngwakuzirwa kwaku Chiuta. Kali ku Yisraele, asani munthu wapweteka munthukazi wanthumbu ndipu munthukazi yo pamwenga mwana wafwa, Chiuta wawonanga munthu yo wachitiska ngozi kuŵa ndi mlandu wakubaya munthu ndipu walipiranga “umoyu ku umoyu.” * (Ŵerengani Chituwa 21:22, 23.) Mazuŵa nganu tiwona anthukazi anandi wo abayiya dala ŵana mwakutuzga nthumbu ndi chilatu chakuti aleki kuja ndi udindu wakulela ŵana pamwenga kuti alutirizgi kuchita uhuli. Yehova wapwetekeka ukongwa m’mtima asani wawona vinthu vaviyo.
17. Kumbi mungamuchiska wuli munthu yo wakutuzgapu nthumbu wechendasambiri Bayibolo?
17 Nanga wuli asani munthu wakutuzgapu nthumbu wechendasambiri uneneska? Kumbi Chiuta wangamugowoke? Hinya. Tikamba viyo chifukwa chakuti munthu yo walapa nadi watenere kugomezga kuti Yehova wamugowokiyengi chifukwa cha ndopa zaku Yesu. (Sumu 103:8-14; Ŵaefesu 1:7) Khristu wangukamba kuti: “Kuti ndikuziya cha kwachidana arunji, kweni akulakwa ku chipe [kuti alapi].”
LEKANI KUTINKHA ANYINU
18. Kumbi Bayibolo likonkhoska kuti nchinthu wuli cho chichitiska kuti ŵanthu abayanengi?
18 Kusazgiyapu pakuleka kupweteka anyidu, Yehova wakhumba kuti tileki kutinkhana, chifukwa ndiku kuchitiska kuti ŵanthu anandi abayanengi. Wakutumika Yohane wakulemba kuti: “Munthu yosi yo watinkha mubali waki ngwambanda” pamwenga kuti ngwakubaya munthu. (1 Yohane 3:15) Munthu waviyo watinkha ŵaka mubali waki cha, kweni wakhumba kuti mphanyi wangufwa. Chifukwa chakumutinkha, wangayamba kumunangiya mbiri kweniso kumupusikiya vinthu vakuti asani vingaŵa vauneneska Yehova wangamulanga. (Ŵalevi 19:16; Marangu 19:18-21; Mateyu 5:22) Chakukhumbika ukongwa nkhuleka kuja ndi kandundu m’mtima mwidu.
19. Kumbi munthu yo wagwiriskiya nchitu fundu za m’Bayibolo watiliwona wuli lemba la Sumu 11:5 ndi la Ŵafilipi 4:8, 9?
19 Ŵanthu wo awona kuti umoyu ngwakuzirwa nge mo Yehova watiwuwone ndipuso wo akhumba kujisunga m’chanju chaki akhwecha viwawa vamtundu wewosi. Lemba la Sumu 11:5, likamba kuti: “Mzimu waki utinkha wakwanja viwawa.” Mazu yanga ngakamba ŵaka jalidu laku Chiuta cha, kweni nge ndi fundu yo titenere kugwiriskiya nchitu pa umoyu widu. Lemba ili litovya kuti ŵanthu wo atanja Chiuta aleki kuwonere vinthu va chiwawa. Mwakuyana ŵaka, mazu ngakuti, Yehova ndi “Chiuta . . . wachimangu,” ngatovya ateŵeti ŵaki kuti m’maŵanaŵanu ndi m’mtima mwawu mujengi vinthu vakwanjika, vamampha ndipuso vakwenere vo vichitiska kuti aje ndi chimangu.
LEKANI KUKOLIYANA NDI MAWUPU NGO NGE NDI MLANDU WAKUBAYA ŴANTHU
20-22. Kumbi Akhristu atenere kuchiwona wuli charu, nanga nchifukwa wuli?
20 Chiuta wawona kuti charu chaku Satana, che ndi mlandu wakubaya ŵanthu. Maboma nga ndali ngo ngakonkhoskeka m’Bayibolo nge vikoku vikari, ngabaya ŵanthu mamiliyoni nganandi kusazgapu ateŵeti aku Yehova. (Danyele 8:3, 4, 20-22; Chivumbuzi 13:1, 2, 7, 8) Chifukwa chakuti amalonda ndi asayansi akoliyana ndi maboma ngo nge ndi nthazi nge vikoku, apanga vidya vankhondu vakofya ndipu ivi vachitiska kuti asaniyengi ndalama zinandi. Mbuneneska nadi kuti “charu chosi chira [chigona] mu nthazi ya muheni yo.”
21 Pakuti Akhristu ‘mbacharu ichi cha,’ yiwu alutirizga mbwenu kuleka kuchitaku nkhondu kweniso ndali. Pakuŵija kweniso nge gulu akhumba cha kuja ndi mulandu wakubaya ŵanthu. * (Yohane 15:19; 17:16) Chifukwa chakukhumba kuyezga Yesu, awezge cha asani ŵanthu atiŵachitiya nkhaza. M’malu mwaki, atanja arwani ŵawu ndipuso atiŵarombe.
22 Akhristu auneneska achitaku cha vinthu vakukwaskana ndi “Babiloni Mukulu,” ufumu wacharu chosi wa chisopa chaboza, wo we ndi mlandu wakubaya ŵanthu kuphara weyosi. Mazu ngaku Chiuta ngakamba kuti: “Mwaku iyu ndimu zingusanirika ndopa za achimi ndi akupaturika, inya ndi zaku wosi wo angubayika pacharu chapasi.” Ndichu chifukwa chaki titcheŵeskeka kuti: “Tuwanimu mwaki, mwakhamu langu.”
23. Kumbi kutuwa m’Babiloni Mukulu kung’anamuwanji?
23 Kutuwamu m’Babiloni Mukulu kung’anamuwa kusisitisa ŵaka zina m’buku la tchalitchi pe cha. Kweni kusazgapu so kutinkha vinthu viheni vo chisopa chaboza chizomerezga pamwenga kuchiska nge ureŵi, kuchitaku ndali ndipuso kupenja ndalama mwambunu. (Ŵerengani Sumu 97:10; Chivumbuzi 18:7, 9, 11-17) Kanandi vakuchitika venivi vibayisa ŵanthu anandi.
24, 25. Kumbi nchinthu wuli cho chingachitiska kuti Chiuta wagowoke munthu yo we ndi mlandu wakubaya munthu, nanga kumbi venivi vachitikanga wuli m’nyengu ya Ayisraele?
24 Techendasambiri uneneska, tosi tikuchitapu vinthu vakukondweska Satana vo vinguchitiska kuti tije ndi mlandu wakubaya ŵanthu. Kweni chifukwa chakuti tikusintha mijalidu yidu ndipu tingwamba kuja ndi chigomezgu mu sembi ya uwombozi yaku Khristu ndipuso tikujipereka kwaku Chiuta, Yehova wakutigowoke ndipu watitivikiliya ku vinthu vo vingananga ubwezi widu ndi iyu. (Machitidu 3:19) Kuvikilirika kwa viyo kuyanana ŵaka ndi vo vachitikanga kali ndi misumba yakutaskikiyamu.
25 Kumbi misumba iyi yawovyanga wuli? Asani Myisraele wabaya munthu mwangozi wathaŵiyanga ku misumba yeniyi. Asani ŵeruzgi akwenere apereka cheruzgu pa nkhani iyi, munthu yo wabaya munyaki mwangozi walutirizganga kuja m’msumba wakutaskikiyamu mpaka penipo wafwiya wasembi mura. Pavuli paki, wenga ndi wanangwa wakuja kwekosi ko wakhumba. Ichi nchakuwoniyapu chamampha ukongwa cha lisungu laku Chiuta ndipuso chakulongo kuti Chiuta wawona kuti umoyu wa munthu ngwakuzirwa. Mwakuyanana ndi misumba yakutaskikiyamu yo yengaku kali, mazuŵa nganu Chiuta wapereka sembi ya uwombozi yaku Khristu. Sembi yeniyi yititivikiriya ku nyifwa asani mwangozi taswa marangu ngaku Chiuta ngakukwaskana ndi kupaturika kwa umoyu ndi ndopa. Kumbi imwi muwonga cha sembi yo Yehova wakukupaskani? Kumbi mungalongo wuli kuti muwonga? Nthowa yimoza, nkhudana ŵanthu kuti ŵazi m’msumba wakutaskikiyamu wa mazuŵa nganu, ukongwa chifukwa chakuti “chisuzgu chikulu” chepafupi.
LONGONI KUTI UMOYU NGWAKUZIRWA MWAKUPHARAZGA UTHENGA WA UFUMU
26-28. Kumbi vo tichita mazuŵa nganu viyanana wuli ndi vo wachitanga mchimi Ezekiele, nanga tingajisunga wuli m’chanju chaku Chiuta?
26 Vo ŵanthu aku Chiuta achita mazuŵa nganu vititikumbuska mchimi Ezekiele, yo Yehova wangumukambiya kuti waje mulonda wauzimu panyumba ya Ayisraele. Chiuta wangukamba kuti: “Penipo posi utuvwa mazu kutuwa kumulomu wangu, uŵatcheŵeski mwaku ini.” Asani Ezekiele wangukana nchitu yo wangupaskika, watingi wajengi ndi mlandu wa ndopa za ŵanthu wosi wo atingi abayikengi pa nyengu ya kubwangandulika kwa Yerusalemu. (Ezekiele 33:7-9) Kweni Ezekiele wanguvwiya ndipu wengavi mulandu wa ndopa.
27 Mazuŵa nganu tiziŵa kuti charu chaku Satana chepafupi kumala. Ndichu chifukwa chaki Akaboni aku Yehova awona kuti ŵe ndi udindu kweniso mwaŵi wakupharazga “zuŵa lathayu” pamwenga kuti lakuwezge laku Chiuta mwakukoliyana ndi uthenga wa Ufumu. (Yesaya 61:2; Mateyu 24:14) Kumbi mugwiraku nchitu yakukhumbika ukongwa yeniyi? Wakutumika Paulo wagwiranga ndi mtima wosi nchitu yakupharazga. Ndichu chifukwa chaki wangukamba kuti: “Nde wakusasamu ku ndopa zaku wosi. Chifukwa kuti ndingusisiya [ndinguleka] cha kukutauliyani fundu yosi yo yaku Chiuta.” (Machitidu 20:26, 27) Ichi nchakuwoniyapu chamampha ukongwa cho titenere kulondo.
28 Kuti tilutirizgi kuja m’chanju chaku Yehova, titenere kuchita vinandi kuruska kuwona ŵaka kuti umoyu ndi ndopa vakuzirwa nge mo iyu wativiwone. Titenere so kulutirizga kuja achanda pamwenga akutowa pa masu paku Chiuta nge mo tiwoniyengi m’Mutu 8.
^ ndimi 5 Mwakukoliyana ndi lemba la Ŵalevi 17:10, 11, magazini yinyaki yikukamba kuti, munthu wakhumbika kuja ndi “vigaŵa vosi vinayi va maselu nga ndopa” kuti waje ndi umoyu.
^ ndimi 12 Wonani Galamukani! ya August 2006, peji 3-12, yakupharazgika ndi Akaboni aku Yehova.
^ ndimi 16 Ŵanthu wo akulemba mabuku ngakufwatuliya mazu nga m’Bayibolo, akulemba kuti mazu nga Chiheberi ngo ngakufwatulikiya kuti kupweteka, “ngalongo kuti nkhupwetekeka kwa munthukazi pe cha.” Wonani so kuti Bayibolo likamba cha kuti Yehova walanganga mwakukoliyana ndi kukuwa kwa mwana yo wechendaweku.
^ ndimi 21 Wonani Mutu 5 wakuti, “Vo Tingachita Kuti Tilutirizgi Kulekana ndi Charu.”
^ ndimi 70 Kuti muziŵi vinandi, wonani Fundu Zakukumaliya pamutu wakuti, “Tivigaŵa Timanatimana ta Ndopa Ndipuso Nthowa Zakupangiya Upaleshoni.”
cjk_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn nya_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn bem_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn