Mu Africa tikumanyikwa makola chomene na nkhalo yakulimbana chitengo. Mu chaka cha 2017, mbembe zakulimbilana udindo zanguchepako kuluska vyaka vakumanyuma. Kwene pali vyalo nthena Nigeria na Somalia, kukomana kwanguya panthazi chomene chifukwa cha gulu la vigebenga ilo likuchemeka kuti terrorist. Gulu ili nalo pala tingakozganiska na vyaka vakumasinda kufumila 2015 lapangako nkhasako kuluska kale chomene.
Suzgo ilo lazala chomene mu Africa kwasono pano ndakuwoneska kukwiya kwa banthu pa ivo bawona kuti vindabakondweske. Pachifukwa ichi bakutimbika kwambula kubalengela chitima kweneso kubakaka. Vivulupu ivi vikuyamba chifukwa chakuti banthu bakusuzgika ndiposo chitukuko chikuwoneka yayi. Sono pala mungati muwoneseske vyalo vinandi kufumila apo bakatolela wanangwa wakujilamula bekha chitukuko cheneko chakoneka na maso ntchichoko chomene.
Chinthu chinyake icho chikupangiska kuti banthu bayambe vivulupi ntchakuti wanangwa wa munthu uwo ukuchemeka kuti democracy madazi ghano banandi bawumanya ndipo bakupanga vili vose ivo bakukhumba. Sono chifukwa cha wanangwa uwu mbwenu banthu lelo bakukhumba chaa kulamulika mwakuchita kutinyilizgika. Pachifukwa ichi mbwenu ntchakuziziska yayi kuwona vyalo vinandi kukuchitika vivulupi. Pala tingati tizunulepo vyalo vichoko waka nthena Burundi, Uganda, DRC, mbwenu nkhani njeneyiyi.
Mu Africa, vyalo ivo ndalama yawo yikwenda makola kweneso ulongozgi ngwakwenelela, muzamusanga kuti vanthena ivi nkhamoza-kamoza kuchitika.
Sono suzgo lagona pakuti vinthu ivi vifiskike. Ndipo icho chikwenelela kuti chichitike ntchivichi? Chakwamba dankha woneseskani kuti malango ghakutetezga ndalama ya chalo chinu ndipo vya ukatangali vilekeke, kwiba nako kulekeke, ulongozgi wakukanilila pa chitengo nawo ulekeke. Pala vose ivi vanozgeka ndipo sono musangenge nthowa zakukanizga ma terrorist attack.
Kendelo ka ndalama mu Africa
Kwasono pano Africa wakwenela kuti ndalama yake nthena yakwelako kuti pa chaka chilichose yikwelenge na 7%. Ndipo pala pangajumpha vilimika-na-vilimika yikukwela nthena mbwenu ukavu uchepengeko. Pala tikuti ndalama yikwele na 7% tikung’anamula ndondomeko yakanjizgila ka ndalama ndiyo yikwelenge.
Panji iyi sono ni nyengo yakuti Africa wayambe kuganizila magulu gha banthu. Apa tikung’anamula kuchepeska unandi wa banthu nthena kubaba bana bachoko mu banja, chomene kwa awo bali pa ntchito yayi. Pala mungati muwone nthowa iyi yingawovwila chomene pala bangayamba kusambizga ba womama kuti batolenge kulela. Kwene ivi kuti viyende makola vikukolelanakoso na malo agho mukukhala ghabe ghakulongosoka makola, maji ghabenge ghawemiso. Kafukufuku uyu wakapangikapo ku chalo cha Ethiopia.
Africa wakwenela kuti wayezgeso kuti ntchito zisangikenge kuti banthu bavwilenge mendelo ya ndalama. Ivi vingapangiskaso kuti ma company ghakuwalo ghanjile kuzakhazikika.
Kafukufuku walikuwoneskaso kuti vyalo ivo vikavu ntchito nkhugomezga kupempha wovwili ku banyawo apo vinyake ivo vikukana kukhalila mu ukavu vikutangwanika kuti visange zinthowa zakuti ma company ghakuwalo ghize kuzakhazikika kuti ndalama yaywo yiyambe kwenda makola.
Nangauli lelo vyakupempha wovwili ku vyalo va banyinu ni mbili yakale kwene yichali yakovwila banthu mbwenu batambulilengethu mu vyalo va nthena ivi. Pali vyalo vinyake ivo namwahuno pano vichali kugomezga ndalama yakupempheska kuti bajime visimi mumizi, masukulu kuti ghende makola na vitukuko vinandi ivo bangavipanga pabekha yayi.
Chinyakeso ntchakovwila malango kuti ghende makola. Nthena misonkho, banthu babe nama ID, kweneso kukhozga malo ghakunjilila mu chalo! Vyose ivi vikovwila chomene pa nkhani ya ndalama kuti yende makola mu chalo.
Wanangwa wa munthu na chitetezgo
Vyalo vinandi sono vimphonongo vamala chifukwa democracy bayimanya chomene. Ndipo muzamusanga kuti dazi na dazi banthu sono bakukhumba kuti unenesko uwonekelenge pakwelu. Nanga banji bayezge kubatinyilizgila pasi kwene vikutondeka.
Vinthu vibili ivi tizunulenge apa ndivo vikusuzga chomene kuti vifiskike: (a) Kukhazikiska boma la unenesko (b) Boma kuti lipulikile ivo banthu bakukhumba. Apa ndipo pagona suzgo likulu. Mu vyalo vinandi vamu Africa balongozgi bakukhumba chaa kuti banthu bayowoyenge maghanoghano ghawo.
Ma wupu ghanthena Southern African Development Community (SADC) pamoza na Central African Economic Monetary Community ghakwenela kuwoneseskanga chomene kuti wanangwa wa banthu ukulondezgeka pambele bandapeleke wovwili ku vyalo vya nthena ivi.
Pekhapekha vinthu ivi baviwoneseske makola, magulu gha vigebenga gha extremist ghazalenge chomene chifukwa ghakusangilapo mwabi.
tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn nya_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn