Chifukwa Wuli Ŵaroma Ŵakazenga Tawuni ya Timgad?
MUNTHU munyake zina lake Scotsman James Bruce, wakazizwa na ivyo wakawona. Wakasanga chipilala mu chipalamba cha ku Algeria. Mukaŵa mu 1765, ndipo wakamanya yayi kuti wimilira apo pakaŵa tawuni yikuru ya Thamugadi, iyo Ŵaroma ŵakazenga ku North Africa. Pasono tawuni iyi yikumanyikwa kuti Timgad.
Mu 1881, ŵanthu ŵanyake ŵa ku France, ŵakamba kufukura vinthu vinyake mu tawuni ya Timgad. Ŵakasanga kuti ŵanthu ŵa mu tawuni iyi ŵakakhalanga umoyo wapachanya, nangauli mukaŵa mu chipalamba. Kweni chifukwa wuli Ŵaroma ŵakazenga tawuni yapachanya mu chipalamba? Ndipo kasi tikusambirapo vichi?
ŴAROMA ŴAKAKHUMBANGA KUPOKA CHARU MWAUCHENJEZI
Apo Ŵaroma ŵakamba kulamulira ku North Africa, mafuko ghanyake ghakamba kuŵawukira. Kasi Ŵaroma ŵakachita wuli kuti ŵaŵe pa mtende na ŵanthu aŵa? Pakwamba, ŵasilikari ŵa Ŵaroma ŵakazenga misasa yinandi yakukhora na tuvigongwe twa ŵalonda ku chigaŵa cha mapiri kumpoto kwa Algeria. Pamasinda, ŵakazenga tawuni ya Timgad, kweni na chilato chakuti ŵapoke charu mwauchenjezi.
Pakuzenga tawuni ya Timgad, Ŵaroma ŵakati mukhalenge ŵasilikari awo ŵapumura, kweni zikaŵa ndyali. Ŵanthu ŵa mu tawuni ya Timgad ŵakakhalanga umoyo wapachanya. Ntheura ŵanthu ŵa mafuko gha ku malo agha ŵakakopekanga para ŵiza kuzakaguliska malonda. Ŵaroma pera ndiwo ŵakazomerezgekanga kukhala mu tawuni iyi. Ntheura ŵanthu ŵanandi ŵakajipelekanga kunjira gulu la ŵasilikari Ŵachiroma vyaka 25, kuti iwo pamoza na ŵana ŵawo ŵaŵe ŵakuzomerezgeka kukhala mu Timgad.
Ŵanthu ŵanyake ŵa mu North Africa ŵakaŵa na maudindo ghapachanya mu Timgad, panji mu matawuni ghanyake agho ghakaŵa pasi pa Ŵaroma. Ivyo Ŵaroma ŵakakhumbanga vikachitika nadi. Pakati pajumpha waka vyaka 50, tawuni ya Timgad yikazura na ŵanthu ŵa mu North Africa.
UMO ŴAROMA ŴAKAPUSIKIRA ŴANTHU
Chifukwa wuli ŵanthu aŵa ŵakakopeka mwaluŵiro nthena? Chifukwa chimoza ntchakuti Ŵaroma ŵakatemweranga yayi pakugaŵa vinthu. Pakugaŵa malo, ŵakapambaniskanga yayi pakati pa Ŵaroma na ŵanthu ŵa kwenekuko. Kweniso nyumba za mu tawuni iyi ŵakazizenga makora chomene. Ivi ndivyo vikwenera kuti vikakopa chomene ŵanthu ŵa ku malo agha.
Mu matawuni ghanandi gha Ŵaroma, kanandi ŵanthu ŵakalutanga ku msika kukapulikako ivyo vyachitika panji kukachita maseŵero. Ndimo vikaŵiraso mu tawuni ya Timgad. Mu nyengo yakotcha, ŵanthu ŵa kufupi na tawuni iyi ŵakizanga kuzakageza mu mabafa kwambura kulipira kweniso ŵakendanga mu tunthowa uto tukaŵa na mfwiri uwemi. Ŵakakhalanga mumphepete mwa viziŵa vya maji ghakuzizima makora uku ŵakuchezga na ŵabwezi ŵawo. Vyose ivi kwa iwo vikaŵa nga ni maloto waka.
Ŵanthu ŵakatolekaso mtima na malo ghakuchitirapo maseŵero. Mu malo agha mukanjiranga ŵanthu ŵakujumpha 3,500. Ŵaroma ŵakachitirangamo maseŵero gha vyakugonana panji ghambembe.
Kweniso ŵanthu ŵakakopeka na chisopa cha Ŵaroma. Pasi na mu viliŵa vya mabafa ŵakajamburamo vithuzithuzi vyakulongora ŵachiuta ŵa Ŵaroma. Ntheura, mwapachokopachoko ŵanthu ŵakamba kuzgoŵera chisopa cha Ŵaroma na ŵachiuta ŵawo. Vigomezgo vya Ŵaroma vikaŵanjira, ndipo pa viliza ŵakasazganga vithuzi vya ŵachiuta ŵa Ŵaroma na ŵachiuta ŵawo. Ivi vikulongora kuti ŵanthu aŵa ŵakapusikika nadi.
KASI VIKENDA WULI KUTI TAWUNI IYI YIBWANGANDUKE NA KULUWIKA?
Mulongozgi wa Ŵaroma zina lake Trajan, ndiyo wakazenga tawuni ya Timgad mu 100 C.E. Panyengo iyi, Ŵaroma ŵakachiska ŵanthu ŵa mu North Africa kuti ŵalimenge, ŵapangenge mafuta gha maolive, na vinyo. Ku Africa ndiko kukafumanga chakurya chinandi chakuryeska ŵanthu ŵa ku Romu. Matawuni ghanandi agho ghakaŵa pasi pa Ŵaroma ghakasambazga, tawuni ya Timgad nayo yikasambazga. Ŵanthu ŵakandana chomene mu Timgad, ntheura nyumba zinyake ŵakazenga kuwaro kwa tawuni iyi.
Ŵanthu ŵa mu tawuni iyi na awo ŵakaŵa na minda yikuruyikuru, ŵakasambazga chomene chifukwa cha malonda agho ŵakachitanga na Ŵaroma. Kweni ŵalimi ŵachokoŵachoko ŵakasanganga phindu viŵi yayi. M’ma 200 C.E., vinthu vyambura urunji vikazara chomene kweniso misonkho yikakwera, ntheura ŵalimi ŵachokoŵachoko ŵakakwiya. Ŵanyake awo kale ŵakanjira tchalitchi la Katolika, ŵakafumamo na kunjira tchalitchi linyake ilo likasuskanga vimbundi ivyo vikachitikanga mu Katolika.—Wonani bokosi lakuti “ Donatist Likaŵa ‘Tchalitchi Lituŵa Yayi.’”
Kwa vyaka vinandi, matchalitchi ghakalimbananga mu North Africa, mukaŵa nkhondo kweniso mukiza ŵanthu ŵankhaza. Paumaliro Ŵaroma ŵakathera. M’ma 500 C.E., ŵanthu ŵa mu North Africa ŵakawotcha tawuni ya Timgad. Ntheura, tawuni iyi yikabwanganduka na kuluwika kwa vyaka vyakujumpha 1,000.
“UWU NDIWO UMOYO!”
Ŵanthu ŵanyake ŵakufukura vinthu vyakale ŵakaseka na ivyo ŵakasanga apo ŵakafukuranga tawuni ya Timgad. Ŵakasanga chinthu chinyake icho pakalembeka mazgu Ghachilatini, ghakuti: “Kurya, kugeza, kuseŵera, kuseka, uwu ndiwo umoyo!” Munthu munyake wakulemba mbiri ku France wakati ivyo vikalembeka apa, ŵanji ŵangaviwona nga ni vyamahara, kweni ni vyakuwezgera chitukuko mumanyuma.
Umu ndimo Ŵaroma ŵakakhaliranga kwa nyengo yitali. Mpositole Paulosi wakayowoyapo za ŵanthu awo ŵakenderanga fundo yakuti “tiyeni tirye na kumwa, chifukwa machero tifwenge.” Nangauli Ŵaroma ŵakasopanga, kweni ŵakakhumbanga waka kukondwa na umoyo. Ŵakaghanaghanirangako yayi vya vinthu vyakuzirwa chomene pa umoyo. Lekani Paulosi wakachenjezga Ŵakhristu ŵanyake kuti: “Mungapuluskikanga yayi. Mendezgano ghaheni ghakunanga makhaliro ghawemi.”—1 Ŵakorinte 15:32, 33.
Nangauli pajumpha vyaka 1,500 kufuma apo ŵanthu ŵa mu Timgad ŵakaŵirako, kweni ŵanthu ŵanandi ŵachali kuwona vinthu mwakuyana waka. Mazuŵa ghano, ŵanandi ŵakughanaghanira waka vya zuŵa ilo ŵalimo. Iwo ŵakuwona kuti maghanoghano agho Ŵaroma ŵakenderanga ngawemi chomene, ndipo ŵakughanaghanirapo yayi masuzgo agho ghangaŵapo. Ndipouli, Baibolo likuti: “Vyakuchitika vya charu ichi vikusintha.” Ndipo likutichiska kuti: ‘Tileke kuchigwiliskira ntchito mwakukwana.’—1 Ŵakorinte 7:31.
Sambiro apa ndakuti, kuti munthu waŵe wakukondwa nadi vikuthemba pa kwendera maghanoghano gha Ŵaroma yayi. Kweni vikuthemba pa kupulikira ulongozgi wa mu Baibolo wakuti: “Charu chikuluta, ntheura pera makhumbiro ghake, kweni uyo wakuchita khumbo la Chiuta wakukhalilira muyirayira.”—1 Yohane 2:17.
Manyani Vinandi
Kasi Mukughanaghana Kuti Vinthu Viŵenge Wuli Kunthazi?
Manyani vifukwa viŵiri ivyo mungagomerezgera ivyo Baibolo likuyowoyera nkhani ya munthazi muwemi.
tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn