Sumu 1 na Lurombo
cl chipaturo 4, ndime 1-9, na chigaŵa 1, pa peji 36 (Mamin. 30)
Kuŵazga Baibolo: Duteronome 19-22 (Mamin. 10)
Na. 1: Duteronome 22:20-30 (Mamin. 4 panji kuchepera apa)
Na. 2: Zakwananga Zikutimbanizga Ubwezi Withu na Chiuta—rs-CN peji 361, ndime 1-4) (Mamin. 5)
Na. 3: Ivyo Baibolo Likuyowoya pa Nkhani ya Kupatukana*—lv peji 220, ndime 2, m’paka peji 222 (Mamin. 5)
Mamin. 10: Kufumba Mulaŵiliri wa Uteŵeti. Kasi mukuchita milimo wuli pa mpingo? Chifukwa wuli mukwendera gulu la uteŵeti? Kasi ŵabali ŵangachita wuli kuti ŵasange chandulo para mwaŵayendera? Kasi mukumovwira wuli mupharazgi waliyose payekha para wamupemphani kuti mumovwire pa chigaŵa chinyake mu uteŵeti?
Mamin. 20: “Ivyo Vingatovwira Kuti Tiŵe Ŵaluso mu Uteŵeti—Kughanaghanira Ŵanthu.” Kudumbiskana. Para mwamara kudumbiskana nkhani iyi, paŵe viyezgelero viŵiri. Chakwamba, mupharazgi wakumupa munthu magazini kweni wakulongora kuti wakumughanaghanira yayi. Chachiŵiri walongore kuti wakumughanaghanira.
Sumu 84 na Lurombo
Chifukwa Wuli Nkhwakuzirwa: Yesu wakatemwanga na kughanaghanira munthu waliyose payekha. Mwachiyelezgero, pa nyengo yinyake Yesu wakachizga munthu wambura kupulika. Wakamutolera kumphepete kutali na mzinda kuti ndiko wakamuchizgire. (Mrk. 7:31-35) Kweniso Yesu wakaghanaghaniranga ŵasambiri ŵake. Wakamanyanga ivyo ŵangafiska. Lekani wakaŵasambizganga vinthu vinandi yayi pa nyengo yimoza. (Yoh. 16:12) Wati waluta kuchanya, Yesu wakaleka yayi kughanaghanira ŵanthu. (2 Tim. 4:17) Pakuti ndise ŵasambiri ŵake, tikwenera kumuyezga. (1 Pet. 2:21; 1 Yoh. 3:16, 18) Tiŵenge ŵaluso mu uteŵeti para tikughanaghanira munthu uyo tikumupharazgira. Tikwenera kumanya masuzgo ghake na ivyo wakutemwa. Wangategherezga usange wamanya kuti tizira waka kumupharazgira yayi panji kumupa waka mabuku, kweni chifukwa chakuti tikumughanaghanira.
Yezgelerani umo mungasinthira nkhani kuti yikolerane na ivyo munthu wakuyowoya. Mungachita nthena pa nyengo yakusopera ya mbumba panji para muli mu uteŵeti.
Pakunozgekera ungano wa uteŵeti, mubali uyo wakulongozga wangalongosora panji kuyezgelera ivyo mungachita kulongora kuti mukughanaghanira ŵanthu.
Sumu 113 na Lurombo
cl chipaturo 4, ndime 10-18 (Mamin. 30)
Kuŵazga Baibolo: Duteronome 23-27 (Mamin. 10)
Na. 1: Duteronome 25:17–26:10 (Mamin. 4 panji kuchepera apa)
Na. 2: Kasi Baibolo Likuti Umoyo Ni Vichi?—rs-CN peji 295, ndime 1-5 (Mamin. 5)
Na. 3: Nthowa Yimoza Pera Iyo Njakwenelera Kugwiliskira Ntchito Ndopa—bh peji 131-133, ndime 17-19 (Mamin. 5)
Mamin. 10: Kasi Nkhwenera Kubatizika? Kudumbiskana. Yafuma mu buku la Zimene Achinyamata Amafunsa, Buku Lachiwiri, peji 304 m’paka 307. (1) Kasi ubatizo ukung’anamura vichi? (2) Kasi kujipeleka kwa Yehova chikung’anamurachi? (3) Kasi mukwenera kuchita vichi pambere mundabatizike? (4) Kasi munthu wakwenera kubatizika para wali na vyaka vilinga? (5) Kasi mukwenera kuchita vichi para mukukhumba kubatizika kweni ŵapapi ŵinu ŵakuti mulindilirepo dankha?
Mamin. 10: Tikumanyikwa na Chitemwa. (Yoh. 13:35) Kudumbiskana. Yafuma mu Buku Lapachaka la 2014, pa peji 48, ndime 1, m’paka peji 49, ndime 3; na peji 69, ndime 1, m’paka peji 70, ndime 2. Pemphani ŵategherezgi kuti ŵayowoyepo ivyo ŵasambirapo.
Mamin. 10: “Nthowa Yiphya Yakupharazgira Uko Kukusangika Ŵanthu Ŵanandi.” Mafumbo na mazgoro. Usange mpingo uli na malo agho kukusangika ŵanthu ŵanandi, fumbani mulaŵiliri wa uteŵeti ndondomeko iyo mpingo wanozga. Pemphani ŵategherezgi kuti ŵayowoyepo ivyo vikaŵachitikira.
Sumu 92 na Lurombo
1. Kasi mipingo iyo yili na malo agho kukusangika ŵanthu ŵanandi, yikuchiskika vichi?
1 Mipingo iyo yili na malo agho kukusangika ŵanthu ŵanandi yikuchiskika kuti yiyarenge mabuku pa thebulu panji pa shelufu ya matayala para yikupharazga ku malo agha. Para mukugwiliskira ntchito shelufu, pangaŵa mupharazgi yumoza uyo wakwenera kukhala pafupi. Kweni para mukugwiliskira ntchito thebulu pakwenera kuŵa ŵapharazgi ŵaŵiri. Awo ŵakuchita upharazgi uwu, ŵakwenera kuŵa ŵaubwezi. Usange munthu wiza apo pali mabuku, mupharazgi yumoza wangamba kudumbiskana nayo. Wangamufumba kuti, “Kasi Baibolo likuti wuli pa nkhani iyi?” Mupharazgi munyake wangapharazga pataliko na thebulu panji shelufu. Ndipouli, wakwenera kuwona ivyo vikuchitika apo pali mabuku.
2. Yowoyani icho chikachitika chifukwa cha kupharazga uko kukusangika ŵanthu ŵanandi.
2 Ŵanthu ŵanandi ŵamba kusambira Baibolo chifukwa cha upharazgi uwu. Mwana wa sukulu pa koleji yinyake wakakhumbanga kulemba vinthu vinyake vyakukhwaskana na Ŵakaboni ŵa Yehova, kweni wakatondeka kuti wasange Nyumba ya Ufumu pafupi. Sabata yakulondezgapo wakawona thebulu ilo ŵakayarapo mabuku pafupi na sukulu yake. Wakamba kusambira Baibolo. Sono wali kubatizika, ndipo nayo wakuchitako upharazgi uwu.
3. Kasi ŵapharazgi ŵanyake ŵakuti wuli na upharazgi uwu?
3 Mudumbu munyake uyo wakuchita upharazgi uwu wakati: “Ŵanthu ŵanyake ŵakwiza apo tayara mabuku na kutorapo magazini ghaphya. Ŵanyake ŵakuŵa kuti ŵandapulikepo za ŵakaboni ŵa Yehova. Nkhuwona kuti upharazgi uwu wovwirenge kuti tipharazgire ŵanthu ŵanandi.” Mudumbu munyakeso wakati: “Nthowa iyi njiwemi chomene chifukwa ŵanthu ŵakwiza ŵekha, nanga ni awo ŵakukhumba viŵi yayi.”
4. Chifukwa wuli ntchiwemi kuleka kusintha malo na nyengo yakuyalira mabuku?
4 Vikuŵa makora usange ŵapharazgi ŵakuleka kusintha malo, mazuŵa, na nyengo iyo ŵakuyalira mabuku. Para mwachita nthena, ŵanthu ŵakuzgoŵera, ndipo ŵakuŵa ŵakufwatuka kufumba mafumbo na kutora mabuku. Kasi mpingo winu uli na malo uko kukusangika ŵanthu ŵanandi? Usange ghaliko, mungagwiliskira ntchito nthowa yiphya iyi kuti ‘mupharazge kutali Ufumu wa Chiuta.’—Luka 9:60.
Sumu 104 na Lurombo
cl chipaturo 4, ndime 19-23 na bokosi pa peji 45 (Mamin. 30)
Kuŵazga Baibolo: Duteronome 28-31 (Mamin. 10)
Na. 1: Duteronome 30:15–31:8 (Mamin. 4 panji kuchepera apa)
Na. 2: Nyama Nazo Mbumoyo—rs-CN peji 295, ndime 6, m’paka peji 296, ndime 5 (Mamin. 5)
Na. 3: Kasi Ŵakhristu Ŵangazomera Munkhwala Uwo Ukusazgapo Vigaŵa Vichokovichoko vya Ndopa?*—lv peji 215-217 (Mamin. 5)
Mamin. 10: “Gwiliskirani Ntchito Webusayiti Yithu mu Uteŵeti—‘Mafumbo Agho Baibolo Likuzgora.’” Kudumbiskana. Yowoyanipo mafumbo ghanyake agho ghakuzgoreka pa chigaŵa ichi. (Lutani pa IVYO BAIBOLO LIKUSAMBIZGA > MAFUMBO AGHO BAIBOLO LIKUZGORA.) Mwakudumura, yezgelerani sachizgo limoza ilo lili mu nkhani iyi. Pemphani ŵategherezgi kuti ŵayowoyepo nthowa zinyake izo ŵangawovwilira ŵanthu na chigaŵa ichi. Usange mulije intaneti, dumbiskanani umo mungapharazgira mwaluso mwakulondezga masachizgo agho ghali mu buku la Kukambitsirana pa peji 9-15.
Mamin. 10: “Mazuŵa Ghano Wakusangika Yayi.” Kudumbiskana. Dumbiskanani uwemi wa chitatata para munthu uyo wakakhumbanga kumanya vinandi wakusangika yayi panyumba.—Mat. 28:19, 20; Mrk. 4:14, 15; 1 Kor. 3:6.
Mamin. 10: “Buku liphya la Kupenjera Nkhani.” Nkhani. Yowoyanipo ivyo vili pa kamutu kakuti “Mmene Mungagwiritsire Ntchito Bukuli Pofufuza,” mu buku Lofufuzira Nkhani. Longosorani ivyo vili mu buku ili. Paŵe chiyezgelero chakulongora mupharazgi wakuyowoya yekha umo wangagwiliskira ntchito buku Lofufuzira Nkhani. Chiskani ŵapharazgi kuti ŵagwiliskirenge ntchito makora mabuku ghakupenjera nkhani kuti ŵapulikiske vinthu.—Zinth. 2:1-5.
Sumu 69 na Lurombo
Pa Webusayiti ya jw.org pali chigaŵa chakuti “Ivyo Baibolo Likusambizga.” Pa chigaŵa ichi pali “Mafumbo Agho Baibolo Likuzgora.” Usange tikughamanya makora mafumbo agha, tingaŵalongora ŵanthu para ŵatifumba. Mafumbo agha ghangatovwiraso kuti tambe kudumbiskana na munthu mu upharazgi. Tingasankha fumbo ilo ŵanthu ŵangatemwa mu chigaŵa chithu, kuŵafumba kuti ŵayowoyepo ivyo ŵakughanaghana, na kuŵalongosolera ivyo Baibolo likusambizga. Pakuzgora tigwiliskire ntchito ivyo vili pa jw.org. Kufuma apo, tiŵalongore pa jw.org ivyo tadumbiskana. Nthowa yinyake nkhuŵapempha kuti ŵaŵazge ŵekha zgoro pa Webusayiti. Muwoli wa mulaŵiliri wa dera wakufumba ŵanthu kuti: “Kasi mukughanaghana kuti Chiuta ndiyo wakupangiska masuzgo?” Para ŵazgora, wakuŵafumba kuti: “Kasi mungatemwa kuti mumanye zgoro?” Kufuma apo, wakuŵalongora vidiyo pa foni yake iyo wakakopera pa jw.org. Paumaliro wakuŵalongora chipaturo 11 mu buku la Baibolo Likusambizgaci.
Kasi muli kuyowoyapo mazgu agha para munthu uyo wakakhumbanga kumanya vinandi wakusangika yayi panyumba? Mwalutako kanandi waka kwa munthu uyu, kweni mukumusanga yayi kuti muthilire mbuto iyo mukapanda. (1 Kor. 3:6) Para munthu wakusangika yayi panyumba, ŵapharazgi ŵanyake ŵakumulembera kalata panji uthenga pa kapepara na kukaŵika pa mulyango. Chifukwa chakuti ŵakumanya kuti nyengo zinyake ŵazamumusanga yayi, ŵapharazgi ŵanyake ŵakupempha nambara ya foni. Mungamufumba kuti, “Kasi ningakamutumizgirani meseji?” Tikwenera kulemba ulendo wakuwelerako para munthu tamulembera uthenga pa kapepara na kukaŵika pa mulyango, kalata, kumutumizgira meseji, panji kumuyimbira foni. Nangauli wakusangika yayi panyumba, kweni tingamovwira.
Ŵapharazgi ŵanandi pa charu chose, ŵakugwiliskira ntchito buku la Watch Tower Publications Index pakupenja nkhani. Kweni buku ili lili mu viyowoyero vichoko waka. Ntheura Buku la Mboni za Yehova Lofufuzira Nkhani lili kung’anamulika mu viyowoyero 170. Mu buku ili muli mabuku na magazini agho ghakafuma kwambira mu chaka cha 2000 kuya munthazi. Buku Lofufuzira Nkhani lili mu viyowoyero ivyo vilije Watch Tower Publications Index. Viyowoyero ivyo vili na Watch Tower Publications Index, buku ili lili pa Watchtower Library na LAYIBULARE YA PA INTANETI pera. Buku ili litovwirenge kupenja mazgoro mu Baibolo, kusanga nkhani izo tikwenjerwa nazo, na kunozgekera maungano panji kusopa kwa mbumba.
Sumu 105 na Lurombo
cl chipaturo 5, ndime 1-8 (Mamin. 30)
Kuŵazga Baibolo: Duteronome 32-34 (Mamin. 10)
Na. 1: Duteronome 32:22-35 (Mamin. 4 panji kuchepera apa)
Na. 2: Kasi Umoyo na Mzimu Vikulutilira Kuŵako Para Munthu Wafwa?—rs-CN peji 297, ndime 1, m’paka peji 299, ndime 3 (Mamin. 5)
Na. 3: Uleŵi Nkhwanangira Chiuta—lv peji 128-130, ndime 16-19 (Mamin. 5)
Mamin. 10: Kupeleka Magazini mu Disembala. Kudumbiskana. Yezgelerani masachizgo ghatatu agho ghali pa peji ili. Paumaliro wa chiyezgelero chilichose, pemphani ŵategherezgi kuti ŵayowoyepo umo chiyezgelero icho chingaŵira chakovwira mu chigaŵa chinu.
Mamin. 10: Ivyo vikukhumbikwa pa mpingo.
Mamin. 10: Kasi Tikachita Wuli? Kudumbiskana. Pemphani ŵategherezgi kuti ŵayowoyepo vyandulo ivyo ŵasanga na nkhani yakuti “Ivyo Vingatovwira Kuti Tiŵe ŵaluso mu Uteŵeti—Kughanaghanira Ŵanthu.” Fumbani ŵategherezgi kuti ŵayowoyepo viwemi ivyo vikaŵachitikira.
Sumu 119 na Lurombo
Mabuku ghakugaŵira mu Novembala na Disembala: Kasi Baibolo Likusambizgaci Comenecomene? panji thirakiti la Kasi Mungatemwa Kumanya Unenesko? Janyuwale na Febuluwale 2015: Ciuta Wakutiphalira Uthenga Uwemi! panji Was Life Created?
“Tiza pano kuti tidumbiskane namwe nkhani yakukhumbikwa chomene. Ŵapapi ŵanandi ŵakukhumba kuti ŵana ŵawo ŵatemwenge Chiuta. Kasi mukughanaghana kuti ŵana ŵakwenera kusambira ŵekha kutemwa Chiuta panji ŵakwenera kusambizgika na ŵapapi ŵawo? [Mulekani wazgore.] Mulongorani peji laumaliro la Gongwe la Mulinda la Disembala 1. Dumbiskanani fumbo lakwamba na kuŵazgapo lemba. Mupani magazini na kupangana kuti mukawereso kuzakazgora fumbo lakulondezgapo.
“Tikudumbiskana na ŵanthu vya Chiuta. Tikumanya kuti ŵanthu ŵali na maghanoghano ghakupambana pa nkhani ya Chiuta. Kasi mukughanaghana kuti Chiuta ni nkhongono waka panji ni mubwezi uyo wakupwelelera munthu waliyose payekha? [Mulekani wazgore.] Lemba ili likutiphalira kuti Chiuta wangaŵa mubwezi withu wapamtima. [Ŵazgani Yakobe 4:8a.] Magazini iyi yikulongosora vinthu vitatu ivyo tingachita kuti tiŵe paubwezi na Yehova.”
“Tikudumbiskana na ŵanyithu suzgo ilo ŵanthu ŵanandi ŵakukumana nalo. Lipoti la wupu wakuwona vya umoyo la World Health Organization likuti pa ŵanthu ŵanayi, munthu yumoza wakulwarapo nthenda ya kusuzgika maghanoghano pa umoyo wake. Kasi namwe mukuwona kuti suzgo ili ndikuru nadi? [Mulekani wazgore.] Baibolo likuti kunthazi kuzamuŵavya matenda na vyakuŵinya. [Ŵazgani Uvumbuzi 21:3, 4.] Magazini iyi yikulongosora vinthu vichoko waka ivyo waliyose wakwenera kumanya pa nkhani iyi.”
Ŵabali na ŵadumbu 5,969 ŵakachita upayiniya ŵakanyengo mu Malichi ndipo 6,321 ŵakachita upayiniya uwu mu Epulero chaka chino. Yehova wakalumbika chomene mu nyengo ya chikumbusko iyi.—Sal. 106:1.
1 2 3 4
^ ***sn sumu 1 Wunthu wa Yehova***
Sumu 1
Wunthu wa Yehova
1. Yehova, wankhongonozose,
Cisimi ca umoyo, ungweru.
Cilengiwa na zuŵa likuru;
Vimukwezganinge nadi.
2. Cizumbe cinu nchaurunji.
Malango ghose mukupharazga.
Mu Mazgu ghinu, tikuwonamo
Vinjeru vinu vyakofya.
3. Cikuru pa vyose nchitemwa.
Palije wangawezgapo kanthu.
Tithuwuskenge na mtima wose,
Wunthu na lumbiri lwinu.
(Wonaniso Sal. 36:9; 145:6-13; Yak. 1:17.)
^ ***cl pp. 37-41 ‘Yehova Ngwa . . . Nkhongono Zikuru’***
1, 2. Kasi ni vinthu wuli vyakuzizwiska ivyo Eliya wakawona, ndipo ni vyakucitika wuli ivyo wakawona apo wakaŵa mu mphanji pa Phiri la Horebu?
ELIYA wakawonapo kale vinthu vyakuzizwiska. Wakawona ŵacihoŵi ŵakwiza na cakurya kwa iye kaŵiri pa zuŵa peneapo wakakhalanga mwakubisama. Pa nyengo iyo kukaŵa njara wakawona ciŵiya ca ufu na supa (mphindi) ya mafuta ivyo vikagwiriskirika nchito kwa nyengo yitali ndipo vikamaranga cara. Wakawonaso moto uwo ukafuma kucanya pa kuzgora lurombo lwake. (1 Mathemba, cipaturo 17 na 18) Nangauli vikaŵa ntheura, Eliya wakaŵa kuti wandawonepo cakuzizwiska cilicose ca nga ni ici.
2 Apo wakasendelera ku muryango wa mphanji pa Phiri la Horebu, wakawona vyakucitika vinyake vyakuzizwiska. Cakudanga wakawona mphepo. Yikwenera kuti yikaputanga comene na kupoma congo cikuru, cifukwa yikaŵa yankhongono comene mwakuti yikabwanganduranga mapiri na kuswa malibwe. Caciŵiri cikaŵa cindindindi, ceneico cikaŵa ca nkhongono comene ndipo cikasunkhunya caru. Cakulondezgapo ukaŵa moto. Apo ukagoleranga mu cigaŵa ico, Eliya wakapulikanga kuthukira cifukwa ca kocha kwake.—1 Mathemba 19:8-12.
3. Kasi ni ukhaliro ngu wa Ciuta uwo Eliya wakawona, ndipo ni nkhu uko ise tingawona ukhaliro uwu?
3 Vyakucitika vyakupambanapambana ivyo Eliya wakawona vili na fundo yimoza yakuyana waka, vikalongora kuti Yehova Ciuta ngwankhongono zikuru. Nadi pano, tikukhumbikwira yayi kuti tiwone cakuzizwiska mwakuti timanye kuti Ciuta wali na ukhaliro uwu. Ukhaliro uwu ukuwoneka pakweru kwambura suzgo. Baibolo likutisimikizgira kuti cilengiwa cikupeleka ukaboni wa ‘nkhongono za Yehova za muyaya na Uciuta wake.’ (Ŵaroma 1:20) Aghanaghanirani waka za ungweru wa nkhongono comene wa leza na kududuma kwa vula, cipopoma ca maji cakukondweska, ukuru wa mtambo wa kuzara na nyenyezi wakucitiska wofi! Kasi mukuwona yayi nkhongono za Ciuta mu vinthu ivi? Mbanthu ŵacoko waka lero awo ŵakumanya nadi nkhongono za Ciuta. Mu ŵanthu ŵacoko aŵa, ŵacoko comene ndiwo ŵakuwona mwakwenelera nkhongono za Ciuta. Kweni, kupulikiska makora nkhongono zake, kukutipa mwaŵi ukuru wakusendelera kwa Yehova. Mu cigaŵa ici, tisambirenge makora za nkhongono za Yehova zambura mayelezgereko.
Ukhaliro Wakuzirwa wa Yehova
4, 5. (a) Kasi pali kukolerana wuli pakati pa zina la Yehova na nkhongono zake? (b) Nchifukwa wuli nchakwenelera kuti Yehova wakasankha ng’ombe kwimira nkhongono zake?
4 Yehova wali na nkhongono zapadera. Lemba la Yeremiya 10:6 likuyowoya kuti: “Kulije wakuŵa nga ndimwe, A Yehova; ndimwe ŵakuru, na zina linu ndikuru mu nkhongono.” Awonani kuti nkhongono zikukolerana na zina la Yehova. Kumbukirani kuti, zina ili likung’anamura “Uyo wakupangiska kuŵako.” Kasi nchivici ico cikumovwira Yehova kujipanga kuŵa cilicose ico wakukhumba? Nkhongono nchimoza mwa vinthu ivyo vikumovwira. Nadi pano, Yehova wali na nkhongono za kucitira vinthu, kufiska khumbo lake kwambura kutimbanizgika. Nkhongono za nga ni izi nchigaŵa cimoza ca ukhaliro wake wakuzirwa.
5 Cifukwa cakuti tingapulikiska yayi umo nkhongono zake ziliri, Yehova wakugwiliskira nchito viyelezgero mwakuti tipulikiske makora. Nga ni umo tawonera, wakugwiliskira nchito ng’ombe kuyelezgera nkhongono zake. (Ezekiel 1:4-10) Wali kusankha nyama yakwenelera, cifukwa nanga ni ng’ombe izo tikuŵeta ni nyama zikuru kweniso zankhongono. Palije nyama yiliyose yankhongono iyo ŵanthu ŵa ku Palestina mu nyengo za kale ŵakayimanyanga. Iwo ŵakamanyanga za mtundu unyake wa ng’ombe, njati, panji aurochs, izo zikaŵa na nkhongono comene ndipo zikusangikaso yayi mu nyengo ya sono. (Job 39:9-12) Themba la Ŵaroma Kesare Juliyasi likayowoya kuti ng’ombe izi ukuru wake ukapambananga pacoko waka na zovu. “Zikaŵa na nkhongono comene, kweniso zikacimbiranga comene” iye wakalemba ntheura. Aghanaghanirani umo imwe mungajiwonera kuŵa ŵambura nkhongono para mungayimilira pafupi na nyama ya nga ni iyi!
6. Nchifukwa wuli Yehova pera ndiyo wakucemeka kuti “Mwenenkhongono Zose”?
6 Mwakuyana waka, munthu ngwambura nkhongono pakuyelezgera na Yehova, Ciuta wankhongono. Nanga ni mitundu yankhongono comene, Yehova wakuyiwona nga ni fuvu ilo lawira pa miyeso (sikelo). (Yesaya 40:15) Mwakupambana na cilengiwa cilicose, Yehova wali na nkhongono zambura mphaka, cifukwa iyo pera ndiyo “Mwenenkhongono Zose.”* (Civumbuzi 15:3) Yehova ‘ngwakukhora mu nkhongono’ ndipo ‘wali na nkhongono zikuru.’ (Yesaya 40:26) Iye ni jando la nkhongono, ndipo wakuvuka cara. Palije ico wakugomezga kuti cimupe nkhongono, cifukwa ‘nkhongono nza Ciuta.’ (Salmo 62:11) Sono, kasi Yehova wakugwiliskira wuli nchito nkhongono zake?
Umo Yehova Wakugwiliskilira Nchito Nkhongono Zake
7. Kasi mzimu utuŵa wa Yehova ni vici, ndipo lizgu la Cihebere ilo lagwiliskirika nchito mu Baibolo likusacizgaci?
7 Yehova wakutuma mzimu utuŵa kwambura kugota. Mzimu uwu ni nkhongono ya Ciuta yeneiyo yikugwira nchito. Ndipo Baibolo likuyowoya kuti ni “nkhongono yakugwira nchito” ya Ciuta pa Genesis 1:2, NW. Mazgu gha Cihebere na Cigiriki agho ghakung’anamurika kuti “mzimu” mu nkhani zinyake ghangang’anamurika kuti “mphepo,” ndiposo “mvuci.” Mwakuyana na umo ŵanthu awo ŵakulemba madikishonare ŵakayowoyera, mu Cihebere mazgu agha ghali na ghanoghano la nkhongono yambura kuwoneka iyo yikugwira nchito. Nga ni mphepo, mzimu wa Ciuta tingawuwona yayi, kweni ivyo ukucita ni vyeneko nadi ndipo tingavimanya makora.
8. Mu Baibolo, kasi mzimu wa Ciuta mwakuyelezgera ukucemeka kuti vici, ndipo nchifukwa wuli ciyelezgero ici nchakwenelera?
8 Mzimu utuŵa wa Ciuta ukusinthasintha mwambura kulekezga. Yehova wangawugwiliskira nchito pakucita cilicose ico wakukhumba. Mwantheura nchakwenelera kuti mu Baibolo, mzimu wa Ciuta ukuyelezgeleka na “munwe” wake, ‘woko lake la nkhongono’ panji ‘mkono wake wakunyoroskeka.’ (Luka 11:20; Duteronome 5:15; Salmo 8:3) Nga ni umo munthu wakugwiliskilira nchito woko lake pakugwira nchito zakupambanapambana izo zikukhumbikwira nkhongono panji luso lwakupambanapambana, Ciuta nayo wangagwiliskira nchito mzimu wake kufiska khumbo lake lirilose, nga ndi kulenga vinthu vicokovicoko vyambura kuwoneka na maso panji kugaŵaniska Nyanja Yiswesi na kucitiska Ŵakhristu ŵa mu vilimika vya handiredi lakudanga kuyowoya viyowoyero vya cilendo.
9. Kasi nkhongono za Yehova za kuwusa ni zinandi wuli?
9 Yehova wakulongoraso nkhongono zake kwizira mu mazaza ghake nga ni Muwusi wa Cilengiwa Cose. Aghanaghanirani waka kuti muli na mamiliyoni ghanandi gha ŵanthu ŵa mahara, ŵeneawo ŵangacita makora vinthu kweni ŵakukhumbisiska kucita vinthu ivyo imwe mungaŵaphalira kuti ŵacite. Yehova wali na nkhongono za ntheura izi. Wali na ŵanthu awo ŵakumuteŵetera, ŵeneawo kanandi mu Malemba ŵakucemeka kuti wumba. (Salmo 68:11; 110:3) Kweni munthu nchilengiwa cakulepweteka pakuyelezgera na ŵangelo. Nadi pano, peneapo ŵasilikari ŵa Asiriya ŵakagarukira ŵanthu ŵa Ciuta, mungelo wa Ciuta yumoza pera wakakoma ŵasilikari 185,000 ŵa Asiriya mu usiku umoza! (2 Mathemba 19:35) Kuyowoya unenesko, ŵangelo ŵa Ciuta ŵali na ‘nkhongono comene.’—Salmo 103:19, 20.
^ ndime 6 Lizgu la Cigiriki ilo likung’anamurika kuti “Mwenenkhongono Zose” likung’anamura “Muwusi pa Vyose; Uyo Wali na Nkhongono Zose.”
^ ***cl p. 36 “Ngwakukhora Mu Nkhongono”***
Cigaŵa 1
“Ngwakukhora Mu Nkhongono”
Mu cigaŵa cino tidumbiskanenge nkhani za mu Baibolo izo zikupeleka ukaboni wa nkhongono za Yehova za kulenga, kuparanya, kuvikilira na kuwezgerapo vinthu. Kupulikiska makora umo Yehova Ciuta, uyo “ngwakukhora mu nkhongono,” wakugwiliskira nchito ‘nkhongono zake zikuru’ kutovwirenge kuti tipelekenge nchindi kwa iye.—Yesaya 40:26.
^ ***lv pp. 220-222 Ivyo Baibolo Likuyowoya pa Nkhani ya Kupatana na Kupatukana***
Para vinthu vyasuzga comene, Ŵakhristu ŵanji ŵakusankha kupatukana panji kupatana na munyawo wa mu nthengwa nangauli pangaŵa kuti palije uyo wacita uleŵi. Pa vyakucitika vyanthena, Baibolo likulongosora kuti uyo wapatukana na munyake wakwenera ‘kukhala wambura kutora panji wambura kutengwa panji ŵawelerane.’ (1 Ŵakorinte 7:11) Mkhristu wanthena wakwenera yayi kupenja munthu munyake wakuti watorane nayo. (Mateyu 5:32) Wonani vinthu vicoko waka ivyo ŵanji ŵakuwona kuti vingapangiska kuti ŵapatukane.
Kulekera dala kovwira mbumba. Mbumba yingasoŵa pakukora, kusoŵa vinthu ivyo ni vyakukhumbikwa comene pa umoyo cifukwa cakuti mwanalume wakutondeka kuyipwelelera nangauli wangaŵa kuti wangakwaniska kucita nthena. Baibolo likuti: “Usange yunji wakuŵapa cara vyakukhumbikwa . . . awo mba mu nyumba yake, wakana cipulikano ndipo ni muheni comene kuluska munthu wambura cipulikano.” (1 Timote 5:8) Para mfumu wakukanirathu kusintha nkharo zake, muwoli wangasankha usange wakukhumba kujivikilira ndiposo kuvikilira ŵana ŵake mwa kupatukana dankha nayo. Ndipouli, ŵalara Ŵacikhristu ŵakwenera kucenjera comene na nkhani zakuti munthu munyake wakukana kupwelelera mbumba yake. Uyo wakukana kupwelelera mbumba yake wangasezgeka mu mpingo.
Nkhaza zikuru. Mfumu panji muwoli uyo ngwankhaza wangacitira nkhaza munyake mwakuti umoyo wake ungaŵa pangozi. Usange munthu wankhaza ni Mkhristu, ŵalara ŵa mpingo ŵakwenera kuyisanda makora nkhani iyi. Ukali uheni ndiposo nkhaza ni vyakuti munthu wangasezgekerapo mu mpingo.—Ŵagalatiya 5:19-21.
Kuŵika umoyo wauzimu pangozi. Mfumu panji muwoli wangayezgayezga kuti watondeske munyake kusopa kwaunenesko panji kumupangiska kucita vinthu ivyo malango gha Ciuta ghakukana. Para vingaŵa nthena, uyo umoyo wake wauzimu uli pangozi wangasankha usange kupatukana ndiyo nthowa yekha yakuti ‘wapulikire Ciuta nga muwusi m’malo mwa ŵanthu.’—Milimo 5:29.
Para vinthu vyasuzga comene nga umo vyalongosorekera apa, paŵavye munthu waliyose uyo wakwenera kucicizga munthu wambura mlandu kuti wapatukane panji kulutilira kukhala na munyake wa mu nthengwa. Nangauli ŵabwezi ŵakukhwima mwauzimu ndiposo ŵalara ŵangapeleka wovwiri ndiposo ulongozgi wakufuma mu Baibolo, kweni ŵangamanya vyose yayi ivyo vikucitika pakati pa mfumu na muwoli. Ni Yehova yekha uyo wakuwona vyose. Para mfumu panji muwoli Wacikhristu wakusazgirako pakulongosora masuzgo agho ghali mu mbumba yawo na cilato cakuti wapatukane na munyake, wangalongora kuti wakucindika yayi Ciuta ndiposo nthengwa. Yehova wakumanya nthowa zose izo tinganozga kuti tipatukane na munyithu wa mu nthengwa, nanga tingabisa wuli. Enya, “vinthu vyose vili nkhuli ndipo vyaŵikika pakweru mu maso gha mweneuyo tizamumupatawulira.” (Ŵahebere 4:13) Kweni usange vinthu vikulutilira kusuzga, paŵavye munthu uyo wakwenera kususka Mkhristu uyo wasankha kupatukana dankha na munyake. Fundo yaumaliro njakuti “waliyose wa ise wazamujipatawulira iyomwene kwa Ciuta.”—Ŵaroma 14:10-12.
^ ***sn sumu 12 Umoyo Wandanda Walayizgika***
Sumu 12
Umoyo Wandanda Walayizgika
(Salmo 37:29)
1. Umoyo walayizgika.
Caru cimalenge ca.
‘Ŵakuzika’ ŵakondwenge.
Viŵengeko nadi.
(Korasi)
2. Paradiso waŵengeko;
Ŵanthu ŵafwatukenge.
Para Ciu-ta wayowoya,
Pazamuŵa mtende.
(Korasi)
3. Sonosono pa ciwuka,
Citima cimalenge.
Ciu-ta waŵapembuzgenge,
Na citemwa cake.
(KORASI)
Umoyo wandanda.
Tifwilirengepo.
Ciu-ta wayowoya.
Wavifiskenge.
(Wonaniso Yes. 25:8; Luka 23:43; Yoh. 11:25; Uvu. 21:4.)
^ ***sn sumu 84 “Nkhukhumba”***
Sumu 84
“Nkhukhumba”
1. Yesu ngwacitemwa nadi
Wakafuma ku Ŵawiske
Kukhala na ŵanthu,
Na kusambizga;
Unenesko wa Ciuta.
Wakapembuzganga ŵanthu,
Kuŵacizga nthenda zawo.
Wakaleka cara mlimo wake
Ndipo wakati: “Nkhukhumba.”
2. Yehova wakutovwira
Tina muzga wavinjeru,
Pakucita mlimo,
Na mwamphu wose,
Ŵakuzika ŵathaskike.
Ŵasawuci ŵakumanya
Usange tikuŵatemwa.
Vyokoro na ŵalanda ŵapempha;
Ipo mutenge: “Nkhukhumba.”
(Wonaniso Yoh. 18:37; Efe. 3:19; Fil. 2:7.)
^ ***sn sumu 113 Kuwonga Cifukwa ca Mazgu gha Ciuta***
Sumu 113
Kuwonga Cifukwa ca Mazgu gha Ciuta
1. Ŵadada Yehova, tati mumanye
Tikuwonga kuŵa na Mazgu ghinu!
Ŵalembi m’kaŵapa maghanoghano ghinu.
Ghakutilongozga na kusambizga.
2. Nkhani zake zikuŵacontha ŵanthu.
Nchimi zikajipulika nga ndise.
Zikutipa cipulikano na cikanga.
Tikusamphuskika na kukhozgeka.
3. Mazgu ghinu ghakufika mukati,
Ghakupatura mzimu na umoyo.
Kuŵanika makhumbiro gha mtima withu.
Ghakusoka na kutipa vinjeru.
(Wonaniso Sal. 119:16, 162; 2 Tim. 3:16; Yak. 5:17; 2 Pet. 1:21.)
^ ***cl pp. 41-44 ‘Yehova Ngwa . . . Nkhongono Zikuru’***
10. (a) Nchifukwa wuli Wankhongono Zose wakucemeka kuti Yehova wa mipingo? (b) Ni njani uyo ngwankhongono comene kuluska vilengiwa vyose ivyo Yehova wali kulenga?
10 Kasi ŵangelo ŵalipo ŵalinga? Nchimi Daniyele yikawona kucanya kwizira mu mboniwoni. Yikawona vilengiwa vyauzimu vyakujumpha 100 miliyoni ivyo vikimilira panthazi pa cizumbe ca Yehova, kweni palije cilicose ico cikulongora kuti iye wakawona ŵangelo wose. (Daniel 7:10) Ici cikulongora kuti pali ŵangelo mamiliyoni ghanandi. Ndico cifukwa cake Ciuta wakucemeka kuti Yehova wa mipingo. Zina ili likulongosora udindo wake wa nkhongono comene nga ni Mulongozgi wa gulu likuru la kulinganizgika makora la ŵangelo ŵa nkhongono. Kweni kuluska vyose ivi, Yehova wali kusankha munthu munyake kuŵa mulongozgi wa vilengiwa vyose vyauzimu, munthu uyu ni Mwana wake wakutemweka, “muŵere wa cakwatika [cilengiwa] cose.” (Ŵakolose 1:15) Nga ni mungelo mulara, mulongozgi wa ŵangelo wose, ŵaserafi, na ŵakerubi, Yesu ngwankhongono comene kuluska vilengiwa vyose ivyo Yehova wali kulenga.
11, 12. (a) Kasi mazgu gha Ciuta ngankhongono mu nthowa wuli? (b) Kasi Yesu wakalongora wuli unandi wa nkhongono za Yehova?
11 Yehova wali na nthowa yinyakeso iyo wakulongolera nkhongono zake. Lemba la Ŵahebere 4:12 likuyowoya kuti: ‘Mazgu gha Ciuta ngamoyo, ndiposo ngankhongono.’ Kasi mwayiwona nkhongono ya mazgu gha Ciuta, panji uthenga wakufunyilirika na mzimu uwo ukusangika mu Baibolo? Nkhongono iyi yingatikhozga, yingakuzga cipulikano cithu, ndipo yingatovwira kuti tisinthe mwakuti tiŵe na umoyo uwemi. Mpostole Paulosi wakacenjezga ŵasopi ŵanyake kuti ŵaleke kukolerana na ŵanthu ŵa mikhaliro yiheni. Ndipo wakayowoyaso kuti: “Ndimo mwa ŵanyake mukaŵira.” (1 Ŵakorinte 6:9-11) Nadi pano, “Mazgu gha Ciuta” ghakalongora nadi nkhongono mwa iwo ndipo ghakawovwira kuti ŵasinthe.
12 Nkhongono za Yehova ni zinandi comene ndipo wakuzigwiliskira nchito mu nthowa ziwemi mwakuti palije cilicose ico cingamutondeska kuzigwiliskira nchito. Yesu wakayowoya kuti: “Kwa Ciuta vyose nvya macitiko.” (Mateyu 19:26) Kasi Yehova wakugwiliskira nchito nkhongono zake na cilato wuli?
Nkhongono Izo Zikucitika na Cilato
13, 14. (a) Cifukwa wuli tingayowoya kuti Yehova ni nkhongono waka cara? (b) Kasi Yehova wakugwiliskira wuli nkhongono zake?
13 Mzimu wa Yehova ngwankhongono kuluska nkhongono yiliyose iyo yikufuma ku vinthu ivyo tikuwona; ndipo Yehova ni nkhongono yambura wunthu cara, panji mwambiski waka wa nkhongono. Iye ni Ciuta uyo wali na mazaza pa nkhongono zake. Kweni, kasi nchivici ico cikumupangiska kuti wagwiliskirenge nchito nkhongono zake?
14 Nga ni umo tisambilirenge, Ciuta wakugwiliskira nchito nkhongono zake pa kulenga, kuparanya, kuvikilira, na kuwezgeraposo vinthu, mwakudumura tingayowoya kuti pakucita cilicose ico cikukolerana na vilato vyake vyaurunji. (Yesaya 46:10) Mu vyakucitika vinyake, Yehova wakugwiliskira nchito nkhongono zake kuvumbulira vigaŵa vyakukhumbikwa comene vya wunthu wake na vipimo vyake. Kweni cakuzirwa comene nchakuti, wakugwiliskira nkhongono zake pakufiska khumbo lake, leneilo nkhucindika na kutuŵiska zina lake lituŵa kwizira mu Uthemba wakuwusika na Mesiya. Palije ico cingatondeska cilato ici.
15. Kasi Yehova wakugwiliskira nchito nkhongono zake na cilato wuli kulazga ku ŵateŵeti ŵake, ndipo wakacilongora wuli ici kwa Eliya?
15 Yehova wakugwiliskiraso nchito nkhongono zake pakovwira waliyose wa ise. Awonani ivyo lemba la 2 Midauko 16:9 likuyowoya, ilo likuti: ‘Pakuti maso gha Yehova ghakulaŵiska uku na uko mu caru cose ca pasi, kulongolera nkhongono yake kwa aŵo mitima yaŵo njakufikapo pamaso pake.’ Ivyo Eliya wakawona, ivyo vyayowoyeka ku uyambiliro wa cipaturo ici nchiyelezgero ciwemi ca umo Yehova wakovwilira waliyose wa ise. Nchifukwa wuli Yehova wakamulongora Eliya nkhongono zake mu nthowa yakucitiska wofi? Thembakazi liheni Yezebeli likalapa kuti Eliya wakomeke. Mwantheura nchimi iyi yikacimbiranga kuti yiponoske umoyo wake. Phukwa likayikora comene cifukwa yikaŵa yekha, yikaŵa na wofi ndiposo yakugongowa, nga kuti nchito yose iyo yikagwiranga yikaŵa yambura phindu. Kuti wakhozge munthu wakusuzgika uyu, Yehova wakamukumbuska Eliya za nkhongono yake. Mphepo, cindindindi, na moto, vikalongoranga kuti Munthu wankhongono comene mu cilengiwa cose wakaŵa na Eliya. Kasi pakaŵa cifukwa cakopera Yezebeli peneapo Ciuta Wankhongono Zose wakaŵa nayo?—1 Mathemba 19:1-12.*
16. Cifukwa wuli tingapembuzgika para tikughanaghanira za nkhongono zikuru za Yehova?
16 Nangauli nyengo yakucitira vinthu vyakuzizwiska yiri kumara, Yehova wandasinthe, wali nga ni umo wakaŵira mu nyengo ya Eliya. (1 Ŵakorinte 13:8) Mazuŵa ghano Ciuta ngwakukhumbisiska kugwiliskira nchito nkhongono zake kovwira ŵanthu awo ŵakumutemwa. Mbunenesko kuti iye wakukhala mu malo ghapacanya gha mizimu, kweni wali kutali cara na ise. Nkhongono zake ni zambura mphaka, mwantheura utali wa uko wakukhala nkhanthu yayi. M’malo mwake, “Yehova wali pafupi na wose aŵo ŵakumucema.” (Salmo 145:18) Nyengo yinyake peneapo nchimi Daniyele yikaromba covwiro kwa Yehova, mungelo wakayiwonekera apo yikaŵa yindamare kuromba! (Daniel 9:20-23) Palije ico cingamutondeska Yehova kovwira na kukhozga ŵanthu awo ŵakumutemwa.—Salmo 118:6.
Kasi Nkhongono za Ciuta Zikumupangiska Kuŵa Wakusuzga Kumufika?
17. Kasi nkhongono za Yehova zikutipa wofi mu ghanoghano wuli, ndipo ni wofi wa mtundu wuli uwo nkhongono za Yehova zikuleka kutipa?
17 Kasi tikwenera kumopa Ciuta cifukwa ca nkhongono zake? Apa tikwenera kuzgora kuti enya kweniso kuti yayi. Tikuti enya cifukwa ukhaliro wake uwu ukutipa vifukwa vyakukwanira vya kumopera, kumopa mwa nchindi uko tikasambira mu cipaturo 3. Baibolo likuyowoya kuti kopa uku, ni ‘kwamba kwa vinjeru.’ (Salmo 111:10, NW) Kweni tikuyowoyaso kuti yayi cifukwa nkhongono za Ciuta zikutipa cifukwa cakuti timopenge comene yayi nga kuti tawona cinthu cakofya panji kucheŵa kuti timufikire.
18. (a) Cifukwa wuli ŵanthu ŵanandi ŵakugomezga yayi ŵanthu awo ŵali na nkhongono? (b) Kasi tikumanya wuli kuti nkhongono za Yehova zingamucitiska yayi kuti waŵe na ukhaliro uheni?
18 “Nkhongono zikupangiska munthu kuŵa na nkharo yiheni.” Ndimo wakayowoyera Muzungu munyake wakukonkhoska vya mdauko Lord Acton mu 1887. Ŵanthu ŵanandi ŵakutemwa kuyowoya mazgu agha, mutepanji cifukwa cakuti ŵakuwona kuti palije yunji uyo wangasuska. Nyengo zinandi ŵanthu ŵambura urunji ŵakugwiliskira nchito nkhongono zawo mwambura kwenelera, nga ni umo mdauko ukulongolera. (Mupharazgi 4:1; 8:9) Pa cifukwa ici, ŵanandi ŵakuŵagomezga yayi ŵanthu awo ŵali na nkhongono ndipo ŵakukhumba cara kusendelera kwa iwo. Kweni, Yehova nayo wali na nkhongono zikuru. Kasi nkhongono zake zikumupangiska kuŵa na ukhaliro uliwose uheni? Cara! Nga ni umo tawonera, iye ni mutuŵa, ngwakufipirwa cara. Yehova ngwakupambana comene na ŵanarumi na ŵanakazi ŵambura urunji, awo ŵali na mazaza pa vinthu mu caru cakuzara na mikhaliro yiheni ici. Iye wandagwiliskirepo nchito nkhongono zake mu nthowa yambura kwenelera, ndipo wazamucitapo ici yayi.
^ ndime 15 Baibolo likuyowoya kuti ‘Yehova wakaŵa mu mphepo cara . . . , mu cindindindi cara. . . , nesi mu moto.’ Mwakupambana na ŵanthu awo ŵakusopa ŵaciuta ŵatesi, ŵateŵeti ŵa Yehova ŵakumupenja Ciuta mu nkhongono za cilengiwa yayi. Ni mukuru comene wangakhala cara mu cinthu cilicose ico wali kulenga.—1 Mathemba 8:27.
^ ***bh pp. 131-133 Wonani Umoyo Nga ni Umo Ciuta Wakuwuwonera***
NTHOWA YIMOZA PERA IYO NDOPA ZINGAGWILISKIRIKA NCHITO
17. Mu nyengo ya Ŵaisrayeli, ni nthowa wuli yimoza pera iyo Yehova Ciuta wakazomerezga kugwiliskirika nchito ndopa?
17 Dango ilo Ciuta wakapeleka ku Ŵaisrayeli kwizira mwa Mozesi likayowoya nthowa yimoza pera iyo ndopa zingagwiliskirika nchito. Pakuyowoya za umo Ŵaisrayeli ŵakeneranga kusopera, Yehova wakapeleka dango ili: “Pakuti ndopa ndi umoyo wa thupi; ndamupani izo pa jochero kuphepeskera mizimu [umoyo] winu; cifukwa ndi ndopa zikuphepeskera umoyo apo izo ndizo umoyo.” (Leviticus 17:11) Para Ŵaisrayeli ŵananga, ŵakagowokerekanga usange ŵapeleka sembe ya nyama na kuŵika ndopa zake zinyake pa jochero ilo likaŵa mu cihema cakukumanamo panji ilo pamanyuma pake likaŵa mu tempele apo likazengeka. Ndopa zikeneranga kugwiliskirika nchito pakupeleka sembe pera.
18. Ni vitumbiko wuli ivyo tingasanga cifukwa ca ndopa izo Yesu wakathiska?
18 Ŵakhristu ŵaunenesko ŵacali pasi pa Malango agho Ciuta wakapeleka ku Ŵaisrayeli yayi. Mwantheura, ŵakupeleka sembe za nyama yayi nesi kuŵika ndopa za nyama pa jochero. (Ŵahebere 10:1) Ndipouli, kuŵika ndopa pa jochero uko Ŵaisrayeli ŵakacitanga kukayimiranga sembe yikuru ya Mwana wa Ciuta, Yesu Khristu. Nga ni umo tikasambilira mu Cipaturo 5, Yesu wakapeleka umoyo wake cifukwa ca ise. Wakacita nthena mwa kuthiska ndopa zake kuti ziŵe sembe. Pamanyuma pake wakakwera kucanya ndipo wakapeleka kwa Ciuta mtengo wa ndopa zake. (Ŵahebere 9:11, 12) Sembe iyi yikajura mwaŵi wakuti zakwananga zithu zigowokerekenge na kuti tizakasange umoyo wamuyirayira. (Mateyu 20:28; Yohane 3:16) Ivyo Ciuta wali kucita na ndopa ni vyakuzirwa comene! (1 Petros 1:18, 19) Tingazakapona pekha usange tili na cipulikano mu ndopa izo Yesu wakathiska.
19. Kasi tikwenera kucitaci kuti tiŵe “wambura cifukwa ca ndopa za wose”?
19 Tingamuwonga comene Yehova cifukwa ca kulongora citemwa cake pa ise mwa kutipa umoyo! Kasi ici cikwenera kutipangiska kuti tiphalireko ŵanyithu yayi za mwaŵi uwo wulipo, wa kuzakasanga umoyo wamuyirayira usange taŵika cipulikano mu sembe ya Yesu? Kufipira mtima umoyo wa ŵanyithu kutipangiskenge kuti tifwilirepo kucita nthena. (Ezekiel 3:17-21) Usange tiŵikengepo mtima kucita ntheura, tiyowoyenge nga umo Paulosi wakayowoyera kuti: “Ndili wambura cifukwa ca ndopa za wose. Cifukwa kuti nkhacizukako cara kumuphalirani dazgo [khumbo] lose la Ciuta.” (Milimo 20:26, 27) Nthowa yiwemi comene yakulongolera kuti tikuzirwiska umoyo na ndopa ni kuphalirako ŵanthu za Ciuta na khumbo lake.
^ ***sn sumu 118 Pokeleranani Yumoza na Munyake***
Sumu 118
Pokeleranani Yumoza na Munyake
1. Mwapokelereka imwe mwiza
Kuti m’pulike Mazgu Ghake.
Wapeleka mazgu gha umoyo;
Tapulika nchemo, tiza mwakukondwa.
2. Yewo Ciu-ta mwatipa ŵabali,
Awo ŵakutipokelera.
Mphanyi tacindika ŵantheura.
Sono tikupokelera awo ŵiza.
3. Ciu-ta wakucema ŵanthu wose,
Kuti ŵasange unenesko.
Tiza kwa Ciu-ta mwa Mwana wake.
Ntheura pokeleranani makora.
(Wonaniso Yoh. 6:44; Fil. 2:29; Uvu. 22:17.)
^ ***sn sumu 92 “Pharazga Mazgu”***
Sumu 92
“Pharazga Mazgu”
1. Ciu-ta withu watituma;
Watipa dango tililondezge.
Na kunozgeka kupharazga
Vya cigomezgo cithu ku ŵanthu.
(Korasi)
2. Nanga masuzgo ghaŵepo;
Ŵakususka ŵangatilengeska.
Tingasuzgika kupharazga,
Tikuthemba mwa Ciuta withu.
(Korasi)
3. Nanga mpha nyengo ya mtende,
Tikukhumbikwira kusambizga.
Tikupharazga ciponosko
Tituŵiske zina la Yehova.
(KORASI)
Mbwe pharazga.
Ndipo wose ŵamanye!
Pharazga,
Umaliro wafika.
Pharazga,
Ŵakuzika ŵamanye.
Pharazga,
M’caru cose!
(Wonaniso Mat. 10:7; 24:14; Mil. 10:42; 1 Pet. 3:15.)
^ ***sn sumu 104 Lumbani Yehova Pamoza na Ine***
Sumu 104
Lumbani Yehova Pamoza na Ine
(Salmo 146:2)
1. M’lumbe Ciu-ta;
Mwakukwezga!
Wakutipa umoyo, na vyose.
Tamulumba,
M’hanya, usi-ku.
Walongora nkhongono m’citemwa.
Tamwimbira, tapharazga zina.
2. M’lumbe Ciu-ta
Wakutipa
Ndipo wakuzgora malurombo.
Woko lake
Likukhozga;
Mzimu ukusunga ŵakuzika.
Tamulumba; Taphara nkhongono.
3. M’lumbe Ciu-ta
Ni murunji;
Wakupembuzga; tikum’gomezga.
Wanyoloske
Na kucizga.
Ufumu uzam’tumbika ŵanthu.
Zani timulumbe na cimwemwe!
(Wonaniso Sal. 94:18, 19; 145:21; 147:1; 150:2.)
^ ***cl pp. 44-46 ‘Yehova Ngwa . . . Nkhongono Zikuru’***
19, 20. (a) Kasi nyengo zose Yehova wakulongora nkhongono zake mwakuyana na mikhaliro yinyake nji, ndipo nchifukwa wuli ici nchakukhozga? (b) Kasi mungalongosora wuli kujikora kwa Yehova, ndipo nchifukwa wuli nkhwakukondweska comene kwa imwe?
19 Kumbukirani kuti nkhongono ni umoza wa mikhaliro ya Yehova. Tisambirengeso za urunji wake, vinjeru na citemwa cake. Kweni tikwenera cara kughanaghana kuti Yehova wakulongora mikhaliro yake na khumbo lakuti ukhaliro wake umanyikwe visuzge viti wuli nga kuti pa nyengo yiliyose wakulongora ukhaliro umoza pera. Mu vipaturo vyakulondezgapo tisambirenge kuti nyengo zose Yehova wakulongora nkhongono zake mwakukolerana na urunji wake, vinjeru na citemwa cake. Aghanaghanirani za ukhaliro unyake uwo Ciuta wali nawo, weneuwo ukusangika bweka cara na ŵalongozgi ŵa caru—kujikora.
20 Yelezgerani kuti mwakumana na munthu mukuru comene kweniso wa nkhongono mwakuti mukucita nayo wofi. Kweni, mukuluta kwa nyengo, mukuwona kuti ngwakuzika. Nyengo zose ngwakunozgeka ndiposo ngwakukhumbisiska kugwiliskira nchito nkhongono zake kovwira na kuvikilira ŵanthu, comenecomene awo ŵalije civikiliro kweniso ŵambura nkhongono. Wakugwiliskira yayi nkhongono zake mu nthowa yambura kwenelera. Mukupulika ŵanthu ŵakumunena kwambura vifukwa vyakupulikikwa makora, kweni ukhaliro wake ukusintha cara; wali waka cete, wakucindikika, kweniso ngwalusungu. Mungazizwa comene ndipo mungamba kughanaghana usange namwe mungaŵa wakuzika, ndiposo wakujikora muŵenge na nkhongono nga ndiyo! Peneapo mukwamba kumumanya makora munthu uyo, kasi mungakhumba yayi kuti musendelere kwa iyo? Tili na vifukwa vyakupulikikwa makora vyakusendelera kwa Ciuta Wankhongono Zose, Yehova. Aghanaghanirani za sentesi iyo pafuma mutu wa cipaturo ici: ‘Yehova ngwacizitu kukalipa na wa nkhongono zikuru.’ (Nahum 1:3) Yehova wakugwiliskira nchito nkhongono zake mwaluŵiro kwimikana na ŵanthu cara, nanga ŵangaŵa ŵanthu ŵaheni. Iye wakukaripa mwaluŵiro cara kweniso ngwalusungu. Walongora nadi kuti “ngwacizitu kukalipa” nangauli ŵanthu ŵakumunangira.—Salmo 78:37-41.
21. Cifukwa wuli Yehova wakucicizga yayi ŵanthu kuti ŵacitenge khumbo lake, ndipo ici cikutisambizgaci pakuyowoya za iye?
21 Aghanaghanirani za kujikora kwa Yehova mu nthowa yinyake. Usange mukaŵa na nkhongono pa cinthu cilicose, kasi mukughanaghana kuti nyengo zinyake nga mukupangiska ŵanthu kucita vinthu mu nthowa iyo imwe mukukhumba? Nangauli Yehova wali na nkhongono zose, iye wakucicizga yayi ŵanthu kuti ŵamuteŵetere. Yehova wakuticicizga yayi nangauli kumuteŵetera iye ni nthowa yekha iyo tingasangira umoyo wamuyirayira. M’malo mwake, iye wakucindika munthu waliyose mwakumupa wanangwa wakusankha ico wakukhumba. Wakucenjezga za vyakufumapo vya kusankha mwambura mahara kweniso wakulongosora makora vyanduro vya kusankha kuwemi. Kweni iye wakutileka kuti tisankhe tekha cakucita. (Duteronome 30:19, 20) Yehova wakukondweskeka yayi kuti ŵanthu ŵamuteŵeterenge mwakucicizgika panji cifukwa cakopa nkhongono zake zakuzizwiska. Iye wakukhumba kuti ŵanthu ŵamuteŵeterenge mwakujikhumbira, cifukwa cakuti ŵakumutemwa.—2 Ŵakorinte 9:7.
22, 23. (a) Nchivici ico cikulongora kuti Yehova wakukondwa kugaŵirako ŵanji nkhongono? (b) Kasi tizamusambiraci mu cipaturo cakulondezgapo?
22 Sono tiyeni tiwone cifukwa ca umaliro ico tikukhumbikwira yayi kopa Ciuta Wankhongono Zose mwambura kwenelera. Ŵanthu ŵamazaza ŵakopa kugaŵirako ŵanyawo nkhongono zawo. Kweni, Yehova wakuŵagaŵirako ŵasopi ŵake ŵakugomezgeka nkhongono zake. Mwaciyelezgero wali kupeleka nkhongono kwa Mwana wake. (Mateyu 28:18) Yehova wakupelekaso nkhongono ku ŵateŵeti ŵake mu nthowa yinyake. Baibolo likulongosora kuti: ‘Winu, Yehova, ndi ukuru, na nkhongono, na ucindami, na kuvivya, na ufumunkhuru; pakuti vyose vyaku kucanya na vyamu caru ni vinu. . . . Mu woko linu muli nkhongono na mphamvu; ndiposo kuli mu woko linu kukuzga na kupa nkhongono ku vyose.’—1 Midauko 29:11, 12.
23 Nadi pano, Yehova wazamuŵa wakukondwa comene kumupani nkhongono. Wakupeleka ‘nkhongono zinandi’ ku ŵanthu awo ŵakukhumba kumuteŵetera. (2 Ŵakorinte 4:7) Kasi mukukhumba yayi kuŵa paubwezi na Ciuta wankhongono uyu, uyo wakugwiliskira nchito nkhongono zake mwalusungu ndiposo mu nthowa yiwemi yapacanya? Mu cipaturo cakulondezgapo, tisambirenge umo Yehova wakugwiliskilira nchito nkhongono zake za kulenga.
^ ***cl p. 45 ‘Yehova Ngwa . . . Nkhongono Zikuru’***
Mafumbo Ghakuti Tighanaghanirepo
2 Midauko 16:7-13 Kasi ciyelezgero ca Themba Asa cikulongora wuli kuti nchiwemi yayi kuti munthu waleke kugomezga nkhongono za Yehova?
Salmo 89:6-18 Kasi ŵateŵeti ŵa Yehova wakukhwaskika wuli na nkhongono zake?
Yesaya 40:10-31 Kasi nkhongono za Yehova zalongosoleka wuli pa lemba ili, ni zikuru wuli, ndipo zingatovwira wuli ise waliyose payekha?
Civumbuzi 11:16-18 Kasi Yehova walayizga kuti wacitengeci na nkhongono zake munthazi umu, ndipo nchifukwa wuli ici nchakukhozga comene ku Ŵakhristu ŵaunenesko?
^ ***lv p. 215 Kusindamira Ndembera, Kuvota, Ndiposo Kugwira Nchito Zinyake za Boma nga Nchilango*** >>
yane Yacikhristu panji nanga nkhunitondeska kuyifiska?’ (Mateyu 28:19, 20; Ŵaefeso 6:4; Ŵahebere 10:24, 25) ‘Kweni peneapo nkhugwira nchito iyi, kasi ningasazgirako uteŵeti wane, panji mwa kucita uteŵeti wa nyengo zose?’—Ŵahebere 6:11, 12.
Usange Mkhristu mwakuyana na njuŵi yake wakuwona kuti wangacita nchito ya boma m’malo mwa kuluta ku jele, Ŵakhristu ŵanyake ŵakwenera kucindika ivyo mweneco wasankha. (Ŵaroma 14:10) Kweni usange wakuwona kuti wangacita yayi nchito yantheura, ŵanji ŵakwenera kucindikaso maghanoghano ghake.—1 Ŵakorinte 10:29; 2 Ŵakorinte 1:24.
^ ***lv pp. 215-217 Vigaŵa Vicokovicoko vya Ndopa Ndiposo Nthowa Zakucitira Opareshoni*** <<
Vigaŵa Vicokovicoko vya Ndopa Ndiposo Nthowa Zakucitira Opareshoni
Vigaŵa vicokovicoko vya ndopa. Ivi ni vigaŵa vya ndopa ivyo ŵakusuja kufuma ku vigaŵa vikuruvikuru vinayi, nga ni maselo ghaswesi (red cells), maselo ghatuŵa (white cells), mapulateleti (plateletes), na pulazima (plasma). Mwaciyelezgero, maselo ghaswesi ghali na pulotini yakucemeka hemoglobin. Vinthu ivyo ŵakusuja kufuma ku hemoglobin ya ŵanthu panji nyama ŵakucizgira ŵalwari awo ndopa ni zicoko panji ŵataya ndopa zinandi pa ngozi.
Pulazima, iyo yili na maji ghakukwana 90 peresenti, yikuyegha mahomoni (hormones), micere, maenzemu (enzymes), na mavitamini, kusazgapo shuga. Pulazima yikuyeghaso tunthu twakujara ndopa kuti zileke kufuma comene, tunthu twakulimbana na matenda, ndiposo mapulotini nga albumin. Usange yunji wakoleka na nthenda yinyake, ŵadokotala ŵangamulasa sindano ya gamma globulin uyo ŵakusuja ku pulazima wa ŵanthu awo ŵali kale na civikiliro mu thupi lawo. Mu maselo ghatuŵa ŵangasujamo mapulotini ghakucemeka interferons ndiposo interleukins, agho ŵakucizgira matenda ghanyake ghakwambiskika na kacibungu kakucemeka virus, na kansa.
Kasi Mkhristu wangazomera nthowa yakucizgira iyo yikusazgapo vigaŵa vicokovicoko vya ndopa? Baibolo likulongosora mwakudunjika yayi, ntheura waliyose wakwenera kusankha cakucita mwakuyana na njuŵi yake pamaso pa Ciuta. Ŵanyake ŵangakana vigaŵa vicokovicoko vyose, ŵangaghanaghana kuti Dango la Ciuta kwa Israyeli likati ndopa izo zafuma mu nyama zithirikenge “pasi.” (Duteronome 12:22-24) Ŵanyake ŵangakana ndopa zose panji vigaŵa vyake vikuruvikuru, kweni ŵangazomera kucizgika na vigaŵa vicokovicoko. Ŵangaghanaghana kuti tuvigaŵa uto twasujika ku ndopa kuti tukwimiraso umoyo wa cinthu ico ndopa izo zikatolekako yayi.
Para mukughanaghana cakucita pa vigaŵa vicokovicoko vya ndopa, jifumbani mafumbo agha: Kasi nkhumanya kuti para nakana vigaŵa vyose vicokovicoko vya ndopa ndikuti nakana kupokera minkhwala ya mtundu unyake, iyo yikusazgapo munkhwala wakovwira thupi kulimbana na matenda panji uwo ungawovwira ndopa kukhoma mwakuti zileke kufuma? Kasi ningamulongosolera dokotala cifukwa ico nkhukanira panji kuzomera cimoza mwa vigaŵa vicokovicoko vya ndopa panji kujumphirapo?
Nthowa zakucitira opareshoni. Izi zikusazgapo nthowa izo ŵakuzicema kuti hemodilution na cell salvage. Na nthowa ya hemodilution, ndopa ŵakuzipatuska mu thupi, ŵakuŵikamo dankha maji ghakusazgirako ndopa, ndipo pamanyuma pake ŵakuziwezgera mu thupi la mulwari. Na nthowa ya cell salvage, ŵakutora na kuwezgeramo ndopa izo zikuthika pa nyengo ya opareshoni. Ndopa ŵakuzitora pa cilonda panji mu thupi, ŵakuzisuja panji kusefa, ndipo ŵakuziwezgera mu thupi la mulwari. Cifukwa cakuti nthowa izo ŵadokotala ŵakucita pakovwira ŵanthu na ndopa zawo zikupambana, Mkhristu wakwenera kufumba dokotala wake kuti walongosore ivyo wakukhumba kucita.
Para mukughanaghana cakucita pa nthowa zakucitira opareshoni izi, jifumbani kuti: ‘Usange ndopa zane zinyake ŵazipatuskirenge kuwaro kwa thupi lane, ndipo nanga nkhuziyimika dankha kwa kanyengo, kasi njuŵi yane yinizomerezgenge kuwona ndopa izi kuti zicali zane, ntheura kuti zikwenera yayi
^ ***sn sumu 47 Pharazgani Makani Ghawemi***
Sumu 47
Pharazgani Makani Ghawemi
1. Unenesko wa Ufumu uka-bi-si-ka.
Kweni sono Mphapu yavumbukwa nadi.
M’lusungu lwake na kutemwa uwemi
Yehova wakawona suzgo la munthu.
Wakanozga vyakuti Mwana wawuse;
M’nyengo yake Ufumu ukenera kwamba.
Na kuti wamupe mwali Mwana wake,
Ŵa kamskambo kacoko ŵacindikika.
2. Makani agha ghakamanyikwirathu.
Yehova wakukhumba ghapharazgike.
Ŵangelo ŵake ŵakuca kuŵa nase,
Kutovwira pakupharazga Ufumu.
Sono tina mulimo ndiposo mwaŵi
Kutuŵiska zina lake na kumulumba.
Tili na mwaŵi kwimira zina ili
Na ivangeli ilo tikupharazga.
(Wonaniso Mrk. 4:11; Mil. 5:31; 1 Kor. 2:1, 7.)
^ ***sn sumu 69 Munisambizge Mendero Ghinu***
Sumu 69
Munisambizge Mendero Ghinu
(Salmo 25:4)
1. Tawungana pano Yehova Ciu-ta,
Tayizomera nchemo yinu.
Mazgu ghinu ghalika m’nthowa yithu,
Ndigho ghatipa fundo zinu.
(Korasi)
2. Vinjeru vinu n’vyapacanya Ciu-ta;
Weruzgi winu ngwakukhozga.
Tikuzukuma nagho Mazgu ghinu;
Ngwandanda unenesko winu.
(KORASI)
Munisambizge mendero ghinu;
Nithye makutu ku dango linu.
Nendeskani mu nthowa ziwemi,
Ndipo nikondwe na dango linu.
(Wonaniso Ex. 33:13; Sal. 1:2; 119:27, 35, 73, 105.)
^ ***bh pp. 106-114 Cifukwa Wuli Ciuta Wakuzomerezga Masuzgo Kuŵako?***
Cipaturo 11
Cifukwa Wuli Ciuta Wakuzomerezga Masuzgo Kuŵako?
Kasi Ciuta ndiyo wakupangiska masuzgo pa caru?
Ni nkhani wuli iyo yikayambika mu munda wa Edeni?
Kasi Ciuta wazamumazga wuli masuzgo gha ŵanthu?
1, 2. Ni masuzgo wuli agho ŵanthu ŵakusuzgika nagho mazuŵa ghano, ndipo ŵanandi ŵakufumba mafumbo wuli?
PAMANYUMA pa nkhondo yakofya iyo yikacitika mu caru cinyake, ŵanakazi na ŵana ŵanandi ŵambura mlandu ŵakakomeka, ndipo wose ŵakasungika mu dindi limoza. Pacanya pa dindi ili pakaŵikika mphinjika zinandi. Pa mphinjika yiliyose pakalembeka mazgu ghakuti: “Cifukwa wuli?” Nyengo zinyake ŵanthu ŵakufumba fumbo ili para pacitika cinthu ico caŵaŵinya comene? Ŵakufumba fumbo ili mwaukali para ŵakutemweka ŵawo ŵambura mlandu ŵafwa cifukwa ca nkhondo, ngozi, matenda, panji vivulupi. Ŵakufumbaso para nyumba zawo zagundumulika cifukwa ca viwawa, panji ŵamba kusuzgika mu nthowa yinyake cifukwa ca vinthu ivi. Ŵakukhumba kumanya cifukwa ico vinthu ivi vikuŵawira.
2 Cifukwa wuli Ciuta wakuzomerezga masuzgo kuŵako? Usange Ciuta ngwankhongono zose, ngwacitemwa, ngwavinjeru, ndiposo murunji, cifukwa wuli mu caru mwazura kutinkhana na mikhaliro yambura urunji? Kasi namwe muli kujifumbapo mafumbo agha?
3, 4. (a) Nchivici cikulongora kuti nchiheni yayi kufumba cifukwa ico Ciuta wakuzomelezgera masuzgo kuti ghacitikenge? (b) Kasi Yehova wakujipulika wuli para wakuwona vinthu viheni na para ŵanthu ŵakusuzgika?
3 Kasi nchiheni kufumba cifukwa ico Ciuta wakuzomelezgera masuzgo kuti ghacitikenge? Ŵanyake ŵakopa kufumba mafumbo ghanthena agha cifukwa ŵakughanaghana kuti para ŵangacita nthena, mbwenu ŵangawoneka ngati ŵalije cipulikano panji ŵakumucindika yayi Ciuta. Kweni para mungaŵazga Baibolo, musangenge kuti ŵanthu ŵakugomezgeka, awo ŵakawopanga Ciuta, ŵakaŵa na mafumbo gha mtundu uwu. Mwaciyelezgero, nchimi Habakuku yikafumba Yehova kuti: “Mukundilongoleraci maubendezi na kundiwoneska vyasuzgo? Phasulo na nkhaza vili pamaso pane; mphindano na kulimbana vikuwuka.”—Habakuk 1:3.
4 Pakuti Habakuku wakaŵa nchimi yakugomezgeka, kasi Yehova wakamukalipira cifukwa ca kufumba mafumbo agha? Yayi. M’malo mwake, Ciuta wakazomerezga kuti mazgu ghakufumira pasi pa mtima wa Habakuku ghalembeke mu Baibolo. Kweniso Ciuta wakamovwira kuti wapulikiske makora vinthu vinandi na kuŵa na cipulikano cakukhora. Yehova wakukhumba kuti namwe mumanye vinandi na kuŵa na cipulikano cakukhora. Kumbukirani kuti Baibolo likusambizga kuti Ciuta “wakumupwelelerani.” (1 Petros 5:7) Ciuta wakutinkha viheni ndipo para ŵanthu ŵakusuzgika na vinthu ivi, wakukwiya comene kujumpha munthu waliyose. (Yesaya 55:8, 9) Ipo nchifukwa wuli pera pa caru pali masuzgo ghanandi?
CIFUKWA WULI PALI MASUZGO GHANANDI?
5. Kasi ŵanyake ŵakuyowoya kuti ŵanthu ŵakusuzgika cifukwa wuli, kweni Baibolo likusambizgaci?
5 Ŵanthu ŵa visopo vyakupambanapambana ŵakuluta ku ŵaliska ŵawo na ŵasambizgi ŵawo kuti ŵakafumbe cifukwa ico pa caru paliri masuzgo ghanandi. Kanandi ŵaliska ŵawo ŵakuŵazgora kuti ‘ni khumbo la mweneco Ciuta,’ panji ‘ndimo mweneco wakanozgera,’ kung’anamura kuti Ciuta wali kunozgerathu cilicose, na vinthu viheni wuwo. Ŵanthu ŵanandi ŵakuphalirika kuti milimo ya Ciuta tingayipulikiska yayi. Kweniso ŵakuphalirika kuti Ciuta ndiyo wakupangiska nyifwa za ŵanthu. Ndiyo wakukoma ŵana na kuŵatora kuti wakaŵe nawo kucanya. Kweni kuyana na ivyo muli kusambira, Yehova Ciuta ndiyo wakupangiska viheni yayi. Baibolo likuti: ‘Ghaŵe kutali maghanoghano ghakuti Ciuta wangacita kwananga, na ghakuti Wankhongonozose wangacita ubendezi.’—Job 34:10.
6. Nchifukwa wuli ŵanthu ŵanandi ŵakupa mlandu Ciuta para ŵakuwona masuzgo gha mu caru?
6 Kasi mukumanya cifukwa ico ŵanthu ŵakumupira mlandu Ciuta para ŵakuwona masuzgo gha mu caru? Kanandi ŵakumupa mulandu Ciuta Wankhongono Zose cifukwa ŵakughanaghana kuti ndiyo wakuwusa caru. Ŵakumanya yayi unenesko wakupulikikwa makora uwo Baibolo likusambizga. Mukasambira unenesko uwu mu Cipaturo 3 ca buku lino. Uyo wakuwusa caru ni Satana Dyabulosi.
7, 8. (a) Kasi caru cikulongora wuli mikhaliro ya muwusi wake? (b) Kasi kwananga kwa ŵanthu ndiposo “nyengo na vinthu vya mabuci” ivyo vikutiwira vikupangiska wuli masuzgo?
7 Baibolo likuyowoya mwakupulikikwa makora kuti: “Caru cose cikugona mu nkhongono za muheni.” (1 Yohane 5:19) Kasi fundo iyi njakupulikikwa yayi? Caru cikulongora mikhaliro ya munthu munyake wauzimu uyo “wakupusika caru cose ca pasi.” (Civumbuzi 12:9) Satana ni muheni, wakupuluska ŵanthu, ndipo ngwankhaza. Mwantheura, caru ico wakuwusa cazura na kutinkhana, kupusikana, na nkhaza. Ici nchifukwa cimoza ico paliri masuzgo ghanandi.
8 Cifukwa caciŵiri ico paliri masuzgo ghanandi tikacisambira mu Cipaturo 3. Tikasambira kuti ŵanthu mbambura urunji kufumira apo Adamu na Heva ŵakagalukira Ciuta mu munda wa Edeni. Ŵanthu ŵakwananga ŵakukhumba kulongora mazaza pa ŵanyawo, ndipo ici capangiska nkhondo, kucitirana nkhaza, na masuzgo ghanyake. (Mupharazgi 4:1; 8:9) Cifukwa cacitatu ico paliri masuzgo ni “nyengo na vinthu vya mabuci” ivyo vikutiwira. (Mupharazgi 9:11, NW) Mu caru ico Yehova ndiyo Muwusi yayi nesi muvikiliri, ŵanthu ŵakusuzgika cifukwa cakuti ŵakuŵa waka pa malo ghaheni ndiposo pa nyengo yiheni.
9. Cifukwa wuli tingaŵa na cigomezgo kuti Yehova wali na cifukwa ciwemi ico wazomerezgera masuzgo kuti ghalutilire?
9 Nchakupembuzga comene kumanya kuti ni Ciuta yayi wakupangiska masuzgo. Ndiyo yayi wakupangiska nkhondo, viwawa, nkhaza, panji ngozi izo zikucitika cifukwa ca vula yikuru, mphepo, vindindindi, na vinyake. Ndipouli, tikwenera kumanya cifukwa ico Yehova wakuzomelezgera kuti ŵanthu ŵasuzgikenge. Usange Ngwankhongono zose, ipo wali na nkhongono zakukanizgira vinthu ivi. Sono cifukwa wuli pera wakuleka kucitapo kanthu? Ciuta wacitemwa uyo tikumanya, wakwenera kuti wali na cifukwa ciwemi.—1 Yohane 4:8.
PALI NKHANI YIKURU
10. Kasi Satana wakasuska vici, ndipo mwauli?
10 Kuti timanye cifukwa ico Ciuta wakuzomelezgera masuzgo, tikwenera kukumbukira apo masuzgo ghakambira. Apo Satana wakapangiska Adamu na Heva kuti ŵagalukire Yehova, wakayambiska nkhani yikuru. Satana kuti wakanyoza nkhongono za Yehova yayi. Satana nayo wakumanya makora kuti nkhongono za Yehova ni zamaseŵera yayi. M’malo mwake, iyo wakasuska fundo yakuti Yehova ndiyo ngwakwenelera kuwusa. Mwakuyowoya kuti Ciuta ni mutesi, ndiposo wakunora vinthu viwemi ŵanthu awo wakuŵawusa, Satana wakalongora kuti Yehova ni muwusi muheni. (Genesis 3:2-5) Satana wakang’anamuranga kuti ŵanthu ŵangakhala makora usange ŵangajiyimira ŵekha kwambura kuwusika na Ciuta. Uku kukaŵa kunyoza muwuso wa Yehova, cifukwa kukalongora kuti Ciuta ngwakwenelera yayi kuwusa ŵanthu.
11. Cifukwa wuli Yehova wakaparanya yayi Adamu na Heva?
11 Adamu na Heva ŵakagalukira Yehova. Mu ghanoghano linyake, iwo ŵakati: “Nase tingajiwusa tekha, Yehova tilije nayo nchito. Tingajisankhira tekha ico nchiwemi na ciheni.” Kasi Yehova wakate wanozgenge wuli nkhani iyi? Kasi wakate wasambizgenge wuli vilengiwa vyamahara kuti ŵacigaluka aŵa ŵakabuda, nakuti nthowa zake ni ziwemi nadi? Munthu munyake wangayowoya kuti, Ciuta mphanyi wakaparanya waka Adamu na Heva na kwambiraso makora kulenga ŵanthu. Kweni Yehova wakaŵa kuti wayowoya kale khumbo lake lakuti wazuzge caru na ŵana ŵa Adamu na Heva, ndipo wakakhumba kuti ŵakhale mu paradiso pa caru capasi. (Genesis 1:28) Yehova wakufiska khumbo lake nyengo zose. (Yesaya 55:10, 11) Kusazgaso apa, kuparanya Adamu na Heva kukatenge kuzgorenge yayi mafumbo ghakukhwaskana na muwuso wake agho ghakaŵapo.
12, 13. Pelekani ciyelezgero cakulongora cifukwa ico Yehova wazomelezgera Satana kuti wawuse caru, ndiposo cifukwa ico wazomelezgera ŵanthu kuti ŵajiwuse ŵekha.
12 Tiyeni tiwone ciyelezgero. Tiyelezgere kuti msambizgi wakusambizga ŵana samuzi yinonono. Mbwenu mwana munyake wamahara wagaluka na kwamba kususka msambizgi kuti nthowa iyo wasangira anisara njautesi. Kuti walongore kuti msambizgi uyu wakutondeka samuzi, mwana uyu wakuyowoya mwakujitemwa kuti samuzi wakuzimanya comene kujumpha msambizgi uyu. Ŵana ŵanyake mu kilasi ŵakughanaghana kuti mwana uyu wakuneneska, ndipo nawo ŵakugalukira msambizgi wawo. Kasi msambizgi wakwenera kucitaci? Para wangafumiskira kuwaro mwana uyu, kasi ŵana ŵanyake ŵangaghanaghana vici? Kasi ŵangaleka kughanaghana kuti mwana uyu na awo ŵakolerana nayo ŵakuneneska nadi? Enya, ŵana wose mu kilasi ŵangaghanaghana kuti msambizgi wawopanga kuti wangamanyikwa kuti ni mulemwa, ndipo ŵangaleka kumupa nchindi izo ŵakamupanga kale. Kweni wuli usange msambizgi wangamupa mwaŵi mwana wakugaluka kuti walongore umo iyo wangasangira anisara ya samuzi iyo?
13 Yehova wacita cinthu cakuyana waka na ico msambizgi wangacita. Kumbukirani kuti pakaŵa ŵanyake awo ŵakawonanga apo ucigaluka ukacitikanga mu Edeni. Ŵangelo mamiliyoni ghanandi ŵakawonanga. (Job 38:7; Daniel 7:10) Ico Yehova wakate wacitenge cikatenge cikhwaskenge comene ŵangelo aŵa na vilengiwa vyose vyamahara. Sono kasi Yehova wacita vici? Wamupa mwaŵi Satana kuti walongore umo wangawusira ŵanthu. Kweniso, Ciuta wazomerezga ŵanthu kuti ŵajiwuse ŵekha mwakulongozgeka na Satana.
14. Mbuwemi wuli uwo wulipo cifukwa cakuti Yehova wazomerezga ŵanthu kuti ŵajiwuse ŵekha?
14 Msambizgi wa mu ciyelezgero cithu wakumanya kuti mwana uyo wagaluka, ndiposo awo ŵakolerana nayo, wose mbalemwa. Kweni wakumanyaso kuti para wangaŵapa mwaŵi kuti ŵalongore umo iwo ŵangasangira anisara ya samuzi iyo, mbwenu kilasi lose limanyenge uyo wakuneneska. Para ŵana ŵakugaluka ŵatondeka samuzi iyo, ŵana wose ŵa mitima yiwemi ŵamanyenge kuti msambizgi ndiyo ngwakwenelera nadi kusambizga. Para kunthazi musambizgi uyu wangazakafumiska mwana munyake mu kilasi cifukwa ca kugaluka, ŵana wose ŵangazakapulikiska cifukwa cake. Mwakuyana waka, Yehova wakumanya kuti usange ŵanthu wose ŵa mitima yiwemi na ŵangelo ŵangajiwonera ŵekha kuti Satana na awo wali nawo ŵatondeka, na kuwona kuti ŵanthu ŵangajiwusa ŵekha yayi, mbwenu ŵamanyenge uyo ni muwemi. Ŵangasambirapo kanthu nga ni umo wakasambilira Yeremiya wa mu nyengo yakale, uyo wakayowoya kuti: “A Yehova, nkhumanya kuti nthowa ya munthu kuti yili mwa iye yekha cara, kuti nkhwa munthu uyo wakwenda cara kulunjika mendero ghake.”—Yeremiya 10:23.
CIFUKWA WULI WAZOMEREZGA MASUZGO KWA NYENGO YITALI?
15, 16. (a) Cifukwa wuli Yehova wazomerezga kuti masuzgo ghalutilire kwa nyengo yitali? (b) Cifukwa wuli Yehova wakuleka kutondeska vinthu viheni kuti vileke kucitika?
15 Kweni cifukwa wuli Yehova wazomerezga kuti masuzgo ghalutilire kwa nyengo yitali? Ndipo wakulekeraci kutondeska vinthu viheni kuti vileke kucitika? Kuti tizgore fumbo ili, tidumbiskane dankha vinthu viŵiri ivyo msambizgi wa mu ciyelezgero cithu wacitenge yayi. Cakwamba, wamulekeskenge yayi mwana wakugaluka para wayamba kulongosora samuzi. Caciŵiri, wamovwirenge yayi. Mwakuyana waka, wonani vinthu viŵiri ivyo Yehova wasankha kuleka kucita. Cakwamba, walekeskenge yayi Satana na awo wali nawo kuti ŵalongore apo unenesko wawo wuli. Ndico cifukwa cake wazomerezga kuti pajumphe nyengo yitali. Mu vilimika vyose ivyo vyajumphapo, ŵanthu ŵayezga mitundu yakupambanapambana ya maboma. Ŵanthu ŵaya panthazi comene mu sayansi na vinthu vinyake, kweni mikhaliro yambura urunji, ukavu, kuswa malango, na nkhondo vikulutilira kuhenipirahenipira. Pa nyengo yasono, muwuso wa ŵanthu wawonekerathu kuti watondeka.
16 Caciŵiri, Yehova wakumovwira yayi Satana kuwusa caru. Mwaciyelezgero, para Ciuta wangapangiska kuti vinthu viheni vileke kucitika, asi wangaŵa kuti wakovwira Satana na ŵangelo ŵake, na kulongora kuti ŵakaneneskanga? Para pangaleka kuŵa masuzgo, asi mbwenu Ciuta wapangiskenge ŵanthu kughanaghana kuti ŵangajiwusa ŵekha kwambura suzgo lililose? Para Yehova ndimo wangacitira, mbwenu wakoleranenge na utesi uwo Satana wakayowoya. Kweni “nkhwambura macitiko kuti Ciuta watete.”—Ŵahebere 6:18.
17, 18. Kasi Yehova wacitenge wuli na masuzgo ghose agho ghaŵapo cifukwa ca muwuso wa ŵanthu, uwo ukulongozgeka na Satana?
17 Kweni wuli pakuyowoya za vinthu vyose ivyo vyanangika kufuma apo ŵanthu ŵakwamba ŵakagalukira Ciuta? Tingaluwanga yayi kuti Yehova Ngwankhongono zose. Mwantheura, wangamazga, ndipo wazamumazga nadi masuzgo ghose agho ŵanthu ŵakukomwa nagho. Nga ni umo tikasambilira kale, kunangika kwa caru kuzamumara pa nyengo iyo Ciuta wazamucizgora Paradiso. Vinthu viheni ivyo vikucitikira ŵanthu cifukwa ca kwananga vizamumara usange ŵali na cipulikano mu sembe ya Yesu, ndipo ciwuka ndico cizamutora malo gha nyifwa. Ciuta wazamutuma Yesu kuti “waparanye milimo ya Satana.” (1 Yohane 3:8) Yehova wazamucita vyose ivi pa nyengo yakwenelera. Tili ŵakukondwa kuti wandacite luŵiro vinthu ivi cifukwa kuzizipizga kwake kwatipa mwaŵi wakuti tisambire unenesko na kumuteŵetera. (2 Petros 3:9, 10) Pa nyengo yasono, Ciuta wakupenja ŵanthu awo ŵakukhumba nadi kumusopa ndipo wakuŵawovwira kuti ŵazizipizge masuzgo agho ghakuŵawira mu caru ciheni ici.—Yohane 4:23; 1 Ŵakorinte 10:13.
18 Ŵanyake ŵangafumba kuti, Kasi Ciuta walengenge Adamu na Heva mu nthowa yakuti ŵaleke kugaluka, asi mphanyi masuzgo ghose agha palije? Kuti tizgore fumbo ili, tikwenera kukumbuka cawanangwa cakuzirwa ico Yehova wali kutipa.
KASI CAWANANGWA CAKUFUMA KWA CIUTA MUCITENGE NACO WULI?
19. Nchawanangwa wuli capacanya ico Yehova watipa, ndipo cifukwa wuli tikwenera kucizirwiska?
19 Nga ni umo tikasambilira mu Cipaturo 5, ŵanthu ŵakalengeka na wanangwa wa kusankha ico ŵakukhumba kucita. Kasi mukumanya kuti ici nchawanangwa capacanya comene? Ciuta wali kulenga nyama zinandi, ndipo nyama izi zikwendera waka mahara agho zili kubabika nagho. (Zintharika 30:24) Munthu wakupanga mashini agho ghakucita nchito yimoza pera iyo wali kughapangira. Kasi tikukhumba kuti mphanyi ndimo Ciuta wakatilengera? Yayi. Tikukondwa na wanangwa wa kusankha umo tikukhumba kuŵira, umoyo uwo tikukhumba kuŵa nawo, mabwezi agho tikukhumba, na vinyake. Wanangwa uwu tikuwutemwa comene, ndipo Yehova ndimo wakukhumbira.
20, 21. Kasi tingagwiliskira wuli nchito makora wanangwa wa kusankha, ndipo cifukwa wuli tikwenera kucita nthena?
20 Yehova wakukhumba yayi kuti ŵanthu ŵamuteŵeterenge mwakucita kucicizgika. (2 Ŵakorinte 9:7) Tiyelezgere: Kasi ni mphani apo mupapi wangakondwa comene, usange mwana wakumuwonga cifukwa cakuti ndivyo wali kuphalirika kuti wacitenge, na para vikufumira nadi pasi pa mtima? Ipo fumbo ndakuti: Kasi mucitenge nawo wuli wanangwa wa kusankha, uwo Yehova wali kumupani? Satana, Adamu, na Heva ŵakagwiliskira nchito uheni wanangwa wawo. Ŵakamukana Yehova Ciuta. Imwe mucitenge wuli?
21 Muli na mwaŵi wakuti mugwiliskire nchito makora wanangwa wa kusankha uwo Ciuta wali kumupani. Namwe mungaŵa pamoza na ŵanthu ŵanandi awo ŵali ku cigaŵa ca Yehova. Ŵakukondweska Ciuta cifukwa ŵakucita vinthu vyakulongora kuti Satana ni mutesi ndipo watondeka kuwusa caru. (Zintharika 27:11) Namwe ndimo mungacitira usange mungasankha kucita viwemi. Cipaturo cakulondezgapo cilongosorenge umo mungacitira.
IVYO BAIBOLO LIKUSAMBIZGA
▪ Ni Ciuta yayi wakupangiska vinthu viheni ivyo vili pa caru.—Job 34:10.
▪ Mwakuyowoya kuti Ciuta ni mutesi, ndiposo wakunora vinthu viwemi ŵanthu awo wakuŵawusa, Satana wakalongora kuti Yehova ni muwusi muheni.—Genesis 3:2-5.
▪ Yehova wazamutuma Mwana wake, uyo ni Muwusi wa Ufumu wake kuti wawuskepo masuzgo gha ŵanthu.—1 Yohane 3:8.
[Mafumbo]
[Cithuzithuzi pa peji 106, 107]
Yehova wazamuwuskapo masuzgo ghose
[Cithuzithuzi pa peji 110]
Kasi mwana wa sukulu wakumanya comene vinthu kuluska msambizgi?
[Cithuzithuzi pa peji 113]
Yehova wamovwiraninge kuti muzizipizge masuzgo
^ ***sn sumu 105 Mtambo Kucanya Ukupharazga Ucindami wa Ciuta***
Sumu 105
Mtambo Kucanya Ukupharazga Ucindami wa Ciuta
(Salmo 19)
1. Mtambo waphara uci-nda-mi wa Ciu-ta.
Kulongora mlimo wa mawoko ghake.
Zuŵa liphya lamupa malumbo.
Nyenyezi zatiphalira Ukuru wa Ciu-ta.
2. Dango la Ciu-ta likupa umoyo,
Vikumbusko vyake vikutilongozga.
Weruzgi wa Ciu-ta ngwaurunji.
Mazgu na malango ghake Ngakunong’omera.
3. Kopa Ciu-ta nkhuwemi na kwandanda.
Malango gha Ciu-ta ghaluska golide.
Malanguro ghake ghatisunga.
Tikuphara nchindi, zina, Na lumbiri lwake.
(Wonaniso Sal. 111:9; 145:5; Uvu. 4:11.)
^ ***cl pp. 47-51 Nkhongono za Kulenga—‘Mlengi wa Kucanya na Caru’***
1, 2. Ni mwauli umo dazi likulongolera nkhongono za kulenga za Yehova?
KASI nchivici ico mukucita para mwimilira kufupi na moto nausiku nyengo yakuzizima? Mukunyoroskera mawoko ghinu ku moto pa utali wakwenelera kuti musangwe na kuthukira kwake. Usange mwasendelera kufupi comene, mukuŵawuka mwakuti mukutondeka kuzizipizga. Usange mwasendelera kutali comene, mukupulika kuzizima na kwamba kunjenjemera.
2 Pali “moto” unyake uwo ukutithukizga namuhanya. “Moto” uwu ukugolera kutali comene, pafupifupi makilomita 150 miliyoni!* Mwee, nazo ni nkhongono izo dazi likwenera kuŵa nazo kuti imwe mupulike kuthukira kwake pa mtunda utali wa nga ni uwu! Kweni, caru cikuzingilira dazi pa mtunda wakwenelera comene. Para caru cingaŵa kufupi comene, mbwenu maji ghakamukenge; ndipo para cingaŵa kutali, mbwenu maji ghakhomenge gwa! Pose paŵiri, dazi liŵenge kufupi comene panji kutali comene, mphanyi pa caru palije vinthu vyamoyo. Kusazgirapo pakuŵa wakukhumbikwira kuti pa caru capasi paŵe vinthu vyamoyo, ungweru wa dazi ukunanga mphepo yayi ndiposo ngwakukondwereska.—Mupharazgi 11:7.
3. Kasi dazi likutisambizga unenesko wuli?
3 Ndipouli, ŵanthu ŵanandi ŵakuwona dazi mwakupepuka, nangauli umoyo wawo ukuthemba pa ilo. Mwantheura, ŵakutondeka kumanya ico dazi lingatisambizga. Pakuyowoya za Yehova Baibolo likuti: ‘Mukimika nyenyezi na mwezi na dazi.’ (Salmo 74:16) Nadi, dazi likupharazga ucindami wa Yehova, ‘Mlengi wa kucanya na caru.’ (Salmo 19:1; 146:6) Dazi ndimoza mwa vinthu vinandi vyakucanya ivyo vikutisambizga za nkhongono zikuru za kulenga za Yehova. Tiyeni tisande mwakupwelelera vinyake mwa vinthu vyakucanya ivi ndipo pamanyuma pake tisandenge caru capasi na ivyo vikukhalamo.
“Tumphuskirani Kucanya Maso Ghinu, Muwone”
4, 5. Kasi dazi ndankhongono ndiposo ndikuru wuli, kweni kasi mungaliyelezgera wuli na nyenyezi zinyake?
4 Nga ni umo mukwenera kuti mukumanyira, dazi ni nyenyezi. Ilo likuwoneka nga ndikuru kuluska nyenyezi izo tikuwona usiku cifukwa cakuti liri pafupi pakuyelezgera na izo. Kasi dazi ndankhongono wuli? Pakatikati pa dazi pakocha comene pafupifupi 15 miliyoni digirizi. Usange mungatora kacibenthu kacoko ka dazi kakuyana na mutu wa muzumali na kukaŵika pano pasi, cithukivu ico cingafuma ku kacibenthu aka nchakuti cingamuwochani usange mungaŵa pa mtunda wa makilomita 140! Pa sekondi yiliyose, dazi likufumiska nkhongono yakuyana na mabomba mamiliyoni ghanandi agho ghaphulika pa nyengo yimoza.
5 Dazi ndikuru comene mwakuti caru cithu capasi cinganjiramo nyengo zakukwana 1,300,000. Kasi dazi ndikuru comene kuluska nyenyezi zose? Yayi, ŵasayansi awo ŵakusanda vinthu vyakucanya ŵakuti ndicoko. Mpostole Paulosi wakalemba kuti ‘nyenyezi zikupambana mu ucindami.’ (1 Ŵakorinte 15:41) Iyo wakwenera kuti wakamanya makora yayi unenesko wa mazgu ghakufunyilirika agha. Pali nyenyezi yinyake iyo njikuru comene mwakuti yiŵenge apo pali dazi, caru cithu capasi mphanyi cili mukati. Paliso nyenyezi yinyake yikuru comene iyo usange yiŵenge apo pali dazi, mphanyi yikufika mupaka ku pulaneti lakucemeka Saturn, nangauli pulaneti ili liri kutali comene na caru capasi. Ndege ya awo ŵakusanda vinthu vyakucanya yingatora vilimika vinayi kuti yikafike pa pulaneti ili, pa sipidi yikuru yakujumpha nyengo zakukwana 40 kuluska mphoropolo yakufuma mu futi yankhongono comene!
6. Kasi Baibolo likulongora wuli kuti nyenyezi ni zinandi comene kuluska izo ŵanthu ŵakuwona?
6 Cinthu cakucitiska wofi comene kuluska ukuru wa nyenyezi mbunandi wake. Nakwenenako, Baibolo likuyowoya kuti nyenyezi zikupendeka cara, nga ni umo uliri ‘mcenga pa nyanja’. (Yeremiya 33:22) Fundo iyi yikulongora kuti pali nyenyezi zinandi kuluska izo maso ghangafiska kuwona. Nakuŵanako, Yeremiya uyo wakalemba Baibolo, walaŵiskenge kucanya usiku na kuyezga kupenda nyenyezi mphanyi wakapenda nyenyezi 3,000 pera panji kujumphirapo pacoko waka, cifukwa ndizo maso ghithu ghangafiska kuwona usiku. Ciŵerengero ici cingayana waka na unandi wa mcenga uwo wazura cikufi. Ndipouli, unenesko ngwakuti nyenyezi ni zinandi comene nga ni mcenga wa ku nyanja.* Ni njani wangafiska kupenda nyenyezi zose izi?
7. (a) Kasi cipinga usiku ca Milky Way cili na nyenyezi zilinga, ndipo kasi ciŵerengero ici nchikuru wuli pakuyelezgera na izo zili mu vipinga usiku vinyake? (b) Nchifukwa wuli ŵasayansi awo ŵakusanda vinthu vyakucanya ŵakutondeka kupenda unandi wa vipinga usiku, ndipo ici cikutisambizgaci pakuyowoya za nkhongono za kulenga za Yehova?
7 Pa Yesaya 40:26 pakuzgora kuti: “Tumphuskirani kucanya maso ghinu, muwone: kasi uyo wakavilenga vyose ivi ndi njani? Uyo wakufumya ciwuru ca ivyo na kuvipenda, kuvicema vyose na mazina.” Pa Salmo 147:4 pakuti: ‘Wakupenda nyenyezi, unandi wake.’ Kasi “nyenyezi” ni zilinga ‘unandi wake’? Ili ni fumbo lipusu yayi? Ŵasayansi awo ŵakusanda vinthu vyakucanya ŵakusacizga kuti cipinga usiku cakucemeka Milky Way pera cili na nyenyezi zakujumpha 100 biliyoni.* Kweni cipinga usiku cithu ca Milky Way nchimoza mwa vipinga usiku vinandi, ndipo vinandi mwa vipinga usiku ivi vili na nyenyezi zinandi kuluska izo zili mu cipinga usiku ca Milky Way ici. Kasi pali vipinga usiku vilinga? Ŵasayansi ŵanyake awo ŵakusanda vinthu vyakucanya ŵakusacizga kuti pali vipinga usiku 50 biliyoni. Ŵanyake ŵakuti pali vipinga usiku vyakukwana pafupifupi 125 biliyoni. Ntheura munthu wangamanya na kumanya wuwo yayi unandi wa vipinga usiku na unandi wa nyenyezi izo zili mu vipinga usiku ivi. Kweni, Yehova wakumanya unandi wake. Kusazgirapo apa, wakuthya zina nyenyezi yiliyose!
8. (a) Kasi mungalongosora wuli ukuru wa cipinga usiku ca Milky Way? (b) Kasi ni mwauli umo Yehova wakucitira na mendero gha vinthu vyakucanya?
8 Wofi withu pa Ciuta ungakura para tingakhala phee na kughanaghanira za ukuru wa vipinga usiku. Ungweru ukwenda pa sipidi ya makilomita 300,000 pa sekondi. Sono aghanaghanirani ici, pa sipidi iyi ungweru ungatora vilimika 100,000 kuti ujumphe cipinga usiku cithu ca Milky Way! Kweni vipinga usiku vinyake ni vikuru comene kuluska cipinga usiku cithu. Baibolo likuyowoya kuti Yehova ‘wakutandika’ macanya nga ni salu. (Salmo 104:2) Wakupelekaso malango gha umo vyakulengeka ivi vikwenera kwendera. Kwali kaŵe kanthu kacoko nga ni kabulunga ka fuvu, panji ciŵe cipinga usiku cikuru comene, cilicose cikwenda mwakuyana na malango agho Ciuta wali kuŵika. (Job 38:31-33) Mwantheura, ŵasayansi ŵakuyaniska kwenda mwandondomeko kwa vinthu vyakucanya na ŵanthu awo ŵakuvina sitayelo yimoza pa nyengo yimoza! Ntheura aghanaghanirani waka za Uyo wakalenga vinthu ivi. Kasi mukucita wofi yayi na Ciuta uyo wali na nkhongono zikuru nga ni izi za kulenga?
^ ndime 2 Kuti mupulikiske makora kutalika kwa mtunda uwo wuli pakati pa dazi na caru capasi, aghanaghanirani fundo iyi: Para mungayendeska galimoto pa mtunda uwu, nanga mungayendeska pa sipidi ya makilomita 160 pa ora limoza, kwa maora 24 pa zuŵa, cingamutolerani vilimika vyakujumpha 100 kuti mukafike!
^ ndime 6 Ŵanji ŵakughanaghana kuti ŵanthu ŵa mu nyengo za mu Baibolo ŵakwenera kuti ŵakagwiliskiranga nchito cinthu cinyake cakuwonera vinthu vyakutali. Iwo ŵakuti, ŵanarumi ŵakale aŵa ŵakamanya wuli pa iwo ŵekha kuti kucanya kuli nyenyezi zinandi ntheura, zambura kupendeka? Maghanoghano agha, ghakucindika Yehova yayi, uyo ni Mulembi wa Baibolo.—2 Timote 3:16.
^ ndime 7 Aghanaghanirani waka nyengo iyo imwe mungatora kuti mupende nyenyezi 100 biliyoni pera. Usange mungakwaniska kupenda nyenyezi yimoza pa sekondi yiliyose, na kulutilira kupenda kwa maora 24 pa zuŵa, cingamutolerani vilimika 3,171!
^ ***lv pp. 128-130 “Nthengwa Yiŵenge Yakucindikika”***
“PAKUGONA PAŴENGE PAMBURA KUFIPIRWA”
16. Ni ulongozgi wuli wakukhwaskana na nthengwa uwo Paulosi wakapeleka?
16 Pamanyuma pakuti Paulosi wayowoya mazgu ghakuti “nthengwa yiŵenge yakucindikika,” wakasazgirapo cenjezgo lakuti: “Pakugona paŵenge pambura kufipirwa, cifukwa Ciuta wazamweruzga ŵazaghali na ŵaleŵi.” (Ŵahebere 13:4) Mazgu ghakuti “pakugona” agho Paulosi wakayowoya, ghakung’anamura kugonana. Kugonana uku kukuŵa ‘kwambura kufipirwa’ panji kwakuzomerezgeka usange kukucitika mu nthengwa pera. Antheura, Ŵakhristu ŵakupulikira ulongozgi wakupelekeka na Ciuta, uwo ukuti: “Ukondwenge naye muwoli wa uphya wako.”—Zintharika 5:18.
17. (a) Cifukwa wuli Ŵakhristu ŵakwenera kuwona uleŵi mwakupambana na umo caru cikuwonera? (b) Kasi tingalondezga wuli ciyelezgero ca Yobu?
17 Awo ŵakugonana na munthu munyake padera pa mfumu panji muwoli wawo, ŵakulongora kuti ŵakuyuyura comene malango gha Ciuta. Mbunenesko kuti ŵanandi mazuŵa ghano ŵakuwona uleŵi kuti nkhwananga viŵi yayi. Ndipouli, Ŵakhristu ŵakwenera kutolera maghanoghano gha ŵanthu yayi pa nkhani ya uleŵi. Ŵakumanya kuti paumaliro, ni “Ciuta [uyo] wazamweruzga ŵazaghali na ŵaleŵi,” munthu yayi. (Ŵahebere 10:31; 12:29) Antheura, Ŵakhristu ŵaunenesko ŵakudemelera ku maghanoghano gha Yehova pa nkhani iyi. (Ŵaroma 12:9) Kumbukani kuti Yobu wakati: “Ndacita phangano na maso ghane.” (Job 31:1) Enya, kuti ŵagege cinthu ico cingaŵalongozgera ku uleŵi, Ŵakhristu ŵaunenesko ŵakukanizga maso ghawo kuti ghaleke kulaŵisiska mwanalume panji mwanakazi uyo ŵandatorane nayo.—Wonani Vyakusazgirapo pa mapeji 219 mpaka 221.
18. (a) Kasi uleŵi nguheni wuli pamaso pa Yehova? (b) Kasi pali kukolerana wuli pakati pa uleŵi na kusopa vikozgo?
18 Kasi Yehova wakuwuwona wuli uleŵi? Dango ilo Ciuta wakapeleka kwa Ŵaisrayeli kwizira mwa Mozesi likulongora umo Yehova wakuwonera uleŵi. Mu Israyeli, uleŵi na kusopa vikozgo kukaŵa kwananga uko munthu wakakomekerangapo. (Leviticus 20:2, 10) Kasi mukuwona kukolerana pakati pa vinthu viŵiri ivi? Muisrayeli uyo wakasopanga vikozgo wakaswanga phangano lake na Yehova. Mwakuyana waka, Muisrayeli uyo wacita uleŵi wakaswanga phangano lake na mfumu panji muwoli wake. Wose ŵakaŵa ŵapusikizgi. (Exodus 19:5, 6; Duteronome 5:9; Malaki 2:14) Mwantheura, wose ŵakaŵanga na mulandu pamaso pa Yehova, Ciuta wakugomezgeka.—Salmo 33:4.
19. Nchivici cingapangiska munthu kuti wafwilirepo kukana uleŵi, ndipo cifukwa wuli?
19 Mbunenesko kuti Ŵakhristu ŵali pasi pa dango ilo Ciuta wakapeleka ku Ŵaisrayeli kwizira mwa Mozesi yayi. Ndipouli, para Ŵakhristu ŵakukumbuka kuti mu nyengo ya Ŵaisrayeli, uleŵi ukaŵa kwananga kukuru comene, mbwenu ŵafwilirengepo kuleka kuwucita. Cifukwa wuli? Wonani ciyelezgero ici: Kasi munganjira mu chalichi, kujikama pasi, na kulomba panthazi pa cikozgo? Mungazgora kuti ‘Ine ningacita nthena yayi.’ Kweni kasi mungacita ntheura usange munyake wangamupani ndalama zinandi? Mungazgora kuti, ‘Nchambura mahara kucita nthena.’ Enya nadi, kughanaghana waka za kumutaya Yehova mwa kusopa cikozgo nkhwakuseluska kwa Mkhristu waunenesko. Mwakuyana waka, Ŵakhristu ŵakwenera kuwona kuti nchakuseluska kutaya Ciuta wawo, Yehova, ndiposo munyawo wa mu nthengwa mwa kucita uleŵi, nanga ŵangayezgeka wuli kucita kwananga uku. (Salmo 51:1, 4; Ŵakolose 3:5) Tikukhumba yayi kucita cinthu ico cingapangiska kuti Satana wakondwe, na kuyuyura comene Yehova ndiposo ndondomeko ya nthengwa iyo wali kunozga.
UMO MUNGAKHOZGERA NTHENGWA YINU
20. Nchivici cacitika mu nthengwa zinyake? Yowoyani ciyelezgero.
20 Padera pa kugega nkharo izo zingayuyura nthengwa, ni vici ivyo mungacita kuti mwambeso kucindika munyinu wa mu nthengwa? Kuti tizgore fumbo ili, nthengwa tiyitore nga ni nyumba. Ndipo mazgu ghawemi, vyakucita vyamahara, na nchindi izo ŵakutorana ŵakupana tivitore nga ni vitoweskero vya mu nyumba. Para muli paubwezi uwemi na munyinu wa mu nthengwa, nthengwa yinu yikuyana waka na nyumba iyo muli vitoweskero viwemi ndiposo vyakukondweska. Para citemwa cinu camara, vitoweskero ivi vikuwukamo, ndipo nthengwa yinu yikuŵa nga ni nyumba iyo mulije vitoweskero. Pakuti mukukhumba kupulikira dango la Ciuta lakuti “nthengwa yiŵenge yakucindikika,” mucitengepo kanthu kuti munozge vinthu. Nakuti nchakwenelera nadi kunozga panji kuwezgerapo cinthu ico nchakuzirwa ndiposo cakucindikika. Kasi mungacita wuli nthena? Mazgu gha Ciuta ghakuti: “Nyumba yikuzengeka na vinjeru, yikukhozgeka na umanyi. Na mahara vipinda vikuzuzgika na vinthu vya usambazi, vyakuzirwa na vyakukondwereska.” (Zintharika 24:3, 4) Wonani umo mazgu agha ghangagwilira nchito pa nthengwa.
21. Kasi mukuluta kwa nyengo mungakhozga wuli nthengwa yinu? (Wonaniso bokosi pa peji 131.)
21 Vinyake mwa ‘vinthu vyakuzirwa’ ivyo vikuŵa mu nthengwa yakukondweska ni mikhaliro nga nchitemwa canadi, kopa Ciuta, na cipulikano cakukhora. (Zintharika 15:16, 17;
^ ***sn sumu 128 Vyakucitika vya Caru Ici Vikusintha***
Sumu 128
Vyakucitika vya Caru Ici Vikusintha
1. Mwakuti watiwombore
Ku kwananga na ku nyifwa,
Ciu-ta wakatipa Mwana
Nchawanangwa cikuru.
(Korasi)
2. Caru ici cikulwara
Mgonezi uwu ukuwa.
Kweni Ciu-ta wawusenge;
Ufumu wababika.
(KORASI)
Nangauli caru
Cikusintha,
Ciu-ta wakutinozgera
Macanya, caru ciphya.
(Wonaniso Sal. 115:15, 16; Rom. 5:15-17; 7:25; Uvu. 12:5.)
^ ***sn sumu 119 Zani Musamphuskike***
Sumu 119
Zani Musamphuskike
1. Tikukhala m’caru cakupuluka;
Cili kutali na Ciu-ta.
Ipo tikwenera kulongozgeka;
Patekha titondekenge.
Maungano ghakupa cigomezgo;
Kukhozga cipulikano.
Kuticiska mu milimo yiwemi,
Ntheura tikukoleska.
Ticitenge malanguro gha Ciu-ta;
Ticitenge khumbo lake.
M’maungano tasambira viwemi;
Na kutemwa unenesko.
2. Ciu-ta wakumanya ukavu withu;
Tilondezge fundo zake.
Kuwungana ni nthowa ya vinjeru;
Tikuthemba Mazgu ghake.
Ulongozgi wa awo ŵakumopa,
Nchovwiro m’cipulikano.
Tili mu mbumba ya cipulikano,
Kuti tili tekha cara.
Apo tikulindilira viwemi,
Tili na ŵakutemweka.
Pa maungano tasambira kuŵa
Na vinjeru vyakucanya.
(Wonaniso Sal. 37:18; 140:1; Zinth. 18:1; Efe. 5:16; Yak. 3:17.)
^ ***w14 12/1 p. 16 Mafumbo Agho Baibolo Likuzgora***
Ŵana ŵinu ŵangamba kutemwa Chiuta usange ŵakugomezga kuti waliko kweniso kuti wakuŵatemwa. Kuti ŵambe kumutemwa, ŵakwenera kumumanya dankha. (1 Yohane 4:8) Ŵana ŵakwenera kumanya mazgoro gha mafumbo agha: Chifukwa wuli Chiuta wakalenga ŵanthu? Chifukwa wuli Chiuta wakuzomerezga masuzgo? Kasi Chiuta wazamuŵachitira vichi ŵanthu munthazi?—Ŵazgani Ŵafilipi 1:9.
Ŵana muŵalongorenge ivyo Chiuta wali kulenga kuti ŵamumanye na kumutemwa
Imwe ndimwe mwambe kutemwa Chiuta, ndipo ŵana nawo ŵambenge kumutemwa. Para ŵana ŵawona kuti imwe mukutemwa Chiuta, nawo ŵachitenge nga ndimwe.—Ŵazgani Duteronome 6:5-7; Zintharika 22:6.
Mazgu gha Chiuta ngankhongono. (Ŵahebere 4:12) Ntheura ŵana ŵinu ŵasambizgani mazgu gha Chiuta. Kuti Yesu wasambizge makora, wakafumbanga mafumbo, wakategherezganga, kweniso wakalongosoranga makora Malemba. Namwe kuti musambizge makora ŵana ŵinu, mukwenera kuchita nga ni Yesu.—Ŵazgani Luka 24:15-19, 27, 32.
Mu Baibolo muli nkhani izo zikulongora umo Chiuta wakachitira na ŵanthu kumasinda. Nkhani izi zingawovwira ŵana kuti ŵamanye Chiuta na kumutemwa. Pa Webusayiti ya www.jw.org/tum, pali mabuku ghanandi agho ghalembekera ŵana.—Ŵazgani 2 Timote 3:16.
tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn unk tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn ayr_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn pap_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn lij_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn lij_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn ewe_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kam_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn lij_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn ayr_Latn lij_Latn tum_Latn tum_Latn bem_Latn tso_Latn tum_Latn tum_Latn lij_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn lij_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn bam_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn ayr_Latn nya_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn ayr_Latn kmb_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn hau_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn kam_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn lij_Latn tum_Latn kea_Latn tum_Latn tum_Latn lij_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn bam_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn