NKHANI YA PA CHIKOPI
Chifukwa Wuli Ŵawukirano Ŵakusuzgika Maghanoghano?
ANNA * wakati: “Nkhati namba kusuzgika maghanoghano nkhaŵavya khumbo lakuchita chilichose, nanga vingaŵa vinthu ivyo nkhavitemwanga. Icho nkhakhumbanga, nkhugona mbwenu. Nkhawonanga kuti ŵanthu ŵakunitemwa yayi, kweniso kuti ndine wambura ntchito.”
Julia wakati: “Nkhaghanaghananga kuti nijikome waka. Kweni nkhakhumbanga yayi kufwa, icho nkhakhumbanga ntchakuti nileke kusuzgika maghanoghano. Para nasuzgika maghanoghano nkhupwelerako yayi vya waliyose.”
Apo Anna na Julia ŵakamba kusuzgika maghanoghano ŵakaŵa na vyaka vyapakati pa 13 na 15. Ŵawukirano ŵanyake ŵakusuzgika maghanoghano mwa apo na apo, kweni Anna na Julia nyengo zinyake ŵakasuzgikanga maghanoghano kwa masabata panji myezi. Anna wakuti: “Vikuŵa nga kuti wamunthu uli mu khululu litali mwakuti ukumanya yayi umo ungafumiramo. Vikuŵa nga wazelezeka.
Suzgo ilo wakakumana nalo Anna na Julia ndakuzara chomene. Lipoti linyake likuti: “Suzgo lakusuzgika maghanoghano ndikuru chomene pakati pa ŵawukirano. Ndipo suzgo ili ndilo likupangiska kuti ŵawukirano ŵa vyaka vyapakati pa 10 na 19 ŵalwarenge pafupipafupi.—World Health Organization (WHO).
Vimanyikwiro vinyake vyakulongora kuti muwukirano wakusuzgika maghanoghano ni ivi: kugona chomene panji kusoŵa tulo, kusintha kalyero na weti, kuboweka, kutaya mtima, kuŵa wachitima, kweniso kujiwona wambura ntchito. Vimanyikwiro vinyake ni kujipatura, kuleka kuŵikapo mahara pa ntchito panji kuluwaluwa vinthu, kukhumba kujikoma, na vinyake. Ŵavyachipatala ŵakumanya munthu uyo ŵakusuzgika maghanoghano usange vimanyikwiro ivi vyalutilira kwa nyengo yitali ndipo munthu wakutondeka kuchita ivyo wakutemwa.
IVYO VIKUPANGISKA ŴAWUKIRANO KUSUZGIKA MAGHANOGHANO
Wupu wa WHO, ukuti ‘pali vinandi.’ Vinyake ni ivi.
Umo munthu wali kubabikira. Nga umo vikaŵira na Julia, kanandi suzgo ili likwambukira kufuma ku ŵapapi chifukwa majini ghali kutimbanizgika. Munthu wangasuzgikaso maghanoghano usange wali na nthenda ya mtima, kusintha kwa ma hormone mu thupi kweniso kumwa mankhwala ghakutimbanizga wongo. *
Kwenjerwa. Munthu waliyose wakwenjerwa, kweni kwenjerwa chomene kungambiska masuzgo ghanyake pa umoyo wa munthu. Ndipo para vyafika paheni chomene, muwukirano wangamba kusuzgika maghanoghano. Ivi vikulongora kuti pali vinandi ivyo vingapangiska munthu kusuzgika maghanoghano.
Vinthu vinyake ivyo vingapangiskaso muwukirano kusuzgika maghanoghano ni ivi: kumara kwa nthengwa ya ŵapapi ŵake, nyifwa, nkhaza, kuchita ngozi yakofya, ulwari panji kulemara kweniso usange ŵanyake ŵakumugega. Kweniso usange watondeka kufiska ivyo ŵapapi ŵakakhazganga pa nkhani ya masambiro. Muwukirano wangasuzgikaso maghanoghano usange ku sukulu ŵakumusuzga, wakufipa mtima na vyamunthazi, usange mupapi wake nayo wakusuzgikaso maghanoghano na kumusuzga. Kasi muwukirano wangachita wuli usange wamba kusuzgika maghanoghano?
JIVIKILIRANI
Kanandi para munthu wasuzgika maghanoghano ŵadokotala ŵakumupa munkhwala kweniso ulongozgi wakovwira. * Yesu wakati: “Awo mbankhongono ŵakukhumbikwira dokotala chara.” (Mariko 2:17) Chiŵaro chilichose cha thupi la munthu chingakoleka na nthenda kusazgapo na wongo wuwo. Ntheura, munthu wakwenera kusintha vinthu vinyake chifukwa para munthu wakusuzgika maghanoghano, wangalwaraso matenda ghanyake.
Usange mukusuzgika maghanoghano, chitanipo kanthu kuti mupwelelere umoyo winu. Mwachiyelezgero, mukwenera kurya na kugona mwakukwana, kweniso muchitenge maseŵera ghakukhozga thupi. Maseŵera ghakovwira kuti muŵe ŵakukondwa, ŵankhongono kweniso ghakovwira kuti mugonenge mwakukwana. Usange mungakwaniska, manyani icho mukusuzgikira maghanoghano na kuwona ivyo mungachita. Mungaphalira munthu munyake uyo mukumugomezga chomene. Ŵamubanja na ŵabwezi ŵinu nawo ŵangamovwirani para mwamba kusuzgika maghanoghano. Lembani ivyo mukughanaghana kweniso umo mukujipulikira. Ivi ndivyo vikawovwira Julia uyo tamuzunura kukwambilira kwa nkhani iyi. Chakuzirwa ntchakuti mukwenera kuŵa paubwezi na Chiuta. Ichi chingamovwirani kuti muŵenge ŵakukondwa. Yesu wakati: “Mbakukondwa awo ŵakumanya kuti ŵali na njara yauzimu.”—Mateyu 5:3.
Anna na Julia ŵakajiwonera ŵekha kuti mazgu gha Yesu agha ngaunenesko. Anna wakati: “Kuŵa paubwezi na Chiuta kukunovwira kuti nighanaghanirenge ŵanji m’malo mwakughanaghanira waka masuzgo ghane. Nangauli ntchipusu yayi, kweni nkhukondwa chomene para nachita nthena.” Julia nayo wakuwona kuti lurombo na kuŵazga Baibolo vikumovwira chomene. Iyo wakuti: “Para nkhuphalira Yehova masuzgo ghane, mtima wane ukutuna. Kweniso Baibolo lanovwira kumanya kuti ndine wakuzirwa kwa Chiuta na kukhorwa kuti wakunipwelelera nadi. Lanovwiraso kuti niŵe na chilindizga chiwemi cha munthazi.”
Mlengi withu, Yehova Chiuta, wakumanya makora ivyo vikupangiska kuti tisuzgikenge maghanoghano, kwali ni umo tili kukulira, ivyo vyatichitikira, kweniso majini ghithu. Ntheura iyo ngwakunozgeka kutovwira na kutikhozga ndipo nyengo zinyake wakuchita nthena kwizira mwa ŵanyithu. Chakukondweska chomene ntchakuti Chiuta wazamumazga ulwari, kusazgapo kusuzgika maghanoghano. Lemba la Yesaya 33:24 likuti: “Pazamuŵavya munthu wakukhala mu charu uyo wazamuti: ‘Nalwara.’”
Baibolo likutilayizgaso kuti Chiuta “wazamufyura masozi ghose ku maso [ghithu], ndipo nyifwa yizamuŵakoso yayi. Kuzamuŵavya kutengera panji kulira, kutampha nesi vyakuŵinya.” (Chivumbuzi 21:4) Fundo iyi njakupembuzga na yakukhozga chomene! Usange mukukhumba kumanya vinandi vyakukhwaskana na ivyo Chiuta wazamuchitira ŵanthu, lutani pa jw.org. Pa webusayiti iyi pakusangikaso Baibolo lakung’anamurika makora na nkhani ziwemi zinandi izo zingawovwira awo ŵakusuzgika maghanoghano.
^ ndime 3 Mazina ghasinthika.
^ ndime 10 Munthu wangasuzgikaso maghanoghano chifukwa cha matenda, mankhwala ghakuzweteska wongo, na mankhwala ghanyake gha ku chipatala.
^ ndime 14 Magazini ya Wukani! yikuphalira ŵanthu yayi munkhwala panji wovwiri uwo ŵangapokera.
Manyani Vinandi
Kasi Baibolo Linganovwira Para Nkhufipa Mtima?
Chiuta wakutipa vinthu vitatu kuti vitovwire para tikufipa mtima.
tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn