MUTU 15
Mukondwengi ndi Nchitu Yinu
‘Weyosi . . . wakondwere mu nchitu zaki zosi.’
1-3. (a) Kumbi ŵanthu anandi atiyiwona wuli nchitu yo agwira? (b) Kumbi Bayibolo likambanji pa nkhani ya nchitu, nanga ndi mafumbu nanga ngo tikambiskanengi m’mutu uwu?
MAZUŴA nganu, ŵanthu anandi akondwa cha kugwira nchitu. Mwaviyo, yiwu akondwa cha kuluta ku nchitu zuŵa lelosi chifukwa nchitu yo agwira yitiŵakondweska cha. Kumbi ŵanthu aviyo angawovyeka wuli kuti akondwengi ndi nchitu yo agwira?
2 Bayibolo likamba kuti kugwira nchitu mwaphamphu nkhwakukhumbika. Ilu likamba kuti titumbikika chifukwa chakugwira nchitu mwaphamphu. Solomoni wakulemba kuti: “Nchawezi chaku Chiuta ku munthu kuti yosi waryi ndi kumwa ndi kukondwere mu nchitu zaki zosi.” (Wakutaula 3:13) Yehova wakhumba kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira kweniso vo tisaniya pa nchitu yidu chifukwa watitanja ndipuso watitikhumbiya vamampha. Kuti iyu walutirizgi kutanja, tikhumbika kukoliyana ndi fundu zaki kweniso kuziŵa mo iyu wawone nchitu.
3 M’mutu uwu, tikambiskanengi mafumbu nganayi: Kumbi tingachita wuli kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira? Kumbi ndi nchitu nizi zo Akhristu auneneska atenere cha kugwira? Kumbi tingachita wuli kuti nchitu yo tigwira yileki kutimbanyizga vinthu vauzimu? Nanga ndi nchitu niyi yakukhumbika yo titenere kugwira? Chakwamba, tiyeni tikambiskani vakuwoniyapu viŵi va ŵanthu wo agwira nchitu kuruska weyosi m’chilengedu chosi, Yehova Chiuta ndipuso Yesu Khristu.
YEHOVA WAGWIRA NCHITU KUPHARA WEYOSI NDIPU YESU NDI KAPITAWU WANCHITU
4, 5. Kumbi Bayibolo lilongo wuli kuti Yehova ngwaphamphu pakugwira nchitu?
4 Yehova wagwira nchitu kuphara weyosi. Lemba la Chiyambo 1:1, likamba kuti: “Mu chiyambo [pakwamba] Chiuta wangulenga kuchanya ndi charu chapasi.” Chiuta wati wamalizga kulenga vinthu vosi kusazgapu charu chapasi, wanguwona kuti chechosi cho wangulenga chenga “chamampha ukongwa.” (Chiyambo 1:31) Tingakamba kuti, wangukhorwa ndi vinthu vosi vo wangulenga pacharu chapasi. Tikayika cha kuti Yehova yo ndi “Chiuta walikondwa,” wakondwa ukongwa chifukwa chakugwira nchitu mwaphamphu.
5 Chiuta widu waphamphu walutirizga kugwira nchitu. Pati pajumpha nyengu yitali kutuliya pa nyengu yo Chiuta wangumalizgiya kulenga vinthu vosi va pacharu chapasi, Yesu wangukamba kuti: “Mpaka sonu Ada achita nchitu.” (Yohane 5:17) Kumbi Chiuta waja wachigwira nchitu wuli? Chinanga kuti we kuchanya, iyu nyengu zosi walongozga ndipuso waphwere mtundu wa ŵanthu. Iyu wachitiska kuti paŵi ‘vakulengeka vifya,’ pamwenga kuti Akhristu akusankhika, wo azamuwusiya limoza ndi Yesu kuchanya. (2 Ŵakorinte 5:17) Yehova waja wachigwira nchitu kuti wafiski chilatu chaki ku mtundu wa ŵanthu, kuti wo atimuyanja azisaniyi umoyu wambula kumala m’charu chifya. (Ŵaroma 6:23) Iyu wakondwa ukongwa ndi vo wafiska pa nchitu yeniyi. Ŵanthu mamiliyoni nganandi avwisiya uthenga wa Ufumu, yiwu ŵe pa ubwezi ndi Chiuta ndipu asintha umoyu wawu kuti alutirizgi kuja m’chanju chaki.
6, 7. Kumbi Yesu we ndi mbiri wuli pa nkhani yakugwira nchitu mwaphamphu?
6 Yesu we ndi mbiri yamampha ukongwa pa nkhani yakugwira nchitu mwaphamphu. Iyu wechendazi pacharu chapasi, wateŵetanga nge “kapitawu wanchitu” pakulenga vinthu vosi “va kuchanya ndi va pacharu.” (Nthanthi 8:22-31; Ŵakolose 1:15-17) Pa nyengu yo wenga pacharu chapasi, Yesu wangulutirizga kugwira nchitu mwaphamphu. Kukwamba kwa umoyu waki, wangusambira nchitu yakukhoma vinthu, ndipu waziŵikanga nge “muwombamiti” pamwenga kuti kalipentala. * (Marko 6:3) Nchitu yeniyi yakhumbikanga nthazi ndipuso lusu pakupanga vinthu vakupambanapambana, chifukwa chakuti pa nyengu yo kwengavi mafakitali ngakupanga mathabwa, masitolu ngakugulaku vinthu ndipuso kwengavi vipangizu va magesi. Ŵanaŵaniyani kuti muwona Yesu waluta ku dondu kuchipenja vimiti vakuti wacheki mathabwa, wawiska vimiti ndipu wativiguziya ku malu ngo wagwiriya nchitu. Ŵanaŵaniyani so kuti wazenga nyumba, wakhoma mapasu, wapanga visasa ndipuso vinthu vakupambanapambana. Ivi vilongo kuti, Yesu waziŵanga kuti kugwira nchitu mwaphamphu ndipuso mwalusu kuchitiska kuti munthu wakondwengi.
7 Yesu wenga ndi phamphu ukongwa pakufiska uteŵeti waki. Kwa vyaka vitatu ndi hafu, iyu wanguŵika maŵanaŵanu ngaki ngosi pa nchitu yakukhumbika ukongwa. Chifukwa chakuti wakhumbanga kupharazgiya ŵanthu anandi, iyu wenga ndi phamphu, wayukanga mulenjilenji ndipu wapharazganga mpaka usiku. (Luka 21:37, 38; Yohane 3:2) Iyu wayendanga ‘mumsumba ndi mumuzi, kumemeza ndi kugozga Ufumu waku Chiuta.’ (Luka 8:1) Yesu wayendanga pasi mtunda utali, m’misewu yafuvu kupharazgiya ŵanthu uthenga wamampha.
8, 9. Kumbi Yesu wangulongo wuli kuti wakondwanga ndi nchitu yo wagwiranga?
8 Kumbi Yesu wakondwanga ndi uteŵeti waki? Hinya! Iyu wangupanda mbewu yauneneska ya Ufumu, ndipu wangusiya minda kuti yivuniki. Kugwira nchitu yaku Chiuta, kwamupaskanga nthazi ndipu wenga wakunozgeka kuleka kurya ndi chilatu chakuti wapharazgi. (Yohane 4:31-38) Ŵanaŵaniyani likondwa lo Yesu wenga nalu wati wamalizga nchitu yaki pacharu chapasi. Iyu wenga ndi chifukwa chakuvwika chakukambiya Awiski kuti: “Ini ndalongo unkhankhu winu panupasi; mwakuti ndafiska nchitu yo mungundipaska kwachichita.”
9 Yehova ndi Yesu akondwa ndi nchitu yo agwira, ndipu yiwu nchakuwoniyapu chamampha ukongwa. Kwanja Yehova kutitichitiska kuti ‘tiŵi akumwezga Chiuta.’ (Ŵaefesu 5:1) Ndipuso kwanja Yesu kutitichitiska kuti, ‘tindondoloskengi menderu ngaki.’ (1 Petro 2:21) Sonu tiyeni tikambiskani vo tingachita kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira.
VO TINGACHITA KUTI TIKONDWENGI NDI NCHITU YIDU
10, 11. Kumbi nchinthu wuli cho chingatiwovya kuti tiyanjengi nchitu yidu?
10 Kugwira nchitu, nchinthu chakukhumbika kwa Akhristu auneneska. Mwaviyo, tikhumbika kuti tikhorwengi ndipuso tikondwengi ndi nchitu yo tigwira, kweni ivi vingaŵa vakusuzga ukongwa asani nchitu yo tigwira tileka kuyiyanja. Kumbi tingachita wuli kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira chinanga kuti titiyiyanja cha?
11 Tiwonengi vamampha pa nchitu yo tigwira. Kungaŵa kwakusuzga kusintha mo vinthu viliri pa nchitu yo tigwira kweni tingasintha mo titiyiwone. Kuziŵa mo Chiuta wawone nchitu kungatiwovya kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira. Mwakuyeruzgiyapu, asani ndimwi mutu wabanja, ziŵani kuti chinanga kuti nchitu yo mugwira muleka kuyiyanja kweni yitikuwovyani kuti musaniriyengi banja linu vinthu vakukhumbika. Kuphwere banja linu, ndi nkhani yimana cha pa masu paku Chiuta. Mazu ngaku Chiuta ngakamba kuti, yo watondeka kuphwere banja laki ‘ndi muheni kwakuruska wambula chivwanu.’ (1 Timote 5:8) Kuziŵa kuti nchitu yo mugwira yitikuwovyani kuchita vo mukhumba ndipuso kufiska udindu wo Chiuta wakukupaskani, kungakuwovyani kuti mukondwengi ndi nchitu yinu kweniso kuyiwona mwakupambana ndi mo anyinu atiyiwone.
12. Kumbi ndi vitumbiku wuli vo tisaniya asani tigwira nchitu mwaphamphu ndipuso tichita vinthu mwauneneska?
12 Tijengi aphamphu ndipuso aneneska. Kugwira nchitu mwaphamphu ndipuso kuziŵa mo tingagwiriya nchitu yidu umampha, kungatiwovya kuti titumbikiki. Ŵanthu wo agwira nchitu mwaphamphu ndipuso mwalusu, kanandi ayanjika ndi mabwana ngawu. (Nthanthi 12:24; 22:29) Nge Akhristu auneneska titenere kuchita vinthu mwauneneska pa nchitu, tikhumbika cha kuba ndalama, katundu ndipuso kunyenya. (Ŵaefesu 4:28) Nge mo tinguwone m’Mutu 14, munthu watumbikika asani wachita vinthu mwauneneska. Munthu yo wagwira nchitu mwauneneska kanandi ŵanthu atimugomezga. Kaya bwana widu wawona pamwenga cha kuti tigwira nchitu ndi mtima wosi, tingaja ndi likondwa chifukwa chakuja ndi “njuŵi yamampha” kweniso kuziŵa kuti tikondweska Chiuta yo titimwanja.
13. Kumbi kulongo jalidu lamampha kunchitu kungawovya wuli?
13 Tiziŵengi kuti vakuchita vidu vingatumbika Chiuta. Asani tilutirizga kuja ndi jalidu lamampha ko tigwira nchitu ŵanthu anyaki awona. Nanga nchinthu wuli cho chingachitika? Tingaja ndi mwaŵi ‘wakudyoŵeska [kutowesa] chirunguchizgu chaku Chiuta Mtaski widu.’ (Tito 2:9, 10) Kukamba uneneska, asani mijalidu yidu njamampha yingachitiska kuti ŵanthu anyaki aziŵi kuti chisopa chidu nchauneneska ndipu venivi vingawovya kuti nawu asambiri uneneska. Mungakondwa ukongwa asani munthu yo mugwira nayu nchitu wayamba kusambira uneneska chifukwa cha jalidu linu lamampha. Ziŵani kuti nchinthu chakukondweska ukongwa kuziŵa kuti jalidu linu lamampha likankhuska Yehova ndipuso likondweska mtima waki.
TISANKHENGI MWAZERU NCHITU
14-16. Pa nkhani yakusankha nchitu, kumbi ndi mafumbu nanga ngo titenere kujifumba?
14 Pa nkhani ya nchitu, Bayibolo likamba cha nchitu yo titenere kugwira ndi yo titenere cha kugwira. Chinanga kuti ve viyo, titenere cha kugwira nchitu yeyosi yo yasanirika asani yileka kukoliyana ndi fundu za m’Bayibolo. Malemba ngangatiwovya kusankha nchitu yamampha yo yikondweska Chiuta kweniso kuleka kugwira nchitu yo yileka kumukondweska. (Nthanthi 2:6) Asani tikhumba kusankha nchitu, pe mafumbu ngaŵi ngo tikhumbika kungaŵanaŵaniya.
15 Kumbi vinthu vo vichitika pa nchitu yeniyi vakukanizgika m’Bayibolo? Mazu ngaku Chiuta ngakanizga kuba, kukamba boza ndipuso kupanga angoza. (Chituwa 20:4; Machitidu 15:29; Ŵaefesu 4:28; Chivumbuzi 21:8) Mwaviyo, titenere kukana nchitu yeyosi yo yikhumba kuti tichitengi vinthu venivi. Chifukwa chakuti titanja Yehova, titenere cha kugwira nchitu yo yingatichitiska kuti tiswi marangu ngaki.
16 Kumbi kugwira nchitu yeniyi kungachitiska kuti ndichitengi vinthu viheni kweniso ndiwovyengi anyaki kuchita vinthu viheni? Ŵanaŵaniyani chakuyeruzgiyapu ichi. Kugwira nchitu yakulonde alendu pa kampani pamwenga kumalu nganyaki nkhuheni cha. Nanga wuli asani Mkhristu wagwira nchitu yeniyi kuchipatala chakutuzgiyaku nthumbu? Mbuneneska kuti nchitu yaki yikwaskana cha ndi kutuzga nthumbu. Kweni kumbi nchitu yo iyu wagwira, yitovya cha chipatala cho chigwira nchitu yakutuzga nthumbu, yo yikoliyana cha ndi Mazu ngaku Chiuta? (Chituwa 21:22-24) Nge ŵanthu wo atanja Yehova, tikhumba cha kuchita vinthu vo visuskana ndi malemba.
17. (a) Kumbi ndi fundu nizi zo titenere kuziŵanaŵaniya pakusankha nchitu? (Wonani bokosi lakuti, “ Kumbi Nditenere Kugwira Nchitu Yeniyi?”) (b) Kumbi njuŵi yidu yingatiwovya wuli kusankha nchitu yo yingakondweska Chiuta?
17 Mafumbu nganandi ngakukwaskana ndi nchitu ngangamukika asani tingasanda umampha kwamuka kwa mafumbu ngaŵi ngakukhumbika ukongwa, ngo nge m’ndimi 15 ndi 16. Kusazgiyapu pa fundu yeniyi, pe so fundu zinyaki zo titenere kuziŵanaŵaniya pakusankha nchitu. * Muŵanda wakugomezgeka wangatipaska mundandanda wa marangu ngosi cha pa nkhani ya nchitu. Mwaviyo, tikhumbika kugwiriskiya nchitu zeru zidu. Nge mo tikusambiriya m’Mutu 2, tikhumbika kusambira mo tingagwiriskiya nchitu Mazu ngaku Chiuta pa umoyu widu kuti njuŵi yidu yitiwovyengi kusankha umampha. Asani ‘vinjeru vidu’ tavisambiza mwakuvigwiriskiya nchitu umampha, njuŵi yidu yingatiwovya kuti tisankhengi vinthu vo vikondweska Chiuta ndipuso kuti tilutirizgi kuja m’chanju chaki.
TIWONENGI NCHITU MWAKWENERE
18. Nchifukwa wuli kuchita vinthu vo vingatiwovya kuti Yehova walutirizgi kutiyanja nkhwakusuzga?
18 Chifukwa chakuti te “mu mazuŵa ngakumariya” ndipuso mu “nyengu zizitu,” nkhwakusuzga ukongwa kuchita vinthu vo vingatiwovya kuti nyengu zosi Yehova watiyanjengi. (2 Timote 3:1) Kusaniya nchitu kweniso kulutirizga kuyigwira nkhwakusuzga ukongwa. Nge Akhristu auneneska, tiziŵa kuti kugwira nchitu mwaphamphu nkhwakukhumbika ukongwa kuti tiphwere mabanja ngidu. Kweni asani tileka kuphwere, vo vichitika ko tigwira nchitu ndipuso mo charu ichi chiwone vinthu vakuliŵavu, vingatimbanyizga uteŵeti widu ndipuso kusopa Chiuta. (1 Timote 6:9, 10) Tiyeni tikambiskani mo tingachitiya kuti tilutirizgi kuchita vinthu mwazeru ndipuso kuti tiziŵi “cho nchamampha.”
19. Nchifukwa wuli titenere kugomezga Yehova ndi mtima wosi, nanga kumugomezga kutitiwovya kuti tileki kuchitanji?
19 Mugomezgengi Yehova ndi mtima wosi. (Ŵerengani Nthanthi 3:5, 6.) Kumbi Yehova ngwakwenere cha kumugomezga? Titenere kumugomezga chifukwa iyu watitiphwere. (1 Petro 5:7) Iyu waziŵa umampha vo tikhumbika kuruska mo titijiziŵiya ndipu wangatondeka cha kutiwovya. (Sumu 37:25) Mwaviyo, tingachita umampha kuvwiya Mazu ngaki ngakuti: “Nkharu yinu yingaŵanga yakwanja ndalama cha; mukhorwi ndi vo mwenavu; chifukwa wanguti mweneku [Chiuta], ‘Kuti ndamuleka iwi cha, chinanga nkhuti ndamsiya iwi cha kosikosi.’” (Ŵahebere 13:5) Ateŵeti a nyengu zosi anandi angazomerezga kuti Chiuta wapereka vinthu vakukhumbika pa umoyu. Asani tigomezga ndi mtima wosi kuti Yehova watiphweriyengi, tilekengi kufipa mtima ukongwa pa nkhani yakuphwere banja lidu. (Mateyu 6:25-32) Tizomerezgengi cha kuti nchitu yititimbanyizgi kuchita vinthu vauzimu nge kupharazga ndipuso kusanirika pa maunganu.
20. Kumbi kuja ndi jisu lakulereska chinthu chimoza kung’anamuwanji, nanga mungachita wuli kuti mulutirizgi kuchita viyo?
20 Jani ndi jisu lakulereska chinthu chimoza. (Ŵerengani Mateyu 6:22, 23.) Kuja ndi jisu lakulereska chinthu chimoza kung’anamuwa kuleka kutangwanika ndi vinthu vinandi. Jisu la Mkhristu lilereska chinthu chimoza ko nkhuchita khumbu laku Chiuta. Asani jisu lidu lilereska chinthu chimoza, tisuzgikengi cha kupenja nchitu ya ndalama zinandi ndipuso kuja ndi vinthu vinandi. Titangwanikengi cha kupenja vinthu vasonu vo akusasa malonda agomezga kuti vamampha ukongwa ndipuso vakukhumbika kuti tije ndi umoyu walikondwa. Kumbi mungachita wuli kuti muje ndi jisu lakulereska chinthu chimoza? Lekani kujipaska masuzgu chifukwa chakukongola ndalama. Lekani kuja ndi vinthu vo vingakumariyani nyengu kuti muviphwere. Mugwiriskiyengi nchitu ulongozgi wa m’Bayibolo wakuti, tikhorwengi ndi ‘chakurya ndi vakuvwara.’ (1 Timote 6:8) Yesesani kuja ndi umoyu wambula kukhumba vinthu vinandi.
21. Nchifukwa wuli titenere kuja ndi vilatu pa umoyu widu, nanga ndi vinthu nivi vo titenere kudanjizga?
21 Ŵikani vinthu vauzimu pamalu ngakwamba mu umoyu winu, ndipu yesesani kuvifiska. Chifukwa chakuti te ndi nyengu yimanavi yakuchitiya vinthu pa umoyu widu, titenere kuziŵa vinthu vakukhumbika. Nyengu zinyaki vinthu vambula kukhumbika vingatimaliya ŵaka nyengu ndipu vingatitondekeska kuchita vinthu vakukhumbika ukongwa. Kumbi ndi vinthu nivi vo titenere kudanjizga pa umoyu widu? Ŵanthu anandi m’charu ichi aŵika maŵanaŵanu ngawu pa masambiru ngapachanya ndi chilatu chakuti azigwirengi nchitu yamampha. Kweni Yesu wangukambiya akusambira ŵaki kuti, “lembeni [penjani] dankha ufumu.” (Mateyu 6:33) Nge Akhristu auneneska, tiŵika Ufumu waku Chiuta pamalu ngakwamba pa umoyu widu. Umoyu widu, vo tisankha, vilatu vidu ndipuso vakuchita vidu vilongongi kuti Ufumu ndi kuchita khumbu laku Chiuta, ndivu vinthu vakwamba pa umoyu widu kuruska nchitu ndipuso vinthu vinyaki vakuliŵavu.
TIPHARAZGENGI MWAPHAMPHU
22, 23. (a) Kumbi Akhristu ŵe ndi nchitu yikulu niyi, nanga tingalongo wuli kuti nchitu yeniyi njakukhumbika? (Wonani bokosi lakuti, “ Vo Ndingusankha Vikundiwovya Kuti Ndikhorwengi Ndipuso Ndikondwengi.”) (b) Kumbi mukhumbika kuyesesa kuyiwona wuli nchitu yakuliŵavu?
22 Kuziŵa kuti tija m’nyengu yakumaliya, kutitiwovya kuti tiŵikengi maŵanaŵanu ngidu pa nchitu yidu yikulu yakupharazga ndi kupanga akusambira. (Mateyu 24:14; 28:19, 20) Nge mo wachitiyanga Yesu, nasi tikhumba kuti titangwanikengi ndi nchitu yakutaska umoyu yeniyi. Kumbi tingalongo wuli kuti nchitu yeniyi njakukhumbika kwaku isi? Ŵanthu aku Chiuta anandi atijipereka ndi mtima wosi pa nchitu yakupharazga. Anyaki asintha vinthu pa umoyu wawu kuti aje apayiniya pamwenga amishonale. Chifukwa chakuziŵa kukhumbika kwa vilatu vauzimu, apapi anandi achiska ŵana ŵawu kuti ajengi ndi vilatu vakuzichita uteŵeti wa nyengu zosi. Kumbi ŵanthu wo apharazga Ufumu mwaphamphu akondwa ndi uteŵeti wenuwu? Akondwa nadi. Kuteŵete Yehova ndi mtima wosi kuchitiska kuti munthu waje ndi likondwa, wakhorwengi kweniso wasaniyi vitumbiku vinandi.
23 Tanandi tigwira nchitu kwa maora nganandi kuti tisaniriyi banja lidu vakukhumbika vakuliŵavu. Kweni nyengu zosi tikumbukengi kuti Yehova wakhumba kuti tikondwengi ndi nchitu yo tigwira. Asani maŵanaŵanu ndi vakuchita vidu vikoliyana ndi mo iyu wawone nchitu ndipuso fundu zaki, tikondwengi ndi nchitu yo tigwira. Mwaviyo, tiyeni tiyesesi kuti nchitu yakuliŵavu yo tigwira, yileki kutimbanyizga nchitu yakukhumbika ukongwa yakupharazga uthenga wamampha wa Ufumu waku Chiuta. Asani tidanjizga nchitu yeniyi pa umoyu widu, tilongo kuti titanja Yehova ndipu kuchita viyo, kungatiwovya kuti tilutirizgi kuja m’chanju chaki.
^ ndimi 6 Mazu nga Chigiriki ngo ngakufwatulikiya kuti “muwombamiti” ngang’anamuwa “munthu yo wagwira nchitu yeyosi yakukwaskana ndi mathabwa, kaya wakhoma nyumba pamwenga vinthu vinyaki va mathabwa.”
^ ndimi 17 Asani mukhumba kuziŵa fundu zinandi pa nkhani ya nchitu, wonani Chigongwi cha Alinda cha Chichewa cha April 15, 1999, peji 28-30.
cjk_Latn tum_Latn uzn_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn