NKHANI YA PA CHIKOPI
Kasi Ni Buku Waka Liwemi?
Baibolo likamara kulembeka vyaka pafupifupi 2,000 ivyo vyajumpha. Pakati pose apa palembeka mabuku ghanandi chomene ndipo ghali kumara ntchito. Kweni Baibolo lindamare. Wonani fundo izi:
Ŵanthu ŵanandi ŵakayezga kuti ŵakanizge kuti Baibolo lileke kusangika mu viyowoyero vinyake. Buku linyake (An Introduction to the Medieval Bible) likuti mu vyaka vyapakati pa 4 C.E. na 14 C.E., mu vyaru vinyake ivyo ŵakatenge ni ‘Vyachikhristu,’ “para munthu wali na Baibolo la mu chiyowoyero chake [chiyowoyero icho ŵanandi ŵakapulikanga] ŵakatenge ngwakugaluka kweniso ngwamtafu.” Ŵanthu awo ŵakang’anamura Baibolo mu viyowoyero vinyake kweniso awo ŵakachiskanga ŵanthu kuti ŵasambirenge Baibolo, umoyo wawo ukaŵanga pangozi. Nakuti ŵanyake ŵakakomeka.
Baibolo ni buku ilo ŵanthu ŵanandi chomene ŵakugura kuluska mabuku ghanyake ghose, nangauli ŵalwani ŵakukhumba yayi kuti liŵeko. Mabaibolo ghakukwana 5 biliyoni ghasindikizgika mu viyowoyero vyakujumpha 2,800. Ivi vikupambana chomene na mabuku gha ŵanthu ŵavinjeru, sayansi, na nkhani zinyake. Mabuku agha ghakusangika na ŵanthu ŵachoko waka ndipo ghakukaŵa yayi kumara ntchito.
Baibolo lawovwira kuti viyowoyero vinyake ivyo lili kung’anamulika vilutilire kuŵako na kukura. Baibolo Lachijeremani ilo wakang’anamura Martin Luther likawovwira chomene kuti chiyowoyero ichi chikure. Ŵanthu ŵakuti pa mabuku ghose gha Chingelezi, Baibolo lakwamba la King James Version “ni buku lekha ilo likawovwira chomene ŵanthu.”
Baibolo “lawovwira chomene ŵanthu mu vyaru vyakumanjiliro gha dazi kuti ŵasinthe mitheto yawo pa nkhani ya kusopa. Laŵawovwiraso pa nkhani za maluso, kulemba mabuku, malango, ndyali, na vinyake vinandi.”—The Oxford Encyclopedia of the Books of the Bible.
Ivi ni vinyake ivyo vikulongora kuti Baibolo ni buku lapadera. Kweni chifukwa wuli Baibolo ndakumanyikwa chomene? Chifukwa wuli ŵanthu ŵakuŵika umoyo wawo pangozi chifukwa cha Baibolo? Vifukwa vinyake ni ivi: Mu Baibolo muli fundo zavinjeru za makhaliro ghawemi na kutemwa Chiuta. Baibolo likutovwira kumanya chifukwa icho taŵanthu tikusuzgikira na kukomana. Kweni chiwemi chomene ntchakuti likutiphalira kuti masuzgo ghazamumara ndiposo umo ghazamumalira.
Baibolo Likusambizga Ŵanthu Makhaliro Ghawemi na Kutemwa Chiuta
Masambiro gha charu ngakuzirwa. Kweni nyuzipepara ya Ottawa Citizen ku Canada yikati ‘nanga munthu wangasambira chomene ntchilongolero chakuti mbwenu waŵenge na makhaliro ghawemi yayi.’ Lipoti linyake lakulembeka na kampani ya Edelman, likulongora kuti ŵanandi awo mbakusambira chomene, kusazgapo ŵalaraŵalara ŵa mabizinesi na ŵa boma, ndiwo kanandi ŵakuteta, kulyera ŵanthu, na kwiba, ndipo ichi chachitiska ŵanthu kuti ‘ŵaleke kuŵagomezga.’
Baibolo likusambizga ŵanthu makhaliro ghawemi na kutemwa Chiuta. Likutiphalira “icho ntchaurunji, chakwenelera, na chakunyoloka, nthowa yose ya uwemi.” (Zintharika 2:9) Chiyelezgero, mwanalume wa vyaka 23 uyo timuchemenge Stephen wakajalirika mu jele ku Poland. Apo wakaŵa mu jele, wakamba kusambira Baibolo ndipo wakawona kuti fundo zake zikovwira. Iyo wakalemba kuti: “Sono naghapulikiska mazgu ghakuti ‘chindika awuso na anyoko.’ Kweniso nasambira kujikora, chomenechomene para nakalipa.”—Ŵaefeso 4:31; 6:2.
Fundo iyo Stephen wakayisunga pa mtima yili pa Zintharika 19:11, apo pakuti: “Munthu wamahara wakuwezgako ukali wake, ndipo mbutozi kwa iyo kusulako maubudi.” Sono Stephen wakuzikira pakuchita vinthu, wakughanaghanirapo dankha na kulondezga fundo za mu Baibolo izo zingamovwira pa nkhani iyo yamusuzga. Iyo wakuti: “Nawona kuti Baibolo ni buku ilo lili na ulongozgi uwemi chomene.”
Maria ni Kaboni wa Yehova, ndipo wakasangana na mama munyake uyo wakamunena pamaso pa ŵanthu na kumukalipira chomene. Kweni Maria wakawezgera yayi, wakalutilira waka na ulendo wake. Mwanakazi munyake wakakondwa yayi na ivyo mama yura wakachita, ntheura mwanakazi uyu wakapenja Ŵakaboni kuti wayowoye nawo. Pakati pajumpha mwezi umoza, mama mukali yura wakasanganaso na Maria, wakamuvumbatira na kumuphepiska. Kweniso wakamanya kuti Maria wakaŵa wakuzika na wakujikora chifukwa cha ivyo wakusambira mu Baibolo. Kasi chikachitika ntchivichi? Mama yura pamoza na ŵabali ŵake ŵankhondi ŵakamba kusambira Baibolo na Ŵakaboni ŵa Yehova.
Yesu wakayowoya kuti vinjeru vikuwoneka vyaurunji na milimo yake. (Luka 7:35) Fundo za mu Baibolo zikovwira nadi! Zikutovwira kuti tiŵe ŵanthu ŵawemi. ‘Muzeleza zikumuzgora wavinjeru,’ ‘zikukondweska mtima,’ ndipo ‘zikungweluska maso’ kuti munthu waŵe na makhaliro ghawemi na kukondweska Chiuta.—Salimo 19:7, 8.
Baibolo Likulongosora Icho Ŵanthu Ŵakusuzgikira na Kwambana
Usange nthenda yakofya yawa mu charu, ŵanthu ŵa vyaumoyo ŵakupenjerezga kuti ŵamanye icho chambiska nthenda iyo. Ndivyo nase tikwenera kuchita kuti timanye icho chikuchitiska kuti ŵanthu ŵasuzgikenge na kwambana. Apa napo Baibolo likovwira chomene, chifukwa likulongosora umo vinthu vikaŵira pakwamba, pa nyengo iyo masuzgo ghakambira.
Buku la Genizesi likuvumbura kuti masuzgo ghakamba chifukwa chakuti ŵanthu ŵakwamba ŵakaleka kupulikira Chiuta. Iwo ŵakasankha kuti ŵajimanyirenge ŵekha chakuchita, apo Chiuta yekha ndiyo ngwakwenelera kutiphalira icho ntchiwemi na chiheni. (Genizesi 3:1-7) Chachitima ntchakuti kufuma nyengo yira, ŵanthu ŵali na mtima wa kwendera vyawo pera. Kasi chachitika ntchivichi? Pa charu palije mtende na chimwemwe, kweni mphakuzura na kwambana, kuyuzgana, na nkharo ziheni. (Mupharazgi 8:9) Baibolo likuneneska pakuyowoya kuti: “Munthu uyo wakwenda wangalongozga yayi mendero ghake.” (Yeremiya 10:23) Chakukondweska ntchakuti masuzgo agho ghali kwiza chifukwa chakuti ŵanthu ŵakasankha uheni ghali pafupi kumara.
Baibolo Likutipa Chigomezgo
Baibolo likutiphalira kuti Chiuta wakutemwa awo ŵakuchindika mazaza na fundo zake, ntheura walekelerenge yayi kuti uheni na masuzgo vilutilire pakati pa ŵanthu. Ŵaheni ‘ŵazamukhawura chifukwa cha mendero ghawo.’ (Zintharika 1:30, 31) Kweni “ŵakuzika ŵazamuhara charu chapasi, ŵazamukondwa chomene na mtende ukuru.”—Salimo 37:11.
Kwizira mu ‘Ufumu wake,’ Chiuta wazamufiska khumbo lake lakuti pa charu paŵe mtende. (Luka 4:43) Ufumu uwu ni boma ilo lizamuŵa na mazaza pa charu chose, ndipo Chiuta wazamulongora kuti ngwakwenelera kuwusa ŵanthu kwizira mu boma ili. Yesu wakalongora kuti Ufumu uwu uzamuŵa na mazaza pa charu chapasi, apo wakalomba kuti: “Ufumu winu wize. Khumbo linu lichitike pano pasi.”—Mateyu 6:10.
Ŵanthu awo ŵazamuŵa mu Ufumu wa Chiuta ŵazamuchita khumbo la Chiuta, ŵazamuwona kuti Mlengi yekha ndiyo ngwakwenelera kulongozga ŵanthu. Nyengo iyo, kuzamuŵavya vimbundi, uryezi, masuzgo gha vyachuma, kusankhana mitundu, na nkhondo. Pa charu chose chapasi, pazamuŵa boma limoza, na fundo zimoza za makhaliro ghawemi.—Chivumbuzi 11:15.
Kuti munthu wamanye vya charu chiphya ichi wakwenera kusambira. Baibolo, pa 1 Timote 2:3, 4, likuti: “Khumbo la [Chiuta] ndakuti ŵanthu ŵa mitundu yose ŵamanye makora unenesko na kuponoskeka.” Vinyake ivyo vikusangika mu unenesko uwu tingati ni malango ghakwendeskera Ufumu uwu. Ghanyake mwa malango agha tikughasanga pa fundo izo Yesu Khristu wakayowoya mu Upharazgi wake pa Phiri. (Mateyu, chaputara 5-7) Apo mukuŵazga vyaputara vitatu ivi, ghanaghanirani umo vinthu vizamuŵira apo waliyose wazamulondezga fundo za Yesu.
Baibolo ni buku ilo likusangika palipose pa charu chapasi. Kasi tikwenera kuzizwa? Yayi! Ivyo likusambizga vikulongora kuti ndakufuma nadi kwa Chiuta. Vili makora kuti likusangika pa charu chose chapasi chifukwa khumbo la Chiuta ndakuti ŵanthu ŵa viyowoyero vyose na mitundu ŵamumanye na kuzakasanga vitumbiko ivyo vizamuŵa mu Ufumu wake.—Milimo 10:34, 35.
Manyani Vinandi
Kasi Baibolo Likutiphalira Unenesko?
Usange Baibolo ndakufuma kwa Chiuta, likwenera kupambana na mabuku ghanyake ghose.
Baibolo ni Buku Lakufuma kwa Chiuta
Kasi Baibolo lingamovwirani wuli para muli na masuzgo? Chifukwa wuli tikugomezga mauchimi gha mu Baibolo?
Chifukwa Wuli Mukwenera Kusambira Baibolo?
Baibolo likuzgora mafumbo ghakuzirwa gha ŵanthu ŵanandi pa charu chose. Kasi mukukhumba kuti mafumbo ghinu ghazgoreke?
tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn tum_Latn