We Nũkũeka Maũndũ Ala Maandĩkiwe Maũtethye?
“Maũndũ asu . . . maandĩkiwe kwondũ wa ũtũtaa ithyĩ, ala tũvikĩwe nĩ mũminũkĩlyo wa mavĩnda.”
MBATHI: 11, 29
1, 2. Twĩneenea ngelekany’o sya ala asumbĩ ana ma Yuta nĩkĩ?
ŨKONA mũndũ esĩle kasĩlanĩ kana na aitiũũka aivalũka nthĩ, we ũkinyĩla vo wĩyĩelele? Vate nzika, ndwĩka ũu! Kũsũanĩa mavĩtyo ala meekwa nĩ andũ angĩ no kũtume twĩkala twĩsũvĩĩte tũikamasyokee. Kyalo kitũ kya Kĩklĩsto kĩilyĩ oou. No twĩmanyĩsye maũndũ ma vata twasũanĩa ĩũlũ wa mavĩtyo ala meekiwe nĩ andũ amwe mawetetwe Mbivilianĩ.
2 Ala asumbĩ ana ma Yuta mawetetwe ĩsomonĩ ĩvĩtu mamũthũkũmaa Yeova na ngoo mbĩanĩu. Ĩndĩ o na vailyĩ ũu, no meekie mavĩtyo manene. Ngewa yoo yĩtũmanyĩsya kyaũ, na tũtonya kwĩsũvĩa ata tũikasyokee mavĩtyo asu moo? Kũvindĩĩsya ĩũlũ wa andũ asu no kũtume tũtetheka nĩ maũndũ ala maandĩkiwe tene kwondũ wa kũtũmanyĩsya.—Soma Alomi 15:4.
KWĨKWATYA ŨMANYI WA MŨNDŨ NĨ MŨISYO
3-5. (a) Nĩ thĩna wĩva wakwatie Asa o na kau nĩwamũthũkũmaa Yeova na ngoo mbĩanĩu? (b) Nĩ maũndũ meva methĩwa matumie Asa ekwatya ũmanyi wa andũ ĩla wavithũkĩiwe nĩ Mbaasa?
3 Ekai twambe kũneena ĩũlũ wa Asa, na tũyona ũndũ Ndeto ya Ngai ĩtonya kũtũtethya. Asa nĩwamwĩkwatisye Yeova ĩla wavithũkĩiwe nĩ ita milioni ĩmwe sya Ethiovia. Ĩndĩ ndaaĩka ũu ĩla woonie ũla mũsumbĩ wa Isilaeli weetawa Mbaasa ambĩĩa kwĩyũmbany’a amũkite. Ĩvinda yĩu Mbaasa ambĩĩe kwaka ĩla ndũa ya Lama yaĩ vakuvĩ vyũ na mũvaka wa ũsumbĩ wa Asa nĩ kana amĩlũlũmĩlye. (2 Mav. 16:1-3) Asa oona ũu eekwatisye ũĩ wake mwene na athi kwa Mũsumbĩ Mbeni-aatati wa Silia na amũĩva nĩ kana avithũkĩe Mbaasa. Kamũvango kau ka Asa nĩkamũtethisye? Mbivilia ĩsũngĩĩte ũũ: “Yĩla Mbaasa wewie ũu, aeka kwaka Lama, na aũngamya wĩa wake.” (2 Mav. 16:5) Kwoou we Asa amanyie nĩwatetheka!
4 Ĩndĩ we Yeova oonie ata mũvango ũsu wa Asa? Ngai atũmie Aanani akamũkany’e nũndũ wa kũlea kũmwĩkwatya. (Soma 2 Mavinda 16:7-9.) Aanani amũtavisye ũũ: “Kuma yu ũkeethĩwa na makaũ.” Kwoou o na kau Mbaasa nĩwatũngĩthiw’e aekana na mũvango wake, kuma ĩvinda yĩu Asa na andũ make mambĩĩe kũkitwa nĩ amaitha nginya mũthyanĩ wa ũsumbĩki wake.
5 O tondũ ĩsomo ĩvĩtu yĩwetete, ĩla Ngai wathianie ngoo ya Asa, oonie kana yaĩ mbĩanĩu. (1 Asu. 15:14) Ngai asisya Asa oonaa mũndũ wĩyumĩtye ũndũ ũtonya eanĩsye kwenda kwake. O na vailyĩ ũu, aĩ no nginya akethe mosyao ma ũtwi wake mũthũku. Ĩvinda yĩu Asa wavithũkĩiwe nĩ Mbaasa eekwatisye ũmanyi wake mwene na amwĩkwatya Mbeni-aatati vandũ va kũmwĩkwatya Yeova. Nĩkĩ weekie ũu? We nĩwĩthĩwa asũanĩie kana kũtata kũtũmĩa ũĩ wake nĩ kana ew’ane na amaitha make, kana kwĩkwatya ũtethyo wa ita sya kaũ kwaĩ kũtonya kũmũtethya kũte kũmwĩkwatya Ngai? Nĩwĩthĩwa asũanĩie ũu wasũanĩie nũndũ wa kũnengwa ũtao mũthũku nĩ andũ angĩ?
6. Ngewa ya Asa yĩtũmanyĩsya kyaũ? Nengane ngelekany’o.
6 We nũkũeka ngewa ĩsu ya Asa ĩũtethye ũsũanĩe ũndũ wĩkaa motwi? Nĩ laisi mũno kwona ve vata wa kũmwĩkwatya Yeova ĩla twakwatwa nĩ maũndũ maito. Ĩndĩ twĩkaa ata twakomana na tũmathĩna tũla tũngĩ tũkomanaa natw’o kĩla mũthenya? Nĩtwĩkwatasya ũmanyi witũ kwa kũtata kũmina mathĩna asu ũndũ ithyĩ ene twĩsĩ? Kana twonanasya nĩtũmwĩkwatĩtye Yeova atũtetheesye kũmina mathĩna maitũ kwa kũmantha myolooto ya Mbivilia na tũitata kũmĩatĩĩa? Kwa ngelekany’o, andũ ma mũsyĩ nĩmatonya kũũvĩnga nũndũ wa kũthi maũmbanonĩ ma kĩkundi kana o ũmbanonĩ mũna mũnene. No ũmũvoye Yeova aũtongoesye na aiũtetheesya ũmanye nesa ũndũ ũtonya kwĩka. Kana nata ũkesa kwĩthĩa ũte wĩanĩ, na ndũkwona ũikwata wĩa ũngĩ mĩtũkĩ? Ĩla wesa kũkomana na mũndũ ũtonya kũkũandĩka, no ũmũtavye kana kĩla kyumwa ũkendaa mwanya wa kũthi maũmbanonĩ ma katĩ katĩ wa kyumwa? O na ũkakwatwa nĩ thĩna wĩva, nũseo ũkalilikanaa ndeto ii sya mũandĩki ũmwe wa Savuli: “Mwiĩe Yeova nzĩa yaku; mũĩkĩĩe we, nake akeeka.”—Sav. 37:5.
VE ŨTHŨKU MWAŨ WA KŨNYUVA KĨTINDO KĨTHŨKU?
7, 8. Nĩ mavĩtyo meva Yeosavati weekie, na kwaendie ata? (Sisya visa ĩthangũnĩ ya 23.)
7 Nata ĩũlũ wa mwana wa Asa ũla weetawa Yeosavati? Aĩ na nguma mbingĩ mũno nzeo. Na nũndũ wa kũmwĩkwatya Ngai, Yeosavati nĩweekie maũndũ maingĩ maseo. Ĩndĩ o nake no weekie motwi mathũku. Kwa ngelekany’o, nĩwavangie mwanae atwae mwĩĩtu wa Mũsumbĩ Aavu, ũla waĩ mũsumbĩki mũthũku wa ila mbaĩ ĩkũmi sya Isilaeli. Na ĩvinda yĩngĩ nĩwoosanie na Aavu o ũsu mathi kũkita na Asilia, o na kau nĩmakanĩtw’e nĩ mwathani Mikaia. Kaũnĩ ũsu Yeosavati avĩtĩie o vanini kũawa. Kuma vau asyokie Yelusaleme. (2 Mav. 18:1-32) Nĩvo ĩndĩ mwathani Yeu wamũkũlilye: “Nĩwaĩle kũtethya athũku, na kũmenda ala mamũmenaa Yeova?”—Soma 2 Mavinda 19:1-3.
8 We Yeosavati nĩweemanyĩisye kĩndũ ĩvindanĩ yĩu? O na kau nĩwaendeeie kwonany’a kana aĩ na kĩthito kya kũmwendeesya Ngai, eoneka ti ta waaĩmanyĩsya kĩndũ ĩvindanĩ yĩu wavoneie kĩtoo aendete kũtetheesya Aavu kaũnĩ. O na ndeto sya Yeu ti ta syaamũtethya. Asyokie eekwatany’a na mũsumbĩ ũngĩ waĩ mũmaitha wa Ngai. Mũsumbĩ ũsu aĩ mwana wa Aavu weetawa Aasia. Yeosavati na Aasia maseũvisye meli me ngwatanĩo, ĩndĩ iyaamatethya nũndũ syatũlĩkangile vyũ o na mataitũmĩĩte.—2 Mav. 20:35-37.
9. Ve ũthũku mwaũ wa kũnyuva kĩtindo kĩthũku?
9 Ngewa ĩsu ya Yeosavati nĩyaĩle kũtuma twĩthiana ithyĩ ene. Twaĩle kwĩthiana ũndũnĩ wĩva? Yeosavati aĩ mũsumbĩ mũseo maũndũnĩ maingĩ. Eekaa ũla Yeova wonaa wĩ ũseo, na ‘nĩwamũmanthie na ngoo yake yonthe.’ (2 Mav. 22:9) Ĩndĩ ũu w’onthe ndwaĩ ũmũsũvĩa ndakakwatwe nĩ mathĩna nũndũ wa itindo nthũku. Kwalilikana nthimo ĩno ĩveveewe nĩ Ngai: “Endaa na andũ oĩ, ũkeethĩwa mũĩ; ĩndĩ ũla ũtindanasya na ndia akathĩna.” (Nth. 13:20) Twĩtetheka ata? Nĩtũtonya kwĩthĩwa tũyenda kũtetheesya ala mekwendeew’a memanyĩsye ũw’o. Ĩndĩ lilikana kana ĩla Yeosavati weekwatanisye na Aavu esaa kũvoaĩwa. O ta ũu, kũlikana mũno na andũ ala matamũthũkũmaa Yeova nĩkũtonya kũtũetee mathĩna.
10. (a) Nĩ ũndũ wĩva ũkonetye kũtwaana kana kũtwawa tũkwĩmanyĩsya ngewanĩ ya Yeosavati? (b) Twaĩle kwĩkala tũlilikene kyaũ?
10 Nĩ ũndũ mwaũ ũtonya kũtũtethya ngewanĩ ĩsu ya Yeosavati? Mũklĩsto nũtonya kwambĩĩa kwenda kwĩvaany’a na mũndũ ũtamwendete Yeova, aisũanĩa atĩ ndesa kũkwata Mũklĩsto ũngĩ ũmwaĩlĩte. Kana Mũklĩsto nũtonya kwambĩĩa kũthing’ĩĩw’a nĩ andũ ma mũsyĩ amanthe mũndũ ndakese kũkũa ate na mũsyĩ. Ti ũu wĩ w’oka. Angĩ nĩmatonya kwĩw’a ta mwĩĩtu-a-asa ũmwe waisye atĩĩ: “Tũmbĩtwe twĩ na wendi wa kwendwa na kwĩthĩwa na mũtindany’a.” Mũklĩsto avika vau aĩle kwĩka ata? Kũsũanĩa kĩla kyamũkwatie Yeosavati no kũmũtethye. Mavinda maingĩ Yeosavati nĩweekwatasya Ngai amũtongoesye. (2 Mav. 18:4-6) Ĩndĩ kwaendie ata ĩla Yeosavati woosanie na Aavu, nake ndamwendete Yeova? Yeosavati aĩle kwĩthĩwa alilikanile kana Yeova amanthaa ala ngoo yoo ĩmwelekele yĩ mbĩanĩu. O na ũmũnthĩ ũũ metho ma Ngai “maendaa kũũ na kũũ nthĩ yonthe,” na nĩwĩyũmbanĩtye ‘kwĩyonany’a e vinya’ kwondũ witũ. (2 Mav. 16:9) Nũeleawa thĩna witũ na nũtwendete. We mwene nũĩkĩĩaa kana Ngai akakũmanthĩa mũtindany’a mũseo ũkwendete na ũkwaĩle? Ĩthĩwa na mũĩkĩĩo kana mũthenya ũkavika eke ũu!
NDŨKAEKE NGOO YAKU ĨKWATWE NĨ MĨTŨLYO
11, 12. (a) Nĩ kyaũ Esekia weekie kyoonany’a kĩla kyaĩ ngoonĩ yake? (b) Nĩkĩ Ngai wamũekeie Esekia?
11 Kĩla tũkwĩmanyĩsya ngewanĩ ya Esekia kĩkonetye ngoo. Ĩvinda yĩmwe ũla ũthianaa ngoo nĩwavuanisye kĩla kyaĩ ngoonĩ ya Esekia. (Soma 2 Mavinda 32:31.) Ĩla Esekia waĩ mũwau mũno, Ngai nĩwamũnengie wonany’o nĩ kana amanye nũkũvoa. Atumie muunyĩ ũsyoka na ĩtina. Ĩtina wa vau, nĩvatonyeka anene ala maĩ mbee ũsumbĩnĩ wa Mbaviloni makethĩwa matũmie andũ makamũkũlye ĩũlũ wa wonany’o ũsu. (2 Asu. 20:8-13; 2 Mav. 32:24) Ĩvinda yĩu Ngai ‘nĩwamũekie’ onany’e kĩla kyaĩ ngoonĩ yake. Na kwoou ĩla Ambaviloni asu mookie amonisye “nyũmba yonthe yĩ na syĩndũ syake syĩ vata mũno.” Ũndũ ũsu wa ũtumanu woonanisye ‘w’onthe ũla waĩ ngoonĩ yake.’
12 Mbivilia ndĩtũtavĩtye kĩla kyatumie ngoo ya Esekia ĩkwatwa nĩ mĩtũlyo. Nĩwĩthĩwa akwatiwe nĩ mĩtũlyo nũndũ nĩwasindie Aasuli kana nũndũ nĩwavoiw’e nĩ Ngai na kyama? Kana nĩwĩthĩwa akwatiwe nĩ mĩtũlyo nũndũ wa “ũthwii na ndaĩa mbingĩ mũno” ila waĩ nasyo? O na vakethĩwa vailyĩ ata, Esekia nĩwakwatiwe nĩ mĩtũlyo, na nũndũ wa ũu “ndaaĩka . . . kwĩanana na ũseo ũla wekiwe.” Ũsu ko ũtaĩ ũndũ wa kũmakya mũno! Ndaamwendeesya Ngai o na kau navu ĩtina amwĩsũvĩte aimwĩa kana nĩwamũthũkũmĩte na ngoo yonthe. Ũseo nĩ kana ĩtina ‘Esekia nĩweenyivisye,’ na nũndũ wa ũu ũthilĩku wa Ngai ndwaamũkĩa we na andũ make.—2 Mav. 32:25-27; Sav. 138:6.
13, 14. (a) Nĩ ĩndĩĩ Yeova ũtonya ‘kũtũeka atũtate’? (b) Twaĩle kwĩka ata twakathwa nũndũ wa ũndũ mũna tweanĩsya?
13 Kũsoma ngewa ya Esekia na kũmĩsũanĩa kũtonya kũtũtetheesya ata? Lilikana kana mĩtũlyo ya Esekia yoonekie nesa ĩtina wa Yeova kũsinda Senakelivu, na ĩtina wa kũmũvosya ũwau waĩ mũthũku mũno. Nao nata ithyĩ? Ĩla tweanĩsya ũndũ mũna wa vata, nĩvatonyeka Yeova akethĩwa ‘aitũeka atũtate’ nĩ kana kĩla kĩ ngoonĩ yitũ kyumĩle nesa? Kwa ngelekany’o, mwana-a-asa nũtonya kwĩkĩa kĩthito kingĩ aseũvye ũvoo nĩ kana awumye mbee wa ĩkomano ĩnene. Amina kũwumya nũtonya kũkathwa mũno nĩ andũ aingĩ. Akathwa ũu aĩle kwĩka ata?
14 Ĩla twakathwa nĩtwaĩle kũatĩĩa ndeto ii sya Yesũ: “Mweeka maũndũ onthe ala mwĩaĩwe, aasyai, Twĩ ngombo ite ũtandĩthyo; nĩtwĩkĩte maũndũ ala twaĩlĩtwe nĩ kwĩka.” (Luka 17:10) Vaa ve kĩndũ tũkwĩmanyĩsya ũndũnĩ ũsu wakwatie Esekia. Oonanisye kana aĩ na mĩtũlyo nũndũ “ndaaĩka . . . kwĩanana na ũseo ũla wekiwe.” Kũsũanĩa maũndũ ala Yeova ũtwĩkĩte kũkatũtetheeasya tũikethĩwe na mĩtũlyo. Kĩu kĩkatumaa tũmũtũngĩa Yeova mũvea. Twaĩle kwĩka ũu nũndũ nĩwe ũtũnengete Maandĩko Matheu na veva wake mũtheu nĩ kana atũtetheesye ta twĩ andũ make.
NDŨKEKE ŨTWI ŨSEMBETE
15, 16. Nĩ ũndũ wĩva Yosia weekie watuma Yeova aema kũmũsũvĩa na watuma we mwene akw’a?
15 Mũthya vyũ twĩneenea Mũsumbĩ Yosia. Nĩ ũkany’o wĩva tũkwataa twasũanĩa kĩla kyamũkwatie o na kau aĩ mũsumbĩ mũseo? Kwasũanĩa kĩla kyatumie asindwa na akw’a. (Soma 2 Mavinda 35:20-22.) Mbivilia yaĩtye kana Yosia ‘aumaalile okite’ na Mũsumbĩ Neko wa Misili, o na kau Neko nĩwamũtavisye kana ndookĩte kũkita nake. Ĩsyokete ĩkasya kana ndeto isu sya Neko “syaumĩte kanyw’anĩ wa Ngai.” Nĩkĩ ĩndĩ Yosia waumaalile akokite na Neko? Mbivilia ndĩwetete.
16 Kwoou Yosia esaa kũmanya ata kana ndeto sya Neko syaumĩte kũla kwĩ Yeova? Aĩle kwĩthĩwa akũlilye Yelemia nũndũ aĩ ũmwe wa ala athani aĩkĩĩku. (2 Mav. 35:23, 25) Ĩndĩ vai vandũ vonanĩtye kana nĩweekie ũu. Ũndũ ũngĩ nĩ kana we Neko aendete Kalikemisi akokite “na nyũmba” ĩngĩ, ĩndĩ ndookĩte kũkita na Yelusaleme. Na eka ũu, kaũ ũsu ndwakonetye ĩsyĩtwa ya Ngai, nũndũ Neko ndaauma Yeova na ndaauma andũ make. Kwoou Yosia nĩwavĩtisye ĩla waendie kũkita na Neko. Ve ũndũ ũkwona vau tũtonya kũtũmĩa? Ĩla twĩ thĩnanĩ nũseo kũsisya tũmanye Yeova we eenda twose ĩtambya yĩva.
17. Tũkesa kũkwatwa nĩ thĩna mũna, tũtonya kwĩka ata tũikasyokee ĩvĩtyo ta yĩla Yosia weekie?
17 Tũkesa kũkwatwa nĩ ũndũ na ũyĩthĩa no nginya twĩke ũtwi, nũseo tũkamba kũsũanĩa nĩ myolooto yĩva yĩ Mbivilianĩ ĩtonya kũtũtetheesya, na tũisũanĩa ũndũ tũtonya kũmĩtũmĩa. O na mavinda amwe nũseo kũkũlya atumĩa ũtao. Nĩtũtonya kwĩthĩwa tũsũanĩĩte mũno maũndũ ala twĩsĩ ĩũlũ wa ũndũ ũsu, na nĩtũtonya kwĩthĩwa twĩkĩte ũkunĩkĩli mavukunĩ maitũ. Ĩndĩ atumĩa no matũtetheesye kwa kũtwony’a myolooto ĩngĩ ya Mbivilia twaĩlĩte kũsũanĩa. Ekai twose ngelekany’o ya mwĩĩtu-a-asa ũtwaĩtwe nĩ mũndũũme ũte Ngũsĩ. Mwĩĩtu-a-asa ũsu nĩwĩsĩ kana nĩwaĩlĩte kũtavany’a ũvoo mũseo. (Meko 4:20) Ĩndĩ twasye mũthenya ũmwe mwĩĩtu-a-asa ũsu avangĩte kũthi kũtavany’a mũũme nĩwamwĩa eenda matinde vau mũsyĩ. Mũũme nũtonya kũmwĩa mela kũtindany’a ĩmwe tene na no ende meke kaũndũ kana me vamwe. Mwĩĩtu-a-asa ũsu atonya kwĩka ata? No asũanĩe mĩsoa mĩna Mbivilianĩ ĩkonetye ũndũ ũsu, ta mũsoa ũla waĩtye twaĩle kũmwĩw’a Ngai na ũla ũngĩ ũtũtavĩtye kana nĩtwaĩle kũtw’ĩkĩthya andũ amanyĩw’a. (Mt. 28:19, 20; Meko 5:29) Ĩndĩ vamwe na ũu, nĩwaĩle kũlilikana kana kĩveti nĩkyaĩle kũmwĩnyivĩsya mũũme na kana nũseo kũmĩĩsya angĩ. (Aev. 5:22-24; Avi. 4:5) We mũũme nũmũvataa vyũ aithi kũtavany’a, kana no mũthenya ũsu ũmwe ũkũmũkũlya eke ũndũ ũngĩ? Nũseo tũkethĩwa na wũmĩĩsyo nĩ kana twĩanĩsye kwenda kwa Ngai na tũitata twĩthĩwe na wasya mũseo wa ngoo.
MŨTHŨKŨME YEOVA NA NGOO MBĨANĨU NAKE AKAKŨATHIMA
18. Ngewa sya asumbĩ ana ala mawetwa ĩsomonĩ yĩĩ syĩkũtetheesya ata?
18 Nũndũ twĩ andũ me na naĩ, nĩtũtonya kwĩka mavĩtyo o ta ala meekiwe nĩ asumbĩ asu twaweta. Nĩtũtonya (1) kwĩkwatya ũmanyi wa andũ o na tũteũmanya, (2) kwĩkwatany’a na itindo nthũku, (3) kũkwatwa nĩ mĩtũlyo, kana (4) kwĩka motwi tũtambĩte kũsũanĩa kwenda kwa Ngai nĩ kwĩva. Yeova e ũseo mwingĩ mũno, na kwoou nĩwonaa ũseo ũla wĩ nthĩnĩ witũ o tondũ woonie ũseo wa asumbĩ asu ana. O na ĩngĩ Yeova nĩwonaa ũndũ tũmwendete mũno wĩana, na ũndũ twendete kwĩkĩa kĩthito kingangĩ tũmwendeesye vyũ. Kwoou nĩ kana tũikeke mavĩtyo manene, nũtũtavĩtye maũndũ mana meekiwe nĩ andũ ĩvinda ĩvĩtu nĩ kana methĩwe ũkany’o kwitũ. Ekai ĩndĩ tũvindĩĩsye ngewa isu syĩ Mbivilianĩ na tũitũngĩaa Yeova mũvea nũndũ wasyo!