Maelesyo ma Mũthya
1 YEOVA
Ĩsyĩtwa ya Ngai nĩ Yeova, na ũalyũlo wayo nĩ “Nũtw’ĩkĩthasya.” Yeova nĩwe Ngai mwene vinya w’onthe, na nĩwe woombie syĩndũ syonthe. E ũtonyi wa kwĩka ũndũ o na wĩva ũla ũvangĩte.
Kwa Kĩevelania, ĩsyĩtwa ya Ngai yaandĩkawa na nthoo inya. Kĩthyomonĩ kya Kĩsũngũ, nthoo isu nĩ YHWH kana JHVH. Ĩsyĩtwa ya Ngai yĩkwatĩkanaa mavinda vakuvĩ 7,000 maandĩkonĩ ala maandĩkiwe tene ma Kĩevelania. Andũ ĩũlũ wa nthĩ yonthe matamũkaa ĩsyĩtwa Yeova kwa nzĩa syĩ kĩvathũkany’o kwosana na kĩthyomo kĩla maneenaa.
2 MBIVILIA ‘NĨYAVEVEEWE NĨ NGAI’
Ngai nĩwe Mũandĩkĩthya wa Mbivilia, ĩndĩ atũmĩie andũ kũmĩandĩka. Ũu no ũndũ ũmwe na ũndũ mũtumĩa mũkũũ ũtonya kwĩa mwĩsũkũũe amũandĩkĩe valũa. Ngai atũmĩie veva wake mũtheu ũtongoesye ala maandĩkie Mbivilia maandĩke mosũanĩo make. Veva wa Ngai nĩwamatongoesye kwa nzĩa syĩ kĩvathũkany’o, ta kũtuma mona mawoni kana maota ndoto, na ĩtina maiandĩka kĩla monie kana maotie.
3 MYOLOOTO
Myolooto nĩ momanyĩsyo ma Mbivilia ala maeleasya ũw’o wa mũsingi wa Mbivilia. Kwa ngelekany’o, mwolooto ũla waasya kana “itindo nthũkũ nĩsyanangaa mwĩkalĩle mũseo” ũtũmanyĩasya kana andũ ala tũũtindany’a namo no matũtethye kana makatwananga. (1 Akolintho 15:33) Naw’o mwolooto ũla waasya kana “o kĩla mũndũ ũvuĩaa, nokyo ũkaketha” ũtũmanyĩasya kana tũyĩsa kwĩvathana na mosyao ma meko maitũ.—Akalatia 6:7.
4 WATHANI
Wathani nĩ ũtũmane kuma kwa Ngai. No wĩthĩwe ũeleetye ĩũlũ wa kwenda kwa Ngai, mwĩkalĩle ũla twaĩle kwĩthĩwa naw’o, mwĩao, kana ũvoo wa ũsilĩlo. O na ĩngĩ, no wĩthĩwe ũeleetye ĩũlũ wa ũndũ mũna ũkekĩka ĩvinda yũkĩte. Ve mawathani maingĩ me Mbivilianĩ meanĩĩte.
5 MAWATHANI ĨŨLŨ WA MASIA
Yesũ nĩwe weanĩisye mawathani maingĩ ala Mbivilia yathanĩte ĩũlũ wa Masia. Sisya ĩsandũkũ yĩ na kyongo “ Mawathani Ĩũlũ wa Masia.”
▸ Kĩl. 2, kal. 17, maelesyo ma kwongeleela.
6 KĨELEELO KYA YEOVA KWA NTHĨ
Yeova oombie nthĩ yĩthĩwe yĩ vandũ vaseo va kwĩkalawa nĩ ala mamwendete. Kĩeleelo kĩu kyake kĩyaalyũka. O mĩtũkĩ, Ngai nũkũvetanga ũthũku ĩũlũ wa nthĩ na ainenga andũ make thayũ wa tene na tene.
7 SATANI, ŨLA NDEVILI
Satani nĩ mũlaĩka ũla wambĩĩisye ũlei ĩũlũ wa Ngai. Ĩsyĩtwa yĩu, Satani, yonanasya “Mũvĩnganĩsya,” nũndũ aleanaa na Yeova. O na ĩngĩ, etawa Ndevili, na ĩsyĩtwa yĩu yonanasya “Mũsukani.” Eetiwe ũu nũndũ nũneenaa ũvũngũ ĩũlũ wa Ngai na nũkengaa andũ.
8 ALAĨKA
Yeova oombie alaĩka ĩvinda yĩasa mbee wa kũmba nthĩ. Amombie mekalae ĩtunĩ. Kwĩ alaĩka mbee wa milioni ĩana yĩmwe. (Ndanieli 7:10) Alaĩka me masyĩtwa na ndaĩa syĩ kĩvathũkany’o, na ala aĩkĩĩku nĩmaleaa kũthaithwa nũndũ me wĩnyivyo. Methĩawa maanĩtw’e ikundi syĩ kĩvathũkany’o na mathũkũmaa mawĩa me kĩvathũkany’o. Mawĩa amwe nĩ kũthũkũma mbee wa kĩvĩla kya ũsumbĩ kya Yeova, kũnenga andũ ũtũmane wake, kũsũvĩa na kũtongoesya athũkũmi make kũũ nthĩ, kwĩka meko ma Ngai ma ũsilĩlo, na kũtetheesya wĩanĩ wa kũtavany’a. (Savuli 34:7; Ũvuan’yo 14:6; 22:8, 9) Na ĩvindanĩ yũkĩte, makatetheesya Yesũ kaũnĩ wa Ali–Maketoni.—Ũvuan’yo 16:14, 16; 19:14, 15.
9 NAĨ
Naĩ nĩ ũndũ w’onthe ũla twĩkaa, tũsũanĩaa, kana twĩw’aa ũtosanĩte na kwenda kwa Yeova. Nũndũ nĩyanangaa ngwatanĩo yitũ na Ngai, nũtũnengete mĩao na myolooto ĩtũtetheeasya tũikamũvĩtĩsye. Mwambĩlĩĩlyonĩ, Yeova oombĩte kĩla kĩndũ kĩ kĩanĩu kana kĩte na naĩ, ĩndĩ Atamu na Eva nĩmavĩtisye ĩla manyuvie kũlea kũmwĩw’a Yeova, na kwoou mayaaendeea kwĩthĩwa me eanĩu. Nĩmambĩĩe kũkũa na mesa kũkw’a, na nũndũ Atamu nĩwatũtiĩe naĩ, nĩtũkũaa na tũkakw’a.
10 ALI–MAKETONI
Ali–maketoni nĩ kaũ wa Ngai wa kwananga nthĩ ĩno ya Satani vamwe na ũthũku w’onthe.
11 ŨSUMBĨ WA NGAI
Ũsumbĩ wa Ngai nĩ silikalĩ ĩla Yeova ũũngamĩtye ĩtunĩ. Yesũ Klĩsto nĩwe Mũsumbĩ wa silikalĩ ĩsu. Ĩvindanĩ yũkĩte, Yeova akatũmĩa Ũsumbĩ ũsu kũvetanga ũthũku w’onthe. Ũsumbĩ wa Ngai ũkasumbĩka nthĩ yonthe.
12 YESŨ KLĨSTO
Ngai oombie Yesũ mbee wa kũmba syĩndũ ila ingĩ syonthe. Yeova amũtũmie Yesũ kũũ nthĩ oke kũkw’a kwondũ wa andũ onthe. Ĩtina wa Yesũ kũawa, Yeova nĩwamũthayũũkisye. Na oyu Yesũ nũsumbĩkĩte ĩtunĩ ta Mũsumbĩ wa Ũsumbĩ wa Ngai.
13 WATHANI WA SYUMWA 70
Mbivilia nĩyathanĩte ĩvinda yĩla Masia ũkoka. Aĩ oke mũthyanĩ wa ĩvinda yĩla Mbivilia yĩtĩte syumwa 69, na ĩvinda yĩu yambĩĩie mwakanĩ wa 455 Mbee wa Klĩsto (M.K.) na yathela mwaka wa 29 Ĩtina wa Klĩsto (Ĩ.K.).
Twĩsĩ ata kana ĩvinda yĩu yathelile mwakanĩ wa 29 Ĩ.K.? Ĩvinda ya syumwa 69 yambĩĩie mwakanĩ wa 455 M.K. ĩla Neemia wavikie Yelusaleme na ambĩĩa kũmyaka ĩngĩ. (Ndanieli 9:25; Neemia 2:1, 5-8) O tondũ ndeto “ndasani” yonanasya 12, now’o ndeto “kyumwa” yonanasya 7. Syumwa ila iwetetwe wathaninĩ ũũ ti syumwa sya mĩthenya mũonza ĩndĩ nĩ sya myaka mũonza, na ũu nĩ kwĩanana na mwolooto wa wathani ũla waĩtye “mũthenya vandũ va mwaka.” (Motalo 14:34; Esekieli 4:6) Ũu wĩonany’a kĩla kyumwa kĩ na myaka mũonza na kwoou syumwa 69 nĩ myaka 483 (69 x 7). Kwoou, twatala myaka 483 kuma mwaka wa 455 M.K., twĩvika mwaka wa 29 Ĩ.K. Mwakanĩ ũsu, Yesũ nĩwavatisiwe na atw’ĩka Masia!—Luka 3:1, 2, 21, 22.
Wathaninĩ o ũsu, nĩvawetetwe kyumwa kĩngĩ kĩmwe, na ũu nĩ kwonany’a kana ĩsu nĩ myaka ĩngĩ mũonza. Ĩvindanĩ o yĩu, Masia aĩ oawe mwakanĩ wa 33, na kwambĩĩa mwaka wa 36 Ĩ.K., ũvoo mũseo wa Ũsumbĩ wa Ngai waĩ ũtavanw’e mbaĩnĩ syonthe, ĩndĩ ti kwa Ayuti oka.—Ndanieli 9:24-27.
14 ŨMANYĨSYO WA ŨTATŨ NĨ WA ŨVŨNGŨ
Mbivilia ĩmanyĩasya kana Yeova Ngai nĩwe Mũmbi na oombie Yesũ mbee wa kũmba syĩndũ ila ingĩ syonthe. (Akolosai 1:15, 16) Yesũ tiwe Ngai Mwene Vinya W’onthe, na vai mũthenya o na ũmwe waasya kana nĩwĩanene na Ngai. Nĩkyo kĩtumi waisye atĩĩ: “Asa nĩ mũnene kwĩ nyie.” (Yoana 14:28; 1 Akolintho 15:28) Ĩndĩ ndĩni mbingĩ imanyĩasya kana Ngai nĩ Ũtatũ, kwonany’a kana ve Ngai Asa, Mwana, na veva mũtheu. Ndeto “Ũtatũ” ndĩ Mbivilianĩ. Ũsu nĩ ũmanyĩsyo wa ũvũngũ.
Veva mũtheu nĩ vinya wa Ngai ũtonekaa ũla ũtũmĩaa kwĩka maũndũ na kwĩanĩasya ieleelo syake. Veva mũtheu ti mũndũ. Kwa ngelekany’o, Aklĩsto ma ĩvinda ya atũmwa ‘nĩmausũiwe nĩ veva mũtheu,’ na Yeova aĩtye atĩĩ: ‘Ngamĩtulũĩla mĩĩ yonthe veva wakwa.’—Meko ma Atũmwa 2:1-4, 17.
15 NGELANY’O
Aklĩsto ma w’o maitũmĩaa ngelany’o ĩla mekũthaitha Ngai. Nĩkĩ matekaa ũu?
Kwa ĩvinda yĩasa, ngelany’o yĩthĩĩtwe ĩitũmĩwa nĩ ndĩni sya ũvũngũ. Ĩvindanĩ ya tene, yatũmĩawa nĩ andũ ĩla mekũthaitha wũmbi na syĩthĩonĩ ila syakonanĩtye na maũndũ ma kũmanyana kĩ-mwĩĩ sya andũ ala matamũthaithaa Ngai. Myakanĩ ya mbee 300 kuma Yesũ akw’a, Aklĩsto mayatũmĩaa ngelany’o ũthaithinĩ woo. Myaka mingĩ ĩtina wa vau, mũsumbĩki wa Lomi weetawa Constantine nĩwatw’ĩkĩthisye ngelany’o ta ũvano wa Ũklĩsto. Kĩeleelo kya kũtũmĩa ũvano ũsu kyaĩ kũtuma andũ aingĩ mamanya Ũklĩsto. Ĩndĩ ngelany’o ndyakonanĩtye o na vanini na Yesũ Klĩsto. Ĩvuku yĩmwe ya Katholeki (New Catholic Encyclopedia) yĩeleetye atĩĩ: “Ngelany’o yaĩ kw’o mbee wa Ũklĩsto na nĩyonekaa kwa ala mate Aklĩsto.”
Yesũ ndaakw’ĩĩa ngelany’onĩ. Ndeto ya Kĩkiliki ĩla ĩalyũlĩtwe “ngelany’o” yonanasya “kĩtuĩ kĩlũngalu,” “ũvwaũ,” kana “mũtĩ.” Mbivilia yĩtawa The Companion Bible yĩeleetye atĩĩ: “Vai vandũ nthĩnĩ wa Kĩkiliki kya [Ũtianĩo Mweũ] vonanĩtye ĩũlũ wa ituĩ ilĩ sya mbwaũ.” Yesũ akw’ĩĩe kĩtuĩnĩ kĩlũngalu.
Yeova ndendaa tũtũmĩe mĩvw’anano ũthaithinĩ witũ.—Kuma 20:4, 5; 1 Akolintho 10:14.
16 KŨLILIKANA KĨKW’Ũ KYA YESŨ
Yesũ eeĩaĩe amanyĩw’a make malilikanae kĩkw’ũ kyake. Mekaa ũu kĩla mwaka, matukũ 14 ma mwei wa Nisani, o matukũ ala Aisilaeli matanĩaa Vasaka. Kĩmũtũ na mbinyu, ila syonanasya mwĩĩ wa Yesũ na nthakame yake, nivĩtaw’a kwa kĩla mũndũ ũmbanonĩ wa kũlilikana kĩkw’ũ kyake. Ala makasumbĩka na Yesũ ĩtunĩ nĩmo maĩsaa kĩmũtũ na makanyw’a mbinyu. Namo ala me na wĩkwatyo wa kwĩkala ĩũlũ wa nthĩ tene na tene nĩmanengae ũndũ ũsu ndaĩa kwa kũthi ũmbanonĩ wa kũlilikana kĩkw’ũ kya Yesũ, ĩndĩ mayĩĩsaa kĩmũtũ kana kũnyw’a mbinyu.
17 THAYŨ
Mbivilia ya Kĩsũngũ ya New World Translation, ĩtũmĩĩte ndeto “thayũ” (soul) kwonany’a (1) mũndũ, (2) nyamũ, kana (3) thayũ wa mũndũ kana wa nyamũ. Ekai twone ngelekany’o imwe:
Mũndũ. Mbivilia yaĩtye atĩĩ: “Matukũ ma Noa, . . . andũ anini, namo nĩ mathayũ nyanya, matangĩĩwe ũndũ wa manzĩ.” (1 Vetelo 3:20) Ĩandĩkonĩ yĩĩ, ndeto “mathayũ” ĩtũmĩĩtwe kwonany’a andũ, namo nĩ Noa na mũka, ana make atatũ, na aka ma ana make.
Nyamũ. Mbivilia yaĩtye atĩĩ: “Ngai asya, Manzĩ nĩmausũwe nĩ wingĩ wa syũmbe syĩ thayũ [“mathayũ,” maelesyo ma kwongeleela], na nyũnyi iũlũkae ĩũlũ wa nthĩ yayayanĩ.” O na Mbivilia yongeleele kwasya atĩĩ: “Na Ngai asya, Nthĩ nĩyumye syũmbe syĩ thayũ [“mathayũ,” maelesyo ma kwongeleela] o mũthemba wasyo, indo, na tũsamũ tũla tũtambũkaa, na nyamũ sya kũũ nthĩ o mũthemba wasyo: na kweethĩwa ũu.”—Mwambĩlĩlyo 1:20, 24.
Thayũ wa mũndũ kana wa nyamũ. Yeova eeie Mose atĩĩ: “Andũ onthe ala mamanthaa thayũ waku nĩ akw’ũ.” (Kuma 4:19) Ĩla Yesũ waĩ kũũ nthĩ, aisye atĩĩ: “Nyie, ninyie mũĩthi ũla mũseo: mũĩthi mũseo nũnũũwia thayũ wake nthĩ ũndũ wa malondu.”—Yoana 10:11.
O na ĩngĩ, ĩla mũndũ weeka ũndũ na ‘thayũ wake w’onthe,’ ũu wonanasya kana eeka ũndũ ũsu na ngenda na awĩka na ũtonyi wake w’onthe. (Mathayo 22:37; Kũtũngĩlĩlwa Kwa Mĩao 6:5) Mũndũ mũkw’ũ kana mwĩĩ mũkw’ũ no wĩtwe thayũ mũkw’ũ.—Motalo 6:6; Akai 2:13.
18 VEVA
Ndeto ya Kĩevelania na ya Kĩkiliki ĩla ĩalyũlĩtwe “veva” Mbivilianĩ ya Kĩsũngũ ya New World Translation no yonany’e syĩndũ syĩ kĩvathũkany’o. Ĩndĩ kĩla ĩvinda ndeto ĩsu yonanasya kĩndũ kĩtesa kwoneka nĩ mũndũ, ta nzeve, kana mĩthũmũ ya mũndũ na ya nyamũ. Ndeto ĩsu no yonany’e syũmbe sya veva kana veva mũtheu, naw’o nĩ vinya ũla Ngai ũtũmĩaa kwĩka maũndũ. Mbivilia ndĩmanyĩasya kana ve kĩndũ kĩ nthĩnĩ wa mũndũ kĩendeeaa kwĩkala thayũ mũndũ akw’a.—Kuma 35:21; Savuli 104:29; Mathayo 12:43; Luka 11:13.
19 NGIENA
Ngiena nĩ ĩsyĩtwa ya mwanda waĩ vakuvĩ na Yelusaleme vala kĩko kyavĩvĩaw’a. Vai ũndũ wonanasya kana ĩvindanĩ ya Yesũ ve nyamũ kana andũ mathĩnĩaw’a mwandanĩ ũsu me thayũ. Kwoou Ngiena ndyonanasya vandũ vatonekaa vala ala akw’ũ mathĩnĩaw’a tene na tene. Ĩla Yesũ waneeneaa ĩũlũ wa ala makekw’a Ngienanĩ, aeleasya ĩũlũ wa kwanangwa vyũ.—Mathayo 5:22; 10:28.
20 MBOYA YA MWĨAĨI
Ĩno nĩ mboya ĩla Yesũ watũmĩie kũmanyĩsya amanyĩw’a make ũndũ maĩle kũvoya. O na ĩngĩ, mboya ĩsu yĩsĩkĩe ta Mboya ya Asa Witũ kana mboya ya ngelekany’o. Kwa ngelekany’o, Yesũ atũmanyĩisye tũvoyae ũũ:
“Syĩtwa yaku yĩtaĩwe”
Nĩtũmũvoyaa Yeova athesye ĩsyĩtwa yake kumana na ũvũngũ w’onthe. Aĩle kwĩka ũu nĩ kana syũmbe syonthe ĩtunĩ na kũũ nthĩ itaĩe na iinenga ndaĩa ĩsyĩtwa ya Ngai.
“Ũsumbĩ waku wũke”
Tũvoyaa nĩ kana silikalĩ ya Ngai yanange nthĩ ĩno nthũku ya Satani, ĩsumbĩke nthĩ yonthe, na ĩitw’ĩkĩthya nthĩ ĩno nzaũ.
“Kwenda kwaku kwĩke kũũ nthĩ”
Tũvoyaa nĩ kenda kĩeleelo kya Ngai ĩũlũ wa nthĩ kĩanĩe na nĩ kana andũ ala ewi na mate na naĩ meĩsa kwĩkala tene na tene ĩũlũ wa Nthĩ Nzaũ, o tondũ Yeova wendaa ĩla woombie andũ.
21 WOVOSYO
Yeova anenganie wovosyo nĩ kana atangĩĩe andũ kuma naĩnĩ na kĩkw’ũnĩ. Wovosyo waĩ ndĩvi ĩla yendekaa nĩ kana Ngai athooee nzyawa sya Atamu thayũ ũte na naĩ ũla Atamu waaisye na ũitũngĩĩa ngwatanĩo nzeo ĩla mũndũ waĩ nayo na Yeova. Ngai amũtũmie Yesũ kũũ nthĩ nĩ kana akw’e kwondũ wa ene naĩ. Nũndũ wa kĩkw’ũ kya Yesũ, andũ onthe me na mwanya wa kwĩkala thayũ tene na tene na maivetewa naĩ.
22 NĨKĨ MWAKA WA 1914 NĨ WA VATA MŨNO?
Wathani ũla wĩ ĩvukunĩ ya Ndanieli kĩlungu kya 4 ũtũmanyĩasya kana Ngai aĩ aũngamye Ũsumbĩ wake mwakanĩ wa 1914.
Ũndũ wathani ũsu wailyĩ: Yeova nĩwatumie Mũsumbĩ Nevukatilesa aota ndoto ĩũlũ wa mũtĩ mũnene watemiwe na wavalũka. Ndotonĩ ĩsu, ve kĩtang’a kya kĩaa na ũthuku kyoovete kĩtina kya mũtĩ ũsu nĩ kana ndũkeane kwa ĩvinda ya “mavinda mũonza.” Ĩtina wa mavinda asu mũonza, mũtĩ ũsu waĩ wĩane ĩngĩ.—Ndanieli 4:1, 10-16.
Wathani ũsu wĩtũmanyĩsya kyaũ? Mũtĩ ũsu woonanasya ũsumbĩki wa Ngai. Kwa myaka mingĩ, Yeova atũmĩaa asumbĩ kuma Yelusaleme masumbĩke Aisilaeli. (1 Mavinda 29:23) Ĩndĩ asumbĩ asu mayaĩ aĩkĩĩku, na kwoou ũsumbĩki woo nĩwathelile. Yelusaleme nĩyaanangiwe mwakanĩ wa 607 Mbee wa Klĩsto (M.K.). Mwakanĩ ũsu nĩw’o “mavinda mũonza” mambĩĩie. (2 Asumbĩ 25:1, 8-10; Esekieli 21:25-27) Ĩla Yesũ waisye “Yelusaleme ũkakinyangw’a nĩ Andũ-ma-mbaĩ-ingĩ, mũvaka mavinda ma Andũ-ma-mbaĩ-ingĩ meanĩw’e,” aneeneaa ala “mavinda mũonza.” (Luka 21:24) Kwoou “mavinda mũonza” mayaathela Yesũ e kũũ nthĩ. Yeova nĩwathanĩte kana ve ũla ũkamũnenga Ũsumbĩ mũthyanĩ wa “mavinda mũonza.” Ũsumbĩki wa Mũsumbĩ ũsu mweũ, Yesũ, ũkaete moathimo maingĩ matakathela kwa andũ ma Ngai ala makethĩwa ĩũlũ wa nthĩ.—Luka 1:30-33.
“Mavinda mũonza” meana ata? “Mavinda mũonza” maĩ na ũasa wa myaka 2,520. Twatala myaka 2,520 kuma mwaka wa 607 M.K., twĩvika mwaka wa 1914. Mwaka ũsu nĩw’o Yeova wamũtw’ĩkĩthisye Yesũ, ũla nĩwe Masia, Mũsumbĩ wa Ũsumbĩ wa Ngai ĩtunĩ.
Tũkwataa ata myaka ĩsu 2,520? Mbivilia yaĩtye kana mavinda atatũ na nyusu no ũndũ ũmwe na mĩthenya 1,260. (Ũvuan’yo 12:6, 14) Kwoou “mavinda mũonza” nĩ kũndũ kwĩlĩ kwa mĩthenya 2,520. Kwosana na mwolooto wa wathani ũla waĩtye “mũthenya vandũ va mwaka,” mĩthenya 2,520 nĩ ũndũ ũmwe na myaka 2,520.—Motalo 14:34; Esekieli 4:6.
23 MIKAELI, ŨLA MŨLAĨKA MŨNENE
Ndeto “mũlaĩka mũnene” yonanasya “mũnene wa alaĩka.” Mbivilia ĩwetete o mũlaĩka ũmwe mũnene, na etawa Mikaeli.—Ndanieli 12:1; Yuta 9.
Mikaeli nĩwe Mũtongoi wa ita sya Ngai sya alaĩka aĩkĩĩku. Ĩandĩko ya Ũvuan’yo 12:7 yaĩtye atĩĩ: “Mikaeli na alaĩka make maithi kũkita na ũla mũkũnga mũnene; . . . na alaĩka maw’o mokita.” Ĩvuku ya Ũvuan’yo yaĩtye kana Mũtongoi wa ita sya Ngai nĩ Yesũ, na kwoou Mikaeli nĩ ĩsyĩtwa yĩngĩ ya Yesũ.—Ũvuan’yo 19:14-16.
24 MĨTHENYA YA MŨMINŨKĨLYO
Ndeto isu syonanasya ĩvinda yĩla maũndũ manene makekĩka ĩũlũ wa nthĩ ĩvinda ĩkuvĩ Ũsumbĩ wa Ngai ũtanamba kwananga nthĩ ĩno ya Satani. Ndeto ingĩ ikonanĩtye na ndeto isu nĩ “wĩanĩu wa ĩvinda yĩĩ” na “kũka [kana, kwĩthĩwa vo] kwa Mwana wa mũndũ,” ila itũmĩĩtwe wathaninĩ wa Mbivilia kũneenea ĩvinda o yĩu. (Mathayo 24:3, 27, 37)‘Mĩthenya ya mũminũkĩlyo’ yambĩĩie ĩla Ũsumbĩ wa Ngai wambĩĩe kũsumbĩka ĩtunĩ mwakanĩ wa 1914 na ĩkathela ĩla nthĩ ĩno ya Satani ĩkanangwa kaũnĩ wa Ali–Maketoni.—2 Timotheo 3:1; 2 Vetelo 3:3.
25 ŨTHAYŨŨKYO
Ĩla Ngai watuma mũndũ mũkw’ũ ethĩwa thayũ ĩngĩ, ethĩawa amũthayũũkya. Na kĩu nĩkyo Mbivilia yĩtaa ũthayũũkyo. Mbivilia nĩwetete ĩũlũ wa andũ keenda mathayũũkiw’e. Eliya, Elisa, Yesũ, Vetelo, na Vaulo nĩmathayũũkisye andũ. Syama isu syeekĩkie nũndũ wa vinya wa Ngai. Yeova nĩwathanĩte kana akathayũũkya “ala alũngalu, na ala mate alũngalu nao.” (Meko ma Atũmwa 24:15) O na Mbivilia nĩwetete kana ve andũ makathayũũkw’a mathi ĩtunĩ. Ũthayũũkyo ũsu wĩthĩawa ĩla andũ ala metĩkĩw’e mauta nĩ Ngai mathayũũkaw’a makekale ĩtunĩ vamwe na Yesũ.—Yoana 5:28, 29; 11:25; Avilivi 3:11; Ũvuan’yo 20:5, 6.
26 KŨNEENANY’A NA NDAIMONI
Kũneenany’a na ndaimoni nĩ ũndũ mũthũku na wĩthĩawa ĩla mũndũ waneenany’a nasyo ĩmwe kwa ĩmwe, kwĩsĩla awe, kana andũ angĩ ala matũmĩaa vinya wa ndaimoni. Andũ ala maneenanasya na ndaimoni mekaa ũu nũndũ nĩmaĩkĩaa ũmanyĩsyo wa ũvũngũ ũla waasyaa kana veva wa mũndũ ndũkusaa, ĩndĩ ũtw’ĩkaa ĩveva ĩvuku. Ũndũ ũngĩ nĩ kana ndaimoni nikengaa andũ nĩ kenda maikamwĩw’e Ngai. O na maũndũ ta kũsoma ndata, kũaũsya, kwĩka syama, ũoi, na kũinga ithitũ nĩ meko ma ndaimoni. Mavuku maingĩ, makaseti, mavisa ala maeleasya ĩvinda yũkĩte kwĩsĩla kũsoma ndata, sinema, na mbathi, nĩ syĩndũ itumaa andũ masũanĩa kana kũneenany’a na ndaimoni na kwĩka syama nĩ maũndũ matesa kũmaũmĩsya na ma kũtanĩthya. Syĩthĩo mbingĩ ila iatĩĩawa ĩvinda ya mathiko ta kũthembea ala akw’ũ, mboka sya kũlilikana ala akw’ũ, na maũndũ angĩ ala mekawa mathiko matambĩĩe ta kũlikya mwĩĩ wa mũkw’ũ nyũmba, kũsunga mbũa, na kwĩkĩa ngũa nziũ nũndũ nĩ mũthenya wa mathiko nĩ maũndũ makonanĩtye na ndaimoni. Mavinda maingĩ andũ nĩmanyusaa ndawa sya kũmila ĩla mekwenda kũtũmĩa vinya wa ndaimoni.—Akalatia 5:20; Ũvuan’yo 21:8.
27 ŨSUMBĨKI MŨNENE WA YEOVA
Yeova nĩwe Ngai Mwene Vinya W’onthe, na nĩwe woombie syĩndũ syonthe ĩtunĩ na kũũ nthĩ. (Ũvuan’yo 15:3) Na kwoou, Yeova nĩwe Mwene syĩndũ syonthe na nĩwe Mũsumbĩki ũla mũnene vyũ, kana kwa ndeto ingĩ, nĩwe wĩ na ũkũmũ wa kũsumbĩka syũmbe syonthe. (Savuli 24:1; Isaia 40:21-23; Ũvuan’yo 4:11) Nĩwumĩtye mĩao ya kũtongoesya syĩndũ syonthe ila woombie. O na ĩngĩ, Yeova e na ũkũmũ wa kũnyuva angĩ methĩwe asumbĩki. Twonanasya kana nĩtwĩtĩkĩlaa ũsumbĩki mũnene wa Ngai kwa kũmwenda na kũatĩĩa mĩao yake.—1 Mavinda 29:11.
28 KUMYA ĨVU
Kumya ĩvu nĩ kũaa na ngenda kana kate kasyae. Ũu ti ũndũ ũmwe na ĩla mũndũ waũmĩa kana wakwatwa nĩ ũwau ũtonya kũtuma kana ke ĩvu kakw’a. Kuma ĩla mũndũ mũka waitava oou, kana kala kethĩawa ĩvu kwake katalawa ta mũndũ wĩ thayũ.
29 KWĨKĨWA NTHAKAME
Kwĩkĩwa nthakame nĩ nzĩa ya ũiiti ĩla ndakĩtalĩ itũmĩaa kwĩkĩa mũndũ nthakame yĩ nima, kana kũmwĩkĩa kĩmwe kya ilungu inya nene sya nthakame mwĩĩnĩ wake. Nthakame ĩsu no yĩthĩwe yumĩtw’e mũndũnĩ ũngĩ kana o ĩngĩ ĩiĩtwe. Ilungu inya nene sya nthakame nĩ plasma, red blood cells, white blood cells, na platelets.
30 ŨKANY’O
Kwosana na Mbivilia, ndeto “ũkany’o” yĩ kĩvathũkany’o na ũkũno kana kwosewa ĩtambya. Ĩla twanengwa ũkany’o, twĩthĩawa tũimanyĩw’a, na tũilũngwa. Yeova ndakanasya andũ make kwa nzĩa nthũku. (Nthimo 4:1, 2) O na ĩngĩ, Yeova nĩ ngelekany’o nzeo mũno kwa asyai. Yeova akanasya mũndũ kwa nzĩa nzeo nginya ũkethĩa ũ mũndũ no endeew’e nĩ kũatĩĩa ũkany’o ũsu. (Nthimo 12:1) Yeova nĩwendete andũ make na nũmamanyĩasya. Nũmanengae myolooto ĩmatetheesye kũalyũla mawoni mathũku na ĩimatetheesya memanyĩsye kwĩka na kũsũanĩa kwosana na kwenda kwake. Asyai maĩle kũkany’a syana syoo kwa nzĩa ĩtonya kũitetheesya imanye nĩkĩ syaĩle kwĩthĩwa syĩ mbĩwi. O na ĩngĩ, maĩle kũmanyĩsya syana syoo imwende Yeova, syende Ndeto yake, Mbivilia, na iyĩelewa myolooto yayo.
31 NDAIMONI
Ndaimoni nĩ syũmbe nthũku sya veva na syĩ vinya kwĩ andũ. Kwa ndeto ingĩ, ndaimoni nĩ alaĩka athũku. Matw’ĩkie athũku ĩla meetw’ĩkĩthisye amaitha ma Ngai kwa kũlea kũmwĩw’a. (Mwambĩlĩlyo 6:2; Yuta 6) Kwa kwĩka ũu, ndaimoni nĩsyaatĩĩie ngelekany’o nthũku ya Satani ya kũleana na Yeova.—Kũtũngĩlĩlwa Kwa Mĩao 32:17; Luka 8:30; Meko ma Atũmwa 16:16; Yakovo 2:19.