Unsu
Ùnsu (ascì ciamàu in zenese Ònso o Onsu, in italian Onzo, in urmeàscu Unzu[4]) l'è 'n cumün c'u se tröva inta Pruvinsa de Savuna e u gh'à 219 abitanti (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U territòiu de Ùnsu u l'è scitüau in ta meddia valà de l'Aroscia, se tröva a 410 m in sce u livellu du mâ, in te u versante meridiunale du munte de Castel'Èrmu, ascì dìtu "Pezu Grànde" (1092 m). Se cunfurma cumme cumün sparsu: u prinsipale sentru stòicu l'è in te l'agglumeràu de Capitulu ("Capìtu" ascì, intu dialettu lucàle).
Vixin a u sentru abitàu de Menezzu u l'è présènte in bàcin artifisiale, a quaxi 600 m in sce u livellu du mà, ben ben frequentàu pe turismu e pesca spurtiva, funsiùna ascì pé riserva idrica pe inaivà i campi da zona.
Cunfin[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu de Ùnsu u cunfìna a Nord cun Naxin, a nord est cun Castregiancu, a levante u cunfìna cun Utuvè e Vendun, mèntre a sud cun Casanöva, a punente invece cun Aquila d'Aròscia (IM) e Ransu (IM).
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I nuclei custitutìvi du cumün de Ùnsu i sùn Capitu, A Costa, Menezzu, Ponteruttu, Va(r)avu de Surva e Va(r)avu de Sutta.[5]
Cun ste chi u teritòiu cumünàle u và a cruvì 8,23 chilometri quàddri (km2) tutàli.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Unsu u vegne mensciunàu pé a primma vòtta inte l'ànnu 1000, zà inseìu inti dumini de Bunifassiu du Vastu, u l'acquista impurtansa sutta ai marchesi de Clavesana, custrutùi du castéllu lucàle. Saiàn sti chi a infeudà i Cepolla de Arbenga, poi padrui ascì de àtre lucalitài vixìne, cumme Àutu e Cravaüna. U numme i deiveéa dunca da Onze ("unze"), scicumme che u l'éa u cumün nüméu unze a furmà u cuntàdu sutta au duminiu di Clavesana.[6]
A partì dau 1393 u feudu lucàle u vegne vendüu dai marchesi a a Repübbrica de Zena, pé cangià duminasiùn intu 1402, cun l'arìvu di Del Carretto de Finà, che poi i vendàn u paìse au Marchesàu de Süccaellu. U duminiu in sce Unsu di Del Carretto u nu düa, perché a Repübbrica Zenese a catta turna u feudu, inseéndulu sutta a giurisdisiùn da Cêve, intu 1581. U duminiu Zenese u nu u pòrta a gròssi vantàggi pé a pupulasiùn lucàle, che dunca a decidde de autuguvernàse, pagandu esattamente e palànche versàe dai zenesi pé pià u feudu dai marchesi de Süccaellu.
Inte stu mòddu Ùnsu u se pruclàma libéa cumüna, tantu che u vegne firmàu in grùppu de editti, dunde u paìse u cumpaìsce cumme Repübbrica de Ùnsu.[7] Düante stu periudu chi i nu mancan i forti cuntatti cun u capitanàu cevése, grassie ai consoli lucàli, scicumme che l'aministrasiùn giudissiària a rèsta in màn ai zenesi, chi dumandan dunca 200 scüddi pé ànnu. A duminasiùn demucratica autonoma a düa pé quaxi dui seculi, fin a l'arìvu de e truppe fransesi guidàe da Napuleùn Bunaparte.[8] Cun a furmasiùn da növa Repübbrica Ligüe u fenisce inta giurisdissiùn da Sènta, cun capitàle Arbenga, divenèndu sede du cantùn lucàle, cumprendente ascì i cumüi vixin (Vendùn, Pûi, Basé(r)ega, Ce(r)érsa, Àquila e Salìn), cun quarchedün de quésti c'u pàssa au cantun de Rànsu.
Stu chi u vegne poi destaccàu da l'àia ingàuna, pé entrà a fa parte da giurisdisiùn de Inéia, fin a l'Impeu Fransese, quandu u teritòiu lucàle u vegne purtàu sutta au Dipartimentu de Muntenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Arbenga, poi de Savùna. Doppu u segundu cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e u 2008 u l'ha fau parte da Comunitài muntàna Ingauna e, fin au 2011 de quella du Punente Savunese, quande sti enti chi i sun stài suprèssi.
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[9]
Minuànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu u ISTAT, au 31 de dixembre du 2014, a Ùnsu i ghe sun 21 rexidenti furèsti.
Cugnòmmi ciü difuzi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I cugnommi ciü difuzi a Unsu i sun: Vignola, Ferrari, Arnaldi, Bronda e Gagliolo.[10]
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe Religiùse[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livéllu religiùsu Unsu u fà parte da diocexi de Arbenga e Impéia, u g'ha ina sula parocchia c'a cröve tüttu u cumün.
• Gexa paruchiàle de San Martin 'n ta lucalità de Capitolo. Cun furme ba(r)ocche, a conserva due stàtue de l'artista zenese Anton Maria Maragliano.
• Capeletta de San Calòcciu in sce a vétta de Castél'Ermo, ai cunfin amministratìvi cun Vendùn.
• Capeletta da Madonna de e Grassie vixin au lagu de Menezzu, in te l'umònima lucalitai.
Architetüe militari[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Rèsti du castellu di Clavesana surva a lucalitài de Capitu. U serviva cumme pustasiùn difensciva, grassie ascì a e dui tùri, a primma a bàze reunda e a segunda öttagunale.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se baza prinsipalmènte in sce l'ativitài agricula, cun prudusiùn de vin e öiu, nu mancan poi e castagne e i prudotti caseari (derivai da l'alevamèntu du bestiamme)
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Ùnsu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Unsu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.
Moddi de dì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stu chi u l'è in di mòddi de dì tipici de Unsu, u vö dì andà velùxe, scimile au dìtu italian "andare a tavoletta", dunde peò se duvéa u termine "ciòn", che u l'è de derivasiùn imperiese, e u se tradüxe cun l'arbenganese "ciòddu" (ciöo in zenese).
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Festa de San Martin: a prinsipale festa du paìse a se tegne pé festezà u santu du paìse, cun a celebrasiùn religiùsa e a prucesciùn pé e vie du burgu.
• Festa da Madonna da Misericòrdia, urganisà da paròcchia, cun a celebrasiùn religiùsa inta capeletta da Madonna de Grassie. Düante sta manifestasiùn, c'a se tegne au mése de màrsu inte tütte e ca' de Unsu u vegne sézu in lumìn, dìtu ascì balunéttu, tradisiùn ascì riscuntrà a Vendun, vistu che a capeletta a se tröva ai cunfin ascì cun stu cumün chi.[11]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu de Unsu u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsàle 35, che culega u paìse cun Vendun e Arnascu, mèntre a gh'è ascì a Stradda Pruvinsàle 20, che a permette u culegamentu stradale fra A Còsta e Ponteruttu, passàndu pé Utuvé a sud du paìse. A Stradda Pruvinsàle 78 a culéga Unsu cun a pruvinsa de Impéia, rivàndu a Costa Base(r)ega, frasiùn de Rànsu.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàttu Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) Statüu cumünàle de Ùnsu (PDF), in sce dait.interno.gov.it. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Pruvinsa de Savùna, scheda du cumün de Ùnsu, in sce provincia.savona.it. URL consultòu o 9 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A stòia de Unsu, in sce francobampi.it. URL consultòu o 9 lùggio 2021.
- ↑ (IT) U cumün de Unsu, Siusa, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 9 lùggio 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu o 28-12-2012.
- ↑ (IT) I cugnòmmi ciü difuzi cumüne pé cumüne, Ùnsu, in sce cognomix.it. URL consultòu o 9 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Unsu u festézza a Madonna cun i tipici "balunétti", in sce albengacorsara.it. URL consultòu o 9 lùggio 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Unsu
sun_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn srd_Latn lmo_Latn lmo_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn