Toriggia
Torìggia (Torriglia in italiàn) o l'é 'n comùn italiàn de 2 211 abitànti da Çitæ metrpolitànn-a de Zêna in Ligùria.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Torìggia o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva a-i pê do Mónte Prelà, in sciâ crénn-a[4] ch'a spartìsce e valàdde Scrêia e Trébia e ch’a l'arîva scinn'a-o Lâgo do Brinêio. O comùn o fa pàrte do teritöio do Pàrco Regionâle de l'Àntoa: pe sto fæto chîe, Torìggia a l'é 'na croxêa pe-i sentê de l'Erta Vîa di Mónti Lìguri e pe di âtri sentê do Pàrco. O comùn o s'esténde pe 60,02 km.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stöia de Torìggia a coménsa da l'etæ româna, ma l'é into Medioêvo cò-u pàize o divénta bén bén inportante. Defæti, inte quello ténpo, Torìggia a divénta 'na croxêa avoxâ p'andâ da Zêna a-a zöna de Bóbio, dónde inte l'883 l'êa stæto tiòu sciù e consacròu l'Abaçîa de Sàn Conbàn, céntro religiôzo e colturâle Internaçionâle.
Inte quéllo ténpo Toriggia a l'êa sott'a-o Sâcro Inpêro Româno.
Sótt'a l'Imperatô Ötón II de Sasònia Torìggia a vêgne mensonâ pi-â prìmma vòtta cómme seu propiêtæ (Curtem de Turigia) e coscì l'é scinn’a-o pasàggio sótt'a-o féodo da famìggia lunigianéize di Malaspìnn-a, avegnûo into 1227 pe mêzo de l'aprovaçión de l'Imperatô Federîgo II de Svévia.
Dòppo i Malaspìnn-a Torìggia a vêgne pigiâ da-i Fiéschi de Lavàgna a-a meitæ do XIII sécolo, i quæ megiôan a strutûa do castéllo (za dêuviòu da-i Malaspìnn-a) faxéndolo diventâ ‘n vêo castéllo pi-â diféiza da valàdda.
Quàrche ténpo dòppo, a Repùbrica de Zêna a pìggia o contròllo do castéllo, scibén cò-u féodo o l’aresta ‘na propiêtæ di Fiéschi. Inte quélli ànni Torìggia a divénta ‘n céntro de evangelizaçión pe tùtta a Val Trébia, sorviatùtto gràçie a l’antîga abaçìa de Patrànnia (in latìn medievâle: abatiam de Patrania).
Into scóntro do 1432 tra i goèlfi (ranpìn) e i ghibelìn (mascheræ), o castéllo de Torìggia di Fiéschi (ranpìn) o vêgne espugnòu da-a Zêna ghibelìnn-a (mascherâ), ma l’é sôlo dòppo o 1547 chi-â famiggia Fiéschi, falîa a famôza Conzûa, a pérde Torìggia.
Coscì o pàize o pàssa sótta a-o domìnio di D'Öia, che fàn do féodo torigìn in marchexâto ch’o dûa scinn’a-o 1760, quand’o divénta ‘n prinçipâto.
O prinçipâto di D'Öia o dûa scinn’a-a l’invaxón de Napolión do 1797.
A-a giornâ d’ancheu o ligàmme tra i D'Öia e Torìggia o l’exìste ancón e quàrche vòtta i discendénti da famìggia D'Öia-Pamphjli vêgnan a Torìggia pe di evénti ò de festivitæ religiôze.
Sott'a-a dominaçión françéize, Torìggia a l'é, da-o 1798, o capolêugo da Giurisdiçión di Mónti Lìguri Orientâli, in alternànsa con Ötón e Sàn Stê (d'Àveto), méntre, da-o 1803, a l’é capocantón do Cantón do Làccio , che da-o 1805 a-o 1814, co-o Prìmmo Inpêro Françéize o vêgne inserîo into Dipartiménto de Zêna.
Dòppo o Congrèsso de Viénna (1814/1815), Torìggia a l'é incorporâ into Régno de Sardégna, ch’o divénta, into 1861, Régno d'Itàlia.
Da-o 1859 a-o 1926 o seu teritöio o l'é pàrte de l'XI mandaménto de Torìggia do circondâio da vêgia Provìnsa de Zêna.
Inta Segónda Goæra mondiâle, Torìggia a l'é definîa a "Prìmma Repùbrica partigiann-a da Ligùria". Torìggia a l'é stæta de lóngo ligâ a-a stöia da Rexisténsa, e pròpio inte sêu valàdde tànti partigén àn conbatûo duaménte fascìsti e nazìsti. Pe de ciù Torìggia, cómme di âtri pàixi da-arénte, a l'é ligâ a-a figûa do partigiàn Àldo Gastàldi, nómme de batàggia Bezàgno, frequentatô da zöna de l'Àntoa.
Into 1908 e 1953 dôe violénte aluvioìn fàn di dànni a câze e campàgne. Da-o 1973 a-o 2008 Torìggia a l’é pàrte da Comunitæ montann-a Âta Vàl Trébia e, da-o 2008 fìn a-o 2011, da Comunitæ montann-a de Âte Vàlli Trébia e Bezàgno.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetûe Religióze[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gêxa parochiâle de Sànt'Ònoròu into capolêugo (Torìggia)
Fondâ probabilménte da-i móneghi Conbén do Monastê de Lerìn (inte l'Îzoa de Sant’Ònoròu a-o làrgo de Cànnes, Frànsa) che són intræ in contàtto co-e popolaçioìn da Val Trébia, gràçie a l'Àtala, sucesô de Sàn Conbàn inte l’Abaçîa de Bóbio. Fòscia o l'êa ligâ iniçialménte a l'antîga abaçìa torigìnn-a de Patrànnia. Conpletâ into XVII sécolo, a gh’à a-o seu intèrno interesànti scultûe de màrmo.
- Ötöio de Sàn Viçénso into capolêugo (Torìggia)
Scitoòu into mæximo sagròu da Gêxa de Sant'Ònoròu, o gh'à ‘na scultûa do XVI sécolo, ch'a ne vêgne da-a capélla privâ do castéllo sótta a-a dominaçión di Fiéschi. A scultûa a raprezénta a Nòstra Scignôa da Néive. L'ötöio o l'é avèrto a-o pùblico pe-e festivitæ de Dênâ e pe l'espoxiçión do prezépio.
- Gêxa de Sàn Zòrzo. Inta fraçión de Bavàstri, a-e dipendénse da Gêxa de Bavastrèlli de Propâ.
- Gêxa parochiâle de Sàn Michê Arcàngiou, inta fraçión de Fàscia de Càrlo.
- Gêxétta inta fraçión de Garavénta.
- Gêxa parochiâle de Sàn Giàcomo, inta fraçión de Làccio.
- Gêxa parocchiâle de Sànta Màia inta fraçión do Pòrto. Pe quésto ciamâ Sànta Marîa do Pòrto ascì.
- Gêxa parocchiâle de Sàn Pê apòstolo inta fraçión de Péntema. A gh'à 'na scultûa de légno dedicâ a-a Madònna da Néive, atriboîa a-a schêua do Maragiàn, e a gh'à l'òrchèstra in strutûa de légno in sciâ quæ l'é stæto mìsso l'òrgano corâle, fæto da-i fræ Paganìn. Interesànte ascì o cöo da Capélla gentilìçia, da famìggia Goàn.
- Gêxa de Sàn Bartomê inta fraçión de Marsàn.
- Capélla da Còsta. A s'atróva in sciô sentê de l'anéllo di sentê de Torìggia. A-i 16 d'agósto de tùtti i ànni vêgne dîta 'na Méssa in önô da Vèrgine e vêgne òrganizâ 'na fèsta con mûxica e zêughi pe gréndi e picìn.
- Capelétta da Pantéca. A s'atróva in sciô sentê de l'anéllo di sentê de Torìggia, sórvia Marsàn, a l'incrôxo co-o Mónte Spîgo, dónde l'é poscìbile gödî de 'na vista spetacolâre.
- Capelétta de Sant’Antögno, da-arénte a-o castéllo, inta crêuza pe Ægoabónn-a.
Architetûe Militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Castéllo de Torìggia. Costroîo pöco dòppo l'ànno 1000, o l'é stæto propiêtæ da famìggia Malaspìnn-a (1180), da famìggia Fiéschi (XIII sécolo) e, dòppo a conzûa di Fiéschi do 1547, da famìggia D'Öia, ch’a gh'à cangiòu a seu strutûa, scinn'a-o 1799 quand'o l'é stæto tiòu zu da-i abitànti de Torìggia. Da-o 2009 o l'é avèrto a-o pùblico.
- Rèsti do castéllo de Donétta, ch'a l'êa l'antîga câza da famìggia Fiéschi. A localitæ dónde s'atréuva a l'é dîta Ciàn da Tôre ò Torìggia Vêgia.
Âtri scìnboli e pòsti d'interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Câza natâle ò Èrco da Bèlla de Torìggia, pasàggio da stràdda Provinciâle 82, dónde gh'è 'n ritræto de Rêuza Garavénta.
- Palàçio do moniçìpio, sêde do comùn e da schêua. In fàccia a-o moniçìpio gh'è 'n Monuménto a-i cadûti da Prìmma e da Segónda Goæra Mondiâle.
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'economîa torrigìnn-a a l'é stæta pe lóngo ténpo bazâ in sciâ agricôltûa e alevaménto. A-a giornâ d'ancheu sto aspêto o l'é vegnùo mêno e l'economîa adêuvia cómme pónto de riferiménto o turìsmo, ànche quéllo escurscionìstico.
Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gh'è o mîto da Bella de Toriggia, 'na lezendâia figûa de sto pàize, da quæ o se dîxe: "A Bèlla de Torìggia: tùtti a veuan, nisciùn a pìggia".
Cuxìnn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
Un di doçi ciù avoxæ de Toriggia o l’è 'na torta, preparâ con amàndoe e pasta fròlla, ciamâ ascì a "Bèlla de Torìggia".
O pìtto ciù avoxòu de Torìggia o l'é o Canestrelétto: Torìggia a l'é defæti dîta a "Pàtria do Canestrelétto".
Fèste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Fèsta de Nòstra Scignôa da Divinn-a Providénsa (ùrtima doménega d'Agósto). Inta stæ a Prò Lòco a l’inàndia di evénti e de fèste cómme a Néutte Giànca , a Giornâ do "Shopping" , i mercatìn de Dênâ e âtre fèste.
Torìggia a l'é célebre pe di prezónti avistaménti de UFO, perciò tùtti i ànni o Comitàto Torriggia UFO Convèntion organìzza 'na conferénsa rigoardànte e stöie di avistaménti e âtri argoménti de Ufologia. Into perîodo natalìçio a fraçión de Péntema a divénta in prezépio anbientòu inta fìn do XIX secolo. I personàggi són a altéssa naturâle.
Spòrt[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Polisportîva Torìggia 1977 (Polisportiva Torriglia 1977 in italiàn), a l'é 'na squàddra de balón da Prìmma Categorîa. O Torìggia o zéuga into cànpo da balón Monscignór D. Lovagnìni. Da-arénte a-o cànpo gh'è a palèstra con tànte ativitæ pe gréndi e picìn.
Tùtti i ànni vêgne òrganizòu in tornêo de balón in memöia do Fùlvio Currò, 'n zenéize de vintiçìnque ànni amasòu da 'n anourìsma cerebrâle. In st'òcaxón zeugan a balón personàggi do spòrt, giornalìsmo e televixón avoxæ a livèllo regionâle e naçionâle.
Comunicaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stràdda ch'a pàssa pò-u céntro a l'é a provinciâle 62, ch'a se colêga ascì co-a stràdda statâle 45 Zêna-Piaxénsa. Âtre stràdde provinciâli son a 15 (do Brinêio), a 226 (da Vàlle Scrêia) e a 82 (Torìggia-Cavórsi).
Da Zêna l'è atîvo 'n servìçio de traspòrto pùbblico locâle de l'ATP da e pe Torìggia e âtre localitæ do teritöio comunâle. De ciù, gh’è di colegaménti da e pe-i comuìn da-arente de Bargàggi, Montebrùn, Rovegno, O Gorêio, Òtón (PC), Dâgna, Propâ, Rondanìnn-a e Montéuggio (pe mêzo da fraçión torigìn do Làccio).
E staçioìn ciù da-arénte a Torìggia son a staçión de Buzâlla e a staçión de Zêna Brìgnoe.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-o 31 agósto 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Into zenéize de Zêna l'é mëgio dî: crésta
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Torriggia
lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn