Albania
L'Albanîa (Shqipëria in albanéize, prononçiòu [ʃcipəˈɾi(a)]), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Albanîa (Republika e Shqipërisë in albanéize, prononçiòu [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾisə]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òrientâle.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Albanîa a l'é afaciâ, a ponénte, in sciô Mâ Mediterànio e, in particolâ, in sciô Mâ Iònio e in sce l'Adriàtico. A confìnn-a co-o Montenéigro a nòrd-òvest, co-o Kosovo a nòrd-èst, co-a Maçedònia do Nòrd a levànte e co-a Grêcia a sùd. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Tirana, segoîa da Duràsso, Valónn-a e Scódra.
A naçión a l'é asæ variàbile da-o pónto de vìsta climàtico, geològico, idrològico e morfològico, scibén che a sò àrea a l'é de sôlo 28.748 km2. I sò paizàggi són asæ despægi fra de lô, anàndo da-e cadénn-e di mónti de Àrpi Albanéixi, do Korab, do Skanderbeg, do Pìndo e di Ceràoni scìnn-a-e câde còste in scî mâ Adriàtico e Iònio.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O teritöio albanéize, co-o pasâ di sécoli, o l'é stæto òcupòu da numerôze civiltæ cómme i Illìri, i Trâchi, i Grêghi, i Români, i Bizantìn, i Véneti e i Òtomoén. I albanéixi àn creòu 'n prìmmo stâto indipendénte, o Prinçipâto de Arbër, into sécolo XII. Tra i sécoli XIII e XIV se són formæ i doî stâti do Régno de Albanîa e do Prinçipâto de Albanîa. Prìmma da conquìsta òtomànn-a into sécolo XV, pe tànto ténpo a rexisténsa albanéize goidâ da-o Skanderbeg baténdo i invasoî ciù vòtte e goagnàndo l'amiraçión de l'Eoröpa intrêga. L'Albanîa a l'é dónca restâ pe squæxi çìnque sécoli sótt'a-o contròllo di tùrchi, perîodo into quæ numerôxi albanéixi, dîti Arnaut, àn servîo l'inpêro cómme ofiçiæ de âto gràddo, spécce in Egìtto e inti Balcâni Meridionâli. Tra i sécoli XVIII e XIX 'n grànde svilùppo colturâle, largaménte atriboîo a-i albanéixi ch'avéivan incomensòu a métte insémme e sò fòrse spiritoâli e inteletoâli, o l'à portòu a-o coscì dîto Rinasciménto Albanéize.
Depoî a batòsta di òtomoén inte goære balcàniche, o modèrno stâto naçionâle de l'Albanîa o l'à diciaròu a sò indipendénsa into 1912[2]. Into sécolo XX o régno albanéize o l'é stæto invâzo da l'Itàlia, sótt'a-a quæ a l'é stæta costitoîa a coscì dîta "Grànde Albanîa", finîa co-o creaçión de 'n protetorâto in càppo a-a Germanîa nazìsta[3]. Depoî a Segónda Goæra Mondiâle, l'Enver Hoxha o l'à creòu a Repùbrica Popolâre Socialìsta de Albanîa, modelâ in sciâ bâze da dotrìnn-a polìtica de l'Hoxhaìsmo. Co-a chéita di regìmmi comunìsti inte l'ànno 1991 a mæxima sòrte a l'é tocâ a quéllo albanéize ascì, co-a creaçión da modèrna Repùbrica de Albanîa.
Economîa e polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Albanîa a l'é repùbrica parlamentâre, costituçionâle e unitâia e 'n pàize in vîa de svilùppo co-în'economîa a rédito médio-âto, incentrâ in sciô setô di servìççi e da manifatûa ascì[4]. A l'à atraversòu 'n procèsso de tranxiçión aprêuvo a-a chéita do regìmme comunìsta into 1990, pasàndo da 'n'economîa pianificâ a unn-a de mercòu[5][6][7]. A naçión a garantìsce l'ascisténsa sanitâia universâle e l'educaçión primâia e secondâia de bàdda a tùtti i sò çitadìn[8].
L'Albanîa a l'é 'n ménbro de Naçioìn Unîe, da Bànca Mondiâle, do Conséggio d'Eoröpa, de l'UNESCO, da NATO, da WTO, de l'OSCE e de l'OIC. A partî da-o 2014 a l'é 'n pàize candidòu a l'intrâ inte l'Unión Eoropêa ascì. A l'é un di ménbri fondatoî da Comunitæ de l'Energîa, da BSEC e de l'Unión pe-o Mediterànio.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) ALBANIA Parliamentary Chamber: Kuvendi Popullor, in sce archive.ipu.org. URL consultòu o 7 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 novénbre 2021).
- ↑ (EN) Albania, in sce cia.gov. URL consultòu l'8 arvî 2022.
- ↑ (EN) Danilo Zolo, Invoking Humanity: War, Law and Global Order, Bloomsbury Academic, 2002, p. 180, ISBN 0-826-45655-3.
- ↑ (EN, ES, FR, AR, RU, ZH) Albania - Data, in sce data.worldbank.org. URL consultòu l'8 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 21 seténbre 2014).
- ↑ (EN) Poverty Decreases in Albania After Years of Growth, in sce nasdaq.com. URL consultòu l'8 arvî 2022.
- ↑ (EN) Albania plans to build three hydropower plants, People's Daily.
- ↑ (EN) Strong GDP growth reduces poverty in Albania-study, in sce forbes.com, 23 arvî 2009. URL consultòu l'8 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 17 zenâ 2012).
- ↑ (EN) Human Development Report 2020 - The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF), United Nations Development Programme, 15 dexénbre 2020, pp. 343-346.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Tajar Zavalani, History of Albania, Createspace Independent Pub, 2015, ISBN 1-507-59567-0.
- (EN) Fred C. Abrahams, Modern Albania: From Dictatorship to Democracy in Europe, NYU Press, 2016, ISBN 1-479-83809-8.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Albania
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Scîto ofiçiâ, in sce albania.al. URL consultòu o 7 arvî 2022.
- (SQ, EN) Scîto ofiçiâ do prescidénte, in sce president.al. URL consultòu o 7 arvî 2022.
- (SQ, EN) Scîto ofiçiâ do govèrno, in sce kryeministria.al. URL consultòu o 7 arvî 2022.
- (SQ, EN) Scîto ofiçiâ do parlaménto, in sce parlament.al. URL consultòu o 7 arvî 2022.
ron_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn eng_Latn lij_Latn eng_Latn eng_Latn lij_Latn eng_Latn srd_Latn eng_Latn eng_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn