Patàtta
Solanum tuberosum (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme patatta (patàtta segóndo a grafîa ofiçiâ, patatta in savonéize, finaléize, arbenganéize, patàta in vintimigiôzo, patata in monegàsco[1], patòta in novéize), a l'é 'na ciànta ch'a l'apartêgne a-a famìggia de Solanaceae[2] o quæ tùbero o l'é asæ inportànte inte cuxìnn-e de tùtto o móndo, conpréiza quélla lìgure ascì.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A paròlla patàtta a vêgne da-a sò fórma in spagnòllo patata, tórna derivâ da-a paròlla Nahuatl potatl, o quæ ûzo o l'é derivòu da quéllo de paròlle papa, che in Quechua a l'ìndica pròpio quésta ciànta, e batatas, nómme da ciànta de Ipomoea batatas (ö sæ a patàtta dôçe) òriginâio de l'îzoa de Hispaniola.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciànta de patàtte a l'é 'na ciànta èrbacea perénne, da-o pòrtaménto strisciànte, ch'a peu arivâ scìnn-a ciù ò mêno in mêtro d'altéssa.
A sò caraterìstica prinçipâ són i sò tùberi, i quæ se svilùppan sototæra a-a fìn de lónghi stoloni. Quésti tùberi àn a fonçión d'arechéugge i carboidrati prodûti atravèrso a fötoscìntexi de mòddo che a ciànta a n'àgge de risèrve, óltre che pe-a sò propagaçión, e són bén bén variàbili in fórma e dimenscioìn[2]. Ògni tùbero o l'é ricovèrto da 'na pélle sotî ch'a prezénta de lentiçélle picìnn-e, saræ into câxo de mancànsa d'ægoa e che se, diversaménte, a gh'é abàsta umiditæ, alôa se arviàn pe permétte o scàngio de sostànse con l'estèrno. Sótt'a-a pélle gh'é o periderma, o floema, o xilema e a mòula, tùtti di tesciûi colegæ a-i coscì dîti "éuggi", de strutûe da-e quæ partan e nêuve gémme che rèstan però dormiénti a-o moménto do svilùppo do tùbero.
Féugge[modìfica | modìfica wikitèsto]
E féugge da ciànta de patàtte són dispòste in mòddo altèrno (dónca no són aliniæ tra lô) e imparipennate (ö sæ formæ da cóbie de fugetìnn-e dispòste lóngo a rachide, de 6-10 cm, a eceçión de quélla apicâle, séncia), co-îna longhéssa totâle conpréiza tra 8 e 28 cm, pe 6,5-16 cm in larghéssa[2].
E fugetìnn-e, in nùmero da 3 a 5, àn 'na fórma da a êuvo a lànciolata e són de dimenscioìn decrescénti vèrso a bâze da féuggia, con mezûe in génere de 3-6(-10) × 2-4(-7) cm. Lô àn 'na bâze da-a fórma a cùnio e generalménte òbliqua, di màrgini intrêghi e de pónte apisûe. Són ciù grénde quélle che se trêuvan in poxiçión terminâle e tendénçialménte ciù sessili de quélle a-a bâze: de spésso alternæ da de picìnn-e fugetìnn-e sessili (con mezûe 0.4-3 × 0.3-2 mm) che se trêuvan inti spàççi fra de lô[2].
Pe de ciù, e superfìcce de féugge són ricovèrte da di péi fìn che se svilùppan a partî da de apòxite gandùgge, in mòddo particolâ vèrso a sò bâze. A gànba de féugge (coscì cómme e rachidi) a l'à 'n profî àngolôzo ò da-e âe stréite, co-ina longhéssa de 2-4(-12) cm, méntre a gànba de fugetìnn-e a l'é da asénte a lónga ciù ò mêno 2 mm[2].
Ràmma scioîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E ràmme scioîe de ciànte de S. tuberosum són de tîpo terminâle, dónca se svilùppan in çìmma a-i ràmmi da ciànta, ma de vòtte pêuan êse de tîpo ascélâre ascì, into câxo de 'na créscita simpodiale (ö sæ quànde a degénera agémma apicâle). L'àn 'na strutûa da a spîga a çimôza bipara, co-ina gànba lónga tra 6 e 12 cm, e són formæ da 'n nùmero de scioî ch'o va da 7 a 18 ò, ciù de ræo, scìnn-a 30[2].
E scioî són atacæ a-a ràmma pe mêzo de gànbe lónghe 1,6-2 cm, pægie quànde o se svilùppa o frûto ascì, articolæ sórvia o sò céntro e covèrte da tànti e lónghi péi, prinçipalménte in corispondénsa de l'articolaçión[2].
Scioî[modìfica | modìfica wikitèsto]
E scioî prezéntan 'n càliçe lóngo 6-7 mm e da-a fórma a canpanélla ò stelâ, formòu da di sépali covèrti, in sciâ fàccia estèrna, da dénsi péi che se svilùppan a partî da 'na gandùggia. I sépali, da-a fórma largaménte triangolâre, àn 'na longhéssa de 3-9 mm, pe 'na larghéssa de 2-3 mm, con de pónte apisûe[2].
A coròlla, de colôre giànco, bleu ò do cô de viovétta, con de strìsce radiâli giànche tra i vàrri pétali e 'na bâze stelâ de colôre giâno-verdexìn, a l'à 'na fórma da a rêua a rêua-pentagonâle, co-in diàmetro de 1,8-3,5 cm e co-a pàrte tubolâre lónga 1,8-2 mm. I pétali àn ànche lô 'na fórma largaménte triangolâre, mezûe de 3-5 × 3-5 mm, pónte covèrte da péi e superfìcce intèrne lìsce[2].
I stàmmi, pægi in longhéssa fra de lô, de sòlito mezûan tra 1 e 2,2 mm, e spésse vòtte són sénsa di péi. In sciâ pónta àn de antere de colôre da giâno a maròn, con mezûe de 4-6.2(-8.5) × 1.1-3 mm. L'ovaio o l'é generalménte biloculâre, sénsa péi in sciâ sò superfìcce e con mezûe de 2,2-4 × 1,8-3,5 mm; o spòrze óltre e antere de ciù ò mêno 3 mm. O stîlo o l'é generalménte drîto, scibén che de vòtte o l'é intortignòu ò sigmoidale ascì. Lóngo 6,5-13 mm e làrgo 0,2-0,4(-0,8) mm, o l'à a pàrte inferiô covèrta de péi menûi. O stigma, ch'o l'à de mezûe de 0,5-1 × 0,5-1,3 mm, o l'à 'na fórma da capitâ a strenzénte[2].
Frûti[modìfica | modìfica wikitèsto]
I frûti són de bàlle de colôre vèrde ò giânénte e da-a fórma a êuvo, co-in diàmetro de 1-2(-4) cm, da-a superfìcce lìscia e sénsa péi. Aprêuvo a 'n'elevâ prezénsa de l'alcaloide téuscego da solanìnn-a chi contegnûo, no són comestìbili scibén che, a ògni mòddo, inte variêtæ coltivæ de spésso e ciànte l'àn pèrso a capaçitæ de prodûe frûti[2].
Seménsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I sémmi, scìnn-a çinqueçénto pe ògni frûto, àn 'na fórma da a êuvo a êuvo-elìttìca e mezûan ciù ò mêno 2 mm in longhéssa pe 1,7-2,4 mm in larghéssa. L'àn o profî sciacòu e són de spésso ricovèrti da-i rèsti de ciòcche di inspesiménto, e quæ pàian di péi[2].
Distriboçión e habitat[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciànta de Solanum tuberosum a l'é òriginâia da pàrte òcidentâle de l'América do Sùd e, in particolâ, de l'àrea a âta quöta òcupâ da-a cadénn-a de Ande[2]. De quésta spêce gh'é dôe popolaçioìn in natûa: a prìmma a crésce in scê Ande setentrionâli e centrâli méntre a segónda a l'é òriginâia de 'na pàrte picìnn-a do Cîle centrâle, ciù a sùd.
Tàscionomîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tàscionomîa de patàtte in generâle, aprêuvo a-a sò grande variàbilitæ, a no l'é do tùtto univoca e acetâ da-i studiôxi e, pe de ciù, di tùberi prodûti da ciànte apartenénti a géneri divèrsci són ciamæ "patàtte" ascì. A ògni mòddo a ciù pàrte de modèrne variêtæ a vêgne da 'na sôla spêce[3][4][5][6].
Cultivar[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da patàtta gh'é 'n grànde nùmero de variêtæ, che segóndo de stìmme són squæxi 4.000, da-e ciù despægie caraterìstiche cuxinâie e agrìcole. A ògni mòddo, de régola generâle, tùtte 'ste cultivar chi són sudivîze tra quàttro grùppi prinçipæ, definîi segóndo de caraterìstiche comùn:
- Patàtte tenpoîe: són de variêtæ da-a pélle sotî, arechéuggiûe prìmma da lô conplêta maturaçión.
- Patàtte a pàsta giànca: àn 'na conscisténsa ciù scìmile a quélla da fænn-a e, dònca, són indicæ sorviatùtto a êse sciacæ.
- Patàtte a pàsta giâna: àn a pórpa ciù scciàssa, dæta a magiô prezénsa de caroteni.
- Patàtte a pélle róssa: a lô pórpa a l'é abàsta dûa, motîvo pe-o quæ van de sòlito chéutte.
A diferénsa prinçipâ tra quésti grùppi a l'é quélla da conscisténsa da patàtta, dovûa a-a quantitæ de amilopectina e de amilosio contegnûi into tùbero. Ciù a prìmma de quéste a l'é abondànte, ciù a patàtta a saiâ da-a pórpa dûa e adàtta a êse chéutta. Pe cóntra l'abondànsa da segónda proteìnn-a a fa scîe che i àmidi da patàtta se desfan ciù façilménte inte l'ægoa.
Tra e tànte variêtæ de patàtta se pêuan aregordâ quélle lìguri ciù inportànti, ö sæ quélle che són di prodûti agroalimentâri tradiçionâli (P.A.T.) ascì:
- Patàtta cabanéize: variêtæ tradiçionâle da Vàl d'Àveto, a-a giornâ d’ancheu a l'é de ræo coltivâ[7].
- Patàtta canéllìnn-a néigra: variêtæ coltivâ in sce l'Apenìn Lìgure, da-a pélle da-o tìpico colôre scûo[8].
- Patàtta de Pignón: insémme a-a çiòula, a l'é 'n di prodûti tìpichi de quésto pàize picìn da provìnsa da Spézza[9].
- Patàtta Moella: da-a fórma alonghîa, a l'é coltivâ inta provìnsa de Zêna[10].
- Patàtta quarantìnn-a: prezénte in divèrse variêtæ, a l'é fòscia a ciù famôza patàtta lìgure.
- Patàtta quarantìnn-a brignónn-a: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'é a pélle da-o cô de viovétta[11].
- Patàtta quarantìnn-a giànca: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'é a pélle giànca[12].
- Patàtta quarantìnn-a giâna: coltivâ in tùtta a Ligùria, a pigia o nómme da-o colôre da sò pórpa[13].
- Patàtta salamìnn-a: patàtta da-a fórma alonghîa, a l'é 'na produçión tìpica de Càliçe[14].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Òrìgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
I prìmmi rèsti do tùbero da patàtta atrêuvæ da-i archiòloghi arivan da 'n scîto lóngo a còsta do Perù, into distréito de Ancón, remontànti a-a meitæ do III milénio a.C. Âtri ritrovaménti, ciù ò mêno do perîodo conpréizo tra o III e o II milénio a.C., són stæti fæti into scîto de Huaynuma, inta valàdda do sciùmme Casma[15]. Di rèsti de patàtte tenpoîe do VIII-V sécolo a.C. són stæti trovæ into scîto de Chiripa, da-arénte a-a rîva do lâgo Titicaca[16]. Óltre a-a prezénsa de vàrri rèsti de patàtte, a sò coltivaçión a l'é testimoniâ da de raprezentaçioìn e de infloénse in scê produçioìn artìstiche di pòpoli de l'àrea, sorviatùtto in scê ceràmiche da-a tìpica fórma a vascéllo. In scî vâxi de popolaçioìn di âtocién defæti e patàtte êan raprezentæ ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò cómme 'na tranxiçión tra e dôe[17]. Quéste raprezentaçioìn són a prêuva do grànde scignificâto sociâle de patàtte pe-e popolaçioìn locâli.
Inte l'Altiplano e patàtte són stæte a ciù inportànte vivàgna d'energîa pe l'Inpêro Inca, i sò predecesoî e, inti sécoli sucesîvi, pe-i spagnòlli ascì. E popolaçioìn de Ande cuxinâvan e pròpie patàtte za in mòddi diferénti, preparàndo 'na spécce de purê, cuxinàndole a-o fórno, bogîe òpû stufæ, con di scistêmi scìmili a quélli d'ancheu. Piâto tìpico o l'êa quéllo ciamòu papas secas, cuxinòu con de patàtte prìmma de tùtto bogîe, pîæ e tagiæ. 'Ste patàtte chi êan pöi fæte fermentâ pe creâ o coscì dîto toqosh, ö sæ maxinæ inte 'na pórpa mòlla òtegnûa con l'almidón de papa[5].
A pitànsa ciù inportànte a bâze de patàtte a l'êa però o coscì dîto chuño, ricavòu da di tùberi fæti congelâ e scongelâ ripetutaménte co-a néutte, de mòddo da fâ amorbidî e patàtte. Pe de ciù e patàtte vegnîvan coscì sciugæ, vegnindo bén bén ciù picìnn-e, lêgie e prónte a êse dêuviæ in vàrie riçètte, sorviatùtto di stufæ. Quésta particolâ preparaçión a l'avéiva numerôxi vantàggi dæto che, prìmma de tùtto, a consentîva de conservâ o chuño pe vàrri ànni, sénsa bezéugno de 'n'âtra congelaçión, ùtile dónca into câxo de carestîe ò d'ànni de acugéite gràmme. Pe de ciù, gràçie a-a sò òtima capaçitæ de conservaçión, o chuño o l'é diventòu a bâze de l'alimentaçión di ezèrciti Inca, permétendo a grànde espansción do sò inpêro. Inti ànni a vegnî o chuño o saiâ ascì o mangiâ ciù inportànte tra i minatoî d'argénto a-o servìçio di spagnòlli into XVI sécolo[5].
Tra e âtre popolaçioìn de civiltæ precónbiànn-e, a patàtta a l'êa o mangiâ de bâze di Mapuche ascì, in mòddo particolâ inti lô teritöi ciù meridionâli e lóngo a cósta, dónde o granón o no vegnîva sciù goæi bén[18]. A patàtta a l'êa coltivâ ànche a-o lìmite meridionâle de l'agricoltûa inte l'América do Sùd prìmma de l'arîvo di spagnòlli, ö sæ da-a tribù di Chono in scê îzoe de l'arçipélago Guaitecas[19]. Defæti, inte 'na spediçión spagnòlla do 1557 in quésta tæra vixìnn-a a-e cóste da Patagonia, s'é scovèrto cómme i locâli coltivâvan 'na variêtæ de patàtte d'ancheu ciamâ Chiloé[20][21].
Difuxón[modìfica | modìfica wikitèsto]
A patàtta a l'é arivâ in Eoröpa pe mêzo de nâve spagnòlle che, tornàndo inderê da l'América càreghe de metàlli preçiôxi, portâvan di vìveri da-o nêuvo continénte ascì, mascimaménte granón e patàtte, inta grànde ræ comerciâle creâ co-o coscì dîto scàngio cónbiàn[22]. Dónca o l'é fòscia poscìbile che, 'na vòtta arivæ, eventoâli rimanénse foîsan portæ a tæra e ciantæ. In particolâ, segóndo di stùddi, e patàtte són arivæ in Eoröpa a-a fìn do XVI sécolo, anàndo aprêuvo a dôe rótte: a prìmma a l'é quélla di spagnòlli, i quæ àn iniçialménte introdûto e patàtte inte Îzoe Canaie, dónde són arivæ ciù ò mêno into 1562. Da chi són stæte pöi portæ into pòrto de Anvèrsa, cómme testimoniòu inte 'na riçevûa de conségna co-a dæta do 28 novénbre 1567 pe-o traspòrto da Las Palmas a Anvèrsa. A segónda rótta "de patàtte" a l'é quélla ch'a l'à fæto arivâ, quàrche ànno dòppo (tra o 1588 e o 1593), quésto tùbero inte Îzoe Britàniche ascì[23].
I eoropêi che vivéivan inte l'América do Sùd êan a conoscénsa da patàtta za a-a meitæ do XVI sécolo, ma a no l'êa da quésti ancón consumâ dæto che a consciderâvan 'n aliménto pe-i indìgeni[24]. Scimilménte o l'é capitòu in Inghiltæra, dónde a patàtta a l'é diventâ o mangiâ tìpico da clàsse òperâia[25]. Tra e prìmme testimoniànse scrîte da patàtta se peu aregordâ o lìbbro do 1553 Crónica del Peru, dónde o conquistador Pedro Cieza de León o l'à scrîto da lô coltivaçión a Quito, Popayán e Pasto into 1538. Inte l'Irlànda òcidentâle e patàtte són stæte introdûte da-i pescoéi bàschi, i quæ dêuviâvan quésto tùbero cómme mangiâ prinçipâ inte batûe de pésca. Pe cóntra a l'é comuneménte consciderâ 'n mérito de Sir Francis Drake, o fòscia do ménbro da sò spediçión Thomas Harriot, òmmo de Sir Walter Raleigh, l'introduçión da patàtta in Inghiltæra[26]. Di mæximi ànni, e in particolâ do 1588, a l'é ànche a ciù antîga raprezentaçión de 'na patàtta, ciamâ Papas Peruanorum, fæta da-o botanìco Carolus Clusius e pöi inclûza inta sò òpia Rariorum plantarum historia, inta quæ o l'à scrîto de cómme quésta ciànta a l'êa za dêuviâ cómme aliménto da-i contadìn ò cómme mangiâ pe-e béstie inte l'Itàlia setentrionâle[27].
A ògni mòddo, into vêgio continénte, e patàtte són stæte coltivæ pe vàrri ànni sôlo pe di ûxi no alimentæ, co-a prìmma testimoniànsa de consùmmo umâno ch'a remónta a-o 1573, inte 'n uspiâ de Seviggia. A difuxón da ciànta a l'é stæta façilitâ da l'inperatô spagnòllo Feipo II o quæ, dòppo avéi riçevûo de ciànte da-o Perù, o l'à decîzo de mandâle a-o pàppa, o quæ o l'à tórna spedîo di tùberi a-o sò anbasciatô inti Pàixi Bàsci. Pe mêzo de l'anbasciatô a ciànta a l'é arivâ a-o Clusius ascì, gràçie a-o quæ a patàtta a s'é difûza inte âtre pàrte de l'Eoröpa, e a Rudolph Jakob Camerarius (into 1588), che però o l'à coltivòu a ciànta sôlo pe-e sò scioî. Do 1597 a l'é a prìmma inmàgine stanpâ de 'na patàtta, fæta da John Gerard pe-o sò Herball, o quæ o creddéiva però ch'a foîse òriginâia da Virginnia[24].
A ògni mòddo, a difónde o tùbero pe l'Eoröpa són stæti sorviatùtto i spagnòlli e i sò ezèrciti, di quæ, dæta a sò comoditæ, a patàtta a l'êa 'na de provixoìn ciù comùn. I contadìn àn adotòu fîto quésta nêuva coltûa, iniçialménte pe-o fæto ch'a l'êa ciù difìçile da sachezâ pe-e trùppe, a diferénsa di granæ. Restâvan però di dùbbi tra a popolaçión de canpàgne, ch'a no se fiâva goæi de 'na ciànta ch'a crésce sototæra, sorvenominâ defæti "méie do diâo", óltre che di problêmi rigoàrdo a-a gestión di cànpi, ch'a consentîva de coltivâ chi sôlo o gràn, co-e patàtte che dónca l'êa ciantæ inti òrti[24]. A l'é stæta coscì a polìtica di govèrni a incentivâ a coltivaçión do tùbero, sorviatùtto in Frànsa e in Germània inta segónda meitæ do XVIII sécolo, diventàndo fîto a bâze de l'alimentaçión de quéste génti. Coltivaçión, quélla da patàtta, ch'a l'é stæta asæ sponciâ da-i cangiaménti do clìmma asociæ a-a coscì dîta picìnn-a êra glaciâle e a-e consegoénti carestîe inti prìmmi ànni 1770, moménti inti quæ e patàtte no són stæte squæxi corpîe da-o zêo a diferénsa de âtre coltûe[24][28][29].
In Frànsa, co-a fìn do XVI sécolo, a patàtta a l'êa stæta òrmâi introdûta inte regioìn da Frànca Contêa e in scî Vosgi de Lorénn-a e Alsàçia e da chi a s'é difûza coscì tànto che, inte l'ediçión do 1785 do Bon Jardinier se peu lêze: "A no gh'é 'na verdûa da quæ se ségge scrîto coscì tànto òpû tànto entuxàsmo o ségge stæto mostròu [...]. I pövei se doviéivan contentâ de quésto aliménto"[23]. Pe de ciù ò mêgo Antoine Parmentier, ch'o lìà studiòu pe tànto ténpo 'sta ciànta chi, o n'à mostròu into sò Examen chymique des pommes de terres l'èrto valô nutritîvo, ch'o garantîva 'na réiza, in calorîe pe ètaro, træ vòtte superiôre a quélla do gràn. A patàtta into XIX sécolo a l'é diventâ tànto comùn da rinpiasâ a râva e o navón cómme òrtàggio ciù coltivòu. O rè Loîgi XVI, e a sò córte ascì, àn promòsso a coltivaçión de quésta ciànta, co-a regìnn-a Màia Antoniétta ch'a l'é arivâ a portâ inti bàlli in màschera 'n capéllo fæto co-e scioî de patàtte. In particolâ, inte 'sti ànni chi, a produçión françéize a l'é montâ da-i 21 milioìn d'ètolîtri do 1815 a-i 117 milioìn do 1840, sostegnindo a contenporània créscita da popolaçión e evitàndo l'apénn-a teorizòu rataieu Malthusiànn-a.
In Germània, dónde e patàtte êan za coltivæ into bacìn do Rêno e inta Bavêa, êan diventæ bén bén ciù comùn in Prùscia gràçie a l'intervénto do rè Federîco II, con l'òbietîvo de superâ o sceticìsmo di contadìn pe mêzo de l'emanaçión de 'n proclàmma ofiçiâ into 1756. Quésto proclàmma, into quæ a vegnîva aotorizâ a coltivaçión do tùbero ancón sconosciûo (definîo "in integratô alimentâ tànto nutriénte"), o l'é comuneménte conosciûo cómme o Kartoffelbefehl, "l'órdine in scê patàtte", co-o rè da Prùscia che da 'sto moménto chi o goâgniâ l'apelatîvo Kartoffelkönig, ö sæ "o rè de patàtte".
Tra o XVIII e o XIX sécolo a coltivaçión de patàtte a l'é diventâ centrâle inte l'economîa de l'îzoa irlandéize, gràçie a-a sò réiza ciù elevâ e a-o clìmma favorévole. A despêto di indùbbi vantàggi de quésta coltûa, ch'a permettéiva a-e famìgge d'amugiâ 'n mìnimo de richéssa[30], o ridutìscimo nùmero de variêtæ coltivæ e a mancànsa de variàbilitæ genética àn portòu a 'na grâve vulnerabilitæ a-e moutîe. Problêma ch'o l'é scciupòu inte tùtta a sò gravitæ quànde o çéppo da peronospera da patàtta (Phytophthora infestans) conosciûo cómme HERB-1, depoî avéi distrûto vàrie acugéite a l'inìçio de l'Eutoçénto in América centrâle e meridionâle, o l'é arivòu into continénte eoropêo into 1840, caxonàndo de carestîe pe tùtto o rèsto do sécolo. L'Irlànda a l'é stæta corpîa in mòddo particolâ da l'arîvo de quésto microrganìsmo into 1845, con quélla ch'a l'é pasâ a-a stöia cómme a Grànde carestîa irlandéize, a quæ a l'à portòu a 'n scròllo da popolaçión de l'îzoa de squæxi o 30% in sôli dêxe ànni[31][32]. 'Sta carestîa chi a l'é stæta coscì pezànte aprêuvo ànche a-a variêtæ de patàtta ciù coltivâ, sorviatùtto inte pàrte òcidentâle e meridionâle, ö sæ a Lumper, pöco rexisténte a-a peronospera ma ch'a dâva e gréndi quantitæ de tùberi necesâie a sodisfâ i bezéugni de famìgge de contadìn[33]. Tra i efètti de quésta grànde carestîa, ch'a l'é stæta particolarménte inténsa tra o 1845 e o 1849, gh'é stæta a mòrte de ciù de un milión de irlandéixi e a-o mêno âtretànti emigræ, co-a popolaçión de l'îzoa che ancón a-a giornâ d’ancheu a no l'é ritornâ a-i livélli de l'inìçio do XIX sécolo.
A-a giornâ d’ancheu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra i céntri pe-a riçèrca in scê patàtte un di ciù inportànti o l'é o Canadian Potato Research Center de Fredericton, inta provìnsa canadéize do New Brunswick, un di sêi ciù gréndi a-o móndo. Creòu into 1912 cómme Staçión Sperimentâle do Dominion, a l'inìçio di ànni '30 o l'é diventòu sorviatùtto 'n céntro pe-o svilùppo de nêuve variêtæ de patàtte ciù rexisténti a-e moutîe. Co-a créscita de tùtta a filiêra de quésto tùbero tra i ànni '50 e '60, into decénio sucesîvo s'é incomensòu a studiâ a creaçión de nêuve cultivar co-în procêde squæxi da inzegnê, ciufîto che scentìfico[34]. A ògni mòddo a-a giornâ d’ancheu a patàtta a l'é diventâ a coltûa prinçipâ do Canadà, in particolâ de l'àrea de l'Îzoa do Prìnçipe Edoàrdo.
A riçèrca scentìfica a l'é però andæta ànche vèrso o stùdio de variêtæ ciù antîghe, ségge pe amegioâ quélle modèrne che pe conservâ 'n rìcco patrimònio in biodivèrscitæ sedónca a rìschio. Particolarménte inportànte o l'é stæto o travàggio de l'agronómo do Cîle Andrés Contreras, o quæ, a partî da-i ànni '60, o l'à mìsso insémme 'na coleçión de ciù râre cultivar de patàtte coltivæ inte l'arçipélago de Chiloé e a San Juan de la Costa[35][36], pe pöi spìnzise[20] a-o za minsonòu lìmite meridionâle de l'agricoltûa inte l'América do Sùd, ö sæ l'arçipélago Guaitecas[19]. A coleçión do Contreras a l'é conservâ a-a giornâ d’ancheu inte l'Universidad Austral de Chile de Valdivia[35].
Con l'avixinâse do nêuvo sécolo e patàtte són stæte pe-a prìmma vòtta coltivæ into spàçio ascì, portæ chi inte 'na misción do 1995 do Space Shuttle Columbia[37]. O 2008 o l'é stæto diciaròu da-e Naçioìn Unîe cómme l'ànno da patàtta co-a motivaçión de "aomentâ a conprensción do ròllo ciâve da patàtta, e de l'agricoltûa in generâle"[38]. Into frevâ 2016 o govèrno da Repùblica Popolâre Cinéize o l'à anonçiòu che-e patàtte diventiàn o quàrto aliménto de bâze do stâto, insémme a rîzo, gràn e granón[39].
Coltivaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A patàtta, pe quànte o rigoarda a sôla fâze vegetatîva, a l'é 'na coltûa ch'a s'adàtta bén a clìmmi asæ diferénti, vegnìndo dêuviâ pe arvî i cîcli di terén sotopòsti a rotaçión de coltûe. A piantagión a l'é efetoâ in sciô terén aròu e aliamòu, disponeéndo i tùberi intrêghi ò a péssi inti sórchi de mòddo da avéi 'na denscitæ de 5-6 ciànte/m² a 40-50 cm de distànsa tra e ciànte e 80-100 cm tra e vàrie fîe. O semenâ o l'avegne tra novénbre e frevâ pe-e variêtæ tenpoîe, quélla òrdenâia tra i méixi de màrso e arvî e, a-a fìn, e ciù tardîe tra zùgno e lùggio, de mòddo da evitâ, a segónda de condiçioìn, ch'a tenperatûa do seu a no chine sótt'a-i 10°C.
Dòppo o prìmmo moménto da piantagión a créscita de pàtatte a peu êse divîza in çìnque fâze[40][41]:
- Inta prìmma i zermóggi emèrgan da-i tùberi-sémme, co-o contenporànio inìçio do svilùppo de réixe.
- Sùbito dòppo, cómme a ciànta a l'incomensa a fâ a fötoscìntexi co-o svilùppo de féugge e ràmmi fêua da-a tæra, inìçiàn a crésce i stoloni ascì.
- Inta tèrsa fâze incomensan a svilupâse i nêuvi tùberi sototæra e, de fêua, e scioî.
- Co-a quàrta s'acréscian bén bén i tùberi, dæto che a ciànta a l'invèste a ciù pàrte de sò vivàgne in 'ste strutûe chi. Quésta fâze a l'é centrâle pe-o svilùppo òtimâle da futûra acugéita, con particolâ atençión a-i fatoî de umiditæ, tenperatûa, disponibilitæ e equilìbrio di nutriénti into seu, óltre che a rexisténsa a-i atàcchi di parascîti.
- Inte l'ùrtima fâze, da evitâ into câxo séggian da arechéugge e patàtte, gh'é a maturaçión da ciànta, co-e féugge che apascian e a pélle di tùberi ch'a vêgne dûa.
Inte tùtto o perîodo da créscita de ciànte o l'é necesâio efetoâ de spésso e rincalsatûe (ö sæ rivoltâ a tæra vixìnn-a a-a gànba da ciànta), dæto che quésto o favorìsce l'acresciménto di tùberi, óltre che levâ e èrbe inùtili e infestànti. A procedûa da rincalsatûa a l'é fondamentâle into câxo de tùberi che incomensan a crésce in sciâ superfìcce do terén, zaché quésto o pòrta e patàtte a vegnî vèrdi aprêuvo a-a 'n'indexidiâ produçión de solanìnn-a, a quæ a l'é pe de ciù téuscega[41]. A-a fìn do procèsso, ö sæ a-o moménto de l'acugéita, óltre a quélla tradiçionâle fæta a màn con de marapìcche són sénpre de ciù e àree do móndo dónde a l'é arivâ a mecànizaçión con màchine agrìcole ségge in gràddo de tiâ sciù sôlo e patàtte che-e scavatrîci-racheugitrîchi.
Patàtte da sémme[modìfica | modìfica wikitèsto]
A coltivaçión da patàtta, scibén ch'a l'é poscìbile e adàtta a tànti clìmmi divèrsci, a l'é però bazâ pe-a ciù pàrte in sce 'na riproduçión pe mêzo da clonaçión de ciànte ciufîto che in scî sémmi, che ànsi in tànte variêtæ comerciâli no són mànco prodûti. Quésto fæto o fa scîe che, sorviatùtto pe l'efètto do câdo, se aviâ 'na progresîva proliferaçión di virus vegetâli inti tùberi co-o pasâ di ànni e de generaçioìn de ciànte. A ògni mòddo, no gh'é di problêmi a livèllo do consùmmo di tùberi, o quæ o rèsta de lóngo poscìbile, ma benscì in scê qualitæ vitâli e in sciâ ménn-a de quésti, fæto ch'o l'inpedisce a coltivaçión di mæximi tùberi pe ciù de quàrche ànno.
Gh'é dónca de patàtte coltivæ apòsta pe fâ da "sémme" che són coscì ezénti da moutîe e dan de ciànte fòrti e sén. Pónto fondamentâle da coltivaçión de quéste patàtte o l'é a çèrnia do lêugo dónde van aciantæ. Prezénpio, tùtte e patàtte da sémme coltivæ inti Stâti Unîi vegnan da sôli chìnze di çinquànta stâti, çernûi pe-i sò invèrni particolarménte lónghi e rìgidi, de mòddo che vàddan a amasâ a ciù pàrte di mìcrobi inte ciànte[42]. A-o mæximo mòddo, a ciù pàrte de patàtte d'ancheu coltivæ into Régno Unîo a vêgne da di sémmi proveniénti da-a Scòsia, dónde e condiçioìn climàtiche evitan parascîti ò àfidi[43].
Averscìtæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Phytophthora infestans, ö sæ a peronospora da patàtta, a l'é de segûo un di microrganìsmi de lóngo ciù danôxi pe-a patàtta, responsàbile da grànde carestîa irlandéize e de epidemîe, fortunataménte d'ancheu ciù sótt'a-o contròllo de l'òmmo, in Eoröpa e América[44][45][46]. Âtre moutîe de quésta ciànta són in particolâ i fónzi di géneri Rhizoctonia e Sclerotinia, e quélli che caozan ò coscì dîto mâ giànco, ò virus de l'abigoêlaménto de féugge de patàtte e ò batério Pectobacterium carotovorum.
E patàtte són sogètte ànche a-i atàcchi de vàrie spêce d'insètti che, in particolâ, són a dorìfora da patàtta (Leptinotarsa decemlineata), de farfàlle cómme quélla di tùberi de patàtte (Phthorimaea operculella) e quélla de tomâte (Tuta absoluta), o grìllo da giærâva (Circulifer tenellus), e spêce de Thysanoptera e çertidùnn-e de àfidi, cómme Myzus persicae ò Macrosiphum euphorbiae. Âtri inportànti parascîti da patàtta són de spêce de Globodera, vèrme de dimenscioìn picìnn-e ch'o mangia e réixe da ciànta, che coscì a l'apasîsce. Zaché e sò êuve pêuan sopravîve into terén pe divèrsci ànni, o l'é consegiòu efetoâ a rotaçión de coltûe.
Produçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Riferiménti inta coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cómme za minsonòu, tra e cultûe precónbiànn-e de l'América do Sùd, in particolâ i Moche do Perù setentrionâle, e patàtte êan raprezentæ in scê ceràmiche e in scî vâxi, ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò ànche cómme 'na tranxiçión tra e dôe[48].
In Eoröpa, tra a fìn do XVI sécolo e l'inìçio do XIX, e raprezentaçioìn de patàtte êan limitæ sorviatùtto a quélle fæte da-i botanìchi pe raxoìn scentìfiche ò de docomentaçión. Into méntre, con l'inportànsa che quésto tùbero o l'incomensâva a avéi inte l'alimentaçión di eoropêi, a patàtta a faiâ a sò conpàrsa in de òpie leterâie. Tra de quéste se pêuan aregordâ e quàttro cansoìn scrîte into 1819 da-o poêta polàcco Adam Mickiewicz inte 'n poêma eròico-còmico ciamòu Kartofla, ö sæ "patàtta", pe celebrâ l'inportànsa da patàtta a sarvâ o sò pòpolo da-a carestîa into perîodo de goære napolióniche.
Quàrche ànno dòppo, into 1845 in concomitànza co-a Grànde carestîa irlandéize, a grâve epidemîa de peronospora a saiâ l'inspiraçión pe Clairville e Dumanoir 'na vaudeville, ö sæ 'na comédia "lêgia", ciamâ Les pommes de terre malades, con personàggi o rè Pomme de terre 1er, a sò mogê Vitelotte, o prìmmo minìstro Tubercule e i sò mêghi Topinambour e Patate. Raprezentâ pe-a prìmma vòtta o 20 dexénbre 1845 a-o Théâtre du Palais Royal de Parìggi e progetâ pe mincionâ 'na canpàgna publicitâia do giornâle L'Époque, a l'àgge 'n çèrto sucèsso.
A patàtta a diventiâ 'n sogètto pe de òpie d'àrte particolarménte a partî da-a segònda meitæ do XIX sécolo, de sòlito in de scêne da vìtta da canpàgna ò in de natûe mòrte. Tra i prìmmi, de particolâ inportànsa són i quàddri de Jean-François Millet, tra i quæ aparian de patàtte in La Récolte des pommes de terre (1855), Planteurs de pommes de terre (1862) e sorviatùtto, 'n di sò capolavôri, ö sæ L'Angélus (1858), quàddro studiòu da Vincent van Gogh e da Salvador Dalí, o quæ o l'avéiva squæxi 'n'òsesción pe quésto dipìnto, tànto da scrîve 'n lìbbro a quésto dedicòu (El mito tragico del “Angelus” de Millet). Âtri pitoî de l'época inte quæ òpie o se peu ritrovâ quésto tùbero són i olandéixi Anton Mauve e Willem Witsen e i françéixi Jules Bastien-Lepage, Albert Anker, Paul-Élie Ranson e Lucien Simon.
Tra e òpie ciù famôze colegæ a-e patàtte gh'é de segûo o quàddro De Aardappeleters, "I mangiatôi de patàtte", de Van Gogh. Realizòu into 1885, quésto dipìnto o l'é o frûto di stùddi de l'outô pe rénde inta prìmma fâze da sò produçión artìstica di sogètti "pövei" de mòddo che séggian i ciù realìstichi poscìbili.
Do sécolo sucesîvo se peu aregordâ l'òpia surealìsta La Bataille des pommes de terre (1948), do françéize Raoul Michau, d'ancheu conservâ a-o Musée d'Art moderne de Paris, òpû a scultûa patate de Giuseppe Penone, ch'a l'é 'na spécce de aotoritræto realizòu con de patàtte fæte vegnî sciù con de fórme particolæ[49]. Into 1993 o pitô e scritô françéize Henri Cueco o l'à dipìnto 'na série de "ritræti" de patàtte, pöi publicæ into Journal d’une pomme de terre[50].
Into nêuvo milénio són stæte realizæ de òpie dedicæ a-e patàtte da-o pónto de vìsta de popolaçioìn che de lóngo àn coltivòu quésto tùbero, cómme a série de 30 tòue do 2008 do boliviàn Roberto Mamani Mamani pe mostrâ a relaçión da ciànta co-a cultûa da sò tribù, i Aymara[51]. Do 2009 a l'é a série di dipìnti do pitô John Dyer, realizâ in Perù pe cónto do CIP (Centro Internacional de la Papa), pe mostrâ l'acugéita do tùbero e a vìtta de popolaçioìn a quésta colegæ[52].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Puma de terra ascì, in mòddo ciæo da-o françéize pomme de terre.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 (EN) Solanum tuberosum, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 4 lùggio 2021.
- ↑ (EN) David M. Spooner, Karen McLean, Gavin Ramsay et al., A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping, in PNAS, vol. 102, n. 41, òtôbre 2005, pp. 14694-14699.
- ↑ (EN) Using DNA, Scientists Hunt For The Roots Of The Modern Potato, in sce sciencedaily.com, 4 frevâ 2008. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 (EN) Office of International Affairs, Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation, National Academies Press, 1989, ISBN 0-309-04264-X.
- ↑ (EN) Will Kaufman e John Michael Francis, Iberia and the Americas: Culture, Politics, and History: a Multidisciplinary Encyclopedia, ABC-CLIO, 2006, pp. 867-868, ISBN 1-851-09421-0.
- ↑ (IT) Patata Cabannese, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata cannellina nera, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata di Pignone, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata Morella, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata prugnona, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata quarantina bianca, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata Quarantina gialla, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata salamina, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Donald Ugent, Shelia Pozorski e Thomas Pozorski, Archaeological potato tuber remains from the casma valley of peru (abstract), in Economic Botany volume, n. 36, arvî 1982, pp. 182–192.
- ↑ (EN) David R. Harris e Gordon C. Hillman, Foraging and Farming: The Evolution of Plant Exploitation, Routledge, 2014, p. 495, ISBN 1-317-59829-6.
- ↑ (EN) Redcliffe Nathan Salaman e William Glynn Burton, The History and Social Influence of the Potato, Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-31623-5.
- ↑ (ES) José Bengoa, Historia de los Antiguos Mapuches del Sur, Editorial Catalonia, 2003, pp. 199-200, ISBN 95-63-24596-2.
- ↑ 19,0 19,1 (EN) Julian Haynes Steward, Handbook of South American Indians: The marginal tribes, U.S. Government Printing Office, 1946, pp. 55–79.
- ↑ 20,0 20,1 (EN) Andres Contreras, Luigi Ciampi, Stefano Padulosi & David M. Spooner, Potato germplasm collecting expedition to the Guaitecas and chonos Archipelagos, Chile, 1990, in Potato Research, n. 36, dexénbre 1993, pp. 309–316.
- ↑ (ES) Fernando Torrejón, Gustavo Bizama, Alberto Araneda, Mauricio Aguayo, Sébastien Bertrand & Roberto Urrutia, Descifrando la historia ambiental de los archipiélagos de Aysén, Chile: El influjo colonial y la explotación económica-mercantil republicana (siglos XVI-XIX), in Magallania, vol. 41, n. 1, Punta Arenas, 2013.
- ↑ (EN) Mercedes Ames e David M. Spooner, DNA from herbarium specimens settles a controversy about origins of the European potato, in American Journal of Botany, vol. 95, n. 2, frevâ 2008, pp. 252-257.
- ↑ 23,0 23,1 (FR) Michel Pitrat e Claude Foury, Histoires de légumes: Des origines à l'orée du XXIe siècle, 2ª ed., Quae, 2015, p. 164, ISBN 2-759-22356-6.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 (EN) Willy Ley, The Devil's Apples, in Galaxy, arvî 1968, pp. 118–125.
- ↑ (EN) Redcliffe N. Salaman e (curatô) William Glynn Burton, The History and Social Influence of the Potato, 2ª ed., Cambridge, Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-31623-5.
- ↑ (EN) Sir Walter Raleigh's American colonies, in sce archive.is. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ (EN) John Reader, Propitious Esculent: The Potato in World History, William Heinemann, 2008, ISBN 0-434-01318-8.
- ↑ (EN) Wilhelm Abel, Agricultural Fluctuations in Europe: From the Thirteenth to the Twentieth Centuries, Methuen, 1986, ISBN 0-416-92520-0.
- ↑ (EN) Nathan Nunn e Nancy Qian, Columbus’s Contribution to World Population and Urbanization: A Natural Experiment Examining the Introduction of Potatoes (abstract), in Working paper.
- ↑ (EN) William H. McNeill, The Introduction of the Potato into Ireland, in The Journal of Modern History, vol. 21, n. 3, 1948, pp. 218–221.
- ↑ (EN) Barbara Maranzani, After 168 Years, Potato Famine Mystery Solved, in sce history.com, 21 màzzo 2013. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Cormac Ó Gráda, Black '47 and Beyond: The Great Irish Famine in History, Economy, and Memory, 2ª ed., Princeton University Press, 2020, ISBN 0-691-21792-0.
- ↑ (EN) Cormac Ó Gráda, Richard Paping e E. Vanhaute, When the Potato Failed: Causes and Effects of the 'last' European Subsistence Crisis, 1845-1850, Isd, 2007, ISBN 2-503-51985-7.
- ↑ (EN) Steven Turner e Heather Molyneaux, Agricultural science, potato breeding and the Fredericton Experimental Station, 1912-66 (abstract), in Acadiensis, vol. 33, n. 2, màrso 2004, pp. 44-67.
- ↑ 35,0 35,1 (EN) Mark Johanson, Mash hits: the land that spawned the supermarket spud, in sce economist.com, 28 agòsto 2020. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (ES) Fallece Profesor Andrés Contreras destacado especialista en papas nativas y ex alumno de la UACh, in sce diario.uach.cl, 1º dexénbre 2014. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Space Spuds to the Rescue, in sce nasa.gov, 6 òtôbre 2004. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN, FR, ES, RU, AR, ZH) FAO - International Year of the Potato, in sce fao.org. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Xu Wei, Potato set to become the fourth food staple, in sce chinadaily.com.cn, 24 frevâ 2016. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) R.A. Jefferies e H.M. Lawson, A key for the stages of development of potato (Solatium tuberosum) (abstract), in Annals of Applied Biology, vol. 119, n. 2, òtôbre 1991, pp. 387-399.
- ↑ 41,0 41,1 (EN) Growing potatoes, in sce sfyl.ifas.ufl.edu. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN) U.S. Seed Potatoes, in sce potatoesusa.com. URL consultòu o 7 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 agósto 2015).
- ↑ (EN) Seed & Ware Potatoes, in sce sasa.gov.uk. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Marcin Nowicki, Majid R. Foolad, Marzena Nowakowska, & Elznieta U. Kozik, Potato and tomato late blight caused by Phytophthora infestans: An overview of pathology and resistance breeding, in Plant Disease, vol. 96, n. 1.
- ↑ (EN) Nordic Association of Agricultural Scientists, NJF seminar No. 388 Integrated Control of Potato Late Blight in the Nordic and Baltic Countries. (PDF), in NJF Report, vol. 2, n. 9.
- ↑ (EN) Alex Stone, Organic Management of Late Blight of Potato and Tomato (Phytophthora infestans), in sce web.archive.org, 10 màrso 2014. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN, FR, ES, RU, AR, ZH) FAOSTAT, in sce fao.org. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) Kathleen Berrin e Elizabeth P. Benson, The Spirit of Ancient Peru: Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera, Thames and Hudson, 1997, ISBN 0-500-01802-2.
- ↑ (ES) Giuseppe Penone y el arte povera, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (FR) La question de la jubilation de la pratique artistique - Intervention d’Henri Cueco, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (ES) Bolivia: la papa y su riqueza cultural inspiran al artista Mamani Mamani, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN) John Dyer's Global Garden and Crop Paintings, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce patàtta
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce patàtta
fur_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ast_Latn eng_Latn eng_Latn grn_Latn eng_Latn fra_Latn lim_Latn eng_Latn lij_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ast_Latn lij_Latn lij_Latn eng_Latn eng_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn lij_Latn eng_Latn ast_Latn fra_Latn ast_Latn eng_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn