Esperànto
L'esperànto o l’é ‘na léngoa pianificâ, internaçionâle, aoxiliâre, léngoa artifiçiâle concepîa tra i ànni 1872 e o 1887 da Ludwik Lejzer Zamenhof, mêgo oftalmologo nasciûo in to 1859 in ta çitæ de Bialystok, ancheu in teritöio polacco e vixìnn-a a-o confìn co-a Bielorùscia, ma alantôa, pe efètto de tùtte e spartiçioìn subîe da-a Polònia a partî da-o 1772, sotomìssa a-o domìnio inperiâle zarìsta. A Bialystok vivéiva polàcchi, rùsci, tedéschi e ebrêi, e ògnidùnn-a de quéste etnîe a parlâva a seu léngoa con consegoénti problêmi de reçìproca conprensción e coexisténsa, tànto ciù che intórno a-a meitæ di ànni Sciusciànta de l’Éuttoçénto o procèsso de ruscificaçión forsâ do pàize o l’êa arivòu a esclùdde da l’insegnaménto a léngoa polàcca. O zoveno Zamenhof o l’avéiva visciûo in mainêa traomàtica quélle esperiénse de figeu e o ne avéiva recavòu l’idêa de ‘na léngoa neotrâle che a poêse êse patrimònio de tùtti sénsa êse propietæ de nisciùn. In to 1887 o l’avéiva coscì publicòu a prìmma gramàtica de l’Esperànto, “Internacia lingvo” (Léngoa internaçionâle), librétto de quarànta pàgine firmòu co-o pseodònimo Doktoro Esperanto. Âtre publicaçioìn i l’êan dapeu vegnûe in ti ànni sucescîvi e o prìmmo de seténbre do 1889 l’êa sciortîo a Norimberga o giornâle La Esperantisto, publicòu scin a-o 1895, ànno da seu sopresción da pàrte da censûa zarìsta. Sénpre in te quéllo perìodo sciortîva i lìbbri fondamentâli de l’Esperànto: Universala vortaro (Diçionâio universâle, 1894), Ekzercaro (Arecugéita de ezercìççi, 1894), Fundamenta krestomatio (Antològîa fondamentâle, 1903), Fundamento de Esperanto (Fondaménto de l’Esperànto, 1905), tèsto definitîvo pe quànte rigoàrda a fórma gramaticâle da léngoa. A l’inìçio do Nêuveçénto s’êa comensòu a tegnî incóntri (Calais, 1904) e congrèsci internaçionâli (Boulogne-sur-Mer, 1905), tradiçión anoâle che ancón a dûa, e ancheu l’Esperànto o l’é ‘na léngoa vîva parlâ in tùtto o móndo e sostegnûa da ‘na quantitæ de asociaçioìn esperantìste de ògni ménn-a.
Indiçe
Régole sénsa eceçioìn.[Càngia | modifica wikitesto]
L’Esperànto o l’é ‘na léngoa regolâre: fonética, òrtografîa e gramàtica i no prezéntan eceçioìn e sézze régole fondamentâli e definìscian o seu quàddro generâle. Chi de ségoito se ne veu dâ ‘na velôxe spiegaçión.
L’arfabêto co-e seu vìntéutto léttie:
a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
o l’é caraterizòu da ‘na rigorôza corispondénsa tra ségno e són: a ògni léttia corispónde sôlo ‘n són e a ògni són sôlo ‘na léttia; a-o contrâio, in Zenéize cómme in ti âtre léngoe i fenòmeni de òmofonîa, cómme quélli de òmografîa, i són bén bén difûxi. In ta pronónçia, o són de ‘na léttia o l’arèsta sénpre bén distingoìbile in mòddo indipendénte da-e léttie che in ta paròlla e pêuan precêdila ò segoîla: quésto o l’esclùdde ògni anbigoitæ fonética, cóbie de consonànti cómme ‘gl’, ‘gn’, ‘sc’ i no l’àn in Esperànto o dùplice són do Zenéize ò de l’italiàn. A mæxima consonànte h precedûa da ‘n’âtra consonànte e segoîa da ‘na vocâle, cómme a se peu atrovâ in te paròlle conpòste, a va prononçiâ in mòddo da fâ sentî a necesâia aspiraçión.
E çìnque vocâle i se pronónçian cómme in italiàn, sénsa nisciùn particolâre són avèrto ò seròu, lóngo ò cùrto, a-o contrâio de quànte sucêde in ta pronónçia zenéize. E léttie che a paragón do Zenéize i l’àn bezêugno de quàrche anotaçión i són quéste:
c scìmile a ‘ts’ ò a-a ‘z’ in ta paròlla italiànn-a ‘marzo’
ĉ dôçe cómme in ‘céive’
g dûa cómme in ‘gànba’
ĝ dôçe cómme in ‘giànco’
h aspirâ cómme in te l’ingléize ‘house’ ò in to tedésco ‘haben’
ĥ guturâle cómme ‘ch’ in to tedésco ‘Bach’ ò ‘j’ in to spagnòllo ‘trabajo’
j cómme a vocâle ‘i’, ma sénsa mâi poéi arêze l’acénto
ĵ cómme a ‘j’ in to françéize ‘jardin’, ò cómme a nòstra ‘x’
k dûa cómme a ‘c’ in ‘câza’
n sénpre dentâle, cómme a ‘n’ in ‘nàtta’, mâi nazâle
s cómme a ‘s’ sórda in ‘sàbbo’ ò a ‘ç’ in ‘çénn-a’
ŝ cómme ‘sc’ in ‘sciâ’ ò ‘scjâ’
ŭ cómme ‘na bréve ‘u’ italiànn-a, sénsa mâi arêze l’acénto
z cómme a ‘z’ in ‘Zêna’
Ògni léttia a l’à o seu nómme: e vocâli i són ciamæ co-o seu mæximo són, consonànti e semivocâli co-o són segoîo da-a vocâle o (a, bo, co, ĉo, …). In ta scrîtûa de l’Esperànto mànca e léttie q, w, x, y che a ògni mòddo i pêuan êse prezénti in te fórmole matemàtiche ò scentìfiche; e seu denominaçioìn i són: kvo, duobla vo, ikso, ipsilono.
A confuxón, l’anbigoitæ semàntica ascì i vêgnan evitæ perché a scignificâto divèrso corispónde de sòlito paròlla divèrsa. Prezénpio, a paròlla homo a l’à o scignificâto de òmmo in to sénso da spêce umànn-a, e pe cóntra viro a o l’à in to sénso de màsccio, de persónn-a de sèsso maschîle; òpûre i vèrbi peti e demandi i vêuan dî tùtti doî domandâ, ma o prìmmo domandâ pe avéi e l’âtro pe savéi. Quésto veu dî che in to parlâ ò in to scrîve in Esperànto de spésso mîa tradûe no a paròlla çercàndo o seu equivalénte leterâle, ma o concétto che quélla paròlla a l’esprìmme.
Pronónçia[Càngia | modifica wikitesto]
In ta pronónçia de l’Esperànto l’acénto o càzze sénpre in sce-a penùrtima vocâle e se dêve tegnî da cónto o fæto che e léttie j e ŭ, dôe semivocâli, i no o pêuan mâi arêze. Dónca, in te ‘na paròlla cómme peu êse viro (pl. viroj), a terminaçión gramaticâle -j che a distìngoe o plurâle do nómme, de l’agetîvo e do pronómme a no méscia l’acentaçión da-a vocâle i, ò in daŭro (duâta) l’acénto o càzze in sce-a vocâle a. A-o contrâio in virino (dònna) l’inseriménto do sufìsso -in- tra a réixe vir- e a terminaçión -o do sostantîvo o méscia l’acénto da-a prìmma a-a segónda vocâle i. L’acénto o l’arèsta invariòu in sce-a penùrtima vocâle ascì quànde, specce in poêxîa pe di motîvi de métrica e cómme prevìsto da-a régola gramaticâle, o sostantîvo o pèrde a terminaçión -o.
Morfologia[Càngia | modifica wikitesto]
E paròlle i són recavæ da réixe lescicâli che in gràn pàrte i vêgnan da-e léngoe parlæ in Eoròpa in antîgo (latin, grego) e ancheu (léngoe neolatìnn-e, anglosàssoni, slâve). Scibén che exìste de paròlle aotònome, no réixe e mànco derivæ, cómme conzonçioìn, prepoxiçioìn, i avèrbi òriginâi, e interieçioìn ò l’artìcolo la, ùnico pe scingolâre e plurâle, maschîle e feminîle (no l’exìste i artìcoli indeterminatîvi "un" e "unn-a"), de sòlito e in ta fórma ciù sénplice a ‘na réixe se unìsce ‘na terminaçión ch'a càngia a segónda da natûa gramaticâle da paròlla che se dêve derivâ:
-o pe-o sostantîvo a-o scingolâre (-oj a-o plurâle): lumo / lûxe; lumoj / lûxi
-a pe l’agetîvo a-o scingolâre (-aj a-o plurâle): luma / luminôzo, luminôza; lumaj / luminôxi, luminôze
-e pe-i avèrbi derivæ: lume / luminozaménte, in mòddo luminôzo
-i pe-o vèrbo a l’infinîo: lumi / luxî
L’Esperànto o l’é ‘na léngoa aglutinànte, scìmile in quésto a çèrte léngoe de l’Òriénte; e paròlle i pêuan coscì êse conpòste con l’unión de réixe divèrse dónde l’ùrtima a l’é caraterizâ da quélla (o da quélle) che i a precêdan: vaporŝipo (bàrco a vapôre); skribmaŝino (màchina pe scrîve); skribotablo (töa da scrîtûa, scrivanîa). In ta térsa paròlla a vocâle "o" inserîa tra e dôe réixe a l’à a fonçión eofònica de evitâ l’incóntro de dôe consonànti de no fàçile pronónçia consecutîva.
In mainêa ciù conplèssa, e paròlle i l’àn òrìgine da-a concadenaçión de ciù eleménti e tra quésti i quarànta e ciù tra prefìssi e sufìssi (sénsa contâ quélli internaçionâli uzæ in ànbito técnico e scentìfico) che i pêuan intrâ in ta formaçión di vocàboli e modificâ o seu sénso. Prezénpio, s’é za vìsto prìmma -in-, o sufìsso che in ti sostantîvi che i se riferìscian a persónn-e e béstie o permétte de recavâ o feminîle da-o maschîle:
viro (òmmo, màsccio), virino (dònna); kato (gàtto), katino (gàtta)
E poscibilitæ de conbinaçión i conséntan de derivâ vocàboli conprenscìbili che i sciòrtan a esprìmme concétti conplèsci:
samideano / ménbro de ‘n grùppo de persónn-e che i condivìddan e mæxime òpinioìn (e adêuviòu cómme scinònimo de Esperantìsta); maljunulineto / vegétta Quést’ùrtima, che a peu êse scrîta ascì cómme eta maljunulino, a l’à, in mòddo leterâle, o sénso de contrâio de "zùvena persónn-a fémmina picìnn-a". Prefìsci e sufìsci i no màncan in te quésti doî ezénpi costroîi d’in gîo a-e dôe réixe ide- e jun-:
sam- (pægio, mæximo), mal- (contrâio, òpòsto), -an- (ménbro de ‘n grùppo; abitànte de ‘n lêugo giögràfico; segoâxe de ‘na religión ò teorîa ò dotrìnn-a), -ul- (persónn-a, indivìdoo) e, pe ùrtimo, -et- che o l’à a fonçión de diminutîvo.
Con e terminaçioìn -o, -a, -e, -i pàrte di tànti prefìsci e sufìsci, coscì cómme çèrte prepoxiçioìn, i pêuan dapeu diventâ sostantîvi ò agetîvi ò avèrbi ò vèrbi.
E paròlle conpòste e l’ûzo di prefìsci i són òcaxón de radópio de vocâli ò de consonànti, se no ciutösto ræo in Esperànto, ànçi, limitòu a quànde se dêve evitâ l’òmografîa tra paròlle de scignificâto divèrso, spêce in to câxo di nómmi giögràfici:
fino (fìn); Finno (Finlandéize) lumo (lûxe), mallumo (scûo); edzo (màio), edzino (mogê), geedzoj (màio e mogê) dónde atrovémmo o prefìsso, ge-, che o l’ìndica che persónn-e ò béstie de tùtti doî i sèssi, in cóbia ò in grùppo che i ségian, i vêgnan conscideræ insémme.
Pronómmi personâli[Càngia | modifica wikitesto]
Prìmma de pasâ a parlâ do vèrbo, vedémmo chîe e particolaritæ di pronómmi personâli:
mi (mi), vi (ti; Lê, de rigoàrdo ), li (lê, maschîle), ŝi (lê, feminîle), ĝi (lê, néotro pe béstie, cöse e figêu picìn), ni (noiâtri, niâtri, noî), vi (voiâtri, viâtri, voî; Voî, de rigoàrdo), ili (loiâtri, liâtri, lô). In ciù, gh’é o pronómme inpersonâle oni (se), o riflescîvo si (se) pe-o sogètto do vèrbo a-a térsa persónn-a scingolâre e plurâle, e mem (mæximo, in persónn-a, da sólo).
Se peu notâ che o pronómme vi o tradûe tànto "ti" che "voiâtri" (e ascì "Lê" e "Voî" de rigoàrdo ò cortexîa): in Esperànto, a diferénsa tra dâse do "ti" e dâse do "lê" (ò do "Voscià") a sta coscì tra o ciamâse pe nómme e l’adêuviâ di tìtoli cómme Sinjoro, Sinjorino, Fraŭlino, Doktoro, Profesoro (Sciô, Sciâ, Scignorìnn-a, Dotô, Profesô) e scìmili. Pe l’ûzo in liteatûa, ma in pràtica no adêuviòu, exìste ascì o pronómme ci (ti) con fonçión confidençiâle ò de relaçión tra persónn-a superiôre e inferiôre.
Da-i pronómmi personâli se recâva i posescîvi, agetîvi e pronómmi, con l’azónta da terminaçión -a (e, quànde necesâio, da -j do plurâle):
mia (mæ), via (teu, tò), lia (seu, sò, maschîle), ŝia (seu, sò, feminîle), ĝia (seu, sò, de béstie, cöse e figeu picìn), nia (nòstro, nòstra), via (vòstro, vòstra), ilia (seu, sò, de loiâtri), sia' (seu, sò, do sogètto de térsa persónn-a scingolâre e plurâle).
O posescîvo sia o no peu êse adêuviòu cómme sogètto da frâze:
Li alvenis kun siaj filoj / Lê o l’é arivòu con i seu fìggi
Li kaj liaj filoj alvenis / Lê e i seu fìggi i són arivæ
L’artìcolo o se peu adêuviâ davànti a-i pronómmi posescîvi, ma no davànti a-i agetîvi:
Ĉi tiuj estas miaj libroj, la viaj estas tiuj / Quésti i són i mæ lìbbri, i teu (i vòstri) i són quélli.
Verbi[Càngia | modifica wikitesto]
Invariàbili cómme e terminaçioìn gramaticâli i són ascì e divèrse dexinénse mòdâli e tenporâli do vèrbo, dexinénse ùniche pe tùtte e persónn-e, scingolâri ò plurâli (e dónca, a pàrte i vèrbi inpersonâli e a segónda persónn-a scingolâre de l’inperatîvo, no se dêve mâi òmétte i pronómmi personâli pe no creâ confuxón rigoàrdo a-o sogètto do vèrbo):
-as pe l’indicatîvo prezénte: mi skribas / mi scrîvo
-is pe l’indicatîvo pasòu: mi skribis / mi ò scrîto, mi scrivéivo, mi avéiva scrîto
-os pe l’indicatîvo futûro: mi skribos / mi scriviö
-us pe o condiçionâle: mi skribus / mi scriviéiva
-u pe vòlitîvo e inperatîvo: (vi) skribu! / scrîvi (ti)!
Se peu notâ che o pasòu o tradûe a-o mæximo mòddo pasòu pròscimo, inperfètto e trapasòu pròscimo (e ascì, faxéndo riferiménto a l’italiàn, o pasòu e trapasòu remöto, che òmâi in Zenéize i no se adêuvian);
che o condiçionâle o tradûe ascì o conzontîvo quànde l’açión a l’é ipòtética:
Se vi venus ĉi tien, tiam ni parolus / Se ti ti vegnìsci chîe, alantôa parliêscimo
che o vòlitîvo o tradûe o conzontîvo quànde vêgne esprèsso ‘n órdine, ‘na richièsta, ‘na voentæ, un dexidêio:
Mi volas ke vi helpu min / Mi véuggio che ti ti m’agiùtti a mêno che o vèrbo o ségge esperi (sperâ), kredi (crédde), timi (témme), supozi (supónn-e) e scìmili che i vêuan l’ûzo de l’indicatîvo futûro:
Mi esperas ke vi helpos min / Mi spêro che ti ti me agiutiæ
In ciù, exìste o mòddo partiçipiâle in ti ténpi prezénte, pasòu e futûro, atîvo (dexinénse -ant, -int, -ont) e pascîvo (-at, -it, -ot); ògni dexinénsa a peu avéi unn-a de terminaçioìn gramaticâli -o, -a, -e coscì che o partiçìpio o l’asùmme fonçión sostantivâle, agetivâle ò averbiâle. E fórme verbâli partiçipiâli i són, con l’aoxiliâre esti (êse), i ùnici ténpi conpòsti de l’Esperànto.
I ûxi di partiçìppi che ciù de spésso i ricôran i rigoàrdan o pasòu pascîvo in fórma de agetîvo:
'Mi memoras la lernitan lecionon / Mi me ricòrdo a leçión studiâ
e o prezénte atîvo uzòu cómme avèrbio a qualificâ l’açión esprèssa da-o vèrbo:
Lernante la lecionon, mi tre klopodas / Studiàndo a leçión, mi me inpégno bén bén
ò uzòu cómme agetîvo quànde o se riferìsce a-o sogètto de l’açión:
Mi estas lernanta la lecionon / Mi stàggo studiàndo a leçión
ò in fórma de sostantîvo:
Mi estas lernanto de Esperanto / Mi són studénte de Esperànto
A mæxima paròlla Esperanto a l’é o partiçìpio prezénte atîvo do vèrbo esperi (sperâ) e, in mòddo leterâle, a veu dî “quéllo ch'o spêra”.
E fórme verbâli negatîve i vêgnan costroîe co-a particèlla ne (no) davànti a-o vèrbo:
Ankoraŭ mi ne legis la hodiaŭan ĵurnalon / Mi no ò ancón lezûo o giornâle de ancheu
Ne legu tiun ĵurnalon! / No lêze quéllo giornâle!
dónde se védde che pe l’inperatîvo negatîvo no se adêuvia o vèrbo a l’infinîo cómme in Zenéize. Mîa fâ atençión a-o fæto che in ta frâze no peu êsighe dôe negaçioìn:
i legos neniun libron / Mi no leziö nisciùn lìbbro
Fórme interogatîve[Càngia | modifica wikitesto]
E fórme interogatîve dirètte i dêvan êse introdûte (ò a vòtte conclûze) da-a particèlla interogatîva ĉu:
Ĉu vi volas aĉeti fruktojn? / (Fòscia) ti veu acatâ da frûta?
Vi ŝatis tiun pentraĵon, ĉu? / O t’é piâxûo quéllo quàddro, vêa?
Vi surmetos ĉi tiun jaketon, ĉu ne? / Ti te metiæ sto giachê, no?
ò da ‘na ki-vorto (vorto = paròlla), un di nêuve pronómmi interogatîvi, che i l’àn ascì fonçión de relatîvi:
kiu? (chi?, che?, quæ?), kio? (cöse?), kia? (che génere, spêce, tîpo, qualitæ?), kie? (dónde?, in che pòsto?), kies? (de chi?, de quæ?), kial? (perché?, pe che motîvo, raxón, càoza?), kiel? (cómme?, in che mòddo, mainêa?), kiam? (quànde?), kiom? (quànte?, in che quantitæ?):
Kiu estas tiu viro, kiun mi vidis kun vi? / Chi o l’é quéll’òmmo che mi ò vìsto con ti?
Kiel viaj gepatroj fartas? / Cómme sta teu poæ e teu moæ?
A mæxima particèlla ĉu, ò ‘na ki-vorto, i se prezéntan in te fórme interogatîve indirètte:
Diru al mi, kion vi faris hieraŭ matene / Dìmme cöse t’æ fæto vêi matìn
Mi dezirus scii, kie vi loĝas / Mi voriéiva savéi dónde ti stæ de câza
Mi demandas, ĉu vi konas lin / Me domàndo se ti ti o conósci
In quést’ùrtimo câxo, no se dêve confónde a conzonçión dubitatîva zenéize "se" (ĉu) che a l’introdûxe l’interogaçión indirètta co-o se (se) conzonçión condiçionâle:
Se morgaŭ vi venus, tiam ni parolus pri ĉio / Se domàn voiâtri vegniéi, alantôa parliêmo de tùtto
In te frâxi adêuviæ cómme ezénpi va notòu l’ûzo da vìrgola che in Esperànto a divìdde a propoxiçión prinçipâle da quélla subordinâ.
Descórso indirètto[Càngia | modifica wikitesto]
‘Na particolaritæ scintàttica de l’Esperànto a l’é a corelaçión di ténpi di vèrbi in to descórso indirètto che a dêve corispónde a quélla che a saiéiva se a mæxima frâze a fîse esprèssa in mòddo dirètto. Quésto, a paragón do Zenéize, o pòrta a ‘na diferénsa quànde o ténpo da propoxiçión prinçipâle o l’é a-o pasòu:
Li diris: “Mi iras manĝi” / Lê o l’à dîto: “Mi vàggo a mangiâ”
Li diris, ke li iras manĝi / Lê o l’à dîto che o l’andâva a mangiâ
âtretànto sucêde quànde o ténpo da propoxiçión segondâia o l’é a-o pasòu ò a-o futûro.
Da notâ che a conzonçión subordinànte che (ke) a no va confûza con che agetîvo ò pronómme relatîvo, quésto tradûto co-a ki-vorto "kiu":
Mi diris al vi ke ankoraŭ mi ne legis la libron, kiun vi donis al mi / Mi t’ò dîto che ancón no ò lezûo o lìbbro che ti me avéivi dæto
Ki-vortoj[Càngia | modifica wikitesto]
E ki-vortoj i fàn pàrte da série de quarànt’e çìnque corelatîvi che i se òtêgnan conbinàndo di eleménti, ò monêmi, iniçiâli (çìnque) con di eleménti finâli (nêuve), ògnidùn co-i seu precîxi fonçioìn e scignificâti:
ki- (relatîvi e interogatîvi); ti- (dimostratîvi); i- (indeterminatîvi); ĉi- (eleménto indicatô de totalitæ); neni- (eleménto indicatô de negaçión ò nullitæ) -u (persónn-a, béstia ò cösa cómme specîfico ògètto do descórso); -o (cösa cómme ògètto genérico, no bén specificòu, do descórso); -a (qualitæ, tîpo, spêce); -e (lêugo); -es (propietæ); -al (motîvo, càoza); -el (mòddo, mainêa); -am (ténpo); -om (quantitæ)
Tra i tànti corelatîvi, ghe n’é divèrsci che i són paròlle d’ûzo frequénte in to descórso:
iu (quàrche, quarchedùn); ĉiu (ògnùn); neniu (nisciùn); io (quarcösa); ĉio (tùtto); nenio (nìnte); ĉies (de tùtti); tial (perciò); tiam (alôa); iam (‘na vòtta, un ténpo); ĉiam (sénpre); neniam (mâi); iom (un pö); …
Ti-vortoj[Càngia | modifica wikitesto]
A quarchedùn di dimostratîvi (ti-vortoj) se peu aconpagnâ, davànti ò dòppo, a particèlla invariàbile ĉi con fonçión de indicatô de pròscimitæ:
tiu (quéllo), ĉi tiu ò tiu ĉi (quésto); tio (quélla cösa), ĉi tio ò tio ĉi (quésta cösa); tie (là), ĉi tie ò tie ĉi (chi)
Comparativi[Càngia | modifica wikitesto]
Quàttro de quésti corelatîvi i se adêuvian pe formâ i conparatîvi de egoaliànsa (Coscì … cómme; Tànto … quànte) co-i agetîvi: Tiel … kiel; e co-i sostantîvi: Tiom … kiom I conparatîvi de magiorànsa e de minorànsa i se costroìscian con:
Pli … ol / Ciù … de; Ciù … che
Malpli … ol / Mêno … de; Mêno … che
o superlatîvo relatîvo (quànde o confrónto o l’é tra dôe sôle persónn-e ò ògètti) con:
La pli … el / O ciù … de; O ciù … fra
La malpli … el / O mêno … de; O mêno … fra
e quànde o l’é tra ‘n sogètto e tùtti i âtri do grùppo conscideròu:
La plej … el / O ciù … de; O ciù … fra
La malplej … el / O mêno … de; O mêno … fra
e o superlatîvo asolûto con l’avèrbio tre (asæ) davànti a l’agetîvo, avèrbio e vèrbo, ò co-i avèrbi multe ò tre multe (bén bén, tànto) quànde se pàrla de quantitæ.
Régola de l’acuzatîvo[Càngia | modifica wikitesto]
Se saiâ notòu, in ti divèrsci ezénpi fæti a propòxito de fórme verbâli, a terminaçión -n. A l’é a régola de l’acuzatîvo, ‘na particolaritæ de l’Esperànto, che o vêgne distìnto da-a dexinénsa ségna-câxo -n aplicâ a nómmi, agetîvi, pronómmi e, in quàrche câxo, a-i avèrbi de lêugo. L’acuzatîvo o se adêuvia quànde o vèrbo tranzitîvo o l’arêze o conpleménto ògètto, ò conpleménto dirètto:
Mi legis la belan libron, kiun mi aĉetis / Mi ò lezûo o bèllo lìbbro che avéivo acatòu
Morgaŭ mi renkontos lin kaj lian edzinon / Domàn mi incontriö lê e seu mogê
o conpleménto de mezûa:
La ĵurnalo kostas unu eŭron / O giornâle o cósta ‘n éorò
La filmo daŭris du horojn kaj duonon / O cîne o duâva dôe ôe e mêza
o conpleménto de möto a lêugo, in sostituçión de prepoxiçioìn al e ĝis che da sôle i pêuan arêze o conpleménto:
Baldaŭ mi revenos Ĝenovon (al Ĝenovo) / Fîto mi ritorniö a Zêna
Hieraŭ ni veturis Rivieron (ĝis Riviero) / Vêi sémmo andæti in Rivêa (scìnn-a in Rivêa)
òpûre co-e prepoxiçioìn en e sur che da sôle i no pêuan arêze o conpleménto:
El la ĝardeno, mi eniras en mian hejmon / Da-o giardìn, mi ìntro in câza mæ
De la tablo, la glaso falis sur la plankon / Da-a töa, o gòtto o l’é chéito in sce-o paviménto
e co-i avèrbi de lêugo, sénpre pe indicâ moviménto:
Mi volas iri tien / Mi véuggio andâ là
Irante hejmen, mi renkontis mian amikon (unu el miaj amikoj) / Andàndo a câza, mi ò incontròu ‘n mæ amîgo (un di mæ amîxi)
in te dæte:
La 22an (dudekduan) de marto de 1955 (milnaŭcentkvindekkvin) / O vìntidoî de màrso do 1955
in ti salûi e aogûri, dónde se sotinténde vèrbi cómme diri, esprimi ò deziri (dî, esprìmme, aogurâ)
Saluton! / Ciâo!, Salûo!; Bonan tagon! / Bongiórno!; Bonan apetiton! / Bón apetìtto!; Dankon! / Gràçie!
A régola de l’acuzatîvo a no vêgne aplicâ con vèrbi cómme esti (êse), iĝi (diventâ), ŝajni (pài) e tùtte e vòtte che s’é in prezénsa de predicâti nominâli, òscîa quànde o vèrbo o no l’ìndica ‘n’açión che o sogètto o l’ezércita in sce l’ògètto (predicâto verbâle):
Ĉi tiu estas la nova pulovero, kiun ŝi donacis al mi / Quésto o l’é o magión nêuvo che lê a m’à regalóu
Tiu arbo ŝajnas pomarbo / Quéll’èrbo o pâ ‘n méi
Tùtti i âtri câxi i són arezûi da-e prepoxiçioìn.
Numeri[Càngia | modifica wikitesto]
I nùmeri (agetîvi numerâli cardinâli) i són:
Unu (un, unn-a), du (doî, dôe), tri (tréi, træ), kvar (quàttro), kvin (çìnque), ses (séi), sep (sètte), ok (éutto), naŭ (nêuve), 'dek (dêxe), cent (çénto), mil (mìlle).
Nulo, miliono e miliardo (zêro, milión, miliàrdo) i no són agetîvi, ma sostantîvi e dónca i pêuan avéi e terminaçioìn -j do plurâle e -n de l’acuzatîvo.
Dêxénn-e, çentanæa e migiæa i se fórman meténdo davànti a dek, cent, mil o nùmero necesâio:
dudek (vìnti), tricent (trexénto), kvarmil (quattromîa), kvindekmil (çinquàntamîa), centmil (çéntomîa), ducenttridekmilkvarcentkvindek (230.450), …
E unitæ i se azónzan dòppo dek, cent e mil segóndo o modéllo:
dekunu (ùnze), dudekdu (vìntidoî), centtridektri (çéntotrént’e tréi), dumildekunu (dôemîaùnze), naŭcentnaŭdeknaŭmilnaŭcentnaŭdeknaŭ (999.999), …
I cardinâli i pêuan avéi e terminaçioìn gramaticâli -o, -a, -e:
-o, diventàndo sostantîvi: unuo (unitæ), duo (pâ), trio (tersétto, trîo), deko (dêxénn-a), dekduo (dozénn-a), cento (çentanâ), milo (migiâ), …
-a, diventàndo agetîvi numerâli ordinâli: 'unua (prìmmo, prìmma), dua (segóndo, segónda), …
-e, diventàndo avèrbi: unue (pe prìmma cösa, pe prìmmo), due (pe segónda cösa, pe segóndo), …
ò i sufìssi:
-on-, diventàndo fraçionâli; -obl-, diventàndo moltiplicatîvi; -op-, diventàndo coletîvi a scignificâ “in grùppi de…”.
A quésti sufìssi se azónze dapeu e abitoâli terminaçioìn -o, -a, -e. In te fórme de sostantîvi ò agetîvi, tùtti i sêgoan e régole do plurâle e de l’acuzatîvo; a-o contrâio i nùmeri cardinâli i són invariàbili. [1]

epo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn slk_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn ron_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn vec_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn epo_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn epo_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn mri_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn epo_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn epo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lvs_Latn