Dialétto arbenganéize
L'Arbenganéize (Arbenganese) o l'è 'n dialétto da léngoa lìgure parlòu prinçipalménte inta ciànn-a d'Arbénga e inta vàlle do sciùmme Arêuscia, apartenénte a-o coscì dîto grùppo do lìgure céntro-òcidentâle, do quæ o l'è a variêtæ ciù difûza.
Descriçión e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O dialétto arbenganéize o l'è 'na de variêtæ ciù inportànti da léngoa lìgure parlæ inta Rivêa de Ponénte, aprêuvo a l'infloénsa storicaménte ezercitâ da-a çitæ ingòuna, pe tànto ténpo grànde sêde vescovîle e lìbero comûne, pónto de parténsa de vàrie vîe comerciâli vèrso o Piemónte.
Óltre che inta ciànn-a o l'è difûzo inte âtre vàlli satelitâri a quésta, cómme a vàl Nêva ò a za mensonâ vàlle Arêuscia. Vèrso levànte se pœ trêuva l'arbenganéize scìn a-o pàize de Borghétto, colònia medievâle de Arbénga fondâ into 1288, pe lasciâ dòppo o pòsto a di dialétti de tranxiçión co-o grùppo do lìgure centrâle. Vèrso sùd a gh'è o pasàggio a-o dialétto arascìn, co-o quæ se formàn i dialétti de tranxiçión parlæ inta vàlle do torénte Lerón. Ciù estéiza a l'è a prezénsa inte l'entrotæra, lóngo o córso do sciùmme Arêuscia, dónde se pœ trovâ l'arbenganéize scìn inta provìnsa de Inpéria, a l'altéssa do comûne de Çeie. Ina variêtæ streitaménte ligâ a l'arbenganéize a l'è parlâ into comûne de Montegròsso Ciàn de Læte ascì, pàize óltre o quæ e parlæ locâli prezentàn magioî infloénse da-i dialétti de l'inpériéize òpû, vèrso nòrd, de l'Ormeàsco, pàrte do grùppo do Lìgure alpìn. Vèrso nòrd són ascì riconducìbil a l'arbenganéize e parlæ da Vàl Nêva, méntre i dialétti da vàl Pennavaire e, a-o de la do còlle Sàn Benàrdo, de Garésce prezentàn 'na fòrte conponénte ingòuna, scibén che séggian de parlæ de tranxiçión.
Grafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cómme pe tànte âtre variànte da léngoa lìgure, pe l'arbenganéize a no l'exìste 'na grafîa tradiçionâle inta quæ trascrîve o dialétto scibén che in ténpi ciù recénti, co-a raxón de fisâ a parlâ de mòddo da conservâ 'na testimoniànsa scrîta, se són avûi di tentatîvi in tâ sénso.
Tra e vàrie propòste s'aregordàn, prezénpio, a grafîa adêuviâ da-o giornalìsta e poêta Vincenzo Bolia pe-e sò òpie[2], e quélla adêuviâ da Angelo Gastaldi into sò "Disiuna-iu Arbenganese", a ciù conplêta arecugéita de pòule into dialétto arbenganéize pe òua disponìbile.
Testimoniànse scrîte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Marina Manieristi, Simonetta Maccioni e Giuseppe Marchini, In saccu de parolle, Arbenga, Delfino Moro.
- Angioletta Romagnoli, Rime in dialetto Ligure albenganese, Arbenga, 1986.
- Nada Ricci Torri, ...e te ghe daggu a zunta!, Arbenga, Delfino moro, 1981.
- Vincenzo Bolia, Liguria e altre poesie nel dialetto ligure di Albenga, Zena, Nuova Editrice Genovese, 2010.
- Vincenzo Bolia, Pensceṛi… paṛolle, 3ª ed., Melegnano, Montedit, 2015, ISBN 978-88-6587-5544.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dæto stimòu in sciâ bâze da popolaçión de l'àrea interessâ (inclûza quélla de àree de tranxiçión) e do dæto ISTAT in sciâ difuxón de léngoe regionâli, in perçentoâle, a-o 2015
- ↑ Bolia, 2015, pp. 18-21
- ↑ Adataménto da generâle grafîa in u a l'arbenganéize
- ↑ Ascì ê, co 'n són ciù cùrto
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Luciano Livo Calzamiglia, Preghiera alla Vergine di Anonimo albenganese - 1461 - Sanctisima Regina Maire de Dè (abstract), in Vetta, vol. 10, n. 2, 1979, p. 12. URL consultòu o 24 arvî 2021.
- (IT) Emilio Azaretti, Testi trecenteschi in volgare albenganese, in Rivista di studi liguri, vol. 51, n. 1-3, 1985. URL consultòu o 18 arvî 2021.
- (IT) Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga, in sce liguria2000news.com. URL consultòu o 15 arvî 2021.
- Angelo Gastaldi, Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese, Arbenga, Tipolitografia F.lli Stalla, 2009.
- (IT) Redazione Corsara e (relatô) Fiorenzo Toso, Il bacino fluviale del Centa: aspetti linguistici, in sce albengacorsara.it, 22 màrso 2019. URL consultòu o 19 arvî 2021.
lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn vec_Latn srd_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn