Repùbrica Zenéize
A Repùbrica Zenéize a l'é stæta 'na naçión ch'a l'é nasciûa inte l'ànno 1814, aprêuvo a-a chéita de Napolión Bonapàrte e do Prìmmo Inpêro françéize. Da l'existénsa asæ brêve, a s'é conclûza de facto[3] con l'anesción, decîza into Congrèsso de Viénna, a-o Régno de Sardégna a-i 4 de zenâ do 1815. O sò sôlo càppo de stâto, ö sæ o prescidénte do govèrno provizöio, o l'é stæto Gêumo Særa[4].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Aprêuvo a-a chéita de l'inpêro napoliònico in Frànsa, tùtte e dipendénse conquistæ da-o Bonapàrte caziàn unn-a dòppo l'âtra, destacàndose da-o govèrno centrâle e pasàndo sótt'a-o contròllo da coaliçión anti-napoliònica.
In particolâ, a çitæ de Zêna a l'é stæta òcupâ a-i 20 de arvî do 1814 da 'na squàddra navâle da marìnn-a ingléize sótt'a-o comàndo de l'amiràlio William Bentinck o quæ, gràçie ànche a l'agiùtto da popolaçión zenéize, o l'é ariêscîo a scaciâ in pöco ténpo e ùrtime trùppe françéixi do generâle Maorìçio Gnàçio Fresia, barón d'Oglianico[7].
Cómme a çitæ a l'é stæta liberâ, o Bentinck, in contràsto co-i órdini riçevûi da-o minìstro da goæra do sò pàize[8], a-i 26 de arvî o l'à proclomòu che a Ligùria a l'êa ofiçialménte liberâ, ripristinàndo e lézze in vigô into 1797 e andàndo coscì a ricreâ 'n govèrno repubricàn indipendénte, a l'inségna de teorîe da Restaoraçión.
O tèsto do proclàmma do Bentinck o çitâva[9][10]:
Cómme prescidénte do govèrno provizöio da Repùbrica Zenéize, 'n òrgano dotòu ségge do potêre legislatîvo che de quéllo esecutîvo, o l'é stæto nominòu o Gêumo Særa. Tra i âtri o gh'êa l'Agostìn Fiéschi, o Giancàrlo Brìgnoe e i avocâti Lùcca Solâri e Giöxèppe Gandolfo[11].
A ògni mòddo, o Congrèsso de Viénna o l'êa ancón into pìn di sò travàggi e, a-o sentî de quésta nêuva, o Vitöio Manoælo I, che da pöco o l'êa stæto ànche lê restaoròu in sciô tröno do Régno de Sardégna[12], o l'à fæto vài e promìsse fæte da-e poténse aleæ de Inghiltæra e Rùscia vèrso de lê into 1805, quànde o l'êa stæto promìsso che, a-a caciâta do Napolión da-a pàrte continentâle do sò régno, a saiéiva segoîa l'anesción de tære de Zêna a-i sò domìnni. L'òbietîvo prinçipâ di sardegnòlli o l'êa defæti o contròllo da rivêa lìgure, dæto che quésta a l'êa l'ùnico òstàcolo ch'o se fraponéiva tra o Piemónte e l'âtro sò domìnio da Sardégna, óltre a-o fæto che o contròllo do pòrto de Zêna o l'êa de grànde rilevànsa a livéllo comerciâle into Mâ Mediterànio, scibén che in mezûa minô rispètto a-o pasòu. De segûo o posésso da Ligùria o l'aviéiva raprezentòu 'n inportànte òbietîvo stratégico e militâre ascì, óltre che costitoî pe-i teritöi oustrìachi in Itàlia do Régno Lonbàrdo-Véneto 'n coscì dîto stâto cuscinétto cóntra e futûre iniçiatîve militâri da Frànsa.
A despæto di vàrri tentatîvi di deleghæ zenéixi a-o Congrèsso de Viénna de mantegnî l'indipendénsa do stâto zenéize e a sovranitæ naçionâle do pòpolo lìgure, a raxón polìtica a-a fìn a l'é prevalûa e dónca o govèrno provizöio de Zêna, de comùn acòrdio, o l'à abandonòu o potêre pe protèsta a-i 26 de dexénbre 1814, eséndo a ciù pàrte di zenéixi contrâia a pèrde a pròpia secolâ indipendénsa 'n'âtra vòtta, pe de ciù a vantàggio do vixìn Piemónte, de lóngo fónte de goære e de sachézzi.
Dónca, a-i 4 de zenâ do 1815, i ingléixi àn consegnòu a çitæ e e tære de Zêna inte moén do sò nêuvo governatô pe l'òcupaçión sabòuda, o maresciàllo Gnàçio Thaon de Revel.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Fiorenzo Toso, Storia linguistica della Liguria: Dalle origini al 1528, Recco-Udine, Le Mani, 1995.
- ↑ (IT) Fiorenzo Toso, La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali. Profilo storico e antologia, Recco-Udine, Le mani, 2009-2012.
- ↑ Dæto ch'o no l'é stæto òrganizòu nisciùn plebiscîto pe votâ in sciâ sò anesción a-o Régno de Sardégna, de iure a Ligùria a l'é ancón 'n teritöio militarménte òcupòu.
- ↑ (IT) Claudio Costantini, La Repubblica di Genova, Zêna, UTET, 1986, ISBN 88-02-03985-2.
- ↑ Spînoa, 1863, p. 19
- ↑ Inte l'inmàgine se pêu védde o Vinçénso Spînoa, maire da çitæ, l'arçivéscovo de Zêna Giöxèppe Màia Spìnn-a e o generâle Maorìçio Gnàçio Fresia.[5]
- ↑ Spînoa, 1863, pp. 15-21
- ↑ Spînoa, 1863, pp. 22-23
- ↑ (IT) William Bentinck, Proclama del Generale Bentinck Comandante in capo dell'Armata Britannica nel Genovesato, in sce francobampi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2021.
- ↑ Spînoa, 1863, p. 28
- ↑ Spînoa, 1863, pp. 27-28
- ↑ Co-o decrétto do 21 de màzzo do 1814, Spînoa, 1863, p. 36
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Giuseppe Martini, Storia della restaurazione della Repubblica di Genova l'anno 1814 sua caduta e riunione al Piemonte l'anno 1815, Àsti, A. Raspi e comp., 1858.
- (IT) Masimiliàn Spînoa (fìggio), La Restaurazione della Repubblica Ligure del MDCCCXIV, Zêna, co' tipi del R. I. de' sordo-muti, 1863.
- (FR) Gêumo Særa, Sopra la città di Genova negli ultimi tempi, memöie, inédito.
lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn vec_Latn vec_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn vec_Latn vec_Latn ita_Latn