Dûxe da Repùbrica de Zêna
O Dûxe (prononçiòu /ˈdyːʒe/) o l'stæto, da-o 1339 a-o 1797, 'na figûa centrâle do potêre costitoîo inte l'antîga Repùbrica de Zêna. O dûxe de Zêna o l'êa ciamòu iniçialménte co-o tìtolo de "ecèlso", divegnûo pöi "ilustrìscimo" ò "ecelentìscimo" e, a-a fìn, "serenìscimo prìnçipe", "scignôro" ò "altéssa serenìscima".
O prìmmo dûxe, a l'época ancón dîto dùcca ò prìnçipe sovràn, elètto con dignitæ perpétoa (scibén che in realtæ o l'é de ræo stæto coscì) o l'é stæto o Scimón Bóccanéigra, ciamòu a 'sta càrega chi "a furô de pòpolo" a-i 23 de dexénbre do 1339. Quésta dæta a ségna l'inìçio inte l'antîga repùbrica mainâ de l'etæ stòrica di "dûxi perpétoi", perîodo ch'o l'é duòu scìnn-a-o 1528, ö sæ quànde o l'é incomensòu quéllo di coscì dîti "dûxi bienâli". Quésto segóndo perîodo, into quæ a dignitæ do dûxe a l'êa de duâta bienâle, o l'é continoòu scìnn-a-o moménto da fìn do duxægo into 1797, aprêuvo a-e prìmme Cànpagne d'Itàlia de Napolión Bonapàrte, con l'instituçión da Repùbrica Lìgure e a sò sucesîva anesción a-o Prìmmo Inpêro françéize.
A nomìna do Bóccanéigra, sostegnûa da-a corénte di mascheræ (a l'época dîti inmascaræ) da çitæ, a l'à portòu a l'escluxón di esponénti do partîo di ranpìn da ògni càrega pùblica. Scimilménte o saiâ inpedîo, into córso da secolâ stöia da Repùbrica de Zêna, a vàrie famìggie de nobìli zenéixi, de tùtte e dôe e pàrte, de anbî a-o duxægo.
Insémme a-a vegnûa do duxægo, se són svilupæ de nêuve inportànti cazàdde, cómme quélle di Adòrni, di Goàrchi, di Fregôxi e di Montâdi, e quæ diventiàn co-o ténpo a nêuva clàsse dominànte do potêre òligàrchico. 'Ste cazàdde chi, che són indicæ co-o nómme de "Capéllaççi", se són rivelæ ancón ciù violénte e anbiçiôze de quélle da vêgia nobiltæ, i quæ ménbri àn de lóngo çercòu de conservâ o pròpio predomìnio çitadìn.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
I çìnque perîodi[modìfica | modìfica wikitèsto]
O perîodo di dûxi, scibén che o l'é stæto o ciù inportànte, o corispónde sôlo a doî di çìnque moménti da stöia da Repùbrica de Zêna, clasificâ segóndo a sò fórma de govèrno:
- Perîodo di Cónsoi: o l'iniçia con l'efetîvo consegoiménto de l'indipendénsa e l'instituçión da Compagna Communis into 1099. O govèrno o l'êa rètto da di cónsoi, de spésso co-ina fórma de diarchîa inta quæ 'n cónso, quéllo "de Stâto", o l'avéiva fonçioìn de direçión politìca e militâre e l'âtro, o cónso dîto "di Ciæti", o l'aministrâva a giustìçia.
- Perîodo di Poistæ: pasàggio divegnûo necesâio aprêuvo a-a crescénte instabilitæ da prìmma fórma da Repùbrica; o pòrta a-o govèrno di Poistæ estèrni a-a çitæ, de mòddo che no foîsan lighæ a-e sò lòtte polìtiche.
- Perîodo di Capitànni do pòpolo: pasàggio òbligòu aprêuvo a 'na nêuva fâze de instabilitæ dovûa a-e lòtte tra i schieraménti di ranpìn e di mascheræ.
- Perîodo di Dûxi a vìtta (1339-1527): o coincìdde co-o sécolo de màscimo splendô da Repùbrica, scibén ch'o l'é stæto 'n govèrno ciù outoritâio di âtri. Inte 'sto perîodo chi, tra i 27 dexénbre do 1435 e i 28 de màrso do 1436, o govèrno da çitæ o l'êa afidòu a-i coscì dîti "capitànni de libertæ"
- Perîodo di Dûxi a carèga bienâle (1528-1797): l'ùrtimo da stöia da Repùbrica indipendénte, inte quésti ànni a s'êa consolidâ 'na fórma de govèrno aristocràtica.
I Dûxi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe numerôxi dûxi a vìtta, a pròpia càrega a no s'é rivelâ ezataménte tâ, con câxi de dûxi che són stæti adreitûa licençiæ o mæximo giórno da sò nomìna, sorviatùtto cómme consegoénsa de crîxi politìche ch'àn ribaltòu o stâto de cöse, portàndo i nêuvi elètti a de aspresciæ demiscioìn. Però o l'é ànche sucèsso che 'n dûxe o foîse reciamòu a ricrovî quésta carèga pe 'na segónda vòtta, ò pe 'na tèrsa ò 'na quàrta ascì, cómme governatô ò in qualitæ de "sarvatô da pâtria". Óltre a quésti doî câxi de dûxi dimiscionâi in giornâ ò di ritornæ in carèga, a gh'é stæta ànche quàrche òcaxón inta quæ, a-o duxægo, i nobìli se són sucedûi pe parentêla, co-o pasàggio da carèga ch'o l'avegnîva da poæ a fìggio ò tra fræ, e vàrri dûxi ch'êan cardinæ ò arçivéscovi a-i quæ o l'é stæto afidòu o govèrno da çitæ.
Into perîodo do duxægo a vìtta, inti moménti quànde a Repùbrica a l'êa sotopòsta a-o contròllo forèsto, a l'é stæta adotâ pe 'n çèrto ténpo cómme fórma de govèrno quélla de dediçioìn ò di governatorâti. Defæti, a-o pósto di dûxi, divèrsci són stæti i regénti pe dediçión, i quæ aministrâvan a çitæ de Zêna pe cónto de quélle scignorîe che ne avéivan o contròllo, cómme i Sfòrsa, i Viscónti ò i françéixi.
Inta stöia da Repùbrica de Zêna o gh'é stæto 'n totâle de 173 dûxi a-o potêre; 34 di quæ co-o mandâto perpétoo e 139 con quéllo bienâle. O duxægo ciù lóngo o l'é stæto quéllo de Doménego Fregôzo, co-ina dûata de ciù ò mêno 8 ànni (13 agósto 1370 - 17 zùgno 1378), méntre tra i ciù brêvi, de sôlo 'n giórno ò adreitûa de quàrche ôa, o gh'é stæto quéllo de Antöniotto Adórno into 1378, Federîgo da Pagànn-a into 1393, Cleménte Promontöio into 1393 e Batìsta Fregôzo into 1437.
Tra quélli ch'àn ricovèrto a càrega de dûxe ciù vòtte se pêuan aregordâ l'Antöniotto Adórno, con quàttro mandâti, e Tomâxo Fregôzo, Ludovîco Fregôzo e Pòulo Fregôzo, tùtti e tréi montæ a-o potêre pe træ vòtte. Pe de ciù, l'ùrtimo di quésti, o l'é stæto un di câxi de contenporània goìdda polìtica e religiôza da çitæ, eséndo ségge dûxe che cardinâ e arçivéscovo de Zêna. Co-i sò 13 esponénti elètti a-o duxægo, a l'é stæta a famìggia di Fregôxi l'Albèrgo che ciù vòtte o s'é trovòu a-a goìdda da Repùbrica, sôlo into perîodo da carèga a vìtta.
Into perîodo di dûxi da-a carèga bienâle, duòu pe-i tréi sécoli da-o XVI a-o XVIII, o gh'è stæto quàrche câxo de ricandidatûa cómme quéllo do Pêo Duràsso, dûxe inti ànni 1685-1687 e arivòu a-o segóndo pósto inte eleçioìn do 1693 e do 1697, ò de Cézare De Frànchi, dûxe into biénio 1721-1723 e in córsa inte l'eleçión do 1734. A ògni mòddo, scibén che a poscibilitæ do dóggio mandâto a no l'êa do tùtto proibîa inta rifórma de l'Andrîa Döia, in pràtica a no l'é mâi stæta atoâ pe dâ 'n giùsto e ciù "aristocràtico" càngio tra e vàrie goìdde a-o duxægo de divèrse famìggie da nobiltæ zenéize. L'ùnico câxo stòrico de 'n dóggio mandâto o l'é stæto quéllo do Giàcomo Màia Brìgnoe into biénio 1779-1781 e in quéllo 1795-1797; o quæ, pe de ciù, o l'é stæto l'ùrtimo dûxe a goidâ a Repùbrica de Zêna aprêuvo a-a sucesîva chéita de quésta pe-e consegoénse de goære napoliòniche, e quæ àn portòu a-a creaçión da coscì dîta Repùbrica Lìgure.
Into perîodo do duxægo do Zâne Françésco Brìgnoe Sâle, inti ànni 1635-1637, s'é arivæ a 'n inportànte conpromìsso in scî tìtoli do dûxe e a sò instituçión, ch'a saiâ da quéllo moménto riconosciûa in ànbito internaçionâle co-a mæxima dignitæ di âtri sovrén e, dónca, co-in ràngo magiô de 'n "sénplice" dùcca do Sâcro Româno Inpêro. Con quéste motivaçioìn, a colònia zenéize da Còrsega a l'é stæta riconosciûa cómme 'n règno da Repùbrica de Zêna, co-o tìtolo do sò càppo de stâto ch'o l'êa dónca diventòu quéllo de "dûxe e rè de Còrsega". 'Sto apelatîvo chi, asónto pròpio a partî da-o Brìgnoe Sâle e pe tùtti i dûxi sucesîvi (limitataménte a-o perîodo do pròpio duxægo bienâle), o l'é restòu a-i dûxi de Zêna scìnn-a-o 1736, aprêuvo a-a proclamaçión de l'indipendénte Régno de Còrsega, e cesàndo do tùtto a-i 7 de zùgno do 1746, co-o duxægo de 'n âtro Brìgnoe Sâle, o Zâne Françésco e co-o pasàggio de l'ecs-colònia inte moén di françéixi. Ànche inta Repùbrica Lìgure, Stâto creòu a-o pósto da Repùbrica de Zêna con l'òcupaçión françéize, o càppo do govèrno o l'avéiva a carèga de dûxe (a-o mêno dòppo l'intrâ in vigô da costituçión do 1802), incàrego ricovèrto sôlo da Gêumo Loîgi Duràsso, fìggio do Marçéllo Duràsso, aprêuvo a-a sucesîva anesción a-o Prìmmo Inpêro françéize
A cronologîa di tùtti i dûxi che se són sucedûi a-a goìdda da Repùbrica de Zêna a l'êa iniçialménte contegnûa inti àtti da Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria.
Eleçión a loterîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o 1576, co-a coscì dîta rifórma do "Garibétto" vosciûa da l'Andrîa Döia, o l'é stæto adotòu 'n scistêma d'eleçión bazòu in sce 'n dóggio sciortézzo. Quésto o l'à mìsso e bâze pe-o sucesîvo zêugo do semenâio, creòu ciù ò mêno inte l'ànno 1630, e che, segóndo a tradiçión, o s'é svilupòu gràçie a-a difûza pratìca di zenéixi de scométte in sce ògni cösa, arivàndo coscì, co-o nêuvo scistêma d'eleçión da mascìma carèga de Zêna, a pontâ in scî nùmeri abinæ a-i elètti a-i Serenìscimi Colêgi. Da quésto fæto vegnan ànche i atoâli 90 nùmeri: defæti, dòppo 'n prìmmo moménto into quæ êan 120, i candidæ a-a carèga de dûxe che parteçipâvan a-o sciortézzo êan pròpio novànta[1].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Sergio Bonadonna e Mario Marcenaro, Rosso Doge: i Dogi della Repubblica di Genova dal 1399 al 1797, Zêna, De Ferrari Editore, 2018, pp. 220, XVI, ISBN 978-88-6405-998-3.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Dûxe da Repùbrica de Zêna
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Governi e governanti della Repubblica di Genova, in sce francobampi.it. URL consultòu o 19 seténbre 2021.
lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn