U Burghettu (Aròscia)
U Burghettu (ascì U Burghettu d'Aròscia, in zenese O Borghetto, in urmeàscu Bulghettu[4], in italiàn Borghetto d'Arroscia), l'è in cumün da pruvinsa de Imperia cun 426 abitanti (datti agiurnài au 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Burghettu u l'è travesau da u sciümme Aroscia, ch'u da ascì u numme a u paise, e da u so afluènte Rian Calabbria. Se tröva inta meddia valà, inte l'entrutèra de Arbenga da a quale u dista ménu de 20 chilometri. U cunfina a nord cun Cravaüna (CN), a nord est cun Àuguia, a est cun Ransu, a sud cun Casanöva (SV), a ovest cun Vesàrgu e A Cêve.
Frasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gh'a cumme frasiui: Gavenü(r)a, Gazzu (d' Aròscia), Leverùn, Muntecalvu, Übaga e Übaghetta.
Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Zà in epuca pre rumàna i teritòi da vàla Aròscia i l'éan stài ucupài dae pupulasiùi ligüi antighe, prubabilmente ligàe a a tribù di Epanteri, scacciài da l'avansà rumana avegnüa turnu au 180 a.C.[5] Doppu l'Impeu Roman ascì u territoiu du Burghettu l'è stàu interessau da e invaxuì di barbari[5], cun duminasiuì Longobarde e di Franchi. In tu periudu carulingiu u l'éa passàu assemme ai atri paixi du funduvalle sutta u Cuntadu de Arbenga e, ancua doppu, in tu periudu sucescìvu, sutta a a Marca Arduinica inseìu inta giurisdisiun du cumitattu arbenganese.[5]
A fundasiùn de 'n insediaméntu in furma stabile u l'è da sercà intu periudu de l'àtu mediuevu, quande a magiurànsa da pupulasiùn du funduvàlle a se trasfeìsce inte 'sta zòna, ciü favurevule pé e cultivasiùi e au sfrütamèntu de l'ègua di turenti lucàli pé a impiantà di müìn.
U Burghettu u vegne dunca numinàu intu 1496 quande u cumpaìsce pe a primma otta in t'in attu cun a dicitüa latina "ecclesia Sanct Marci de Burghetto"[5].
Quande a se desfà a Marca u duminiu in sciù bùrgu u pàssa sutta i marchesàu de Clavesana. Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn du Burghettu a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevése, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca. Particulàre a cundisiùn di abitài de Leverùn e de Gavenüa, che, a a morte di marchexi lucàli i vegnàn anesci au növu marchesàu de Süccaellu, faxendu parte de in ünicu feudu cun u vixìn castellu de Àuguia. Intu 1522 a Repübbrica de Zena a càtta u feudu du Burghettu e u paìse u entra a fa parte du mandamentu da Cêve, c'u cumprendeva in tutàle chinze burghi da vàlà. U segue düante tüttu questu periudu e sorti da vixìna Cêve, i àtri sentri i vegnan anesci doppu, cun a fìn ascì de e battaie fra Zenexi e Savoia pe u cuntrollu de Süccaellu. A situasiùn a cangia in moddu sustansiàle quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe (u và a fà parte du cantùn de Rànsu primma, poi de quellu cevése), smembrà intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu Munenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Impeia.[6]
Düante a segunda guèra mundià i se ponan rintracià paéggi episòdi de Rexistansa, cume quellu de Silviu Bunfante, chi feìu in t'in impurtante battàia. Poi cun a Brigà a véllu dedicà, c'a a l'éa sciurtìa a taià e vìe de cumünicasiùn fra U Burghettu e Vesargu e, sabutandu e uperasiùi tedesche. Doppu u cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana.
Difernri i cangiamènti terituiàli subìi, difatti intu 1877 u 'sciòrbe u cumün de Übaga (cumprendente ascì Übaghetta e Muntecalvu) e intu 1928 ascì Ransu e Àuguia, questi dui chi ricustituìi intu 1947.
I ürtimi cangiamènti i sun da riscuntrà intu 1949, quande Gavenü(r)a a vegne destaccà da Àuguia pé entrà a fa pàrte du Burghettu. Dau 1955 u cumün u pìa u nume uffisiàle, 'zunzendu u sufissu "d'Aroscia", pe distinguelu da àtri cumüi (fra tütti U Burghettu San Spirtu, in pruvinsa de Savuna).
Da l'ànnu 1973 au 31 de dixembre 2008 u cumün u l'ha fàu parte da Cumunitài Muntana de l'Àta Valà de l'Aròscia poi supressa. Dau 2014 u l'è pàrte l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia.[7]
Inte l'ànnu 2017 a l'è stà prupòsta a fuxiùn di cumüni du Burghettu e de Àuguia in te in sùlu, c'u duieva pià u numme de Aròscia vista a stòia cumüne fra i dùi teritòi. U növu ente u daieva cuscì u segundu centru aruscìn (fra quelli in pruvinsa de Impeia) pé grandessa doppu A Cêve.[8]
Abitànti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[9]
Minuànse Furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Burghettu d'Aroscia i sun 42.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livellu religiùsu u teritòiu du Burghettu u l'è divìsu in 5 parocchie, chella de San Marcu, de San Cuumbàn (a Gavenüa), de San Benardìn (Gazzu d'Aròscia), de San Benàrdu (a Leverùn) e de San Antoniu, Luensu e Giuvanni (a Übaga, ciü Übaghetta e Muntecalvu).
Géxe du Burghettu[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da parocchia de San Marcu u 'Vangelista intu sentru du Burghettu. A strutüa udièrna a l'è 'na rivixitasiùn du XVII seculu, basà prubabilmènte de 'n àtru edifissiu, in stìle baroccu, cuntempuranea au campanì. A cunserva l'antìga funte bateximàle in prìa négra travaià.
• Uatòiu de San Marcu u 'Vangelista, u se tröva de fiancu a a paruchiàle.
Géxe de Gazzu[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa de San Bernardin da Sénna, se tröva a Gazzu d'Aroscia.
• Capeletta de Sant'Apolonia a Gàzzu.
Géxe de Gavenüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da Parocchia de San Cu(r)umbàn inta frasiùn de Gavenüa, a l'éa stà fundà dai muneghi benedetùn in sce l'ìsua Gainàa, presènti ascì ascì a A Cêve e Tàggia. L'edifissiu udièrnu u l'è du XVIII seculu fra u 1768 e u 1796 u l'éa stàu custruìu grassie a e elargisiùi generuse de Francesco Vannenes (imprenditù zenese, de uigìne aruscìna).[10]
• Santuàiu dedicàu ai Santi Cosma e Damiàn, custruìu intu XIX seculu in sce in pilùn zà existente, basàu in sce in edifissiu antigamènte apartegnüu ai benedetìn. Se tröva a Gavenüa, vixìn a a stradfa pruvinsale, restauàu inti ànni Sinquanta, a l'è ugettu de devusiùn in tütta a valle Aròscia, ma ascì in quella du Pennavaire e in quella du Tànau.
Géxe de Leverùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da Parocchia de San Benàrdu, a se tröva intu sentru da frasiùn.
Géxe de Übaga[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Gexa da parocchia de Sant'Antoniu, a Übaga. A custudisce ina antiga pàla d'altà atribuìa au pitù Pietro Guido de Ransu e ina funte bateximàle du 1504.
• Géxa de San Luénsu, inta frasiùn de Übaghetta.
• Géxa de San Giuvanni Batìsta inte l'abitàu de Muntecalvu
• Géxa de San Coximu.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumìa du paìse a l'è bazà in moddu prevalènte in sce l'agricultüa: i se cultìvan e uìve taggiàsche e e varietài d'üga lucàli. Atìvu u l'è l'alevaméntu, specialmènte de e vàcche. Rilevante a prudusiùn de legnàmme e a rocòlta de e castàgne e di fùnzi.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu du Burghettu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu au Burghettu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.
Cuxìna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Amaétti de Gavenüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tipici da frasiùn de Gavénua i sun i amaétti, dùsi da a furma ciàna, dau güstu de mandurle e amé, e dunca lezermente "amài", i sun spessu 'cumpagnài cun u vìn du Prève, pigàu passìu.[11]
Asuciasiùi spurtìve[modìfica | modìfica wikitèsto]
Intu teritòiu cumünàle a se tröva l'asuciasiùn Pro Loco Leverùn, cun u càmpu da bocce, sport tàntu praticàu inta valà.[12]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Festa di Santi Cosma e Damiàn, a se tegne a Gavenüa u 27 de setembre, cun e celebrasiùi religiuse intu santuàiu e a sagra uferta da a pro loco, c'a mette a dispusisiùn i "casùi".[13]
• Festa de San Miché, a se tegne a Gavenüa u 29 de setembre, cun e celebrasiùi religiuse inta géxa paruchiàle e a relatìva sagra intu burgu.[13]
• Festivàl müxicàle Cian du Figu, u se tegne a Gazzu d'Aroscia in aùstu, in lucalitài Cian du Figu, cun müxica dau vìvu, servìssiu bar e panìn.[14]
• Sagra da Buridda, in frasiùn de Leverùn, a se tegne intu meze d'aùstu, cun a tipica buridda lucàle e atri piàtti da tradisiùn.[15]
• Festa du Surisü, in aùstu a Gazzu, cun zöghi péi matetti e a cuxìna lucàle.[16]
• Prucesciùn du Venardì Santu a Gavenüa, cun e diverse cunfraternite lucali e a rapresentasiùn de l'esercitu seleste, de antìga tradisiùn.[17]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu du Burghettu d'Aroscia u l'è 'traversàu da a Stradda Statàle 453 da valà de l'Aroscia (SS 453), che u culega cun Ransu a est e cun Vesargu a ovest. Dau 2001 a l'è stà avèrta a variante c'a pàssa au de föa dau paìse, cun di növi viadòtti e galerìe in sce l'Aròscia. Burghettu u l'è culegàu cun Übaghetta grassie a a Stradda pruvinsàle 11 (SP 11), cun Gàzzu pé a SP12, cun Gavenüa pé a SP 13 e cun Übaga e Muntecàlvu cun a Stradda pruvinsàle 83 (SP 83). Leverùn u l'è poi razunzibile da Àuguia cun a SP 15.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàtu Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 zügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Andrea Gandolfo, La provincia di Imperia: storia, arti, tradizioni. Volume 1, Peveragno, Blu Edizioni, 2005.
- ↑ (IT) Scheda du Burghettu, in sce unionevallearroscia.it. URL consultòu o 18 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A nàsce l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia, in sce anci.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ (IT) U nasce Aròscia, u cumün fuxiùn fra U Burghettu e Àuguia, in sce riviera24.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL consultòu o 28-12-2012.
- ↑ (IT) A paruchiàle de Gavenüa, in sce culturainliguria.it. URL consultòu o 17 zùgno 2021.
- ↑ (IT) I amaétti de Gavenüa, in sce lacasettadiranzo.it. URL consultòu o 17 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Leverùn, u campu da bocce, in sce campobocce.it. URL consultòu o 17 zùgno 2021.
- ↑ 13,0 13,1 (IT) Festa di Santi Cosma e Damiàn, in sce rivieraeventi.it. URL consultòu o 18 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Festivàl müxicàle Cian du Figu, in sce rivieraeventi.it. URL consultòu o 18 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Sagra da Buridda, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 18 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Festa du Surisü, in sce eventiesagre.it. URL consultòu o 18 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Gavenüa, l'esercitu seleste, in sce riviera24.it. URL consultòu o 18 zùgno 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce U Burghettu
lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn lmo_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn vec_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lmo_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn vec_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn