Dialettu garescìn
U Dialettu garescìn (lucalmente Dialöttu ed Garésce o garescén, scrìtu ascì garescìn o gareshìn, in urmeàscu rézu cumme garascìn o garaššin a segunda du metudu duve(r)àu, in zenese Dialétto garescìn, in italian Dialetto garessino) l'è in dialettu de genere ligure-arpin (stessa famîa du dialéttu Brigascu e de l'Urmeascu).
G'ha de inflesciùn derivàe dau dialettu arbenganese (specialmènte) e da quellu piemuntese. L'è pé questu cunscideàu 'n dialettu de transisiùn.[6]
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E urigini de stu dialettu chi sun légàe a-a pusisiùn strategica du paìze de Garesce, cruxéa de stradde fra u Piemunte e a Ligü(r)ia, da i fòrti legàmmi cùn a Rivéa de Punènte, suviatüttu cun a sitài d'Arbenga, cun a parlà che a l'è bén influènsà da u dialettu arbenganese, mescciau cùn inflesiùi da lengua piemuntese, ma nu mancàn ascì derivasiùi legàe ai dialetta da valà du Burmia in tu léscicu, pé vixinànsa cùn e zone de Caissàn e de Bardenei, andandu a metîse inte quellu ch'u l'è l'insemme dialetâle ligü(r)e prezente au de sà de Cevetta, intu cumün de Priöa. [6]
Ancöi l'è parlau da tòstu a magiurànsa da pupulasiùn garéscìna, anche se nu ghe sùn stimme ufisiàli in sce u nüme(r)u di parlànti. Sun ésclüze e frasiùi de "Cirixöa" (o ascì Cirixeua, a Garesce Cerjöra) e de "E Vòte", geugraficamènte ligüri, dunde se pàrla 'na variante ligure de stàmpu arbenganese .
Intu 2020 l'è stau scritu e pübricàu da Piero Camelia, Romano Nicolino e Rodolfo Pelagatti u disiunàiu Italian-Garescìn e Garescìn-Italian de tòstu 8000 pa(r)òlle, pé sarvaguardà a variante e-e tradisiùi lucali.[7][8][9]
Funulugìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livellu de funulugìa u dialettu de Garesce u prezenta carateristiche cumüi cun quelli de Urmea e de Priöa, furtemente influensài dae zone linguistiche vixìne, parte de clascificasiùi Ligure de sentru-punente, de l'Utrazuvu de punente e Arpìn.
- -pl-: l'éxitu utegnüu dau gruppu latìn pl u se mustra furtemente palatizàu, tantu da sciurtì cun -ʧ-, tipicu de l'ambiente lìgü(r)e.
- -bl-: a trasfurmasiùn de stu gruppu a permette de identificà tantu pe u garescìn quantu pé l'Urmeascu e carateristiche particulari intu panuàmma linguisticu da zòna de cunfin fra u Piemunte e a Ligüia, rivandu a estremizâse fin aa prununsia -ʤ-.
- -fl-: evulüu in ʃ, cumme pé l'arbenganese e e àtre varianti rivierasche.
- -cl- e -gl-: inti sti dui càxi chi u garescin u se mustra prinsiplamente in acòrdu cun u restu de l'àrea de mézzu fra u Lìgüre e u Piemuntese, cun moddi de prununsià riscuntrai zà inte parlàe du valburmidese ciü vixìne au bacìn du Tànau, cun evulusiùn regulàre in /dʒ/ ciutòstu che in /ij/, presente pe(r)ò int'in grossu insemme de termini.
- -sl-, -ps- e -x-: g'han l'evulusiùn tipica intu sòn /ʒ/, evidensiàu ascì intu valburmidése ligüe, intu kyé (zòna de Frebûsa de Sutta) e intu munregalese de Frebûsa de Surva.
- -ce-, -ge- e -je-: a tratasiùn de ste trei derivasiùi etimologiche u prezenta tratti ben diferensiài rispettu au vixìn urmeascu, ciü "cunservativu" sutta a stu puntu de vista. U garescìn dunca u l'ha sciurbìu e cuntaminasiùi de derivasiùn lìgüe streita (dialetti inta parte a meridiùn da Còlla de San Benardu, da individuà inte quelli da valà du Néva, de stampu arbenganese) e ascì tratti piemuntesi da zòna de Munduvì.
Àtre carateristiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu de Garesce u presenta ascì a tipica terminasiùn in /-eŋ/, da prununsià cun ina i stréita che séeva da rintracià intu panuàmma lingusticu de Cuni e de valàe du Belbu e du Bùrmia in teritòiu piemuntese, cadensa che a nu l'ha lasciàu traccia invece a Urmea o inta zòna de Caissàn.
Divixùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
U garescìn u presenta de dfiferense fra burgà e burgà, specialmente fra e diverse frasiùi, cumme quelle de Deversci e Valdinfernu, dunde aù e varietài lucali e sun parlàe da ciü pòche persune, che pe(r)ò cunservan ben ina espusisiùn versu i dialetti definìi de l'àtu munregalese, parlài inte valàe du Casòttu (Cazotu in garescìn) e du Mòngia, particularmente influensàe dai tratti ligü(r)i. A Valdinfernu prinsipalmente se evidensia in influensa cun u kjé, cun a particularitài de dexinense –é, -òj, -ò pé i verbi a l'infinìu.[10]
Grafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Au muméntu a nu l'existe 'na grafìa ufisialmènte ricunusciüa, vegnan de suvente duve(r)â quella pruposta dau méstru Romano Nicolino, adutâ inte sò puexîe.[11]
Ascì impurtante l'è a grafìa duve(r)â dau scritù de Garesce Sergio Aschero, pé e sòe racólte dialetàli garescìne "Tane", "Shchigaló" e "Tócu per Tócu".[12][13]
Atru ezempiu de grafìa l'è quella pruposta da Fulvio Basteris intu 2003, duvéa pé a trascrisiùi dialetali intu libbru "Garessio ieri e oggi".[6]
Grafìa du Nicolino[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sutta inta tabélla se pònan vegghe e létere duvéae in te stu sistémma de scritüa, cùn ascì a trascriçiùn in IPA/AFI e di ezèmpi.
Grafìa du disiunàiu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A grafìa du disiunàiu garescìn a se diferensia da quella du Nicolino, perché a prezenta de mudìfiche, aa fìn de rende intu mòddu ciü adàttu tütte e furme e e prununsie prezènti fra e burgàe e e frasiùi garescìne.
Paragui cun e àtre grafìe[modìfica | modìfica wikitèsto]
• U segnu R u va a indicà u sòn da r clascica, ma ascì quella evanescente, dunca u nu se duvéa a létera Ȓ.
• Au postu du grùppu sc-, pe andà a indicà u sòn de l'italiàn "sci" quande a s se tröva tacà a ina cunsunante diferente da a c dùse ( cumme sp, st...) se duvéa u segnu š.
• Vegne inseìa ina lineétta sutta a i pé andà a indicà ina prununsia ciü stréta, ciü scimile a ina e bréve, prununsià cumme ina e serà e abrevià.
• I sun puscìbili a segunda da zòna diverse prununsiasiùi da n, che pé cumprumìsciu in càxi specifici a vegne segnà cumme -nn, da nu cunfunde peò cun a n nazàle zenese, nunustante ina serta sumiànsa.
• U sòn du fransese jardin, u végne rézu cun a j, cumme u sucedde intu brigascu, curispundente a a x di dialetti da Rivêa.
Grafìa du Aschero[modìfica | modìfica wikitèsto]
A grafìa do scritù Sergio Aschero, se diferènsia da quella du méstru Romano Nicolino pé-e séguènti caratéristiche:
- A "h" nù a l'è mütta, ma a sustitùisce a "c" in te "Sc-", l'è dunca présente a scritüa Sh-.
- U són da "i" abrévià l'è scritu cùn a létera ï, nu se duvéa a ȉ.
- A "r" curispunde a u són /r/ ma ascì a /ɹ/, ciù évanéscènte, nu sé duvéa a ȓ.
- Au postu da "ü" se duvéa a létera "y".
Paragùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Téstimuniànse scrìte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Garesce l'è u ciù bè paise du mundu, de Giuseppe Ramondo, racòlta de puexie du 1959.[20][21]
- Tane, de Sergio Aschero, racòlta de puexie du 1986, c'ha l'ha vintu a primma edisiùn du prémiu de-e parlàe dialétali piemunteixi "‘L tò Almanach", urganisàu da Primalpe.[22]
- Garessio ieri e oggi, libbru cu cuntégne riféimènti au dialéttu lucale e mòddi de di, de Fulvio Basteris, du 2003.
- Shchigaló, de Sergio Aschero, racòlta de puexie e filastrócche du 2011, cùn l'intrudusiùn de Fulvio Basteris.[23][24]
- Tananà, Bededè, Piricicì: soprannomi di Garessio, de Fulvio Basteris (2012), libbru cu cuntégne riféimènti ai moddi de dì in Garescìn.[25]
- Sc-crice cujì..., racòlta de poexie de Romano Nicolino, in culaburasiùn cùn Vincenzo Bolia, du 2015.[26]
- Tócu per Tócu, de Sergio Aschero, racòlta de puexie brévi e cumpunimènti in stile "haiku" du 2016.[12]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ ascì Garaššin, secundu a grafìa de Marco Michelis
- ↑ da cunsciderà che lucalmente gh'è i evulusiùn du grùppu -ìn cun ina prununsia ciü serâ de quella arbenganese, ch'a curispunde a in sòn de mézzu fra /i/ e /e/
- ↑ Cun caraterìstiche de transisiùn
- ↑ Transisiun arbenganese-garescin-valburmidese
- ↑ Transisiun garescin-munregalese
- ↑ 6,0 6,1 6,2 (IT) Nicola Duberti, Inquadramèntu linguisticu de l'Ata valà du Tànau, in sce Accademia.edu (PDF), in sce academia.edu. URL consultòu o 10 arvî 2021.
- ↑ (IT) Paola Scola, Tréi amixi scrivàn 'n diçiunaiu pé sarvà u dialettu de Garesce, in sce lastampa.it, 20 màrso 2020. URL consultòu o 10 arvî 2021.
- ↑ (IT) Presentasiùn du disiunàiu Italian-Garescìn e Garescìn-Italian, in sce valtanarolife.com. URL consultòu o 24 seténbre 2021.
- ↑ (IT) U vucàbulàiu Garescìn-Italian e vicévèrsa, in sce centrostudi.50epiu.it. URL consultòu o 24 seténbre 2021.
- ↑ (IT) Viaggiu inte lengue lucàli du teritòiu munregalese, in sce turismo.unionemonregalese.it. URL consultòu o 9 òtôbre 2021.
- ↑ (LIJ, IT) U dialettu garescìn mustràu da Romano Nicolino, in sce generazionisolidali.it, 14 agòsto 2014. URL consultòu o 10 arvî 2021.
- ↑ 12,0 12,1 Aschero Sergio, Tócu per Tócu, Cuni, Primalpe, 2016. URL consultòu o 4 òtôbre 2021.
- ↑ (LIJ, IT) E vón a shpasiu in giru per a nöce, in sce poesiadelnostrotempo.it. URL consultòu o 4 òtôbre 2021.
- ↑ Grafìa do Nicolino
- ↑ prununsiàu nurmalmente /'fari:na/, ma a segunda da burgà a /n/ pîa ina cadensa ciü scimile a /ŋ/ e a /r/ va vèrsu ina /ɹ/
- ↑ Inti paìxi Cixàn, Sènexi, Valà du Pennavaire, Bastìa, Leca
- ↑ In Èrli e a Castreveiu
- ↑ Dialetti da Valà du Pennavaire e du Neva
- ↑ ascì spegliu (Castreveiu), speju (Èrli)
- ↑ 20,0 20,1 Garesce l'è u ciù bè paize du mundo! (cartulìna in sce ebay), in sce vi.raptor.ebaydesc.com. URL consultòu o 4 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Cumün de Garesce, stòia, in sce comune.garessio.cn.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Cumün de Trinità (CN), préséntasiùn du libbru Tócu per Tócu, in sce comune.trinita.cn.it.
- ↑ (IT) Garesce, e puexie e-e filastrocche intu dialéttu lucale inta növa racòlta de S.Aschero, in sce targatocn.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) S.Aschero e F.Basteris: Shchigalò, in sce librinlinea.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Tananà, Bededè, Piricicì, in sce librinlinea.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (LIJ, IT) "Sc-crice cujì..." de Romano Nicolino, (Google Books), in sce books.google.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
scn_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lmo_Latn scn_Latn vec_Latn scn_Latn vec_Latn lmo_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn kea_Latn spa_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn ast_Latn lij_Latn scn_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn