Amô
Amô, sentimento de viva affeçion verso una persoña, ch'o se manifesta comme dexideio de procurâ o so ben e de riçercâne a compagniamô
Inta tradiçion filosofica occidentâ, o concetto de amô o fa a so primma appariçion con Empedocle, ch'o-o contrappon, comme prinçipio cosmico, a l’antitetico prinçipio cosmico de l’odio. Inta conceçion platonica de l’eros, l’amô o l'è concepio comme aspiaçion de l’imperfetto verso o perfetto. Eros o l'è un δaίuwv, mezo dê e mezo ommo, figgio da Povertæ e de l’Axo: a so aspiaçion supremma a l'è verso a belezza, ch'a pœu manifestáse tanto inta forma fixica quanto in quella spiituâ (amô platonico). A mæxima idea de l’amô a l'è a-a base da conceçion teologica e cosmologica de Aristotele: Dê, comme ente perfetto, o no l'amma o mondo, ma o l'è amao, e o-o mœuve appunto comme l’oggetto de l’amô che, attraendo, o mœuve sença mesciâse: de chì o concetto de Dê comme motô immobile.
Un radicâ imbósamento o s'ha inta conceçion crestiaña de l’amô comme attribuio fondamentâ da divinitæ, ch'a l'amma i ommi, a se fa ommo e a sófre e a mœue pe lô. L’amô comme caritas (ἀYάπn) o l'acatta con ço importança grandiscima inte l’etica crestiaña: s. Paolo o-o cellebra comme supremma fra e træ virtù, fe', spiança e caitæ, inte un passo famoso da primma a-i Corinçi (XIII). O sviluppo da teologia medievâ o l'è sempre ciu caratterizzao da-o contrasto fra questo sostançiâ motivo crestian da divinitæ amante e agente e l’opposto motivo grego da divinitæ amâ e inerte inta so aotoconsciença, riportao inte l’ambito do crestianeximo da-a progresciva adoçion de conceçioin aristoteliche.
O concetto ciu propriamente grego e platonico de l’eros o sciorte torna fœu into pensceo do Renascimento (Marsilio Ficino, Leone Ebreo, Giordano Bruno); mentre un nœuvo grande tentativo de conciliâ a teologia crestiaña de l’amô co-a teologia grega da perfeçion contemplante o l'è inta conceçion spinoziaña de l’amor dei intellectualis. Into pensceo posteriô, l’analixi do concetto de l’amô a se transfeisce sempre ciu in sce-o cian da dotriña de pascioin e de l’etica, abbandonando quello da teologia e da metafixica.
Inta teologia o nomme d' amô o vegne riservao a l’amô de voentæ, ch'o proven da questa, inluminâ da l’intelligença, e o l'è pertanto capaxe de preferî un ben a un âtro (dileçion). In lê va distinto l’amô ch'o dexiddia un ben pe a mæxima persoña amâ (amô de bramoxía ò de concupiscença), o quæ o fa dunque do so oggetto un mezo, e l’amô de benevolença, ch'o vœu o ben da persoña amâ, consciderao comme un fin e saiv'a dî comme un segondo "ê". Quest’urtimo tipo de amô, quand'o l'è reçiproco, o vegne dîto amô de amixiçia. Ma o primmo, sciben ch'o posse revozise ascì a di ben infeioî e prefei quelli senscibili a-i spiituæ, o no l'è necessaiamente dezordenao: inte l’amô sovianaturâ ascì se dà un amô de concupiscença de Dê, pe-o quæ se dexiddia de possédilo eternamente, comme caosa da feliçitæ propria; l'è questa a sperança crestiaña, ch'a no l'è çerto disordinâ, benché inferiô a l’amixiçia sorvenaturâ con Dê, ch'a l'è a caitæ.
lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn