Giustexine
Giustexine (Giüstéscine in-ta grafîa de l'armanàccu, Giüstexine ascì, Giustenixe a-A Prìa, Giüstènexi in arbenganeze) u l'è 'n cumǜn sparsu de 995 abitanti in-ta Pruvinsa de Savùna (dêti agiurnê a-u 2019).
Giugrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritôiu de Giustexine u se tröva lungu a valle du turènte Scarinciu, c'u cunfluîsce a u fundu du paîze in ta scciumèa Maémua. A pàrte bassa se caraterizza pe a cultivasiun de üga e urîve a fasce, e zona ciü muntagnûza a l'è pîna de frascini e carpìn, cun n'estenxiun c'a a riva fin a u Munte Carmu de Löa (1389 m in sce u livéllu du mâ), Bric Agnellin (1335 m) e du "Giogu de Giustexine" a 1200 m. Vixin a u Bric Tampa (846 m) se tröva a grotta di Scöggi Negri, cun üna de ciü inpurtànti attivitê carsiche da regiun Ligüria.
Stòja[modìfica | modìfica wikitèsto]
U numme "Giustexine" u deriveréa da 'n fàttu stojcu du tènpu de Guêre Puniche fra i eserciti cartaxineixi e di Rumèn, dunde a lucalitê a l'è stêta devöâ cumme sede de aminitrasiún giudisiaria, asucià a-a denuminasiùn de Jus-Tenens c'u u vö dî "tégnì giustisia".
Se de fùnti vàn a atestâ i primmi insediamènti in te l'epuca bizantina (prubabilmente in lucalitê Vìlla), a fundasiùn du burgu de San Michê cun üna de primme citasiui a l'è du 1248 inte in attu du 5 d'arvî firmòn da Bunifassiu de Clavesana. Asugétòn a-abasia de San Péu da vaâ du Varatella, pressu Tuiràn, u finisce fra i dumîni da Diocexi de Arbenga e Inperia e ascì sùtta i marchexi Du Caretto (in-tu XIII secolo e XIV seculu). Cun a bulla papale de Urbano VI e zone de Giustexine, Túian, Borzi e da A Prîa vegnan cuntrulê da Repübbrica de Zena a cumensâ da u 1385.[4]
Da-a primma metê du XV seculu, pe 'na seje de fêti, u paîze de Giustexine u ritùrna sutta i De Carettu. 'Sta növa parentexi finì peò préstu, perché u castellu u vegne assediòn pe cumandu du capitàn Peu Fregusu, de Zena c'u custrinze a-a rêza i dùi frê Galeotto e Giovanni Du Carettu aturnu a u 18 avrî 1448: questu evéntu vegne ancùa aù revucòn da u fulclure grassie a e celebrasiui du Lüggiu Medievale.
Cun Napuleun Bunaparte da-u 2 dixénbre 1797 a lucalitê a l'hà fòn parte du Dipartimèntu da scciumèa Maémua, a l'internu da Repübbrica Ligüre. In tu 1815 vegne inglubòu in te a pruvinsa de Arbenga du Regnu de Sardegna, segundu u Cungrèssu de Vienna du 1814, e da lì u fajà parte de l'Italia ünîa.
I ürtimi agiustamènti avêgnan cun u distaccu da frasiún Bringhiera che aù a fa parte du cumün du Tû. L'ha fêtu parte fin a u 2008 da Cumunitê muntâna du Pullupixe, pòi divegnüa fìn a-u 2015 Uniùn di cumüni da Rivêa de Pàrme e di urîvi. Fra u 2016 e u 2018 u l'éa parte de l'Uniùn di cumüni da Vaâ du Maémua, assemme a U Tû e Magiö.
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Frasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
Giustexine u l'è 'n cumun sparsu, c'u cunprende ciü frasiúi e burghê, segundu u statüu cumünàle San Luénsu e San Michê e nu sùn cunsciderabili cumme frasiúi, ma cumme i nuclei custitutîvi du cumün, da questi dunca i dipendan risperivamènte e frasiùi de Bessu, Vìlla e Vilétta pé u prìmmu; Costa, Valsùrda, Furèstu, Cianassu e Serèi pé u segundu.[5] Cunscideràndu a divixùn in burghê (devöâ ascì inte manifestasiùi e inte rievucasiùi stojche) e ghe sun:
- San Luénsu (Sede du cumun, a cùnta 366 abitànti[6])
- San Michê (Zona du centru stojcu, a cùnta 24 abitànti in-tu burgu[7])
- Santa Libera (Zona du funduvalle, divîza in tréi burghê: Serèi de Sùtta o Inferiuri, c'a cûnta 38 rexidènti[8], Sérèi de Surva o Superiuri e Sérèi Prin)
- San Martin (C'u cunprende ascì a burgâ de Valsurda, cun 40 abitànti[9])
- Capeletta (Cun ascì e lucalitê de Cà ai Bûri e de Furèstu, a cûnta in tutâle 83 persùne[10][11])
Cunfin[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cunfîna cun i cumüni de: A Prìa e Löa a sud, Bardenèi e Magiö a nord e Ù Tû a levànte.
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censîi[12]
Minurànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu u ISTAT, a-u 31 dexenbre 2014, a Giustexine ghe sun 13 rexidenti furèsti.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe Religiûze[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pé a Gêxa u teritòiu cumünàle de Giüstexine u l'è parte de 'na sùla parocchia, ciamà Parocchia di Santi Luénsu e Michê, sta chi a cunprende:
- Gêxa de San Michê, a l'è scitüâ inta ciàssa da frasiún de San Michê, in sce in âtu pözzu, a strutüa udièrna a saiéva stêta uriginâ da in edifissiu ciü antìgu, rimanezòn du XII seculu. E ürtime mudifiche e saiêvan stête fête du 1596 quande e ghe vegnan zûnte e dùi navê de làtu, in stìle baroccu.
- Atôiu da Nostra Scignüa da Neive (a San Michè), cunusciüu ascì cumme Atôiu di Disciplinê u l'è de antìga fundasiún (prubabilmente XV-XVI seculu), se tröva in sce u côlle de rinpèttu a-u castêllu, dâre a-a paruchiàle. U l'è famùzu pé uspitâ a cunfraternita di disciplinê (in zeneze Cazàssa), zà atîva inta vaâ du Scarinciu da-u XIII seculu.
- Gêxa retòja de San Luénsu Martire, se tröva in-tu sentru de San Luénsu, a l'è a gêxa retòja da parocchia e a cunserva in inpurtante organu di inìssi du XX seculu.
- Atôiu da Immaculà, u se tröva a San Luénsu.
- Capeletta de San Martin, a l'è üna de gêxe ciü véggie da zòna, zà sità da-e fùnti in-tu VIII seculu, fundà lungu u sentê steròn c'u u pòrta a Ransi da Prìa a l'à cuvèrtu ina pusisiùn inpurtante pé vìa da sö pusisiún.
- Capeletta de Santa Libera e Sant'Antoniu, a l'è üna gēxétta c'a se tröva inta lucalitê di Sérèi Inferiùri a u margine da stradda pruvinsàle e a dâ u numme a-a burgâ de Santa Libera. A l'è caraterizâ da 'n canpanì a véja, datòn 1885.
- Capeletta da Nostra Scignua de Lourdes, a dà u numme aa burgâ de Capeletta, scitüa in frasiùn Furèstu a l'è ugettu de devusiún da i abitànti du pòstu.
- Culonna da Madonna di Poveri, a-u Cianàssu (lucalitê ai cunfìn cun i Sérèi, faxente peò parte da cuntrâda de San Michê).
Architetüe Militari[modìfica | modìfica wikitèsto]
Castéllu di Del Carretto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta lucalitê de San Michê, surva e de rinpèttu a-a gêxa paruchiàle a se tröva l'ânplia zòna cianélla da-a furma de nîu d'àquila i se trövan i rèsti du Castéllu fundòn dai marchezi del Carretto, che ai tenpi de Enrico II (atùrnu a-u 1200) i l'éan scignùi de Nòi e de Finâ. L'è dunca cu-a fundasiùn du Burgu de Finâ che, pé rafursâ i dumìni lucâli, u vegne acquistòn l'edifissiu presendentemènte in màn ai vescuvi arbenganézi. A vegne cuscì rinfursâ a strutüa de Giüstexine, antigamènte custruîa dai bizantìn. Inti vàri avenimènti chi i veggan prutagunìsti i marchezi de Finâ, i scignùi de Milan e a Repübbrica de Zena u castéllu u vegne derucòn in-tu 1477, poi devöòn dai zenezi e dunca aù i se pònan amiâ sùlu i rèsti da furtessa rimanezà sutta questi, che cun a perdita de inpurtànsa du feudu i vàn a abandunalu prugrescivamènte.[13][14]
Architetüe sivîli[modìfica | modìfica wikitèsto]
A San Luénsu, inta ciàssa du Custìn u se tröva u stòjcu sedîle in prîa de Finâ, a dimustrasiùn de l'ativitê giudissiaria c'a a l'ha caraterizòn u paîze antigamènte. De paéggia fabricasiùn e mezüe de l'öiu e du vìn datê 1606, ancö cunservê in-tu palassu du cumüne.[4]
Ecunumîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumîa lucâle a l'è bazâ in sce l'agricultüa e l'alevamèntu. Prezente ascì ina picîna zona cumerciâle-industriâle, ai cunfìn cun A Prìa, dunde tröva inpiêgu a magiurânsa da pupulasiùn.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu Giustenieze[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlòn in te quéstu paìze u fà parte du gruppu Ligure séntru ucidentàle, scimile a-u vixìn dialettu priéze, anche se u prezénta de inflesciùi da-e parlê de Bardenèi (particulâre parlâ ciü ligâ a-u valburmidéze) de Tuiàn (ciü scimile a l'arbenganéze).
Da l'estê 2021 a l'è stêta inbastìa ina növa òpera de cartelunìstica stradâle, cun ascì di cartelli in-tu dialettu lucâle, pé e lucalitê che e g'han 'na tradusiùn in léngua ligüre.[15]
Asuciasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inpurtànte ascì l'asuciasiun cultürale Jus Tenes, che u urgànissa incòntri e fëe in tu paìze (e a partecipa ascì cumme sòcciu a-a Cunsulta Ligure[16]), cun a partecipasiùn ascì du sìrculu "A cà cumüna" de San Michê.
Istrusiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
In-tu teritòiu cumünàle se trövan e scöe statali "Don Noli" (a scöa materna) e "Sandro Pertini" (a scöa elementàre, cun a séde in-tu palassu cumünale), ragrupê inte l'istitüu cunprenscîvu da Prìa.
Persùne culeghê a Giustexine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Jose Serrato, ecunumista, 24° prexidente de l'Uruguay (fra u 1923-1927), u l'éa uriginàiu da frasiùn di Sérèi Superiùri.
Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Rievucasiùi stojche[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Lüggiu Medievale: rievucasiùn stoica e séna medievâle, l'ürtima setemâna de lüggiu, inta lucalitê de San Michê. U prezénta ascì u curtéu di rappresentanti de cuntrâde e, da u 1981, u "Paliu di Carri" cu fa riferiméntu all'assediu du castellu da parte di Zenezi.
Âtre manifestasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ghe sun ascì:
- JUSTaNICE Rock: festa muxicale a San Miché, cun cuxina tipica, bira e u rock 'n roll.
- Grande Sagra gastrunomica: a se tegne a lüggiu primma du paliu, cun i prudotti tipici liguri da tastâ grassie ae cuxîne inta ciassa de San Michê.
- Castagnà a San Martin: pé a festa de San Martin (11 nuvenbre) u se inbastisce u ciassà davanti a a gêxa cun e tipiche pustasiùi pé fâ e rustìe.
- Teàtru dialettàle: u se tegne storicamènte a San Luensu, in-tu "salun de feste".
- Feste patrunàli de San Michê e de San Luénsu: cun a relatìva prucesciùn in-tu paîze, c'a vegghe ascì a partecipasiùn de varie cunfraternite lucali.
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Giustexine l'è atraversòn da-a stradda pruvinciale 24 (SP24), c'a a culêga cun A Prìa, âtre stradde minùri e culegan e varie frasiùi, cumme quella che dai Sérèi Superiùri a porta a Bringhiera (U Tû), o quella che a porta versu Ransi da San Martin.
Amministrasiún[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scindico: Mauro Boetto (Lìsta cìvica) da-o 26/05/2014
(2° mandâto)
Çentralìn do comùn: 019 637145
Email do comùn: info@pec.comune.giustenice.sv.it
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Rexidenti a u 30 zügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 4,0 4,1 (IT) U Cumüne, a stòia, in sce comune.giustenice.sv.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) U Statüu de Giustexine, in sce comune.giustenice.sv.it. URL consultòu o 2021-06- 22.
- ↑ (IT) A frasiùn de San Luénsu, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A frasiùn de San Michê, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A burgâ di Sérèi de Sutta, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A frasiùn de Valsurda, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A frasiùn de Furèstu, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Capeletta-Bûri, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL consultòn u 28-12-2012.
- ↑ (IT) U castellu di Del Carretto de Giustexine, in sce comune.giustenice.sv.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ Giustenice:Luglio Medievale 2018, Giustexine, Circolo Culturale Jus Tenes, lûggio 2018.
- ↑ (IT) A Giustexine a rîva a növa cartelunistica, in sce ivg.it. URL consultòu o 10 lùggio 2021.
- ↑ Sòcci da Cunsulta Ligure, in sce consultaligure.org. URL consultòu l'11 màzzo 2021.
Âtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Giustexine
ita_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn scn_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn fur_Latn lij_Latn vec_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn