Garlenda
Garlénda (Garlenda in italiàn ascì) u l'è in cumün da Pruvinsa de Savuna, inte l'entrutèra d'Arbenga, c'u g'ha 1248 abitanti (nüméri agiurnài ai 30 de zügnu du 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valà du Lerùn, s-ciümme afluénte de l'Aròscia, in te l'entrutèra d'Arbenga da a quàle a dista tòstu 10 chilometri. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun prinsipalmènte de culétte o di pözzi, cumme u Pözzu Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchéa (510 m), c'u segna u cunfìn cun u cumün de Stelanellu.
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
U paìse u l'è cumpostu, nu cunsciderandu u sentru, ascì dae lucalitài de:
• Pa(r)avenna, a l'è ina frasiùn de Garlenda c'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.[4]
• U Burgu (Castelli), a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguéia, in sce a parte ciü àta da còlla c'a dividde u teritòiu cumünàle cun quellu de Villanöva, difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn villanuvese, u burgu stòicu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veie custruìe cun i mateiàli chi i vegnìvan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri dau sentru de Garlenda.[5]
Grassie a ste chi u teritòiu cumünàle u cröve in estensciùn tutàle de 8,03 km².[6]
Cunfìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün u cunfìna a nord-est cun Villanöva, a sud cun Stellanellu e Andöa, e a punente cun Casanöva.[6]
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E primme testimuniànse[modìfica | modìfica wikitèsto]
E primme testimuniànse che e sun zùnte a nuiàtri riguardu u teritòiu cumünàle de Garlenda e sun rizalenti a l'àtu Mediuevu, cun l'ingressu da parte de Garlenda inta Marca Albigane, teritòiu aministratìvu scìmile ah Cumitàu Arbenganese di seculi sucescìvi.
Finìa peò l'esperiensa arduinica a zòna a finisce in màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu 1091, quande u paìse u vegne ereditàu dai Marchesi de Clavesana.
Fra i Clavesana e i Lenguéia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nunustantu u passàggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegnià pé in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau 1127 u libé(r)u cumün de Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, andandu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu 1150 u véscu de Zena u ùrdina a quellu de Arbenga de evità ina mazù estensciùn du cumün, inte stu mòddu u vegne infeudàu ufissialmente intu 1153 Anselmo dei Quaranta, cappustipite da famìa di Lengueglia, alleàu stòricu di marchesi de Clavesana.[7]
Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bén avvià, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai teritòi vixìn (cumme Paravenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Maremu e Marmö), ma ascì quelli versu Impéia.
Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegnîà mensciunàu cumme Scignù da Lenguéia, vistu che a sò rexidensa prinsipale a l'éa scitüà a Leingueiétta. Düante stu periudu chi a valà du Lerun a guàgna in növu periudu de stabilitài, cun u benestà du cumün de Zena intu 1182, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu punente, ma ascì di Clavesana che intu marsu du 1202, chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da Lerronia, cumprendente a parte da valà du Lerun ucupà da Garlenda e da Casanöva ascì.
A ste ricunferme intu teritòiu lucale a l'è da zunze quella a livellu imperiale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiali, cuscì cumme acegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueia, scibén che se segundu serti studiùsi, aa giurnà d'ancöi, i ducumenti in questiùn i saiévan semplicemente di fàrsi stòici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendenti i g'axévan u titulu de cunti, benscì de Scignùi (Domini, in latìn).
Nunustante sta falscificasiùn chi i Lengueia, grassie a ina seie de opere pulitiche e diplumatiche i sciòrtan ascì a utegnì a citadinànsa arbenganese intu 1251, scicumme che inti ànni presedenti i stacan divenendu ascì alleài cun a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu 1227 de l'investimentu pé l'aministrasiùn da parte di Lenguéia de tütta a zòna de vàlli Lerun (Casanöva e Garlenda), Merula (Andöa e relatìvu entrutèra) e Ginestru (Testegu), in càngiu di diritti feudali in sce Taggia, Dusséu e Pòrtu Mau(r)ìssiu, lucalitài che da quellu mumentu i pàssan sutta u ciü strétu cuntrollu zenese.
U cumün d'Arbenga dunca u speàva de recampà suttu aa sò influensa ascì l'à(r)ia ciü a punente du bacìn da Sènta, cun a cuncesciùn da citadinansa, còsa che peò a nu riesce in moddu cumplétu, vistu che u se dröve pòcu doppu in véu e propiu periudu de battàia fra i marchesi e a sitài. Düante stu chi i teritòi da Lengueia i se trövan in mézzu, fra e dùi parti, anche se pocu doppu i scignùi lucàli i se trövan a dà u cunsensu ai marchesi, eventu c'u va a tucà a stabilitài du feudu.
Cun a mòrte de Anselmo II, avegnüa intu 1280 i teritòi restanti aa famìa i vegnan spartìi fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van teritòi de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a espande versu l'àta valà de l'Aròscia e fìn ai cunfin cun u Piemunte (Briga Àta), mentre a l'ürtimu a zòna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lingueietta.
Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i divegniàn aleài di zenesi, utenèndu càreghe de prestìgiu, cumme l'aministrasiùn de Pòrtu Mauissiu intu 1335, dunde Giacomo da Lengueia, fìu de Bonifacio, u divegne pudestà. Ma u l'è sulu cun u 1385 che Garlenda a va a fà ufisialmente pàrte da Repübbrica de Zena, cun a suttumisciùn di Lengueia, chi i vàn cumunque a cruvì l'aministrasiùn du feudu uriginàiu, esattamente cumme i l'axévan fàu düante i primmi tempi sutta ai Clavesana.
I decenni sucescìvi i sun segnài dau decadimentu da furtüna da famìa stessa cun ina séie de rivolte da pupulasiùn, fra ste chi a ciü viulenta a l'è quella du 1543 s-ciupà propiu intu burgu pé u malguvernu di feudi in t'in clima de tensciùn armenu fin au 1564, quande a Repübbrica de Zena a decidde de infeudà Antoniotto da Lenguéia, c'u sciòrte grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e matrimuniàli a garantì in rafursamentu di dumini zenesi a punente, garantenduse cumme alleà a famìa Costa de Cunscente, ancöi frasiùn de Cixàn e nunustante e àspre cuntése fra i zenesi e i Savòia ascì u benestà du marchése de Séva.
Stu periudu u nu düa peò a lungu perché doppu a morte de stu chi i feudi de Pa(r)avenna e Garlenda i vegnan requisìi, scicumme che u nu l'axéva eredi diretti. Doppu in àtru periudu instabile de dùi ànni i saiàn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e dui lucalitài cun di òmmi armài, chi i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lenguéia a guvernà u paìse.
Sucescivamente sta ucupasiùn chi a divegne in gròssu càxu diplumaticu , vistu che àtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguéia vönan impadrunise du stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finà a saià truvà sulu cun a mediasiùn de l'impeatù a Praga, difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu acquistandulu ufissialmente pé dexemìlla fiurìn duài, intu 1599, cumensa cuscì ina növa fàze pé stu teritòiu chi.
I Costa de Cunscente intu 1618 i cunceddan a revixùn di statüi emanài dai Lenguéia intu 1564, cumensa cuscì a növa pruspeitài du feudu, grassie a Ottavio e de so frài Alessandro, grassie ai quàli i dumini da famìa vegnan elevài da feudu a cuntéa, sutta au numme de Cuntea de Cunscente.
Da segnalà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu 1624, chi entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pé tentà de strappà i dumini intupunente aa Repübbrica de Zena, doppu che u Marchesàu de Süccaellu u l'éa stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valà du Lerùn grassie ascì ae rivolte da pupulasiùn de l'entrutèra, che assemme ai cuntingenti zenesi, a và a scunfizze i Savoia a Castreveiu, cu'e vicende du Bastian Cuntràiu, intu 1672.
Dai Del Caretto a l'Italia ünìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A partì dau 1723, pé mancansa de eredi mas-ci a cuntéa a passa de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignùi du feudu de Barestin, u l'è dunca u periudi di marchesi Costa Del Carretto, chi i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu 1747, difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de truppe austru-piemuntesi, cun i eventi ch'i càzzen drentu aa Guèra de Sucesciùn Austriaca, c'a se tegnüa fra u 1740 e u 1748.
De li a pòchi anni u teritòiu cumünàle u saià dunca anéssu aa Repübbrica Ligüe cun l'arìvu de Napuleun e du sò esercitu, a partì dau 1797. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
Abitànti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[8]
Minuànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'Albania e 36 dau Ma(r)òccu.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiùse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe:
• Géxa da Parocchia da Nativitài a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu XVII seculu, a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du Seisentu du Guercino pruveniente da Rumma.
• Géxetta de San Roccu, a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu 1887 cun u teramòttu c'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu 1890 cun a furma de ancöi.
• Capeletta de San Steva inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu.
• Capeletta de San Benardu, sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du XV secolo datài foscia au 1561.
Architetüe militari[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Castellu da famìa Costa Del Carretto, u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu XVII seculu, u l'è dìtu ascì u Castellu da Meridiana, uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre.
• Castellu derucàu di Lengueia, du XII seculu u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du XVI seculu, cun l'insuresiùn cuntru a famìa c'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa.
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u Pigàu. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, c'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u 1964 e u 1965 dai architetti inglesi John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m2, cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Garlenda[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de A(r)àsce.
Scöe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de A(r)àsce.[9]
Musei[modìfica | modìfica wikitèsto]
Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 c'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u 6 de lüiu du 2007, dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.[10][11]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Festa de l'agricultüa, a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.[12]
• Festa de San Ròccu, au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.[13][14]
• Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500, u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.[15][16]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 c'a permette u culegamentu stradale cun Villanöva ad levante, e cun Casanöva a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàttu Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ (IT) A frasiùn de Paravenna, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A frasiùn de Castelli-U Burgu, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ 6,0 6,1 (IT) Statüu cumünàle de Garlénda, in sce comune.garlenda.sv.it. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 21 lùggio 2014).
- ↑ (IT) A stòia de Garlenda, in sce comune.garlenda.sv.it. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
- ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu u 28-12-2012.
- ↑ (IT) E scöe de Garlenda, in sce istitutocomprensivoalassio.edu.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) U museu da 500 de Garlenda, in sce comune.garlenda.sv.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda, in sce 500clubitalia.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli, in sce comune.garlenda.sv.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) San Roccu 2021, in sce comune.garlenda.sv.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Ninte u ferma a Sinquesèntu, in sce repubblica.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu, in sce 500clubitalia.it. URL consultòu o 16 agòsto 2021.
isl_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn