Questa pagina è realizzata da Franco Bampi, docente di Meccanica razionale presso la Facoltà di Ingegneria dell’Università degli Studi di Genova e presidente dell’associazione “A Compagna”. Bampi collabora con il Gazzettino Sampierdarenese dal luglio 2004, dove uscì per la prima volta la rubrica “Parollè de Zena”. Da gennaio 2007 il nostro mensile pubblica un’intera pagina dedicata e scritta interamente in genovese, curata da Franco Bampi, con la collaborazione nel corso degli anni di importanti personaggi della cultura ligure: Maria Terrile Vietz, Carlo Tardito, Ebe Buono Raffo, Filippo Noceti e molti altri.
Sò-u dimmo in zeneize!
Zêna e o sò scìnbolo
Gh’é in córso, a-o palàsso reâle, ’na bèlla móstra in sce Zêna e a Lantèrna, coscì m’é vegnûo coæ de parlâne ’n pö in sciô nòstro giornâle. Ànsi, véuggio ch’a ségge pròpio lê a prezentâse, cómme s’a fîse ’na persónn-a: làscio a paròlla a-a nòstra protagonìsta. Bongiórno zenéixi: prìmma de tùtto véuggio dîve che no són sénpre stæta cómme me vedéi ancheu, èrta e tùtta de prîa. A dæta de costroçión da vêgia Lantèrna, ch’a l’êa lê ascì in sciô coscì dîto “Capo di Faro”, cómm’o se ciàmma in italian, ma in vêgio zenéize o l’êa “Côdefâ”, a se peu fisâ in gîo a-o 1128. No se sa nìnte de chi àgge costroîo quéllo prìmmo fâro, che poriêscimo definî mæ madonâ, perché quéllo ténpo o l’é tròppo lontàn e documénti no se n’atrêuva. Pe segnalâ a prezénsa do pòrto, prìmma ancón da costroçión da tôre, into mæximo pòsto se bruxâva e brìsche, che êan di gròsci fàsci de ràmme de ginèstre, cósti che fàn di fiôri giâni, ciamæ ànche galétti, racugéiti sorviatùtto inta Valàdda do Bezàgno, ma s’atreuvâvan in pö dapertùtto in scî brìcchi in gîo a-a çitæ. A Zêna gh’émmo “via delle Ginestre”, a Séstri exìste ancón ’na stràdda ch’a se ciàmma “via Briscata”, nómme ch’o l’é pasóu a indicâ i pòsti dôve crescéiva quéllo génere de cósti, che pìgian fêugo façilménte e fàn ’na bèlla lûxe. Fêughi do mæximo génere vegnîvan açéixi de néutte ’n pö da tùtte e pàrte, ànche inte Rivêe, inti pòsti ciù pericolôzi pe-a navigaçión. Pensæ che, de vòtte, di brigànti asmortâvan apòsta quélli fêughi, spécce inte néutte de mâ gròsso, coscì avéivan ciù probabilitæ d’aprofitâ do coscì dîto “ius naufragii”, ch’o consentîva a chi se sæ de pigiâse quéllo che o mâ o stracoâva in sce l’ænn-a dòppo che ’n bàrco o l’êa anæto a pìcco. Co-a costroçión da primitîva tôre, a brìsca a vegnîva bruxâ drénto a de gàgge de færo sospéize, in mòddo da òtegnî ’na mêgio vixibilitæ. O l’êa de segûo ’n servìçio ùtile pe-a coletivitæ, e tùtti quélli che se servîvan do pòrto dovéivan contriboî. Coscì versâvan ’na tàscia pe-a fornitûa do conbustìbile, stabilîa da ’n apòxito regolaménto, ch’o proibîva ascì de caciâ “zettum et romentam” inte ægoe do pòrto. A tôre a no servîva sôlo pe-a sénplice segnalaçión notùrna do pòrto, ma a l’indicâva ascì “o nétto e o brùtto”: s’intendéiva pe “nétto” ’na situaçión de tranquilitæ e pe “brùtto” l’avistaménto de nâve sospètte, che poéivan êse de pirâti ò corsæ. De consegoénsa i çitadìn vegnîvan mìssi in sce l’avîzo, durànte a néutte, con di speciâli zêughi de lûxe; de giórno, in càngio, quésti avîzi êan dæti co-in inpiànto de véie e bandêe. Quàrche dêxénn-a d’ànni dòppo o scistêma de brìsche o l’é stæto cangióu con l’instalaçión de gròsse lànpade a êuio. Do 1318, segóndo e crònache do Zòrzo Stélla, gh’é stæto ’na dûa batàlia in gîo a-o vêgio fâro, quànde i Ranpìn e i Mascheræ (cómme se ciamâva chi da niâtri i Goèlfi e i Ghibelìn) se són pestæ pe bén bén do ténpo. I Ranpìn se gh’êan seræ drénto e i âtri pe doî méixi àn çercòu de destanâli, sorviatùtto pe fàmme; ma quélli fùcai avéivan escogitòu o scistêma p’avéi di riforniménti; avéivan calòu ’na còrda da-a tôre scìnn-a a ’na sò galêa òrmezâ into pòrto e tùtti i giórni ’n òmmo, ascôzo drénto a ’na gròssa còrba, o montâva e o chinâva pe portâghe vìveri e notìçie. Scovèrto o trùcco e vìsto che tùtti i sò sfòrsci rizultâvan inùtili, i Mascheræ àn tentòu de demolî a tôre a cominsâ da-e fondaménta, coscì i Ranpìn se són aréixi. M’àn dêuviòu ànche cómme prexón pe tegnî in òstàggio o rè de Cîpro, o Giacomo de Lusignano e sò mogê pe di ànni, tànto che do 1383 drénto a-e mæ miâge gh’é ànche nasciûo ’n figeu, e l’àn ciamòu Giâno. O rè de Frànsa Loîgi XII o l’aviéiva vosciûo caciâme zu ma, gràçie a ’na bèlla regalîa dæta a l’inzegnê militâre di françéixi (poténsa de palànche), so-arestâ in pê insémme a-o conplèsso da Brìglia, ch’a l’êa ’na fortéssa ch’avéivan costroîo no pe difénde a çitæ, ma pe tegnî sótta contròllo i zenéixi che ògni tànto armâvan ’na ribelión. De fæti lô dixéivan che “il faut mettre les brilles aux génois” sàiva a dî che bezugnâva inbriliâ i zenéixi. E arivémmo a-o 1549 quànde finarménte, co-o progètto de l’inzegnê Òlgiâti, m’àn ricostroîa con l’aspètto che móstro ancón òua, co-i mæ bèlli 127 mêtri d’artéssa, ancón in pê malgràddo tùtte e batàlie ch’ò vìsto e i réizeghi ch’ò corîo in tùtti sti ànni. Tànto pe dîne quarchedùn: o bonbardaménto navâle do “Re Sole”, Loîgi XIV de Frànsa do 1684, i conbatiménti cóntra i Aostro-Savoiardi do 1746, o bonbardaménto navâle ingléize do frevâ do 1941 e i vàrri âtri de l’ùrtima goæra, quànde in sce Zêna xoâva i arioplâni càreghi de bónbe. Da quàrche ànno i zenéixi m’àn fæto ciù bèlla, àn costroîo ’na pasegiâta panoràmica che da-i traghétti a l’arîva scìnn-a sótta de mi cómme ’n barcón in sciô pòrto e gh’àn fæto ànche o Muzêo. M’àn iluminâ de néutte cómme ’na dîva do cîne: coscì tùtti pêuan védde no sôlo o mæ ràggio de lûxe ch’o pàssa e trénta mìggia, ma amirâ giórno e néutte o scìnbolo de Zêna, l’ùrtima vixón che se pòrta inti éuggi e into cheu quànde se pàrte, e a prìmma che se çèrca quànde se ritórna.
Ebe Buono Raffo
ita_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn ita_Latn