Federîgo Alizêro
O Federîgo Alizêro (dîto Alizêri ascì, Zêna, 27 dexénbre 1817 - Zêna, 28 seténbre 1882) o l'é stæto 'n stòrico, insegnànte e leteròu zenéize.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Federîgo Alizêro o l'à nasciûo a Zêna a-i 27 de dexénbre do 1817 da Giöxèppe e Giànca Grondónn-a, segóndo de nêuve fræ, inte 'na famìggia de câsetæ asæ rìcca[1]. O s'é dónca laoreòu in lézze, scibén ch'o l'é fîto pasòu a-a sò pasción, a letiatûa, matêia inta quæ o l'à avûo cómme méistro o Pòulo Rebùffo[2]. O l'à in prinçìpio travagiòu inte 'n setimanâle leterâio, l'Espero, fondòu da lê e da âtri leteræ into 1840, co-o prìmmo nùmero ch'o l'é stæto publicòu a-i 5 de dexénbre da l'editô Zâne Batìsta Feràndo. Inte quélli ànni, l'Espero o l'êa 'na publicaçión abastànsa avoxâ, ch'a contâva in sciâ colaboraçión de inportànti studiôxi cómme o Pêo Bernabò Silorâta e o Michê Giöxèppe Canâ. A ògni mòddo quésta esperiénsa a no l'é duâ a lóngo, aprêuvo a-a sopresción do giornâle, decîza into 1845 pi-â tendénsa a tratâ i problêmi da mizêia do pòpolo, difondéndo nêuve in scî nêuvi azîli de l'òpera do Ferànte Apòrti, ch'a l'àiva alarmòu a poliçîa, ch'a l'acuzâva o giornâle de "virolénsa e agrûa"[3].
Tra i sò prìmmi scrîti, into 1839 l'Alizêro o l'à publicòu 'n'arecugéita intitolâ I migliori monumenti sepolcrali in Liguria, colaboràndo inte l'òpera de grùppo, cuâ da-o Comùn pe l'eutén congrèsso di scensiæ ch'o s'êa riunîo a Zêna, intitolâ Descrizione di Genova e del Genovesato, spartîa inte tréi volùmmi e publicâ into 1846. Inte quéllo ànno o l'à publicòu a sò Guida artistica per la città di Genova ascì, grànde òpera inte tréi volùmmi che, a despêto da pezànte pröza tìpica de l'outô, a fornîva de informaçioìn menuçiôze in scê òpere conservæ a Zêna inte quéllo perîodo[3]. S'é dedicòu ascì a de traduçioìn, cómme quélla, into 1852, do Della guerra di Spagna. A quéllo moménto remónta ascì 'na comédia inédita in vèrsci martelién, ciamâ Il matrimonio di Goldoni[2]. Sénpre inte quélli ànni, o l'à mostròu 'n grànde interèsse a-e rifórme inandiæ da pàppa Pîo IX: l'Alizêro o l'àiva defæti di fórti ideâli liberâli, ma 'na sàlda fêde catòlica ascì. Tra poêxie e d'òcaxón scrîte da lê, into 1847 l'é stæto stanpòu a Zêna i Fasti di Pio IX raccontati al popolo italiano..., con l'outô che into méntre o scrivéiva de löde a-o Càrlo Albèrto, o quæ, pigiàndo cómme ezénpio e rifórme do pàppa, o l'àiva inandiòu 'na polìtica riformatrîxe[4]. Into 1848 o l'à colaboròu con Il Pensiero Italiano, sott'a-a direçión de F. Bettini e M. Accame, con doî artìcoli inti nùmeri 71 e 72, publichæ rispetivaménte a-i 22 e a-i 24 d'arvî[3]. Into córso da grànde rivòlta de Zêna do 1849 o l'à avûo 'n ròllo de mediatô, scrivéndo pöi, in sce comisción do Comùn, 'n Commentario delle cose accadute in Genova in marzo e in aprile 1849 inte tréi volùmmi, ch'o no l'é stæto però publicòu aprêuvo a-o refûo de l'outô de cangiâ çèrti pasàggi[1][2].
Da-o 1850 a-o 1890 o l'à insegnòu, a Zêna, into licêo Cristòffa Cónbo; into 1846 o l'é stæto tra i sòcci fondatoî da socjêtæ de stöia, giögrafîa e archiologîa, faxéndo pàrte do colêgio di profesoî da facoltæ de létie de l'universcitæ. Into 1855 o l'é stæto nominòu diretô do Michelangelo, 'n giornâle leterâio de l'época, pe 'n totâle de sétte nùmeri[1]. O l'é pöi stæto prescidénte da seçión de Bélle Àrte da Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pàtria, da quæ o l'é stæto un di sòcci scìnn-a da-a sò fondaçión a-i 21 de frevâ do 1858[3]. Da-o 1866 o l'à colaboròu co-i setimanâli Alba, testâ scentìfico-leterâia, a Gazzetta di Genova e setimanâle Vittorio Alfieri. Into 1867, l'Alizêro o l'é stæto nominòu segretâio da comisción consultîva pi-â conservaçión di bêni stòrichi e de bèlle àrte e, tréi ànni dòppo, o l'é stæto incaregòu de redìgge 'na lìsta di cazaménti zenéixi meritévoli do tìtolo de "bêni naçionâli"[1].
O l'à tegnûo numerôze letûe de sò riçèrche[5][6] óltre che vàrie conferénse in sciâ Divìnn-a Comédia a-o cìrcolo filològico méntre o l'êa derê a preparâ 'n'ediçión do poêma con coménto, no goæi armònica e de vêgio stànpo, ch'a l'é sciortîa a despénse a partî da-o 1877[7]. O coménto o l'êa formòu da tréi volùmmi e o l'êa precedûo da 'na lónga introduçión, inta quæ l'Alizêro o l'à rielaboròu, in sciâ bâze de quélle ciù antîghe, a biografîa do poêta, analizàndo e sò conceçioìn e a pàrte leterâia e filològica da comédia. Da-o pónto de vìsta da valutaçión estética o se ricolêga a-i purìsti, spécce a l'Antönio Cézari e a-i sàzzi de Gabriælo Rosétti, de Vinçénso Giobérti e de Niccolò Tomazêo, arivàndo scìnn-a-o Dante spiegato con Dante do Gianbatìsta Giuliàn[2][3].
In scî monuménti artìstichi zenéixi l'Alizêro o l'é tornòu con di âtri scrîti, publicàndo, into 1875, a famôza Guida illustrativa del cittadino e del forestiero per la città di Genova e sue adiacenze. A ògni mòddo, a ciù pàrte di sò stùddi a l'é dedicâ a-a riçèrca in sce l'àrte e i artìsti lìguri, publicâ inte dôe grénde òpere de Notizie dei professori del disegno in Liguria dalla fondazione dell'Accademia, spartîa inte tréi volùmmi publichæ tra o 1864 e o 1866, e de Notizie dei professori del disegno in Liguria dalle origini al secolo XVI, inte sêi volùmmi publichæ tra o 1870 e o 1880. A prìmma òpera, scrîta con l'idêa de continoâ quélle do Sorvàn e do Ràtto e caraterizâ da 'na grànde diligénsa docomentâia ma limitâ inte l'inpostaçión e inta pröza, a l'é a ògni mòddo l'arecugéita ciù rìcca de informaçioìn in sce l'àrte lìgure tra a fìn do sécolo XVIII e a prìmma meitæ de quéllo sucescîvo. O segóndo scrîto, co-i prìmmi tréi volùmmi che pàrlan da pitûa e i âtri tréi dedichæ a-a scultûa, o prevedéiva in prinçìpio tréi volùmmi in sce l'architetûa ascì, ma no són stæti ciù conpilæ. A ògni mòddo, co-i mæximi prêxi e i mæximi lìmiti do rèsto da sò produçión, sto tèsto chi o l'é 'n'arecugéita fondamentâle de docomentaçión ségge in scî artìsti lìguri scìnn-a-o sécolo XVI che in sce quélli forèsti ch'àn travagiòu in Ligùria[3]. Tra i sò ùrtimi travàggi se regórda 'na colaboraçión, into 1882, co-o periòdico catòlico l'Elleboro. A-i 13 d'òtôbre do 1882, recoviòu da-a mógge Texô Bolón e da-i çìnque fìggi, aprêuvo a 'n córpo l'Alizêro o l'é mòrto inta sò câza de canpàgna a Sàn Giâxo, inta valàdda do Ponçéivia, vegnìndo in sciâ fìn interòu into canposànto de Stagén[1].
A lê, a çitæ de Zêna a l'à dedicòu a stràdda co-o mæximo nómme into quartê de Sàn Teodöo. In prinçìpio ghe n'êa 'n'âtra scitoâ a Sàn Pê d'Ænn-a ma, aprêuvo a-a sopresción de quéllo comùn e pe evitâ di topònimi dóggi, into 1935 l'é stæto cangiòu o sò nómme inte stràdda de Loîgi Càrlo Faræn[1].
Òpere[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Guida artistica per la città di Genova, 3 vol., Zêna, Zâne Grondónn-a.
- (IT) Della guerra di Spagna, Libri V, Zêna, co' tipi del R. I. de' Sordo-Muti, 1856.
- (IT) Notizie dei professori del disegno in Liguria dalle origini al secolo XVI, 3 vol., Zêna, Loîgi Sanbolìn.
- (IT) Notizie dei professori del disegno in Liguria dalle origini al secolo XVI, 6 vol., 2ª ed., Zêna, Loîgi Sanbolìn.
- (IT) Volume I - Pittura, vol. 1, 1870.
- (IT) Volume II - Pittura, vol. 2, 1873.
- (IT) Volume III - Pittura, vol. 3, 1874.
- (IT) Volume IV - Scultura, vol. 4, 1876.
- (IT) Volume V - Scultura, vol. 5, 1877.
- (IT) Volume VI - Scultura, vol. 6, 1880.
- (IT) Guida illustrativa del cittadino e del forestiero per la città di Genova e sue adiacenze, Zêna, Loîgi Sanbolìn, 1875.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 (IT) Alizeri Federico, in sce sesgenova.it. URL consultòu o 30 agòsto 2022.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Donaver, 1912
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Cirone, 1960
- ↑ (IT) Voti popolari a Maria Lauretana cantati il 10 dicembre nella visita al santuario d'Oregina, in Dono nazionale scelte prose e poesie in esultanza e gratitudine per le riforme accordate da S.M. Carlo Alberto re di Sardegna, Torìn, 1847, pp. 304-305.
- ↑ (IT) Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura, vol. I, Zêna, Stanpàia do Rêgio Institûto Sórdo-Mùtti, 1874, pp. 75, 181, 186, 305, 408, 437.
- ↑ (IT) Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura, vol. III, Zêna, Stanpàia do Rêgio Institûto Sórdo-Mùtti, 1876, pp. 82, 169, 275, 317.
- ↑ (IT) Federîgo Alizêro, La Commedia di Dante Alighieri con chiave e ragionamenti, 4 vol., Zêna, 1877-1880.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Stefano Grosso, Lettere inedite di scrittori liguri del sec. XIX, Pîza, Mariotti, 1897, pp. 33-35.
- (IT) Federico Donaver, Via Alizeri Federigo, in Vie di Genova: notizie storiche e curiose ad uso del popolo e delle scuole, Zêna, Libreria Editrice Moderna, 1912 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 zenâ 2011).
- (IT) S. Bellotti, Federico Alizeri, in Dante e la Liguria, Milàn, Treves, 1925, pp. 220-230.
- (IT) Marisa Dalai Emiliani, Massimo Bartoletti e Clario Di Fabio, Federigo Alizeri: un "conoscitore" in Liguria tra ricerca erudita, promozione artistica e istituzioni civiche, Zêna, Istituto di storia dell'arte dell'Università di Genova, 1992.
- (IT) William Piastra, Dizionario biografico dei liguri: Abate - Blancardi, vol. 1, Zêna, Consulta Ligure, 1992, p. 126.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Federîgo Alizêro
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Anna Cirone, ALIZERI, Federico, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 2, Rómma, Treccani, 1960.
- (IT) Federico Alizeri, in sce fosca.unige.it. URL consultòu o 30 agòsto 2022.
- (IT) Alizeri Federico, in sce sesgenova.it. URL consultòu o 30 agòsto 2022.
bam_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn vec_Latn vec_Latn vec_Latn vec_Latn vec_Latn vec_Latn vec_Latn vec_Latn vec_Latn ita_Latn srd_Latn lij_Latn cat_Latn luo_Latn ita_Latn vec_Latn vec_Latn srd_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn vec_Latn vec_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn vec_Latn lij_Latn lij_Latn