Villanöva
Villanöva (scrìta ascì Vilanöva o Villaneuva, dìta ascì Villanöva d'Arbenga, in italian Villanova d'Albenga, Vilanœva o Villanöva in urmeàscu[4]) u l'è in cumün inta Pruvinsa de Savuna.
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Villanöva u se tröva inte l'entrutèra arbenganese, ai limiti de punente da ciàna de Arbenga. U burgu u nasce inta bàssa valà de l'Aròscia, pocu primma che in te stu chi u se ghe càcce u turente Lerun. E muntagne che sircundan u cumün e sun prinsipalmènte de culétte o di pözzi, cumme a Punta Gazzulìn (224 m), ai cunfìn cun Utuê, u Munte Pagliassa (480 m), c'u se tröva versu Andöa, e u Pözzu Barbé(r)a (276 m), versu Bastìa d'Arbenga.
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu améntu au cumüne de Vilanöva ghe sun tréi frasiùi: Bussu(r)éu, Lìgu e Marta. A ste chi u và azuntu u gruppu de ca' de Cuàscu, ricunusciüu cumme lucalitài.[5]
• Bussu(r)éu: u l'è ina frasiùn c' a se tröva in sce a stradda che culéga a zòna de Villanöva a Càxu de A(r)àsce, ad in artéssa de 59 m s.l.m., u burgu u l'è nasciüu in epuca tardu medievàle, a diféza da zòna circustante.[6]
• Lìgu: a l'è ina frasiùn ai cunfìn cun Marmö de Casanöva, fundà antigamènte (atùrnu au XII seculu) cun u numme latìm de Castrum Lii.[7]
• Marta: u l'è in picìn burgu rü(r)àle che u se tröva in sce ina culétta c'a suvrasta Villanöva, quaxi ai cunfìn cun Garlenda. U nucleu ciü antìgu da frasiùn u saiéva rizalènte a l'ànnu 1153.[8]
• Cuàscu: u l'è in grùppu de ca' spàrsu che u se tröva inta zona da Stràdda Pruvinsàle 453, divìsu in dùi burgàe, Cuàscu de Surva e Cuàscu de Sutta.[9]
Cunfìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Villanöva u cunfina cun Arbenga a nord e a levante, A(r)àsce a sud e a levànte, cun ascì a meridiùn Andöa. A punente i ghe sun ascì Utuê, Casanöva e Garlenda.
Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U pussu medievàle, atìvu fin au 1930
E prime testimunianse che i ne cuntan de in insediamentu inta zòna de l'udierna Villanöva sun da riscuntrà intu mediuevu, quande l'àia a vegne mensciùna sutta ai dumini du munasté de San Martin de l'Ìsua Gainàa. U burgu peò u l'è sucescìvu a stu duminiu chi, difatti Villanöva a vegne custituìa ufisialmente inte l'ànnu 1250, pe opera du libéu cumün de Arbenga, che intu stessu periudu, fin au 1288 u fundià ascì atre due "ville növe", curispundenti a Pûi, ancöi frasiùn de Utuê e Cixan, inta valà du Néva.
A mutivasiùn de anda a custruì sti növi burghi furtificài a fa parte de ina strategìa attuà dai arbenganesi, in moddu da evità a caà inta ciàna da parte di marchesi de Clavesana, zà scignùi de gran parte di feudi de l'entrutèra, cumme quellu de Utuê. A vegne cuscì favuìa l'emigrasiùn dae campàgne versu u növu sentru furtificàu. U paìse u vegne dunca suttupòstu, asseme ai vari insediamenti ciü picìn li vixìn ae lézzi de Arbenga, furmàndu in ünica entitài aministratìva.[10]
Nunustante l'impunente diféza, dàa dai müai aturnu ae ca' du burgu, Villanöva a subìsce ciü de in incursciùn intu sò teritòiu, prinsipalmente causàe dai marchesi vixìn, e ai inìssi du XV seculu dai scignùi de Caissàn. Nu manca poi l'incursciùn di zenesi, cun survatüttu a famìa di Spìnua, chi i tentàvan de aluntanà u paìse da a sféa de influensa ingàuna.[11]
U tentatìvu u nu sciòrte e dunca i villanuvési i restan favurevuli a Arbenga, cunfluendu poi inta Repübbrica de Zena, rimanendu fedele a l'istitusiùn ascì düante e guère cuntru i Savoia intu XVII seculu.[12] A resta dunca in màn repübbricàna fin a l'arìvu de Napuleun e di fransesi, a partì dau 1797. U paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u se trasfurma dunca in te in cumün indipendente da l'istitusiùn arbenganese intu 1805, faxente sempre parte da circuscrisiùn lucàle. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana.
Cun u decretu du 1863 u pìa u numme ufisiàle de Villanöva d'Arbenga, lé andàla a distingue da àtri paìsi cun a stéssa denuminasiù. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sòa supresciùn.
Abitànti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[13]
Minuànse fureste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a a Villanöva d'Arbenga i sun 182.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Villanöva d'Arbenga u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca e ghe sùn dui diferenti parocchie: quella de San Stéva (Villanöva) e quella de San Benàrdu (pé a frasiùn de Ligu).
Géxe du sentru de Vilanöva[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da Parocchia de Santa Cateìna de Lisciandria, a se tröva intu burgu de Villanöva, da a strutüa a ina sula navà a cunserva tréi pàe d'atà che e rafigüan a Trinitài intu mezzu fra a Madonna e i Santi, a Madonna Regina cun aturnu i sànti e a Madònna du Carmine, tütte e tréi prubabilmente datàe du XVIII seculu. A cunserva ascì ina séie de pitüe a frescu rizalènti au 1632.
• Uatòiu de San Givanni Batìsta, l'edifìssiu u se tröva intu burgu de Villanöva, sede da cunfraternita cun u meximu numme. U cunserva ascì ina séie de afreschi due de ste chi (a Teuìa di Santi e a Madonna cun u Bambìn) databili au XIV seculu, mentre l'àtru, rafigüante a Pasciùn de Cristu a saieva stà dipinta intu XV seculu. Drentu i se pònan vegghe ascì e crùxi duveàe inte prucesciùi intu paìse, cun ascì ina stattua pregià du 1834.
• Géxa de San Steva, a se tröva inte vixinànse du lucàle semitéiu, a l'è una de ciü antìghe géxe du cumün, rizalente au XII seculu, anche se a prezenta ciü rimanézzamenti sucescìvi, cumme ascì a tùre du campanì, che a g'ha ciü avertüe a bifura, datàe du XIII seculu.
• Gexétta de Santa Maìa Reùnda o du Sucùrsu, a se tröva in Via Rumma, pocu de föa dau paìse, in sce a stràdda pé l'Ae(r)iupòrtu, a l'è ina capeletta de stìle rinascimentale, cun u campanì da a grossa ciànta quadrà. A cianta de bàze da capéleta a l'è reunda, cun in diametru de 10,40 metri.
• Santuàiu da Scignùa de Grassie, a l'è ina gexétta edificà in stìle baoccu. Drentu u se ghe tröva ina statua da Madonna, du scultù zenese Barabìn, cun ascì de impurtanti pitüa a frescu.
Géxe de frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lìgu[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da Parochia de San Benardu, a se tröva a Lìgu, inta ciàssa intu sentru du paìse, cun in àtu campanì c'u domina a zòna.
• Uatòiu de San Giuvanni Bastìsta, in fàccia aa géxa da frasiùn, sede da cunfraternita lucàle, u cunserva au sò internu ina séie de cartelammi, ina séie de rapresentasiùn religiùse scenugrafiche, esposte ascì resentemente a Zena, intu palàssu Ducàle.[7]
Bussu(r)éu[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da Sunta, a se tröva intu sentru da burgà de Bussuéu, edificà intu XVII seculu. A cunserva a càssa de prucesciùn da Madonna Sunta, duveà pé e feste religiùse inta frasiùn.[6]
Màrta[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa dedicà a Santa Marta: a se tröva in pusisiùn ciü àta rispettu aa ae àtri abitasiùi du paìse, de stìle baoccu, cun u campanì che u svetta inte sta parte de valà.[8]
Cuàscu[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Uatòiu de San Marcu: u se tröva a Cuàscu de Sutta, de strutüa gòtica, mensciunàu zà intu 1856, affrescà in periudu medievàle dai Guîdu da Rànsu.[9]
Architetüe militàri[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Castéllu de Lìgu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Isulàu rispettu au paìse de Lìgu i se trövan i resti du castellu, a testimuniànsa de l'impurtansa cuvèrta da l'abitàu, fundàu cumme Castrum Lii aturnu au XII seculu e ugettu de cuntése fra e putense lucàli. Pé seculi a furtessa a l'éa puntu de avistaméntu, ma ascì in riferiméntu, perché culucà in te ina pusisiùn che a domina l'intrega valà. Inta zòna, assemme au castellu derucàu se tröva ascì a capeletta da Madonna da Néve, razunzibile grassie a ina seie de senté, versu Villanöva e Garlenda.
E müaie du burgu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U burgu, fundau intu 1250, ma terminàu sulu aturnu au 1288, u l'éa stàu edificàu dau cumün de Arbenga, cun ascì ina lunga séie de spéze, racolte inti registri storici. Ancù aù se pònan vegghe e müaie difensìve, perfetamente cunservàe, cun ina artessa màscima de 7 métri. Pé evità e incursciùi intu paìse inti tempi antìghi l'éan duveàe e déxe tùri de avistamentu (tütte de ciànta quadrà), séi de ste chi ai quattru cantu du burgu, ciü àtre inti quattru punti cardinali. A se truvàva ascì in àtra tùre, aù inglubà inte l'uatòiu de San Giuvanni, dunca uiginaiamènte ste chi e l'éan unze.
L'àsse stradàle prinsipàle u l'è custituìu da Via Garibaldi, che a pàssa atraversu dui particulàri tùri, che g'han a funsiùn de pòrte da sitài. Duzze i sun i carùggi tutàli chi i se dröven in mòddu paralélu aa stràdda prisipàle. Sentru da vìtta du burgu, fin ai ànni 30, u l'éa u pùssu medievàle, scituàu inta ciàssa che a pòrta u sò numme.[14] E ürtime mudifiche che i sun stàe fàe au burgu e sun rizalenti au 1921, quande u vegne deliberàu da u cunsìu cumünàle l'abatimentu de parti ciü periculanti da sìnta, pé questiùi de següessa, ma ascì pé fà di amudernamenti pé a salüte pübbrica.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Villanöva[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Vilanöva u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de A(r)àsce.
Enugastrunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Üna de specialitài enugastrunomiche ciü impurtanti du paìse a l'è "a ventre", in segundu piàttu prepa(r)au cun u stömegu de tùnnu, fàu cöxe e poi spessiàu cun i aròmmi da ciàna arbenganese. U se tratta de ina pietansa antiga, purtà da chi u s'éa spustàu a travaià in Sardegna, inte "tunnare", i cuscì dìti tuna(r)òlli. Presenti ascì e tipiche süppe e turte da cuxìna ligüe, ciü i baxìn, scimili a quelli d'Arbenga, ma cun di güsti diferenti. De resente difatti a l'è stà presentà a varietài de baxìn ae viulette, prudusiun tipica di campi cultivài da zòna.[15]
Asuciasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
• E "Röe d'Epuca": a l'è ina asuciasiùn federà cun u club ASI, che a se occupa prinsipalmente de veiculi stòici a dùi e quattru röe, nasciùa intu 1990 au a cunta in grossu gruppu de assuciài inte tütta a Rivéa de Punente.[16]
Istrusiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Villanöva a g'ha in sò scistémma de scöe cumpletu (da a matèrna fin ae elementari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn, che u l'è cumpresu inte l'istitüu cumprenscìvu de Arbenga II.[17]
Bibliuteche[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Villanöva d'Arbenga u se tröva u pòlu biblitecà(r)iu dedicàu a Nalson Mandela, a cüa du cumün e, fin au 2011, da a Lucalitài Muntàna Ingauna, sede ascì de mustre e cuncursi, cun ina sala dedicà ascì ai fiöi.
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Prucesciun du Venardi Santu: a l'è ina de rapresentasiùi religiuse ciü sentìe intu paìse, urganizà dae cunfraternite lucàli, cun a prucesciùn di cristi e ascì u curteu che u segue a càssa prucesciunàle da Maonna Adulurà vestìa de négru. Doppu de sta chi, da tradisiùn, vegne sézu u "falò", cun scopi scìmili au cunfögu zenése, vegne poi preparàu inte ca' du burgu "a ventre" de tunnu, de lungu acumpagnà cun e patàtte.[18]
• Fèsta de sciùe "infiorata" de San Giuvanni:a se tegne ai 24 de zügnu cun a decurasiùn di ca(r)uggi du burgu, fà cun e sciùe lucali, au passaggiu de cunfraternite di cristezànti, chi i pòrtan ascì a càscia prucesciunàle du santu e vegnan caciài pé tèra e sciùe de San Giuvanni, ciamàe ascì ginèstre.[19]
• Festa di Caruggi: a l'è ina sagra de l'estài c'a se tegne pé i caruggi de Villanöva, düante sta chi i se pònan tastà i piàtti tipici da tradisiùn ligü(r)e, prinsipalmente quelli de l'entrutèra.[20]
• Rievucasiùn stòica: U l'è l'eventu c'u se tegne intu burgu de Villanöva, cun a rapresentasiùn di fàtti du 1250, cun a fundasiùn du paìse, a opera du cumün de Arbenga, düante sta chi u se pò vegghe u curteu stòicu, cun ben 300 figüanti e ascì a sfilata di cumüi vixìn, tütti cun a pròpia insegna. [21]
• A Muntata: a l'è üna de celebrasiùi stoiche da sitài, cun a culucasiùn da statu da madonna da a géxa de San Steva au santuàiu, acumpagnàu dau curteu e dai canti religiusi.[22]
• Benedisiùn de Castagne:a se tegne u 25 de marsu pé festezà l'arìvu da prìmma, au pùssu e vegnan distribuìe e castagne, benedette dau prève. A cumensà sta tradisiùn i l'éan stài i Navun, ina de famìe villanuvesi. Interutta sulu düante a segunda guèra, a tradisiùn a l'è turnà a vìve intu 1974[23]
• Distribusiùn du pàn: se tegne düante a festa de San Marcu inta frasiùn de Cuascu, se tratta de ina tradisiùn purtà avanti dai tempi antìgi, anche se a nu a s'è tegnüa fra i ànni '70 e '80. A deivéea dàe antighe rugasiùi, e benedisiùi di campi, düante a quale e famìe da zòna e se scangiàvan u pàn ae uìve da velli prudòttu.[15]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stradde[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Villanöva d'Arbenga u l'è traversàu da a Stràdda Nasiunàle 453, che culega u cumün cun Utuê a punente e Bastia, Leca e Arbenga versu punente. U burgu de Villanöva u l'è culegàu ascì cun a Stradda Pruvinsàle 6, c'a pòrta versu Garlenda e Casanöva, inta valà su Lerùn. A frasiùn de Bussu(r)éu a se tröva lungu a stradda pruvinsàle 55 pé a frasiùn a(r)ascìna de Càxu. U cumün u l'è poi furnìu de dui sciurtìe in sce a Stradda Nasiunàle 717 (Aurelia Bis), che a culéga Arbenga a Aràsce, a prìmma a se tröva a Bastìa d'Arbenga e a segunda versu Garlenda.
Campu de l'aviasiùn de Villanöva[modìfica | modìfica wikitèsto]
A partì dau 1922 u l'è stàu custruìu in campu pé l'aviasiùn di aparecchi (o aeiupòrtu) inissialmente pé ina funsiùn militàre, aù prinsipalmente duveàu pé e pröve da vixìna Piaggio Aereo Space e pé aerei privài, stu chi u l'è intitulàu a Clemente Panero, resentemente mensciunàu ascì cumme Riviera Airport. Pé e dimensciùi ridòtte u nu l'è servìu dai grossi aerei de linéa. Chi u se pö truvà ascì a sede da Prutesiùn Sivìle e ascì de l'aéreu-club de Savuna e da Rivêa Ligü(r)e.[24]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàttu Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) Statüu cumünàle de Villanöva d'Arbenga, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 15 lùggio 2021.
- ↑ 6,0 6,1 (IT) A frasiùn de Bussuéu, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 15 lùggio 2021.
- ↑ 7,0 7,1 (IT) A frasiùn de Ligu, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 15 lùggio 2021.
- ↑ 8,0 8,1 (IT) A frasiùn de Marta, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 15 lùggio 2021.
- ↑ 9,0 9,1 (IT) A frasiùn de Cuascu, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 15 lùggio 2021.
- ↑ (IT) U Burgu de Villanöva, stòia e urbanistica, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Scheda du cumün de Villanöva d'Arbenga, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
- ↑ (IT) U cumün de Villanöva in Pruvinsa de Savuna, in sce provincia.savona.it. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
- ↑ Statistiche ISTAT; URL cunsultàu u 28 dixembre du 2012.
- ↑ (IT) Descröve e vàlli de Arbenga, Villanöva d'Arbenga, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 19 lùggio 2021.
- ↑ 15,0 15,1 (IT) Villanöva d'Arbenga, a cultüa, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
- ↑ (IT) E Röe d'Epuca de Villanöva, in sce ruotedepocarivieradeifiori.it. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A scöa elementàre de Villanöva d'Arbenga, in sce icalbengasecondo.edu.it. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
- ↑ (IT) E celebrasiùi du Venardi Santu, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 19 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Festa de San Giuvanni, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 19 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Villanöva, a cultüa, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 19 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Rievucasiùn stòica de Villanöva, in sce ivg.it. URL consultòu o 19 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A muntata da Madonna de Grassie, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 19 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A benedisiùn de castagne, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 19 lùggio 2021.
- ↑ (IT) U campu pé l'aviasiùn de Villanöva dedicàu a Clemente Panero, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Villanöva
lmo_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn lmo_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn