Riôtu
Riôtu (Riâto o Riaoto in senése, Rialto in italian) u l'è ün cumüne sparsu de 563 abitanti da pruvinsa de Savuna.
Geugrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritöriu du cumüne de Riôtu u se truva pe-a ciü parte in-te l'ôta valô da sciüméra Pora, a cuôle, doppu ése pasô in-tu vexìn paise de Côrxi, a se cacia poi in-tu Mô Ligüre, a l'artéssa da lücalité de Marina, a Finô. Riôtu u l'à ün spétu de cumüne sparsu, spartiu tra-e varie cuntrè custruie in-scia riva di munti a nord du fundu da valô, in-ta pusisiùn che a pia ciü sû, cun-a riva a sud che pe cuntra a l'è scuéxi du tüttu cuvèrta da boschi[4].
U sö teritöriu versu nord u riva fìn a-a custèra di munti cun-u cunfìn, cun Côrxi primma e Burmia poi, che partindu da-u Bric Chioggia (1041 m), u segue a linia Munte Ôtu (1048 m) - Briccu di Proei (1016 m) - Bric Pelassa (1220 m). Üna punta du teritöriu de Riôtu a riva però scuéxi fìn a-a simma du Munte Settepani (1386 m), cun-a végia bôse militô de l'aeronàutica che a se truva propriu in-te stu cumüne chi. Versu levante u cunfìn cun Côrxi u l'è segnó da-a sciüméra Carbüa e, cun Maiö a sud e a punénte, u pasa turna pe-a custèra di munti, tra-i cuôli u se regurda u Bric Gettina (1025 m) unde i ghe sùn e miniere du Purin, d'ancö abandunè ma che, in-tu periudu du Marchexùn de Finô, i l'éran tantu inpurtànti pe l'estrasiùn de l'argentu.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Antighité e Mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U numme Riôtu u significa "rian che u nasce in ôtu", prubabilménte cun referiméntu a-a sciüméra Pora, e u remunta a-u periudu mediuevô. Segundu üna tradisiùn lücale a l'è steta üna famia veneta, i Fugardo, che scapandu da Venesia a l'à fundô u paise, scibèn che a nu ghe séggian de següre pröve[4][5].
De éte ciü antighe nu ghe sùn particulè testimunianse in-tu teritöriu de Riôtu ma de següru u l'éra sa frecuentó da de pupulasiui di antighi ligüri, i cuôli i l'axévan ün inpurtànte vilàggiu in-scia Ruca de Perti, a-a giurnô d'ancö cunusciû cumme u "Vilàggiu de Agnime", che u remunta a l'éte du féru e u l'è scinbulu de l'inpurtànsa du Finô cumme cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni. I nu ghe sùn mancu di particulè resti de l'éte rumôna détu che a stradda prinsipô de l'area, a via Julia Augusta, a pasôva ciü versu u mô Ligüre[4].
Ancura du periudu sucessivu, de tüttu l'Ôtu Mediuevu, i nu ghe sùn de testimunianse da söna de Riôtu, a cuôle, cumme u restu du Finô, a sara mesció da-a môrca Aleramica a cuélla de Savuna, pe fenî in-tu növu stetu du Marchexùn de Finô a-a sö creasiùn in-tu 1162 cun Riccu I Du Caréttu[4].
Eté muderna e cuntenpuranea[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cun-a murte de l'urtimu marchése Sforsa Dria in-tu 1602, u Finô u paserà sutta a l'inperu spagnollu, pe fenî poi da-u 1713 sutta Séna[6]. In-te sucessive guére napuleuniche u frunte tra-i francési e austru-piemuntési pe varie otte u paserà pe-u paise, cun viulenti scuntri survatüttu in-scia custèra di munti tra-u Sü du Melogno e munti vexìn in-tu periudu 1794-1796. In sti anni chi a statua da Madonna da Néive a sara dunca spustô in-tu paise pe raxui de següressa[4].
Cun-a creasiùn da Repübbrica Ligüre u paise u sara inprinsipiu tacó a-u departiméntu du Letinbru, cun capulögu Savuna, ma poi, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francése, Riôtu u sara inseritu in-tu departiméntu de Muntenötte, sutta a-u canton de Finô e in-te l'arrondissement de Savuna. In-tu 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica Senése, Riôtu e tütta a Ligüria i saran déti a-i Savüia, pe decisiùn du Cungressu de Vienna, e dunca inseriti fìn a-u 1927 in-ta pruvinsa de Séna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna[4].
U paise u cuntribuirà a-a primma guéra mundiô cun bén settantadui ommi. In-ta segunda, versu a sö fìn, l'area a deventerà ün céntru inpurtànte pe l'ativité di partigién, ma di surdô da RSI e tedeschi asci, i cuôli, u 2 frevô 1945 i tacheràn u canpu di partigién de Cian di Corsi, masandune ünse, a-i cuôli u l'è dedicó ün munuméntu[4].
Da-u 1973 a-u 2011 Riôtu u l'à fétu parte da Cumünité Muntana Pollupice asci, a-a giurnô d'ancö derlenguô[7].
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumüne Riôtu u l'à üna strutüa a paise sparsu, furmó da varie lücalité. A ciü inpurtànte, ôtre a cuélla du cumüne, a l'è Vene, che a l'è sêde de üna parocchia indipendente, ma i ghe sùn asci de lücalité ciü picine, separè da-i vari rién che i chinàn da-i munti e che i l'àn cangió numme ciü otte[5], che i sùn, segundu u statutu cumünôle, cuélle de Berea, Cheirano, Chiassari, Creveglione, Ciassa Végia, Gianchi, Murìn, Nunsiô, e Villa (e Vene)[8][9].
Riôtu u cunfina cun Burmia e Oseria a nord, cun Côrxi a levante, cun e U Tû a sud e cun Maiö e Carisan a punénte.
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censî[10]
Minorànse fulén[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixénbre 2017, a Riôtu i gh'éran 13 rexidenti fulén.
Sciti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Parocchia de Riôtu
- Géxa de San Péu: a l'è a sêde da parocchia de Riôtu e a se truva in-ta lücalité de Riôtu in "sensu stréitu". U no l'è tantu céru u periudu da sö custrusiùn, cun-a primma testimuniansa scrîta che a remunta a-u 1356, scibén che a géxa a ségge foscia du XIII seculu. U sö spétu d'ancö u l'è frütu de sucessive recustrusiòi, l'urtima de cuôli féta in-tu XVII seculu segundu u stile baroccu, cunservandu però u canpanìn göticu[11].
- Oratoriu de San Bastianìn: scituó arénte a-a géxa de San Péu, u l'è l'oraturiu da parocchia e sêde da casassa dedicô a-u mèximu Santu. U l'è stetu custruiu tra-u 1751 e u 1753 surva a üna custrusiùn ciü antiga[11].
- Capélla du Santiscimu Numme de Maìn: a se truva in-ta lücalité de Taglieto e a l'è steta cunusciua cumme a capélla de San Benôrdu asci[11].
- Capélla da Nunsiô: in-ta lücalité de Scotti[11].
- Capélla de Nostra Scignura da Cunsulasiùn: scituô in-ta lücalité de Calvi, a l'éra inprinsipiu dedicô a San Bastianìn[11].
- Capélla de San Benôrdu: a l'è a capélla da lücalité de Cheirano, inprinsipiu dedicô a-a Madonna[11].
- Capélla da Madonna da Néive: a se truva in simma a-a custèra di munti a-u cunfìn setentriunô du paise, in-ta lücalité de Melogno, e a l'è steta custruia in-tu 1666 pe dumanda di abitanti de Riôtu. Derucô da-i tedeschi in-tu 1944 a sara recustruia déxe anni doppu[11][12].
- Parocchia de Vene
- Géxa de San Lurénsu: sêde da parocchia de Vene, a sö origine a no l'è tantu céra, déta a destrusiùn di papé in-scia géxa. A l'è steta custruia segundu ün stile baroccu[11].
- Oratoriu de San Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Vene e sêde da cungregasiùn religiusa da-u mèximu numme. U se truva arénte a-a géxa de San Lurénsu e u l'è stetu recustruiu in-tu 1727 cun-u sö spétu d'ancö[11].
- Capélla de San Bastianìn: scituô in-ta lücalité de Cà de Cain[11].
- Capélla du Santiscimu Numme de Maìn: in-ta lücalité de Chiassari, sa dita Santa Maìn de Rucche[11].
Architetüe civili[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Canpu de balun: canpu da sogu pe-u balun, u se truva in-ta lücalité de Vene, vexìn a-a parocchia. A-a giurnô d'ancö a scuaddra du paise, a "Spes", a soga in-ta serie C2.
Musei[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Museu da civilé cuntadina: museu scituó vexìn a-a parocchia de Riôtu, u mustra i vari spéti da vita in-ti canpi e de tradisiui du pustu[5][13].
Natura[modìfica | modìfica wikitèsto]
Parte du teritöriu du cumüne u se truva in-tu scitu de interesse comunitario (SIC) du Munte Carmo - Munte Settepani, creùn da-u prugèttu Natura 2000 pe prutegge de ciante e di agnimè che i se truvan sölo chi, cumme a Campanula sabatia (Campanula de Savuna) o a Gentiana ligustica (Gensiana ligüre), ôtre che di oxélli cumme l'ôvia reô (Aquila chrysaetos).
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'agricultüra a l'è delungu steta a ciü inpurtànte ativité ecunomica de Riôtu, cun l'alevaméntu e lavurasiùn du légnu asci, e in particulô a cultivasiùn de vigne e di orivi. A l'è inpurtànte a canpô de castagne asci. In-tu pasó i gh'éran üna fériera che a lavurôva u minerô de féru che u rivôva da l'isura d'Elba, e ün'ôtra pe-a lavurasiùn de l'argentu de miniere du Purin (serè in-tu XIX seculu)[4].
In-ta lücalité de Cian di Corsi, vexìn a-u cunfìn setentriunô du paise, unde u gh'è üna tora forestô da region asci, u l'è stetu avértu u 30 otubre 2010 ün parcu de pôre eoliche, furmó da tréi inpianti, pe üna putensa de ciü o menu 2,4 MW[14].
Cultüra[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Riôtu a l'è parlô üna variante du finarìn, dialettu du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle parló survatüttu a Finô, cun de diferense da-e parlè da rivêa.
Feste e fére[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Festa du Massu: u primmu de masu, a se tegne in-ta capélla da Madonna da Néive. In-te sta festa chi ün massu de sciure u l'è purtó da-u paise fìn a-a capélla pe ése poi vendiu in beneficiensa[12][15].
- Festa de San Péu: u 29 sügnu, a l'è a festa parocchiô de Riôtu.
- Festa da Madonna da Néive: u 5 agustu, a se tegne in-ta capélla da lücalité de Melogno, festegiô tra-i cumüni vexìn asci[12][16].
Comunicasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stradde[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stradda prinsipô de Riôtu a l'è a SP17 a cuôle, pasandu in-tu fundu da valô Pura, a sunta u paise cun Côrxi, versu sud. A se truva in parte in-tu cumüne de Riôtu a SP23 a cuôle, rivandu da Côrxi, a cure lüngu u cunfìn setentriunô du paise, pe poi tacôse in-ta SP490, che a munta a-u Sü du Melogno.
U ciü vexìn casellu in-sce l'autustradda A10 u l'è cuéllu de Côrxi, scituó üna déxena de chilometri a sud, lüngu a SP17[5].
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scindici de Riôtu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Binéllaggi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn a-u 30 sügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 (IT) Comune di Rialto - La nostra Storia, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 (IT) Rialto - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Calice Ligure - Cenni Storici, in sce comune.calice-ligure.sv.it. URL consultòu o 12 zùgno 2021.
- ↑ (IT) L.R. 4 lüu 2008, n. 24, in sce federalismi.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Statuto (PDF), in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Località, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultó u 28-12-2012.
- ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 (IT) Comune di Rialto - Edifici religiosi, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 (IT) Madonna della Neve, in sce caliceligure.org. URL consultòu o 13 màrso 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Il museo della civiltà contadina, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Taglio del nastro per il nostro parco eolico, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - "Festa du Massu", in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Festa della Madonna della Neve, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ Murtu in caréga
- ↑ Subentró cun D.P.R du 24 lüu 2007 publicó in-scia G.U. n. 183 de l'8 agustu 2007
- ↑ (IT) Gemellaggio Rialto - Cuba, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
Ôtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Riôtu
Suntaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Scitu uficiô, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
fur_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn vec_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn scn_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn lij_Latn lij_Latn srd_Latn srd_Latn srd_Latn srd_Latn lmo_Latn lij_Latn lij_Latn vec_Latn ita_Latn lij_Latn lij_Latn vec_Latn vec_Latn lmo_Latn vec_Latn lij_Latn vec_Latn ita_Latn lij_Latn vec_Latn ace_Latn lij_Latn vec_Latn srd_Latn fur_Latn srd_Latn lij_Latn