LEKKUG JIGÉENU-WÉRUL
Jigéenu-wérul dafa soxla lekk gu wuute te gën a duun, ngir sàmm màggu doom ji mu ëmb ak wér-gu-yaramu boppam. Faatu dafa ëmb te bëggul lekk, ndax nee na dafa bañ am doom ju réy, loolu indil ko jafe-jafe ci wasin gi. Nogoy mi nga xam ne ndawal kër doktoor la, dem na këram seeti ko.
LAAJ
Lan la Nogoy war a digal Faatu, ngir dimbali ko ba mu lekk bu baax, su ko defee mu sàmm màggu doomam ak yokkuteem ?
DÉNKAANE YI TUKKEE CI NOGOY
• Faatu, ci li ngay lekk la sa doom di jële dundam ; kon, ngir sàmm sa wér-gu-yaram ak sa bosu doom, deel lekk lu ëpp la nga daan lekk te mu doon ñam yu wuute.
• Faatu, deel lekk ñam yu am weñ (res, yàpp, ñoom xobu pataas ak ñàmbi, nen) te nga jël doomu weñ yi la ndawal kër doktoor di jox, ngir sàmm sa màggug doom ak sa wér-gu-yaram, yow ci sa bopp.
• Faatu, gannaaw ñetti ndënale yi nu baaxoo niki ndékki, ak añ, ak reer, nanga ci yokk njogonal lu am solo (soow, nen, gerte, meññet…), rawatina ci ñetti weer yi mujj ci ëmb bi.
NDOLLENT LI
• Ngir sa lekk aw yoon, war ngaa lekk, bés bu ne, ñetti yoon lu mu néew néew, ñam yu am ndugg yii may bëgg a lim :
- yàpp, res, ganaar, jën, nen, ñebbe, ak ñam yu am weñ ;
- lujum ak xob yu nëtëx yi niki xobu pataas, xobu ñàmbi ak ñoom seen ;
- toggu ceeb walla dugub niki mbaxal, daxin, laaxu caaxaan, laaxu soow, laaxu nëtëri, cere, cere baasi, cere mbuum, ceebu jën, ngurbaan, etooje, poyka) ;
- meññet yi ànd ak jamono, rawatina yi am witaamin A ak witaamin C (màngo, pàppaayo, guyaab, sorãs, banaana) ;
- kaasu meew, bés bu ne.
• Ñam yi am proteyin (maanaam ñam yu am suux, niki, jën, yàpp, ginaar añs.), ak weñ, ak kalsyom, ak witaamin A baax nañu lool ci jigéenu-wérul.
• Jigéenu-wérul soxla na ñam yu am weñ, ngir moytu biir bu xàcc (=biir bu yàqu), ak wasin doom ju matul, ak doom ju tuuti lool ca ba muy juddu, ak coono.
JIGÉENU-WÉRUL SOXLA NA NDIMBALAL JËKKËRAM
Jigéenu-wérul dafa soxla ndimbalal jëkkëram diiru li mu ëmb, ndax war naa am lekk gu naat, wuute te yokku ; laaj na ñu toppal ko bu baax ëmbam, woyofalal ko liggéeyu kër gi. Faatu dafa ëmb.
LAAJ
1. Lan la jëkkëram, Mamadu war a def, ngir mu am lekk gu naat, wuute te doy ?
2. Nan la Mamadu mën a jàpplee Faatu, ngir ñu di ko toppal ëmb bi ni mu ware ?
3. Ci anam yan la Mamadu mën a woyofalal Faatu liggéeyu biir kër gi ?
DÉNKAANE YI
- Yow Mamadu, doom ji Faatu ëmb ci li Faatu di lekk lay jële dundam ; ngir doom ji màgg ni mu ware, ngir ndey ji ànd ak wér, wutalal sa jabar, lu mu néew néew benn (1) walla ñaari yoon (2) ci ayu-bés bi, morso res, morso yàpp, walla ay nen.
- Te yitam, bés bu ne, ceeb walla dugub ji muy lekk, war na cee boole ñebbe walla gerte, jën ak xob yu nëtëx yi (mbuum, xobu ñàmbi), lujum, meññet, meew.
- Ndënale (ndékki, añ, reer) yi mu baaxoo woon di ko am ci bés bi, dafa ci war a yokk beneen.
- Mamadu, taxawul Faatu ba mu dem ci ceetum njëkk-wasin 3 yoon lu mu néew néew, ngir fanq safaan yi lonku ci ëmb ak wasin, ci kàttanu Yàlla.
- Mamadu, taxawul Faatu ndax mu bañ di def liggéey yu metti, niki yenu ndab yu diis te nga wutal ko ku ko dimbali ci liggéeyu biir kër gi (dëbb, rooti, taxani); soo ko defee, dinga ko aaral ëmbam, ci kàttanu Yàlla.
- Mamadu, defal loo mën, ngir Faatu di noppalu, rawatina ci ñetti weer yi mujj ci ëmb bi.
NDOLLENT LI
• Liggéey yu metti yi baaxul ci jigéenu-wérul ( biir bu xàcc, ak wasin doom ju matul lees ciy ragal).
• Ceetum njëkk-wasin mi jigéenu-wérul bi war a def 3 yoon, njariñam a ngi nii :
- lépp lu xew ci wér-gu-yaramu ndey ji ak doom ji, dees na ko teel a yëg, ngir mën koo saafara balaa ëpp loxo ;
- dees na jox jigéenu-wérul bi doom yi koy aar ci ñàkkum deret ak sibbiru ;
- dees na ko defal 2 ñakk yi koy aar ci tetaanoos, aaraale doom ji mu ëmb ;
- dees na ko fa xelal ci wàllu lekk.
wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn