Bésu 21 fan ci weeru fewrie at mu jot, moom la kurél giy toppatoo caada, njàng ak xamtéef (UNESCO) te féetoo ci mbotaayu xeet yi, jagleel làkki ndey, maanaam làkk wi nga xam ne moom la nit ku nekk nàmp. Loolu bi ko UNESCO dooree ak léegi ëpp na 10 at. Li waral bés bi mooy yee nit ñi, artu leen, soññ leen ci solo su jéggi dayo si làkki ndey yi am ci fànnu yokkute yépp. Rawatina ci réewi Afrig yi nga xam ne daanaka, ya ca ëpp ba ñu tàbbee ci “kolonisation” ba téy jii ñu moomee seen bopp, dañoo xeeb seen làkk yi ñu nàmp. Réew yi gën a bari Afrig, Senegaal waxi noppi, seen làkk sedduñuleen daanaka benn cër bu takku. Kenn du leen jàng mbaa di leen jàngale ci lekool yi, kenn du leen jëfandikoo ci béreb yiy nguur yi di nas ak a nocce ak feneen ak feneen… Dañu leen a soofal, fóoyóoyal leen. Te fekk nag, loolu sax naka jekk moo waral ag fàttali gu ni mel, amul wenn askan wu mën a am tawféex, yokkute ak jëm ca kanam ci wàllu politig, koom-koom, njàng ak leneen te dumooyu say làkk. Bind nañu ko lu bare, indi nañu it firnde yiy wone ne réewi tubaab yi seen bopp ñuy roy ci lu nekk, laata ñu doon génn cig lëndëmtu, dañoo mujj a dekkil seen làkk. Loolaa nga xewoon ca ndorteel 15 eelu xarnu ba : booba ñoom làkki lateñ rekk lañu daan jàng di ca bind, defe woon ne seen làkk tekkiwuñu dara. Ba ñu dagge buum googu lañu tàmbale gindeeku ba léegi, am yokkute ci lu nekk, ba tollu tey ci boppu àddina. Looloo waral bi UNESCO nemmeekoo càggante ak yàq gu jéggi dayo googu ci cër bi ñu sedd làkki ndey ci yenn réew yi la def at mu nekk muy fàttali xeet yi ak askan yi seen làmmiñ! Ndax gëstu yépp ci fànnu xam-xami làkk ak xaralaay jàngale wone nañu ci lu wér, ne xale bi door njàngam ci làkk wi mu nàmp, mooy gën a ubbeeku fuuf moroomam ma tàmbale njàngam ci làkk wu mu nàmpul.Xelam ay gën a ñaw ci xam-xamu yu mel ni matematig te itam mooy gën a gaaw a mokkal weneen làkk wu dul wi mu nàmpul. Li ko waral mooy xale bi buy dal rekk dees di mën a tàggat xelam ci fànn yu bare niki matematik, xam-xami cosaan, fisig ak yeneen…Te bu dee, kom ni ñu koy defe Senegaal, njàng mi yépp ci nasaraan la, su xale bi dugge lekool day mel ni ku lu. Day mel ni perantal buy door a jàng wax. Dina def lu yàgg ciy at balees ko mën a jàngal lenn lu am solo ci nasaraan. Ndax déggul làkk wi! Li ëpp ci lu muy jàng du weesu ijji ak nafar lu mu xamul lu muy tekki… Rax ci dolli loolu da koy jural mu xeeb li mu doon : ku nekk xam na ni tiitange ak ug jaaxle la xale boobu di am, su ràññee ne, ndekke moom làkk wi mu nàmp tekkiwul dara ca béreb yay indi tekki ëllëg ca réewam ! Foofa lay tàmbale suux ndànk-ndànk ci lu ñuy woowee “crise d’identité”, maanaam, dootul ràññeeti li mu doon, day nekk ku neex a yobbale, ku neex a ómmat! Waxoon nañu fi itam ne sax soo koy seet, demokarasi bi ñuy wax, maanaam “nguuru askan wi ngir askan wi”, mënul a am ci làkk woo jeggani!
Wante tey bi ñu deme bay tekki ci saa si lépp li ñuy wax ci pencum réewum Senegaal ci làkki réew mi, ku nekk di kam lañuy wax, mel na ni li ñu fiy mas a wax kon am na ñu ko tàmbale dégg ! Ndokk! Wante li des bare na lool: jot na ñu jàngale làkki réew mi ci daara yi, ci lekool, jot na ñu leen di jëfandikoo ci beréb yi ñuy nase ak a dogal mbir yi soxal askan wépp!
Dr. Tamsir Anne © wolof-online.com
wol_Latn wol_Latn zho_Hant