Ca diggënte 1974 ag 1985, fekk mi ngi liggééy ci juroom ñenti teere yi mu boole tudde ko Die Geschichte der Empfindlichkeit (Nettali bu yéég-yéég), bindkat allemand bi ñu naan Hubert Fichte te mu gañu leegi, ñów na lu bari Ndakaaru. Da daan anda ag fotograf bi ñu naan Leonaure Mau, doon bind ngir seet naka leñu mëne dëngël ag bañ la ñuy faral di xaar ci ethnographe biy wëndéélu, di gëstu li yeneen xeetu taxawaay ci aduna ag jakaarlo ag aduna mën jur. Yooyu soxlo tax koo dem l’hopital Fann bi Henri Collomb doon jiité ca jamonoy 1970, doon fa gëstu antipsychatrie te it xam-xam bi soxeeko ci reew mi di Senegaal ci wallum fej wéradig bopp – ñomin ndoep ag pinth – ëppoon fa doole xam xamu Sigmund Freud ag bu kompañi pharmaceutiques yi.
Fichte jot na am ay waxtaan yu bare ag it bind na ci benn nataalkat, Papisto Boy, bu doon rëdd nataal yu rëy ci ay miir ci banlieu Ndakaaru bi, doon boole ci ay anam yu xóót aada bu Senegaal, mbirum diine ag li xew ci jamono fépp ci aduna. Ci gis gisu Fichte , liggééyu Papisto Boy amoon na solo torop, te it japoon na ni yooyu xeetu doxalin mënoon tax ñu postcolñaalist dëgg ; tax it ki ute mën bokk ci mboloo nit ñi te it lenn du ka ci mën taxali. Ci ay tukki am ci atum 1970 ag 1980 yi, dëkk yu mel ni Togo, Burkina Faso, Senegal, Brésil ag États-Unis, fofu ca New York, Fichte dem na ba gis ni aada nit ñu ñuul ñi nekk Afrig ag Amerig ño mën tettal beneen yoon bu dul bu art bi juddo Europe ag Amerig di tettal. Ndajem ak Papisto Boy – “artist bi doon doomu Senegaal te fonk dëkk ci tefes” – doonoon na lu am solo ci li mu daan gëstu. Ci benn tééré bu mu bind 1980, bu ñu boole ci bi tééré, Fichte dellu ci na bu baax ci dund ak tolof tolofu Papisto yi, jaarale fa plééde ngir ñu gën jappale artiste yi.
Bu ñu weeso jaaxal bi Papisto Boy jaaxaloon Fichte, war na ñu it ñu baayi xel la jëm ci wallum jëfinu artiste ci mbedd mi. Ba atum 1980 yi di waaj jééx, fekk nguur gu nééw dole sàggane Ndakaaru, ndow yi jublu ci set setal seeni gox, Papisto Boy bokkoon na ci ñi ñu ci gënoon ràññ. Nataal yi mu doon rëdd ci miir yi ño doon gunge taxawaay artistique bi gën makk bi mës am Senegaal. Bind na ci miir yi ab nettali bu doon wane lan mooy Senegaalu tey, te it di wane ni gox yi ñi neew doolé dëkk, ñi ci wilaas yi ak artiste bu jangul, mën ne ño uuf demba ag ëllëgu Senegaal. Miir yi set setal jur yu bare daanaka yooyu Papisto Boy doon rëdd la jëlaat.
Foto yu mag yu Leonaure Mau jëloon miir yi Papisto Boy rëddoon ñoy wan gan yi jabu Papisto Boy yi ag it goxu isin yi mu doon samp liggéyam. Foto Mau yi du ñu wane miiru Bel-Air bi yëpp – liggééyu Papisto Boy bi gën mag – wante de ñuy wane li ko wòr; ay saxaaru isin yu mag di wane turu gox gi – Bel-Air – ni mu ute ag li fa am. Saxaar yoyu ñu ngi dende ag ñari minbar yu Seex Ahmadu Bamba – mi sanc yoonu murid – tettaloon. Njaxasu nataal yu kawe yooyu ag ay mbiru aduna bare na li ñu key gis Ndakaaru; jëmu Seex Ahmadu Bamba kenn mënu ko bañ gis. Bo dugge taxi fekk ko fa, ño ngi ci biir restauran yi di baayi xel kiliyaan yi, ag it ci mbubu yi, ci saak yi ag kalpe yi. Ci beneen nataal, benn góór a ngi sukk, jakaarlo ag miir bi di julli, taxawaay bu dul jaaxal kenn ci rééw ju mel ni Senegaal bo xamantene temeer bo jël, juroom ñent fukk bu ne julit la. Góór googu jëmu Muhammad Ali, segg bu ñuul bi, mi Papisto Boy rëdd, mi ngi ko tiim jege ko benn meetar. Ci fotoom yooyu nga xamantene amuñu fu ñuy tettal ki leen di xool, Leonaure Mau dey mey ñiy xool ñu gisal seen bopp liggééyu Papisto Boy, ni mu doon jële royukaay ci liy feeñ Ndakaaru. Leonaure Mau da fa amoon gis gisu boppam ba tax tukki yi mu tukki ag Fichte mu jële ci foto yu yééme te dëggu. Ca wetu nataal Papisto Boy yi am na yeneeni foto yuy wane xew xew yu yééme ca l’hopital fann, ag dëkkuwaayu l’hopital bi yi nekk bët saalum ag it màrse xonjam ya ca rééw yi wor Senegaal.
Ca jamono ya Fichte doon gëstu l’hopital Fann di interwiiwe Papisto Boy, Ceerno Séydu Sàll moom mi ngi doon bay waaram. La ko soxaloon mengóó woon nag la yiteewoon Papisto Boy, moroomam, donte sax seeni jaar jaar ute neñu. Moom ag Fichte tuute des ñu daje. L’hopital Fann bi ñu ko dalaloon te nga xamantene amoon na solo lool ci Fichte, Ceerno Séydu Sàll daan na fa jakarlook lu bare ak Isa Sàmb bu Laboratoire Agit’Art mi daan ñow ci pinth yi ñu fa daan am. Sàmb moo tettal Sàll boites de nuits yi ak këru Medina yi, ñu ko fey sant gis gisam mu key sotti ci taalif, di ko bind ag di ko wax. Ca wetu Sàmb Sàll jot na yokk mën mënam ci taalif ngir firi dog-dogu mbootayu Senegaal, te it jox ko ab melokaan bu mu tudde “poésie de l’electrochoc”, di fattali xeetu faj yi ñu daan faj l’hopital Fann ag Théâtre de la Cruauté bu Antonin Artaud. Liggééy googu, te mu yobbu ko fu ne ci Senegaal ñu koy woowe poète errant, mi ngi ko sanc it ca Pencum Fann yi – ay waxtaan yu fééx ya daan am bis bu nekk – te Collomb tàmbali woon ko. Mbir yi gënn mbàmb ci Senegaal moom ley tudd, di jëfëndikóó kaf, deggum wolofam ag pulaar te du ci boole tiitànge walla rusukaay ci wérëdig boppam. Liggééyam dey wan ni léé-léé ñi ñu tekk dof ño mën tudd seen askan dëgg jaar ci digg bi.
Biile exposition mooy njëk wan nataalu Sàll yi mu tudde Bouffées délirantes picturales. Sàll mi ngi tambale nataal atelier d’expression bu Fann, farlu ci boobu ba leegi, mujjé di def ay nataal yu boole niru ag nit ag ute ag moom. Yooyu nataal ño and ag ay tééré am yu bare. Benn ci nataal yi, dey wane ñaari tànk yu gatt yuy topp juroomi wërngël, bu ci nekk am ab tëp tëp yuy mel nii juroomi gët. Ci ndeyjóór ja, melokaan bu gën tuuti mi ngi yëkkati benn tànk mel ni luy fecc, mu doon luy nirul mbégte xale. Yooyu xeetu melokaan di dunde rëddu Sàll yi, ay ati at ñu ngi fecc ci ay diggënte keytam. Dende ag liggééyu Papisto Boy, ñu ngi boolo fii, di mel ni ab mbootaayu melokaan yuy jëflante ci seen biir, di maggal bepp xeetu nit.
Ca film bu gàtt bu Isabelle Thomas, Màïsama m’a dit, liggééyu Maïsama le ñuy topp. Maïsama nii Papisto la doon liggééye, sore liggééyukaay yi, jakarlook miir yi. Donte seeni xeetu nataal ute neñu, seetlu ne ñu ni Maïsama ak Sàll, seeni jaar jaar ag seeni mën mën boole na leen; Maïsama moom it dey wëndéélu te jot na dund wérëdig bopp. Maïsama ngir li mu bëggul woon ku ko filme, da fa laaj Thomas mu lire ay bindam, mu doon xabaar kat am. Liy feeñ mooy xel ag loxob taalifkat, nataal yuy boole goxu Ndakaru yi ak melokaanu yëfu saay-saay yu dul jaaxal kenn te ñaw. Ci ab nataal bu ndaw, bi mu tudde le thé sénégalais – ataaya –, doon lu ñuy def saay su nekk, ñu ngi key togg fekk ay pikiir yu bare di song ay taat yu am ay gët di tuur ay rongoñ. Waxin yu mel ni “su aduna ci rafete, da fa fekk ma feesal ko”, mun nañu jaxaal ku deful ndank waaye ku xool liggééyam bu baax mën ko jappe dëgg. Waxinu Maïsama bi ñu tudde exposition bi mi ngi ñuy tettal mbir mu xawa metti bi: sunu societe, li mu ameel jambur yeek artistes yiy taxawaalu, ñi jangal seen bopp ak bañkat yi, mo opp gëdd gi mu leen nangoo jox.
Ngir tontu Fichte mi, ci atum 1980, wootewoon jëf : “ma ngi leen di saraxtu ngeen tabax ay miir ngir Pape Sàmb mën ci rëdd!” ag it miiru Papisto Boy yu neew yi des ci Ndakaru mi nga xamantene mi ngi soppeeku ci lu gaaw, exposition bii mi ngi mey a miiram déncu artiste boobu nga xamantene da fa bokk ci ñu sanc ab yoon doon cibb ci xelam ay nataal yu xoot. Exposition bi doon na lu boole lu ñuy gis ag lu ñuy yéég, am foto, film ag nataal, doon ab waxtaan bu boole ay artistes yu seen jaar jaar ci anam yu bare daje ag yu Papisto ag Fichte. Seeni Liggéye ñu ngi cibb ci yéég-yéég ag li ñu feete wet ci societe bi; di jëf ci mbedd mi; noonu di weeyal gëstu bi Papisto Boy ag Hubert Fichte doon gëstu ngir mbootayu doomu Adama tijjeeku dëgg.
wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn wol_Latn