Gengis Khan
Gengis Khan kɛ Mongolɩ tʊ. Palʊlɩ-ɩ pɩnzɩ 1155 yaa 1162 waɣ taɣ mbɩ yɔ kɛ Mongolɩ. Ɛ-sɩba kɩyɛɛna fenaɣ taa pɩnaɣ 1227 kɛ Xian de Qingshui Siini kamaɣ yɔ ɛjaɖɛ cikpeɖe naɖɩyɛ.
Ɛnwɛnaɣ pɩnzɩ ɛsɩ hiŋ loɖo nɛ kakpanzɩ mbɩ yɔ yaa hiŋ lʊbɛ nɛ naalɛ nɛ pɩcɔ ɛsɩkɩ. Ɛnʊ lɩsana Mongol ɛjaɖɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩɩwalaɣ siŋ kɛ alɩwatʊ ndʊ tɩ-taa. Ɛɛlɩna wiyau hɔu nakʊyʊ taa kɛnɛ,ŋgʊ lɛ Bordjigin, ɛkpaɣ ɛñʊdaa politiki nɛ sɔɔjɛtʊ pɔlɔŋ nɛ ekpeli aŋgbaɣ susɔna nɛ cɩkpenaɣ wenaɣ awɛ yem yɔ Aasɩɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ Aasɩɩ hɛkʊ nɛ hɛkʊ, nɛ pɛkpɛndu payawɛ se « mongol » waa. Ɛnʊ ka-kɛna ninɖiyu nɛ ɛjaɖɛ kewiyaɣ ɖɔkʊyʊ, ɛɛkɛ mbɩ yɔ paɣ-ɩ nɛ ɛlɔʊ ɛ-tɩ se ɛ-kandɛyɩ yaa ɛkɛ Siini ɛjaɖɛ kewiyaɣ ñʊʊ tʊ. Ɛ-pɩnzɩ kewitʊ tɔʊ tɛŋgaɣ lɛ,ɛnʊ ɖiɣiyi naɣ Aasɩɩ hɔlʊ nakʊyʊ, Mongɔlɩ ɛjaɖɛ kʊlʊlɩyɛ, Siini hɔlʊ nakʊyʊ ɖɔɖɔ nɛ Sogdiane.
Palʊlɩ-ɩ lɛ pahayɩ hɩɖɛ sise Temú́djin. Ɛ-caa kɛlɛ Yesǔgei nɛ ɛ-ɖoo payawaɣ se Hǒ’elú́n. Pa-kpɛndaɣ piya kagbanzɩ pa-caa cɔlɔ. Ɛsɩm wayɩ lɛ, ɛjaɖɛ kaɖanɩ walʊ siŋ mbʊ pɩyɔ yɔ, ɛwayɩ ñɩmaɣ kawɛ ɖɔɖɔ lɔŋ nɛ ɖoŋ. Ɛsɩba caa-lɛ-pɩya ka-kpanaɣ kpelaɣ ɛsɩ pɩwɛʊ paa-le ɖɔɖɔ yɔ. Mɔŋgɔlɩwaa yawayɩ se ɛsɩm wayɩ nɛ pɩcɔ ɛsɩkɩ ɖɔɖɔ se pɛ-ɛjaɖɛ caa. Abalʊ Gengis Khan kɛ ɛyʊ kem weyi ŋñɔtaɣnɛ-ɩ kpam yaa ŋposanayɩ ntɩlʋʊ kpagbaɣ se ñamtʊ cɔyɩ nɛ pɩtaɣ yɔ. Ɛlɛ pɩɩwɛ se ɖɩtɩlɩ se Aasɩɩ hɔlɩŋ weyi ɛ-taa you laba yɔ lɛ, pa-tʊyɩ kʊtʊ nɛ pɔtɔŋkɩ sise ɛɛ-naa ɛyaa pʊtɔdaa kaʊ, nɛ ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛyaa calɩm kpɛdʊ yoŋ taa ɛlakɩ pʊtɔdɩyɛ kaʊ yɔ. Ɛ-ɛlɩsaɣ paɣtʊ nɛ tɩsɩna halaa yaa halaa wɛna tɩyɔ ɖoŋ pɔtɔyɩtʊ abalaa, tɩyɔ yɔ yoŋ takɩlɩ cejewaa nɛ cejewaa pa-taa. Ɛ-ɛɖɩsaɣ ɖɔɖɔ se patakpaɣ halaa nɛ pɛpɛdiɣnaɣ abalaa, nɛ mba mba pɛdɛmaɣ ɖamaɣ walʊ yɔ, pɩtaɣ haɣ wɛ nʊmɔʊ se palaɣ acɛcɛyɛ nɛ awayɩ. Mbʊ ɛjaɖɛ paɣtʊ kakɛwaɣ.