Ɖaakuɖe pombo
Ɖaakuɖe pombo kɛ papaŋna yaɣʋ fɩɖansɩ taa tobi yem size ɖaakuɖe ɖɔɖɔ. Nɛ tɩ-wɩlɩɣ ɖʋ kpakpa size pombo n̄ɩŋgʋ payaɣ mbʋ. Kɩ-kɛna kpɛndʋ tɛ spɔɖɛ, nɛ kɩ-pɔzʋʋ tɛyɩtʋ hɔlɩŋ nɩɩlɛ, nɛ maɖaa kagbaazɩ hɔlʋʋ hɔlʋʋ. Kadaɣ ŋga pamakɩ ka-taa yɔ, kawalana ɖalakɩŋ taa kiŋ.
Paɣ hɔlʋʋ ŋgʋ lɛ pʋwɛna kʋ size kɩ-cɛyɩ kɩ-tɩ nɛ, kɩ-ɖɛzɩ paalɩ nɛ kʋɖʋzɩ caciboo ŋga palʋ kɛ nɛ kawalaŋzɩ wɛna 46 sentimɛter (centimètre) yɔ ka-taa. Nɛ posusi kɛ nɛ kpenzelaɣ nakɛyɛ. Kana tɛtʋ poposɩna ɖama ɛzɩ 3,05 mɛta yɔ : koli. Hɔlʋʋ ŋgʋ kɩcɛɣʋ kɩ-tɩ nɛ kʋɖʋzɩɣ paalɩ ɖaakuɖe nɖɩ ɖɩ-taa yɔ, kɩ-kɛʋ waɖʋ. Mba paɖʋsʋ ɖaakuɖe nɖɩ ɖɩ-taa pombo lɛ, pɛwɛna kpaɣla (kɩyaɖɛ) naadozo kpakpa kɛlɛ mbɩyɔ pɔ-hɔlʋʋ taa.
Ɖaakuɖe pombo kʋnɛyɔ, nesi ɖeke koŋ kɛ pamakɩna-kʋ, nɛ pombo maɖaa ɖɔkʋ-kʋ pe-nesi tɛɛ nɛ payakɩ-kʋ nɛ tɛtʋ nɛ pɔcɔʋ ɖama taa. Hɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa mba nesi tɛɛ pombo wɛ yɔ, kɩ-tɛ (ɖaakuɖe taa pombo ɖʋzɩyaa) mba lakɩ ɖɛfɛ ɖɛfɛ se paɖʋzɩ pombo ɖaakuɖe taa se pehiu kpaɣla.
Ɖʋzɩyaa panɛyɔ, pɛ-lɛɣtʋ ndʋ paɖʋzʋ na pombo ɖaakuɖe taa yɔ : lɔʋ pombo, nɛ ɖama ɖɛzʋ pombo camɩyɛ, nɛ naŋgbanzɩ kpɛzʋ lɔŋ lɔŋ nabʋlɛ nabʋlɛ. Pʋpʋ taa mbɩyɔ lɛ, hɔlʋʋ ŋgʋ pombo fɛyɩ kʋ-cɔlɔ yɔ, ɖaŋʋʋ lɛlaa mba pɔɖɔka pombo yɔ.
Pɔlɔʋ nesi hɔlɩŋ tɩŋkɛ taa payɩ se pamʋ pombo. Pɔlɔʋ pombo ɛsɔdaa nɛ kɩ-taɖʋ ɖaakuɖe taa lɛ, paa hɔlʋʋ ŋgʋ lɛ kɩ-maɖaa cɛɣʋ pa-tɩ se pakpa pombo kidiɖe se kɩya tɛtaa.
James Naismith kɛ lɔŋ sɩɣzʋʋ spɔɖɛ wɩlɩyʋ. Ɛnʋ lɩzana ɖaakuɖe pombo kɛ pɩnaɣ 1891 taa kɛ Massachusetts ɛjaɖɛ taa (Etaazuunii). Ɛlɩmaɣzɩ kɛlɛ size pɩ-ɖɔkɩ e-sukili piya tomnasɩ ɖoŋ kɛ nikaɣ alʋwaatʋ taa. Spɔɖɛ kʋnɛyɔ, sakɩyɛ tɩ-pazɩɣ kɩlabʋ nɛ kɩ-tɩ ɖɛʋ nɛ ɛsɩnda kɛ sukilinaa cikpema nɛ sʋsa pa-taa kɛ Amerika nɛ hayi kiŋ. Pɩkɛ kpaɖʋ paasɩtʋ taa.
Cejewiye nɖɩ ɖɩɖɔkʋ ɖaakuɖe pombo kʋnɛ kɩ-paɣtʋ yɔ paya size (FIBA). Palɩsɩ kʋ pɩnaɣ 1932. Nɛ pɔsɔzɩ kʋ Olɛmpiki amʋʋza yɔ kɛ pɩnaɣ 1936.