Serbja w Sakskej
Štó su Serbja?
By-li eksistował serbski stat, njeby wón wjetši był hač typiske němske małe město. Něhdźe 60 000 Serbow bydli w Němskej, z nich něhdźe 20 000 Delnjoserbow w braniborskej Delnjej Łužicy a 40 000 Hornjoserbow w sakskej Hornjej Łužicy mjez Kamjencom, Budyšinom, Běłej Wodu a Wojerecami. Jich prawa su přez saksku wustawu wosebje škitane. Čiłe towarstwowe žiwjenje, serbske šule, dźiwadło a rozhłosowe programy staraja so wo to, zo so kultura tuteje słowjanskeje mjeńšiny pěstuje. Mnohe městne tafle su dwurěčne. Přetož do dźensnišeho so w swójbach a we wšědnym žiwjenju serbsce rěči. Kak žiwa tuta zapadosłowjanska rěč je, pokazuja mnohe dialekty, kotrež so we wšelakich kónčinach nałožuja.
Prawa Serbow w swobodnym staće
Zakoń wo prawach Serbow w Swobodnym staće Sakskeje: W měrcu 1999 wobzamkny Sakski krajny sejm Zakoń wo prawach Serbow w Swobodnym staće Sakskeje. Wězo su Serbja němscy staćenjo ze wšěmi prawami a winowatosćemi. Sakska wustawa škita serbski lud wyše toho z dokładnje definowanymi zakładnymi prawami. K nim słušeja na přikład prawo, swójski wopon a swójske barby pokazować kaž tež hajenje rěče, kultury a tradicijow. Dokładnje to je nadawkowe polo Załožby za serbski lud, kotraž so ze zwjazkowymi a krajnymi srědkami ze Sakskeje a Braniborskeje spěchuje.
Nałožki, wuměłstwo a tradicije
Serbske wuměłstwo so předewšěm wot horjeka mjenowanych zarjadnišćow, wot lajskich skupinow a towarstwow sćělesnja a prezentuje. Tute wužiwaja wuměłske dźěła, na př. wot spisowaćelow, dramatikarjow, komponistow kaž tež dopóznaća serbskeho ludospyta.
Samostatnje skutkowace dźěłowe koła serbskich spiowaćelow, hudźbnikow, tworjacych wuměłcow a filmowcow su so w decembrje 1990 do Zwjazka serbskich wuměłcow z.t. zjednoćili. Wón ma zaměr, iniciatiwy k nastaću a wobdźěłanju serbskeje literatury, kompozicijow, rejow, filmow, dźiwadłowych hrow a twórbow tworjaceho wuměłstwa wuwiwać. Zwjazk wuměłcow organizuje na př. awtorske čitanja, koncerty noweje serbskeje hudźby, lětnje so wotměwace swjedźenje serbskeje poezije a wustajeńcy tworjacych wuměłcow.
Serbske nałožki a ludowe wuměłstwo słušeja tež densa hišće kruće k žiwjenju mnohich Serbow. Tute tradicije serbskeho ludu njepěstuja jenož mnoholičbne kulturne skupiny a towarstwa, ale wosebje tež swójby, wjesna a wosadna młodźina kaž tež cyrkwinske zhromadźenstwa, pěstowarnje a šule w cyłym serbskim sydlenskim rumje Swobodneho stata Sakskeje. Při tym su mnohe z tutych tradicijow w běhu lěta wusko z cyrkwinskimi swjedźenjemi zwjazane.
W kónčinach wokoło Slepoho, Wojerec a w regionje katolskich Serbow nosy so na př. dźensa hišće regionalna drasta (wšědna drasta) wot staršich žonow. Nimo toho so – hač před krótkim hišće k muzealnym narodnym drastam ličace – warianty serbskich drastow wokoło Wochoz a Mužakowa kaž tež drasta ewangelskich Serbow wokoło Budyšina zaso wožiwjeja, husćišo zhotowjeja a noša. K wosebitym kulturnym podawkam, na wěstych cyrkwinskich swjatych dnjach a druhdy tež na swójbnych swjedźenjach (kwas, křizna, swjate woprawjenje, firmowanje, konfirmacija) noša žony a holcy wšěch starobnych skupin serbske narodne drasty. Tute so tež při wustupach kulturnych ćělesow noša. Šiće, wušiwanje a hotowanje – wosebje swjedźenskeje drasty – zamóža jenož hišće někotre wušikne šwalče. Při tym maja so krute normy wotpowědneje drasty dodźeržeć. Nošenje drasty k mjenowanym składnosćam je znamjo identity, kotrež njeje njeposrědnje na rěč wjazane.
Šula a kubłanje
Wot prěnjeje rjadownje hač k abiturje móža so serbske šulerki a serbscy šulerjo na zakładnych a srjedźnych šulach a na gymnaziju w Budyšinje w serbskej wuwučowanskej rěči kubłać. Na wšěch serbskich zakładnych šulach so dwurěčnje wuwučuje. To so pozitiwnje na wobě rěči wuskutkuje, přetož dźěći wuknu tež mjezsobnje. Za wobě rěči eksistuja maćernorěčne wučbne plany, kotrež wotpowědny niwow zawěsćeja.
szl_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn slv_Latn