Ufifrane, corne gorki – audio
Oktoberfest, miymiecke świynto
Nasze betlyjki, godne betlyjki – audio
Ryklamy tuplowanie
Ryklamy tuplowanie…
Rajcujóm Wôs ryklamy? Niyftorych możno i rajcujóm, ale wiynkszóścióm to ci poradzóm nóm festelnie dopolić i nôs łozgzukać. Poradzóm tyż te łoszkliwe ryklamy, nó, możno ino niyftore, pokôzać wszyjske nasze fyjlery.
Bez łostatnie tydnie sztyjc furgajóm we telewizyji (i to we wszyjskich kanalach) ryklamy jôdła narychtowanego ze kurzóntkowygo miynsa. To, iże skazujóm jak te filyje trza łobkulać we trzityj żymle, jak ci je zatym uskwarzić, to jô ci jesce miarkuja. Ale, kiej już te jôdło jes blank fertik, jedna mamzela ze swojóm rubóm rzicióm zicuje na tiszu i napoczynô ćkać ze uciychóm, choby ji fto nowy lipynsztift darowôł. We inkszyj juzaś ryklamie dziecka bieróm sie do łobiadu (gôdajóm, co to jes na isto łobiôd) i ćkajóm chapich i przepadzito te jôdło… palcyskóma.
A niyskorzij niyftore łochyntole dziwujóm sie, po jakiymu my niy poradzymy znôjść sie we dobryj asiście, niy poradzymy jejść – jak przinôleżi – widôłkóm i nożym, abo ćkómy we restaurańcie jak… Hamerikóny.
Nôjbarzij to mie ale majóm te wszyjske ryklamy pilów, kropków, i cego tam jesce na bachory, na durchfal abo na zasztopowanie, na sztopszajsy. Abo inksze juzaś na kucanie, na gôrło i take tam mecyje. A mie sie zdô, co nôjlepszy medikamynt na kucanie to pewnikiym bółby… laxigen… Ja, ja… spróbujcie ino łyknóńć tego laxigynu a niyskorzij… kucnóńć…
Abo ryklamy cygaretów. Terôzki na kôżdym paksliku idzie przeczytać, co kurzynie sztopuje u chopów „potyncjô”. Kaj indzij juzaś napisali, co kurzynie zabijô po lekuśku… a fto by sie tam uwijôł? Bezmać jak sie siedzi do kupy ze chopami, ftore mocka kurzóm, to napoczynô mlyka we cyckach brakować… Ja, jô łónegdaj (kiej jeszcze we mojim szynku szło kurzić) prziszołech do dóm i napocznółech sie te moje cycki łoglóndać… ja, to niy ma nic do śmiychu… take jakesik maluśke byli. A terôzki, kiej już niy lza we kaczmie kurzić, to take choby srogsze mi sie łóne zrobiyli, a możnoch sie… spas za tela, bez kurzyniô?
Widza kiejsik kamrata przi budce ze cygaretami…
– Dejcie mi paketlik cygaretów… ło sto pierónów, sztopujóm, haltujóm „erekcjô” … tfu! Do sto pierónów… dejcie mi te ze rakiym!
Nale, nôjwiyncyj łostudy jes samtukej ze gyszynkóma. Mikołôj z miechym, Dzieciónteczko ze gyszynkami pod jedla, wszyjsko to znómy, aże znómy. Ku tymu gyburstak, gorolske imiyniny, namstag i sztyjc sprôwiómy kómusik, abo i dlô sia gyszynki. A Wiycie, kiej ftosik kupuje nóm gyszynk, to wiynkszóścióm jes ci to cosik blank, ale to blank nadbytnikgo, darymnygo i potrza go jak stare wertiko. Jô jeżech już deczko zwiykowany i terôzki zdô mi sie, iże żôdyn na isto blank niy miarkuje, co tyż to my mómy rade a czego tak do łostatka niy ciyrpiymy. Beztóż tyż, co niy bóńdź kupi nóm łofiarodôwca, sztifter, niy łobdarzi nôs tym, co bychmy na isto kcieli erbnóńć. Same miarkujecie, iże bez świynta mómy do czyniyniô ze takim ci efektym „szarłatnigo tornada” tego świyntego Mikołôja. Te diosecke tornado unósi w luft milijółny gyszynków i blank cufalowô umiyszczô je pod krisbaumym. Zielóny switer ze lelyniym ze przodku? Prask! Mikrowela, ftorô źre sztrómu jak koksiôk wónglô? Drzist! Rzezanô kryka abo plastikowe berła? A môsz chopie!
I to ci jes na zicher blank prostô dróga ku sprôwianiu niyprzidajnych, psinco wert i łode złygo amynt – zachów. Ale, idzie tyż pedzieć, co łobdarówany, łodbiórca twojigo gyszynku, na tyn przikłôd laci ze cicikiym abo krajzyjgi dlô bajstlyrzów, na isto miyni, iżeś dôł za te zachy mynij pijyndzy, niźli prôwdóm wybulółeś. Tym tuplym już we mómyńcie łodpakowaniô gyszynku z miyjsca traci łón na wercie przinôjmni śćwierć tego, co geldowôł.
Majstrami łod gyszynków sóm łojce, braciki, szwestery, ale i absztyfikanty. Łóni zawdy muszóm cosik swojim familijantóm, przocielóm, miyłóśnikóm sprawić, bo inakszij byliby festelnie niymocne. A to juzaś wiydzie ku twórzyniu hôłdów żôdnymu blank niyprzidajnych, iptowatych świóntycznych gyszynków.
Nó, i stopieróńske ryklamy. Zawdy i wszandy ryklamy. Łod drugigo listopada nic ino kôżóm nóm sie rychtować ku Godóm. Ledwa śleci styczyń a już napoczynô sie ryklamówani Wielkanocy. Zatym latowe wywczasy i juzaś ta samo lajera. A ku tymu jesce wszyjsko blank i do łostatka pometlane. Świynty Mikołôj przilazuje do dziecek we Wilijo abo dziepiyro we Nowy Rok. Jesce gorzij, kiej łón tyrô po tych roztomajtych marketach bez côłki listopad, grudziyń i bali aże do półowy lutego. A już na zicher skôranie Boskie, kiej sie jesce cycatô baba przeblece za tego świyntygo. I niech mi fto rzyknie, jak idzie terôzki wyeklerować wrazickimu najduchowi, cóż tyż to za Mikołôj, kasper a niy Mikołôj, fyrtôł we telewizyji ze śtyróma miechami gyszynków już we listopadzie i ku tymu z lelynióma – po piôsku? Abo, Ludzie! Ło co weta, iże tyż i we naszyj telewizyji aże do Trzech Króli bydzie fyrtôł tyn dupny cerwióny autok ze wysztrajchowanóm „Coca-Colóm” i ze fónclami łoświycónymi choby jedla na Gody, a poruch Mikołôjów – jużech to spóminôł – do półowy stycznia śpiywać bydzie: „…coraz bliżej święta, coraz bliżej święta…”.
A jak jô sóm biera sie do tych niyprzidajnych mi gyszynków? Anó, prómp do łócz gôdóm możebnymu łofiarodôwcy, sztifterowi:
– Prosza mie blank nicego niy sprôwiać!
Ja, jô miarkuja, co łosmolynie gyszynków, wypniyńcie sie na gyszynki jes ci we naszyj kultórze blank niymożebne jak niy łostoji sie woda w miechu. Ale wiyrza tyż, iże kiej sie już upiyrómy sie przi tych gyszynkach, to sóm knify, coby sie duknóńć, coby uwachować sie łod k’tymu srogij utraty wertu. Eźli już zuchtómy naszô planyta we nôdziyji znôleziynia zachów, ftore pómogóm nóm we dobrym fajrowaniu, róbmy to we nôjbarzij skutny i wydajny szimel. Ło czym jô miynia?
Anó, eźli niy nastómpiymy łobdarówanymu na plynckiyrz, dôwejmy pijóndze. Tyn łobdarówany wykorzystô je bez uwry jejich wertu. Na tyn szimel robióm zaobycz starszyjsze darówniki ku modszym łobdarówanym. Chocia, ja jô wiym, jô miarkuja, iże mocka snôs mô spóry przed dôwaniym abo przijimaniym geldu.
He, he, mie te kielaletnie fandzolynie ło tym, iże niy móm rôd gyszynków (bo niyskorzij i jô musza je dôwać) dało przinôjmnij tela, iże wszyjskich tych ludzi naobkoło mie łodsmycóło, zniychyńcióło to łod łobdarowywaniô mie. I możno to ci jes nôjlepszyjszy dló mie… gysznk?
Ale gyszynki, gyszynkóma ach napocznół przeca łod tych łoszkliwych ryklamów. Tóż tyż możno jesce deczko pojamruja ło tym.
Bez côłki bezmała tydziyń (śtyrdziyści razy na dziyń) mogesz chopie posuchać i połoglóndać ryklamy ło roztomajtych medikamyntach, po ftorych ganc ajnfach poradzisz ściepnóńć mocka kilo ze basiska. Ale, ludzie, rzyknijcie mi ino, po jakiymu sam u mie na Pniokach (i niy ino) idzie ujzdrzić corôzki wiyncyj pierónym spaśnych… babów?
Abo takô ryklama. Wyciep cie chopie (babo) szef ze roboty? Ja? Tóż nic lekszyjszego, jak zrobić mu kole dupy jake łoszklistwo. Mogesz go – tak to jes we tyj ryklamie – podesrać, i zgłósić, co łón mô u sia we fyrmie… niylygalne łoprógramówanie… i już ci bydzie lepij!
Wiycie! Zawdy miołech rôd świyży chlyb. A terôzki, do sto pierónów, idzie sie lajstnóńć margarina, ftorô wóniô nikiej… świyży chlyb. To możno styknie ino ta margarina króm świyżego chleba?
Ale, jes ci tyż mocka uciychy ze niyftorymi ryklamóma. Taki łobrozek: Świekra poszła ze swojim ziyńcioszkiym do składu ze roztomajtymi, blank niy tóniymi pelcami. Zaziyrô tu, kukô tam i na łostatku gôdô:
– A wiysz synek! Jô bych kciała mieć tyn tam razinku moderny pelc!!!
– Nó, to blank ajnfach!
– Ja, ja…
– Ja! Musisz sie ino lajstnóńć pôrã paketów tego jôdła dlô kota, Whiskasa…
– Co tyż to fandzolisz? Jôdło dlô kota? Whiskas? A czamu?
– Bo naszymu kotowi… pómogô!
Styknie, bo pewnikiym szłoby sam i bez trzi dni za rajóm łozprawiać ło tych fółglowatych i stopieróński iptowatych ryklamach, a przeca, podanie jak i jô, Wy tyż pewnikiym moci jich już pôłnô rzić, prôwda? I rzykna ino za jednym móndrokiym, za Samuelym Beckettym tak: Niy moga pójńść dalszij, ale musza pójńść dalszij, beztóż tyż byda szôł dalszij! I tela!
Piyrwyj…
Wiycie! Terôzki to sie wszyjsko tak na isto blank zwekslowało, połónaczóło. Jedni gôdajóm, iże to dobrze, inksi, co tak niy do łostatka. Tela, co same sie to na isto niy pozmiyniało, to ludzie to wszyjsko poinaczyli. Kiejsik tyrôł po naszyj Krojce, po Pudleskij i 3-go Môja stary Pilawa i wrzescôł na côłki karpyntel:
– Pónbóczka niy ma! Wy łostudniki i gówniôrze! Kiej kcecie sie posuchać muzyki, to lajstnijcie sie kółchóźniki miasto pyndalować wrółz do kościoła!
Ja, zarôzki po drugij wojnie zakłôdali samtukej u nôs take radijoki na druty mianowane kółchóźnikóma. Ludzie ale mieli dlô sia wiynczyj czasu, ludzióm sie kciało łozprawiać, klachać ło bele czym, garli sie ku sia. Straciół sie już na zicher tyn côłki srogi wojynny strach, a bojónczka przed kómunóm jesce sie niy zalóngła we ludziach. Chocia, tak prôwdóm – jak gôdajóm móndroki – to ta côłkô łopowoga zawdy zicnie na stołku, kiery mianuje sie… strach i twóga.
Wtynczôs tyż baby szli na klachy do mangli, chopy juzaś do szynku abo do golaca. Bół taki jedyn wywołany we Chorzowie golac na Krojcce, Antek sie mianowôł. Słepok ci śniego bół stopieróński ale tyż ci kôżdego ze pozorym wysuchôł, i kôżdymu miôł cosik do pedzyniô, miôł jakosi dorada.
Chopy tam u niygo nôjredszij łozprawiali ło fusbalu, ale tyż zawdy radzi mieli posuchać ło takich cufalach, kiej inkszymu chopowi śmiytła baba ze gamratym, gachym. Bo tak prôwdóm, po tyj côłkij wojnie, żôdyn śnich niy bół isty eźli i jego samego cosik takigo niy trefi. Bóła wojna, chopy, szace, miyłóśniki byli daleko a żyć trza bóło, dziecka trza bóło flyjgować a czasy procne.
Bo baby samtukej zawdy mieli miyłóśników, i to niy ino bez wojna, kiej jejich chopy, szace, absztyfikanty byli na fróńcie. Przitrefiało sie poniykedy, iże chop capnół, zdybôł swoja babecka ze galantym i wtynczôs côłko hulica przilatywała wrółz kuknóńć jak tyn chop piere, tuce ta swoja ślóbnô laciym po pycholu. Tyż ci mi łozprawiali starszyjsze sómsiôdy, iże we chałpie, kaj starô Kosmalinô miała swój szynk, miyszkôł jedyn szoferok Erwin Keta, kiery jeździół we cesty, tak iże go i bez dwa, trzi dni we chałpie niy bóło. Rółz tyż przijechół Erwin z tyj drógi przed połedniym i scôpiół, napasowôł ta swoja starô ze jednym gachym we pomiyszkaniu. Chopa prasknół ino rółz, ale festelnie bez pysk, i wón śniym fórt po słodach, a jóm prôł, tuk bez côłki tydziyń, i ino sie fest nerwyjs pytôł:
– Gôdej hekso stopieróńsko, eźli tyn łostatni synek to mój, abo niy?
A trza sam dopedzieć, iże mieli do kupy śtyry dziecka, a tyn łostatni synecek urodziół sie pół roku tymu nazôd i bół deczko ryszawy. Łón sóm bół côrny i wosy miôł choby dróty, i niy poradziół uwiyrzić, iże tyn lichy i deczko ryszawy synecek tyż ci jes na zicher jego. Prôł tak ta swoja starô, aże jóm ci wywiyzła waleska do lazarytu i tam na łostatku ta jego niywiyrnô baba rzykła forgot , iże tyn ryszawy synecek jes jego, a te trzi piyrsze… niy!
Tyn golac miôł ino dwa szimle strziżyniô: fasónowo i we kańcik. Mój tatulek i jô, nôjprzodzij sóm, a niyskorzij ze bracikiym łajziyli my zaobycz do tego ci Antka-golaca. Tela, co mie mamulka posywali jakosik tak przed połedniym, kiej jesce tyn Antek bół jako tako trzyźby. Siôdało sie na takim szykownistym zicu, na takim ci łobrôcanym frizjyrzeslu, Antek knółtlowôł na gyniku biôły tuch, brusiół na pôsku brzitew, popyrskôł parfinowanóm wodóm po wosach i ze rułóm pytôł:
– Mô być kańcik abo fasónowo?
To ale bóło ino pytani ciepane do luftu, bo Antek tak by tak strzig poduk swojij launy… zaobycz we kańcik. A musza sam terôzki dopedzieć, co do dzisiôj móm jednego kamrata, kierego skuli tego golaca mianujóm Maniuś Kańcik. A i kiejsik przitrefióło sie, co przikludziół sie samtukej na moje Pnioki jedyn istny, srogi byamter ze Warszawy. Dyszcz lôł jak ze giskany, a iże tyn Warszawiôk miôł jesce deczko czasu (miôł pó niygo przijechać autok), wlôz ci łón to tego golaca, do naszego nadrzistanego już Antka. Pytani jak zawdy: kańcik abo fasónowo, i Antek biere sie do strziżyniô. Mocka tam ci łoba łozprawiali, bo jakech pedziôł, Antek miôł rôd łozprawiać tela, co tyn istny sztyjc sie pytôł, cy bydzie na zicher fasónowo, bo niy ciyrpiôł żôdnych kańcików. Tak po jakijsik godzinie (Antek wlazôwôł corółz to za forhang, coby sie szluknóńć jednygo) Antek ściepnół tymu istnymu ta lapa ze karku, łopucowôł mu byrsztóm szaket, dôł kuknóńć we zdrzadło, ale wartko, coby za tela niy zaziyrôł na zadek palicy. Chop zabulół wiela sie przinôleżało i wylôz. A iże dalszij siómpióło, wlôz jesce do szynku, na winklu Krojcki i Katowickij, do Górniczyj. Ledwa wlôz, chopy ino tak kukli na niygo a gospodzki pytô sie go:
– Byliście panoczku u golaca Antka, ja?
– Ja, bółech, a jakeście to panie ółber zgôdli?
– Nó, bo môcie palica łostrziżónô na… kańcik. Niyftorym żôl sie tego chopa zrobióło, bo ja, ja niy ma co gôdać. Ale blank przijymnie jes uwidzieć, iże jakiś cowiek we jakimsik maluśkim miyście, we jakimsik zasranym zadupiu (możno Chorzów to wteda niy bóło teke juzaś zadupie, ale to niy to, co Warszawa), kaj ci fórt i jednym ciyngiym siómpi dyszcz, kaj sztyjc naobkoło jes ino srogi maras i ciaplyta, kaj niy ma światła, a kaj tyż – kiej jedna łostaniô miyjskô lôtawica targajóm zymbiska – to niy ma już przeca blank nocnygo życiô. A tyn dyszcz siómpi, miasto jak takô yjklich, łoszkliwô pukówa nasiónkło już blank wilgłóścióm…
Dôwnij to ludzie, bywało, siôdali przed familokami, gôdali, klyciyli, fandzolyli. Terôzki to już niy. Niy majóm za tela czasu: abo dugo robióm, abo idóm kajsik do kina lebo tyjatru, majóm łogrómnucne telewizyjory, kómputry… mało fto mô rôd asista i łozprôwki ze rułóm. Dôwnij ludzie ze sia wzajym mocka wiyncyj łozprawiali, poradziyli szykowniście ze sia gôwyńdzić…
Na tyn przikłôd fal skuplowany ze prima aprilisym. A bóło to tak: Bez côłkie śtyrdziyści dni po zapustach bół srogi post. Ludzie wteda jesce mieli go we zocy i tak na isto jedzinym treściwym jôdłym byli ryby. Chytali ci te fisze bele kaj jak już ci blank woda łodmarzła. Chytali na Lidze, na Amelóngu, chytali we rybniokach we Dolinie Szwajcarskij. Jedyn poradziół, inkszy niy i tak ci rółz trefiyło sie dwiuch kamratów wele budki z piwym łod Palucha przi naszych zegródkach na Krojcce i śnich jedyn gôdô:
– Te Ymil, a cóż ci to tak we basisku wyrcy? Niy pojôdeś dzisiôj, abo co?
– A pojôdech dzisiôj, pojôd. Chyciółech ci na Kosmalowym sublu we Starym Chorzowie szczuka – pado Ymil. – Cheba ze dwa metry miała i ku tymu kapera, kiery miôł côłkie piytnôście kilo.
– Nó, toś miôł richtik szczysny fal – pado tyn drugi. – Bo jô zaciep wyndka na Amelóngu i wytargôłech na wiyrch „Zündappa 750” (fto niy wiy, to gôdóm, iże to bół bez wojna miymiecki motorcykel). A tyn motorad miôł ci jesce na côłki karpyntel łoświycóno fóncla na lynkiyrze!!!
– Jerónie! Aleś ty sam festelnie scyganiół! – pado na to Ymil. – „Zündapp 750” ze blikujóncóm blyndóm. Przeca to blank ci niy ma myjglich.
– Nó, dobra, ździebkoch scyganiół – pado tyn drugi.
– Wiysz, jô tyż, ale… niy za tela! – gôdô tyn piyrszy kamrat.
– To wiysz co, ty ściepnij ze tego kapera ze dziesiyńć kilo i półtora myjtra tyj szczuki, a jô na isto… zgasza chocia te fóncle!!!
Jakech pedziôł, terôzki jes już blank inakszij. Na tyn przikłôd we sobota. Hmm, kiejsik takô sobota bóła szpasownym i wicnym dnioszkiym. Wtynczôs, jesce ci moc przed iglokiym Giyrkiym we sobota ludzie we côłkij Polsce rychlij, dwie godziny skorzij, mieli fajrant we robocie; we sobota we wszyjskich samtyjszych werkach i grubach ziryjny buceli ło dwie godziny skorzij niźli bez côłki tydziyń. Fachmany, dryjery, móntery, grubiorze, walcyrze i inksze arbajtery łobciyrajóm swoji zmaraszóne, ufultane i sfetowane grace we pucwole, i ze słósznóścióm gôdajóm zakramyntalne słówecka: fajrant i szlus ze robotóm. Bióra, werkowe hale, rysztónki, sztalwerki, walcwerki robióm sie prózne, a ludzie wrôcajóm do dóm i ziywajóm ze usiotaniô, wrôcajóm przepôłniónymi bankami, zgnióło po sia gryblujóm, ubliżujóm se we autobusach do kierych sztyjc majóm wiyczne uskargowani, przinynajóm deczko we cugach, i radujóm sie możybnóścióm niydzielnyj trôwki. We takô sobota, tóż to kôżdy widzi, ludzie stôwajóm sie lepszyjsze i moc miylsze. Bez żôdyn inkszy dziyń w tydniu niy uwidzymy tela uśmiychów, wiela idzie ujzdrzić tego sobotnigo popołednia; glacate byamtry uśmiychajóm sie na myślónek ło tym, iże bydóm poradziyli côłkô niydziela łamzić po pomiyszkaniu we spodniokach abo szlafancugach. Amatory szportu łoblizujóm wargi, kiej ino spómnóm se ymocyje na sztadijónach, łówczysne dziôłocze partyjne tojszujóm sie nôdziyjóm dwiuch godzin spaniô wiyncyj, dziołszki prziwiyrajóm łoczy kiej myślóm ło błógości, ftorych doznajóm nałónczôs niydzielnych szpacyrów po lesie, szportlery, oficyjery naszyj milicyji, UB-eki, zasiydziałe byamtry ze radów naródowych, profesory uniwerzityjtów, starziki, roztomajte mamzele, bajtle, majstry ze werków, szafnery i dochtory – wszyjske uśmiychajóm sie we sobota po połedniu, we dnioszku na kiery mô sie nôjwiyncyj plyjnów, ambicyji i nôdziyji. Côłkô Polska żyje tóm sobotóm i niyskorzyjszóm niydzielóm. We takô sobota na plantach przi Bismarkringu (miano łostało we pamiyńci ludzi łod wojny) szło sie spichnóńć ze starymi knakrami, ftorzi wystôwiali usiotane, deczko łod roboty puklate plecyska ku słóńcu, kierzi jak przed wojnóm, bez wojna, i terôzki brali sie do szkacyniô. Bół tyż drugda śniymi i stary Pilawa, ftorego pierónowaniô (kiej mu niy szła karta) wszyjske naobkolo sie strachali, bo trza miarkować, co tyn starzik bół niysrogi, zasadzity taki, ale lata, ftore zwiykowôł niy poradziyły go przignóńć ku ziymi, trzimôł sie sztram jak parafijalnô świyca ze „Barbórki”, a te jego łoczy goreli mu niyspokójnie jak szejśćdziesiónt pôra lôt tymu nazôd. Grace twarde miôł, chytliwe, i niy dej Pónbóczku takóm synkocinóm bez kark łoberwać. A i niy jednymu sie to samtyjszymu chacharowi we gorzôle przitrefióło.
Wele familoków juzaś, na maluśkich ryckach, zeslikach abo na gylyndrach, na rułach trôwnioli przisiôdali zwiykowane, zgrajziałe starecki, ftore chytali na sia, na sklupiałe plecyska popłedniowe słóńce. I tak ze letka napoczynajóm ci gôwyńdzić, klachać, pytlować ło wszyjskim, i ło nicym. Spóminajóm łóńske procne lata, swojich szaców, absztyfikantów, i możno i chopecków, a łoczy jednyj lebo drugij starki gorejóm tym dziwokim i całbrownym blikiym, jaki goreje we łoczach niyftorych starych ludzi; jes ci w tym cosik ze dojzdrzałyj jesiyni, bogatyj, pôłnyj farby i ciepłego, łagódnygo jak dostóny miód – słóńca. Spómniyni daleke, przileżałe pod latami, niyrółz mróczne, wôgóm, ftorô prziklapuje serce, poniykedy ćmawe, daleke, aże bojónczka pó nie sióngać. A chłód łodwieczerzy tyngnół jak mlyko postawióne na kwaśne za starego piyrwyj we mlycarni u Jóndercynyj. I szłoby sam rzyknóńć – jak gôdajóm móndroki – gynał tak, co ze dobróm babóm niy boli życie, łod dobrego jôdła niy bolóm bachory a i łod dobryj, zimnyj gorzôłecki – niy boli gowa.
Niyftore swôs medikujóm pewnikiym po jakiymu mie razinku dzisiôj chycióło na spóminki. Anó, Wiycie, to możno skuli tego, co tak jakosik bez te łostatnie tydnie corôzki barzij mi sie zdô, iże grajzieja i do łostatka grzibieja. I bocza redszij to, co bóło piyrwyj a blank sie przepóminóm to, co bóło wczorej! Ja, ja na isto, pewnikiym jeżech już zwiykowany. Bo wiycie, móndroki gôdajóm, co u cowieka pokazowajóm sie trzi łoznaki starości, i trza na nie pierónym dôwać pozór. I jô ci je na zicher u sia merknół.
Nôjprzodzij to jes tak, iże wlazuja do srogij izby, stôwóm na jeji pojstrzodku i ze pôra minutek ślyncza, medikuja po coch ci tam wlôz?
Drugô dynga, to taki fal, iże wszyjske cajtóngi drukujóm ze corôzki myńszymi buchsztabami. Abo tyż cowiek do czytaniô musi mieć ci corôzki dugszô graca.
Trzeci fal, to uszy, to suchanie. Moja Elza cosik ci tam mróncy pod nosym a jô blank niy poradza usłyszeć, co tyż łóna łodymie kce.
Ale, to tyż jesce niy wszyjsko. Wiycie, jakosik tak cowiek na stare lata boczy roztomajte fresy, gymbulki jesce ze modych szkolnych lôt tela, co niy poradzi przipasować papli do miana. Dóm Wóm taki jedyn bajszpil ze łostatnigo tydnia. Znôłech ci kiejsik jedna gryfnistô frela, ftorô miała take ci dziwôczne miano… niy byda tuplikowoł jake, bo móge sie i tak trefić, co jóm tyż znôcie. Bółech we zanatorijóm i poszołech ci tam do ichniego knapszaftu. A tam na dźwiyrzach napisane: profesor takô a takô, gynał jak ta moja znajómô frela ze podstawówki. Prziszło na mie dran, wlozech rajn a tam we biôłym dochtórskim fôrtuchu za szrajbtiszym siedzi myszato, starucno kobiyta, posmorszczanô jak rozinka, ze brylami na klupatym kicholu… ale… jô ci jóm aby znóm… jak to, ta samô dziołcha, kierô mi sie tak podobała kiesjik ci tam we modych leciech.
– Wyboczóm mi paniczko ale cy łóni miyszkali możno we Chorzowie?
– Ja, miyszkałach.
– A cy łóni – wyboczóm mi ta łopowôga – deptali możno do tyj mojij „siedymnôstki” na Pniokach?
– Ja. A ło co sie rozłajzi? – pytô sie dochtórka.
– Matura we szejśćdziesióntym trzecim roku, ja?
– Ja, gynał…
– To my do kupy tyrali do tyj samyj szuli… jezderkusie, co za cufal…
– Wyboczóm panoczku ale jô wôs blank niy bocza, niy pómna… a czegoście tam we tyj szuli uczyli?
Aaa, jamrowanie starego purta, nic łosobliwygo. To przilazuje na cowieka abo na podzim, abo już bez zima. Mie to chycióło latoś niyskoro na podzim. Mielichmy gryfnô pogoda, gryfny wiater bez chlapaki i ciaplyty aże do łostatka listopada. Klara jesce gryfnie blyndowała samtukej na mojich Pniokach a i niyskorzij tyż jesce bóło gryfnie. Nó ale, Wiycie coch miôł na podzim nôjbarzij rôd? Anó, miôłech rôd tych wszyjskich samtyjszych pniokowych roztolicznych najduchów, kierzy na szachcie, na zantce lebo na balzamgórce fyrtali ze drahami abo faklowali kalfaskami aże bóło siwo łod smyndu. A zasik na łodwieczerz za smyntôrzym przi „Józefce” we glucie ze fojery piykło sie kobzole a wszyjskie my (jakech tyż bół śpikolym) mieli fresy choby dziobły ufifrane tymi festelnie spôlónymi kartoflóma.
Ja, ale te gracki sie już niy wrócóm. I tyż już sie na ceście niy uwidzi synków, kierzy tyrajóm za rajfóm na drucie abo te haje „nasz plac, na wasz plac” kole klopsztangi i łobciepowanie sie świyżymi kasztaniolami, co sie je ściepowało ze stromów przi józefkowym kiyrchowie ( a starego kopidoła cisło sie za bôlek i ku tymu za błozna sie robióło). Gôdajóm, iże terôzki jes inakszij. Ale, cy eźli na isto, na zicher… lepszij?
Nasze betlyjki, godne betlyjki…
Wiycie, corôzki barzij tracóm sie te nasze szykowniste, gryfne ślónske zwyki, bo sztyjc i jednym ciyngiym przilazujóm ci ku nóm jakesik iptowate, i blank niy nasze zwyki hamerikóńske. Idzie mi ło to, co barzij sie fajruje Halloween miasto naszych Zaduszków, Mikołôj, i to jesce we babskim prziłobleczyniu fyrtô ci u nôs już łod drugigo listopada aże do poły lutego, a gysznki pod jedla niy przismycy nasze Dziecióntko ino tyn łoszkliwu hamerikóński przeblykaniec. Jes terôzki przileżitóść, coby połozprawiać ło tych naszych godnych betlyjkach, ftore ino jesce po kościołach łostali, i płużóm barzij niyftorym kapelónkóm ku polityce, niźli ludzióm ku pamiyntaniu, fajrowaniu Godów, przijńścia naszego Pónbóczka na tyn niynôjgryfniyjszy ze światów. I jô ci kiesjik już napocznół zuchtać bele kaj i naszôłech fajnisty artikel ze (dejcie pozór!) 1860 roku we piyrszym bandzie „Tygodnika Ilustrowanego”, kaj nasz łówczysny wywołany pisôrz i redachtór Wacław Szymanowski (ur. 9 lipca 1821 we Warszawie, zm. 21 grudnia 1886 we Warszawie) łopisôł gryfniście nasze polske betlyjki, szopki bóżonaródzyniówe. Poduk wszyjskich regli betlyjka musiała mieć gysztalt hyjli abo gróty, ale nôjczyńścij przedstawiónô łóna bóła gynał na gysztalt masztolika, takigo żłóbecka… betlyjki. Driny musowo PónJezusek we żłóbecku, blank wele niygo Przenôjświyntszô Paniynka i utropióny Jółzef. A na wiyrchu, pod i nad dachym janiyli ze krzidłami, kierzi śpiywali „Gloria in excelsis Deo”. Ku tymu tyż na zicher Gwiôzda Betlejymskô. A zatym dziepiyro te chudobne pastuszki, ftore klynkajóm przed nowonaródzónym Dzieciónteczkiym i łofiarujóm mu swoji darki; tyn łowiyczka, tyn juzaś maluśko ciga, dalszij, już za tóm betlyjkóm inksze pastuszki i jake wsiowe ludzie. Jedne paśli łówce i inkszô gadzina. We tych tyż betlyjkach za starego piyrwyj bóło wszyjsko. I paniska we karytach, ślachta i miyszczany, pampónie z fórami nafolowanymi drzewym, łobiyli, sianym, inksze juzaś to te, ftore wiydóm wóły, te ftore łorajóm, przedowajóm chlyb, wele juzaś tyż baby przi dojyniu krów. Ale tyż i stare Żydy zajimane przedôwaniym roztomajtych towôrów. Padanô na ta betlyjka łopisôł tyż Jędrzej Kitowicz jesce za czasów Augusta III Sasa. A niyskorzij jesce i Zygmunt Gloger wajôł, iże łówczysnô cywilizacyjô popsowała ta côłko szopka, ta betlyjka, kierô wykludzióła jóm ci ze kościołów miydzy sztudyntów, kierzi prziłoblykali sie cudocznie a zatym na drzewniannyj binie wystôwiali tyjater ze roztomajtymi szpasownymi dziwówiskóma.
Wszandy we Polsce, a nôjbarzij na Ślónsku, kiej ino prziszli Gody, niy bóło kóńca nôjroztomajtszym zabawóm, winszowanióm, gyszynkóm, przeblykaniu sie za żydów, cygónów, berów, cigi, tury, łamżyniu fórt po wsiowych chałupach ze śpiywaniym kolyndów, i to ci ze żywym wolfym, a kiej takigo niy nastykło, to ze synkiym przebleczónym we wilczô skóra. Łod Bożygo Narodzyniô do Trzech Króli fajrowali wieczóry, ftore do terôzka nasz ludek we wieluch łokolicach „świyntymi” mianuje. Bez côłke te wszyjske łodwieczerze śpiywali ludzie kolyndy ło naródzyniu Pónbóczka, ajnfachowe, dufne, szykowne. Łajziyli tyż modzioki ze betlyjkóm, mianowanóm kajniykaj jasełkóm, ze gwiôzdóm i take tam inksze mecyje. I tyż po tel, we wieluch strónach naszego Ślónzeczka, modzioki przebleczóne szykownie za Heroda, jego hetmana, wojôków, za jakô śmiyrtka i dziobła, wystôwiajóm fale ze Pisma Świyntego i śpiywajóm, cheba nôjbarzij wywołanô ze kolyndów „W żłobie leży, ftóż pobiyży” na gryfnô nóta polónyza grywanygo jesce na dwórach polskich królów we XVII wiyku.
Niy poradza sie spomiarkować kiej te pastuszki, te kolyndniki ze tych naszych sztreków sie potraciyli, ale bocza jak sómech wrółz ze kamratami fyrtôł po naszych Pniokach za pastuszka. Starszyjsze kamraty mieli fajniste przebleczyni a my śpikole ino we biôłych koszulajdach udôwali betlyjkowych pastuszków. Wiym, co jesce kajsik przi napoczniyńciu lôt siedymdziesióntych, szło u nôs ujzdrzić pastuszków (tak tych kolyndników mianowali samtyjsze ludzie). Ze ufifranymi spolónym frópym fresami, i pomalowanych na licach jakim możno chabniyntym mamulkóm abo starszyjszym szwesteróm lipynsztiftym.
Te fyrtanie po naszych pniokowych cestach, po tych wszyjskich naszych familokach miało swoje regle. Napoczynało sie lôtanie już we wilijnô nocka. Bół Herod, bóla śmiyrtka, bół dzioboł, byli janiołki ale niy bóło królów (króm Heroda). Dziepiyro po Trzech Królach, na łodwieczerz szóstego stycznia do tyj pastuszkowyj czelodki dokuplowali sie te trzi króle, te ci: Kasper, Melchior i Baltazar. Już tyż ci i za pierónym starego piyrwyj bajstlowali betlyjki ze gadzinóm driny, take ci żywe betlyjki. Terôzki ale juzaś sóm we mółdzie, i corôzki wiyncyj idzie jich ujzdrzić bele kaj (łóńskigo roka bóła tako żywo betlyjka we Watikanie). Trza ale sam spómnieć, iże piyrszo takô, we kieryj sóm żywe ludzie i żywô gadzina zbajstlowôł już we 1223 roku św. Franciszek we miyjscowóści Greccio.
Ło kolyndach i kolyndowaniu pisało nôs mocka móndrych ludzi: Stanisław Tarnowski, ks. Stanisław Jamiołowski, Lucjan Siemieński a jô nôjbarzij miôł rôd Zygmunta Glogera, łod kierego dowiedziôłech sie, iże polske kolyndy sóm tak po prôwdzie śpiywkami religijnymi ale … niy rzykaniym. I niy gôdô sie sam ło tych śpiywkach, ftore majóm charakter barzij świycki a bali i szpasowny, i kierych po kościołach sie niy śpiywało. Nó, cheba, co jakisik łorganista tak dlô szpasu zagrôł cosik takigo, co niy lza bóło grać we kościele we nôjważniyjszym mómyńcie błógosławiyństwa Przenôjświyntszygo Sakramyntu.
Śpiywanie kolyndów, wandrowanie po chałpach pasuszków miało szlus drugigo lutego, we świynto Łofiarowaniô Pańskigo. Miano tego teraźnygo świynta wandluje sie łod takich dwiuch słówecek greckich: Hypa-pante a Heorte ton Kataroin, co łoznaczô świynto trefu i łoczyszczyniô. Łoba te świynta byli festnie zakorzynióne we tradycyji Starego Testamyntu.
Te kolyndowani, te łamżyni po kolyndzie kóńczóło sie, miało swój fajrant za tego pierónym starego piyrwyj (jak pisôł Zygmunt Gloger) zawdy tym, iże znôd sie i miód, i łorzechy, i jabka roztomajte, i miynsa co niy bóńdź, a i do kabzy śleciało pôrã ceskich, i te nasze pastuszki, polske kolyndniki szli dalszij, już ci spómożyni, pojedzóne i fest ci szpasowne.
Zatym wszyjsko sie deczko zwekslowało. Niy nastykło już tych szopkowych, betlyjkowych kómpónistów, niy wieda kaj ci sie łóne podziôli, styknie co rzykna, iże zapochóniyli sie kajsik jak kamyń we woda. Jesce tam ino kajsik po wsiach łobstôli po czyńści dôwne zwyki. Ale napoczło sie tyż bajstlowanie roztomajtych tyjatrów. Po łodśpiywaniu dwiuch-trzech kolyndów tameszne pastuszki, kolyndniki łodgrôwali roztomajte kónsztiki. Jedyn ino łobrôzek łostôł ze dôwnyj przeszłóści, chocia i tak sie deczko zwekslowôł. Piyrwyj chodziół dziôd ze betelzakym, ajnfachowy dziôd, podany na tych, ftorzi kiejsik siôdali przi kościołach. Dziôd tyn miôł zawdy na pozoryńdziu narychtowane roztomajte śpiywki, ftore sie tyż już kajsik potraciyli. A eźli mu fto wciepnół do bojtlika za maluśko, potrzółsôł gracami i brodóm, a napoczynôł juzaś nowô śpiywka aże niy dociepli mu ludzie deczko wiyncyj ceskich.
We dôwnych kolyndach i jasełkach, jak i we wszyjskich tyj zorty śpiywkach ludowych, widne byli dziyje chudobnego wsiowygo życiô. Jak ci to te Jóntki, Bartki, Maćki, Hanyski i Kuby filozofiyrujóm ze sia, i witajóm Dzieciónteczko nowonarodzóne aże miyło bóło posuchać. Szczyre serca, szczyre dusze, ale tyż miarkujóm swoji fyjlery jak na tyn przikłôd jedyn Hanysek, ftory przikludziół sie ku betlyjce i:
„Dobył tak pięknego głosu baraniego,
Aż się Józef stary przestraszył od niego…
… Więc rzecze mu Józef: Nie śpiewaj tak pięknie,
Bo się Dzieciąteczko twego śpiewu zlęknie…”
Ale nic to, Hanysek poradzi śpiywać roztomajte śpiywki, chocia drugda i deczko za góśne, ale kiej ci nóm już tak dobrô nówina sie stała i wszyjske idóm Pónbóczka powitać, tyn póćciwy Hanysek chocia ino jakóm śpiywkóm urôczy Dzieciónteczko. Posuchejcie tyż możno (za naszym wywołanym Zygmuntym Glogerym) słówecek śpiywki ło biydnym wilcysku, kierô musiôł ci pewnikiym jakisik uwziynty ludowy kocynder ukłôdać, a we kôżdym razie bół ci to wróg babów, możno jakisik wieśny Sokrates, ftorymu już baba do imyntu dożarła, a niy nastykło mu ściyrpliwóści i wyrozumiyniô tego greckigo filozofa:
„O i patrzta, tam za górą wilczysko tańcuje!
… A czemuż to tak wesoła ta leśna bestyja?
Widać się nie ożeniła, kiedy tak wywija.”
Nó ale, niy na dugo tyj uciychy i hopsaniô, prziszła kryska na Matyska:
„Wilczysko się ożeniło,
Na dół uszy opuściło.
Au! au! au! au! cóżem ja zrobiło!”
Tóż to bół côłki dramat abo możno i kómedyjô we tych pôruch sztrofkach. Niy strachej sie wilcysko, Dziecióntko sie nóm narodzióło!
Pierónym sie tropiymy, co bele kaj, na roztomajtych szpilplacach, abo tam we Warszawie, nałónczôs Świynta Niypodlygłóści, lecy jake łochyntole i chachary sie pieróm. To już ale tyż bóło, i za pierónym starego piyrwyj, bali i przi tym wicnym pastuszkowym, betlyjkowym kolyndowaniu. Jak pisôł tyn Zygmunt Gloger: „A to juzaś pampónie wstôwajóm i napoczynajóm sie wadzić, zarôzki tyż i lachyty i gorści bydóm chnet w robocie, ajnfachowô polskô nôtura, iże procno zgódzić sie na jedne, choby i we nôjbarzij łodświyntnyj kwilce. A kiej sie już poprali, tak tyż zarôzki sie godzóm, bo to przecamć dobre i poćciwe serca. Beztóż tyż zarôzki sie dôwajóm dzióbka, ślimtajóm, i przeprôszajóm sie wzajym. I zatym bydzie juzaś srogô szlamera i lusztik.”
„Zabiół Hanys wieprzka, a my ło tym wiymy;
Nie pójdymy nikaj, wusztliki zjymy.
Wusztliki na różnie, śpiywómy pobóżnie:
Hej kolęda, kolęda!”
Bydóm tóż tyż ćkali tyn dar Boży, ale i śpiywki pobóżne bydóm ku tymu śpiywać. Bo to przecamć niy kónsztik naćkać sie, trza tyż za te dobro i Pónbóczkowi podziynkówać. Ale, co tam ludzie. Ludzióm sie niy trza dziwować, bo majóm swój filip, ale samtukej i bydlynta czujóm jakiesik sroge szczyńści dlô sia, ło czym idzie posuchać we śpiywce ło cidze:
„Tańcujże, cigo, tańcuj, niybogo,
A dô ci panoczek półtory złotygo,
A dô ci panoczek czerwióny złoty,
I bydziesz miała, cigo, na bóty!”
Nó, i musiôł być we takij betlyjce Heród. Cosik mu mozno niyhersko na sercu, trufo swoja biyda, płaczki mu możno sie we ślypiach pokazujóm ale słyszy śpiywka:
„Dziś dziyń, Herodzie, dziś dziyń bogôczu,
Dziś dziyń wieseli, ale nie płaczu.
Jak słońce świyci we strzybnym kole,
Tak ty porachuj swoji zorgi i bóle.”
Nó, i coby tak bóło do łostatka po starymu, trza jesce bóło, coby wylôz dziôd szpiterlok.
„Stary dziôd ci brodóm mele,
Bo mu zimno przi kościele,
Cobyście państwo dobrzi byli,
I we kościele piec postawiyli.”
Nó ale, przecamć jô sam już niy rółz tuplikowôł, iże terôzki u nôs nastała ta mółda na wszyjsko, co hamerikóńske (nó, jesce ynglicke). Kaj sie cowiek już łod kielanostuch lôt niy ruszy, idzie usłyszeć naobkołó, a łosobliwie we tych wszyjskich zuper-, i hipermarketach, ino te łoszkliwe:
„Jingle bells, Jingle bells,
jingle all the way.
Oh, what fun it is to ride,
in a one horse open sleigh.”
abo kajniykaj jesce:
“Merry christmas everyone
Snow is fallin, all around me
Children playing, having fun
It’s the season, love and understanding
Merry christmas everyone.”
Ale, tak prôwdóm, czym byliby Gody bez śniega? I czym, i to niy ino u nôs, bółaby zima bez śpiywki ze 1945r „Let It Snow”, kierô śpiywôł sztramski szałaszpiler Dean Martin. Zasik pastórałka, kieryj podarziło sie podbić serca chnet wszyjskich, modych i tych zwiykówanych, we wszyjskich chnet dziydzinach, we wszyjskich krajach ło blank roztomajtych tradycyjach skómpóniyrówanô bez George’a Michaela (śpiywanô ze muzykóm Wham) –„Last Christmas”. Do takich tyż ci niy blank zaboczónych i nôjbarzij tyż zyntimyntalnych pastórałków przinôleżi „All I Want For Christmas Is You”, kierô śpiywała Mariah Carey.
Nó, i to by możno stykło tego na dzisiôj ło tych kolyndach ale musza jesce sam dociepnóńć, co u nôs łod półowy listopada wszandy szło, i idzie usłyszeć ino ynglicke kolyndy. Niy kca być łoszkliwy ale niyftorym sie zdô, co samtukej na Ślónsku kôżdy, mody i zwiykówany, poradzi suchać, i śpiywać ino … ynglicke kolyndy, prôwda?
Zilwester u nos, i kaj indzij
„Carmyn” i sztepdeka
Moja Mamulka i mój Tatulek festelnie mieli rade suchać (i łoglóndać) óperówe szpektakle. Jô tyż to miôł rôd ale możno barzij mi sie widziała óperytka. Kiejsik szło sam u nôs we Chorzowie łobejzdrzić kôżdô operytka, ftorô wystawiała Operetka we Glywicach. Na ópera jechało sie do Bytónia, i do dzisiôj sie tam trza zaklechtać, coby mieć przileżitość łobcowaniô ze „Sztukóm” bez sroge „S”. Kaj jak niy we Bytóniu szło łoboczyć i posuchać „Tannhausera” Wagnera, „Pajaców” Leoncavalla (to ci miôł nôjbarzij rôd mój Tatulek), Rigoletto”, „Nabucco” i „Aida” Giuseppe Verdiego. Mie łod bajtla, szkolorza muzycznyj szuli we Chorzowie belónce sie poniykedy szykowny i sztramski „Chór niywolników” ze tyj ópery „Nabucco”. Nó i jesce na łostatek tyż we Bytóniu widzieli my wrółz ze mojóm Elzóm „Carmen” Georges’a Bizeta, ło kieryj to óperze kciôłech sam małowiela połozprawiać a to skuli jednego srogigo Warszawiôka Stefana Wiecheckiego-Wiecha (ło kierym żech sam już niyrózł’ech rzóndziół). Łón ci szykowniście łopisôł jedyn fal skuplowany ze tóm óperóm a jô to sam rzykna terôzki blank po mojimu.
Przitrefiyło sie mi to wszyjsko tak jakosik rok-dwa po mojij żyniacce … nó, śtyrdziyści możno lôt tymu nazôd. Mocka sie wtynczôs gôdało ło tym, iże we Bytóniu wystôwiajóm wywołano ópera, ftorô sie mianuje „Carmyn”. I coby miyndzy kamratami (nó, niy wszyjskimi, ino tymi festelnie kultóralnymi) niy wyjńść na sorónia lajstli my sie bilety i wypuściyli sie na tyn szpektakel. Mojij Elzie, nie idzie pedzieć, wszyjsko sie podwiyl co, spodobało … widziało ji sie. Szpaniolski tôrg, taki Wiycie, szaberplac we Sewilli, handlyry ze citrółnami i apluzinami wyszabrowanymi ze ichniyjszych „Delikatesów” – wszyjsko blank jak sam u nôs. Taki życiowy kónsztik, znacy sie. Bali moja Elza niy miała pretynsjów ło to, iże ta Carmyn łodbijô szaca, unteroficyjera dragónów jednyj mamlasiatyj dziołsze a ku tymu na siyła jesce kce sie przigôdać, zbałamóńcić samego kómandanta policyji, chopa zdô sie żyniatego. Chichrała ci sie, klackała i wobec bóła festelnie rada. Dziepiyro kiej sie dowiydziała, co ta côłko Carmyn to Cygônka – zdech pies! Łobróciyła sie rzicióm i blank ci niy kciała gawcyć na bina, zaziyrać, co tyż to sie tam dziyje.
– A co mie tam jakiesik cyganichy łobłajżóm – gôdô – same śmierdzirobótki, szmodry, smykoce i wandrusy, filujóm ino, kaj i co by sam pichnóć.
– Haźbiytko ty moja (bółech dziepiyro pôra tydni żyniaty beztóż tyż żech tak gryfnie jesce dó nij gôdôł), ty sie blank chybisz, przecamć to ci jes Cygônka arbajtujóncô, robi we fabrice cigarów.
Ale moja Elza niy kciała mie suchać. Rozłajzni sie ło to, iże jesce chnet po naszyj żyniacce jedna ci Cygônka prziszła do mojij Elzy, coby ji pokłaść karty i powróżić, i szykownisto sztepdeka, gyszynk łod mojij świekry ji zahabióła. Nad to, jô już dôwno to przepómniôł i terôzki we tym tyjatrze brónia ci tych Cygónów jak ino poradza. A tu ci sie prask robi na binie, krach i rojszpróng. Pokazuje sie, co ta côłkô Carmyn dziabła pitwokiym kamratka we tyj fabrice i zakochanô policyjô przimuszónô jes jóm do heresztu zakludzić.
Elza ino na to czakała. Żdugła mie okciym i rzóńdzi:
– Nó, i rzyknij mi Ojgyn, fto sam miôł prawie? Pieróńsko gizdula ze tyj twojij Carmyn, pitwokiym chlastô naobkolo. Wszyjske łóne take sóm.
– Haźbiytko roztomiyło, ty juzaś sie chybisz – gôdóm na to. – Przeca naszô Polska Ludowô we Nowyj Hucie, i we Hucie Katowice kielaset Cygónów przijmła do roboty i niy bóło takigo niyszczysnygo cufalu.
– Nó ja, ale haby, kradziyże sie przitrefiali!
– Przeca Huta Katowice to niy jakiesi ci tam zyminarjóm duchowne i niy idzie łod ludziów za tela wymôgać. W kôżdym bóńdź razie Carmyn śpiywô jak tyn nachtigal, łosmól ta sztepdeka i suchej dalszij tyj ópery.
Ale kaj tam. Terôzki dziepiyro napoczła sie nuchlać i do wszyjskigo sie przipiyprzać. A to, iże ji jes za gorko, a to artysty sóm za tela spaśne i paplate.
– Poduk mie sóm jak przinôleżi – gôdóm. – Wyrośnióne, urodne same we sia, jak to sie gôdô, przi kostyrach. Bali kiej i majóm deczko nadwôgi i tyngóści, to jes to ino ta łoszkliwe kabacynie. Rozłajzi sie ło to, iże we óperze bôwi drugda auslynderske publikóm i muszymy przeca pokôzać, jak sie piastuje i jakóm flyjgóm sie u nôs łotôczô kultóra i kómszt. Nasz artycha świadczy łó nôs. Ło naszym jôdle. A za druge Szpaniole sóm take mordziaste, wejź ino na tyn przikłôd tego jynerôła Franco. A tak we côłkości ustóńmy sie wadzić, bo już wszyjske ludzie naobkoło napoczynajóm syceć i pod fusiskiym sklinać.
Deczko sie moja Elza łopamiyntała, bali i płaczki ji sie we ślypiach pokôzali, kiej Don Jose – tyn unteroficyjer dragónów – bez ta niyszczysnô miyłóść pitnół ze policyji i chyciół sie szmuglu. Kaugómin, cwitry, suchy wuszt we tamesznym Zakopanym bez szwela przeciepowôł. Nic ci mu to ale niy spómógło, bo we krótkich abcugach ta Carmyna ciepła go dlô jednego całberkunstlera, kiery we cyrkusie na kalymbie abo na byku rajtowôł. Na przidôwek we takij spiyrce miyłósnyj, jak sie łóna łodwinóła, palicajt szłapami sie nakrół, chocia sóm bół chop jak sie patrzi. Taki ci łóna miała tympyramynt.
Tak we côłkości bóło co ujzdrzić i posuchać. Wszyjske artysty pylali swoje arije jak nôjlepsze wtynczôs szejściolampowe heterodyny ze siódmóm lampóm „prostowniczóm”. Balyt, zabranô sztafira, kómsztownô scyneryjô take, iże richticznô nôtura przi tymu wysiadô. Totyż publikóm – jak to sie gôdô – blank sfiksowała. Kwiôtki wnosiyli côłkimi koszami. Jednym słówym stopieróński szpektakel i forsztelóng.
Ino moja Elza wszyjsko na łostatku popśniyła. Kiej wyciepniynty unteroficyjer dragónów jako łobtargany łobrzympoł i ślapitkôrz ze pitwokym za pôskym we cyrkusie państwówym przed zaszlachtowaniym nôjszykowniyjszô ółperarijó „Skapniesz ze mojij rynki lampucero jedna!” zaiwaniôł na côłki karpyntel, moja starô wrzeskła:
– Nó tóż zaciukej jóm yntlich chopie! Zakatrup na amynt! … Jes już pół jedynôstyj i …pitnie nóm łostatniô banka do Chorzowa!
Nó, i same terôzki mógliście ujzdrzić, co poradzi zmachlować jedna pichniyntô bez cufal ze chałpy sztepdeka.
Eugeniusz Kosmała
bos_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn vec_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn fin_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn ron_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn epo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ltg_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn szl_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn tpi_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn zho_Hans