„Ja woblutuju, až se njeźěła wěcej z kónimi“
Na Serbskem bliźe su powědali wót žnjownych swěźenjow něga a źinsa
Chóśebuz/Cottbus. Ta prědna połojca lěśa jo mimo, a to njebuźo dłujko warnowaś, až se zachopiju žni. A skóro budu se wšuźi swěśiś žnjowne swěźenje. Kak su wejsanarje je pjerwjej swěśili a kak gótujo to młoźina źinsa? A co buźo we pśichoźe? – tym pšašanjam jo se pśiwobrośiła kuratorka muzeja Christina Kliemowa na Serbskem bliźe w muzeju srjodu tyźeń. Dwa wósebnej gósća stej byłej pśepšosonej: pśedsedarka Górjańskeje młoźiny Dünnbierojc Jennifer a roźony Turnowaŕ Berthold Pan, kótaryž jo wót małkego wótrosł z burskim źěłom a burskimi nałogami.
Ta wósebnosć na Górach jo, až tradicionelny žnjowny swěźeń – zabijanje kokota – jo we 60tych lětach zajšeł. Kak jo wón zasej wótžywjeł? Jennifer jo pśed žednymi lětami ako praktikantka Nowego Casnika wuzgónjowała we swójej narodnej jsy, co jo wót serbskeje kultury a rěcy tam hyšći žywe. Pśi tom jo se rozgranjała ze staršymi wobydlarjami, zběrała bildki z pjerwjejšnych casow. Pśed 5 lětami su pśi zapusće telik pjenjez nabrali, až jo jim bejna tšocha wušej wóstała. Njocomy za te pjenjeze zasej swěśiś kokot ako naše starke su to něga cynili? – jo wóna młoźinje tu ideju pódsuwnuła. Něnto južo pěś lět zasobu swěśe kokot. Ten zasej wótžywjony nałog pak swěśi se pitśu hynac ako pjerwjej – su pśisłucharje zgónili. K prědnemu: we jsy jo jano małko młoźiny, togodla woplěwaju nałogi gromaźe z teju „staršeju młoźinu“ – rozmjej, ze srjejźneju generaciju. Tej nejstaršej we pśeśěgu stej Lampic manźelskej, 65 lět starej! K drugemu: ako pjerwjej wóze źowća „žaby“. Ale nic pšawe – pśeto we jsy maju wšake cłonki NABU něco pśeśiwo tomu a we wokolnosći su žaby docysta wutamane. Togodla woblekaju se gólcy zelene kostimy, a te źowća wóze je na karkach.
Kak daloko směju nałogi se pśenowiś? – jo se pśi tom pšašało. Nic njewóstawa wobstawne. Teke tradicija se měni a nowy cas a nowe žywjeńske wobstojnosći zawóstajaju we nałogach swój slěd. Tak dłujko, ako wejsna zgromadnosć jo akceptěrujo, su pśeměnjenja akceptabelne – jo zněło jadno wót tych wótegronow.
Žnjowny swěźeń jo zapšawym burski swěźeń – jo zaspomnjeł Berthold Pan. Ale źinsa žedne pšawe burja niźi wěcej njejsu – to jo za jogo zdaśim ten wětšy rozdźěl k pjerwjejšnym casam. Pśi žnjach su wejsanarje źěłali z ruku, měli na dwórje kónje, su se wót role žywili. Togodla, na kóńcu žnjow, jo to wjasele było wjelike, až wša trajda jo była do brožnje dowózona. To jo źinsa ceło hynac – jo Berthold Pan gronił. Wón jo rozkładł, dla cogo su kóńcoju žnjow „kokot“ gronili. Rozmjej: pjerwjej jo we trajźe a we kulkach se chowało wjele źiweje pjeriny. Fazany a kurwoty. Wóni su se pśed seckami chowali tam, źož trajda njejo była hyšći pósecona. A na kóńcu togo źěła, gaž ten kokot njejo mógał niźi wuběgnuś, jo wuleśeł – znamje, až jo doźěłane.
Což młogi snaź njewě: „kokot“ – to njejo było jano to wjelike łapanje kokota, wjeliki swěźeń za cełu wjas. Burja su gronili „Źinsa změjomy kokot“ pśecej, gaž su we žnjach doźěłali. Wšojadno, lěc su małgot tergali, seno źěłali, trajdu sekli abo kulki kopali. Pótom su ned na roli swěśili – lěpšu jězu jědli a paleńc pili.
Co Berthold Pan se mysli, gaž wiźi, až to wejsne žywjenje jo źinsa hynakše? Styska se jomu za starym casom? „Te swěźenje su rědne. Ja jano woblutuju, až se wěcej z kónimi njeźěła“ – jo gronił.
G. W.
slv_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn slv_Latn pol_Latn