Tyn Ritter Toggenburg
Tekst pochodzi ze Bibliŏtyki Silling, co zbiyrŏ ślōnske teksty do pōmocy przi nauce ślōnskigo jynzyka. Wiyncyj tekstōw idzie znojś na strōnie ôd Bibliŏtyki.
Kōmyntŏrz do utworu
Tyn Ritter Toggenburg to parodystyczny przekłŏd klasycznyj ballady Friedricha Schillera Ritter Toggenburg autorstwa Dr. Haase. Piyrszy rŏz pokŏzoł sie we 1889 roku, a dŏwnij niy patrziło sie na niego jak na dobrõ literaturã. Haase napisoł i wydoł wiyncyj parodyji Schillera, a – chociŏż postrzōd Ślōnzŏkōw ône były popularne – rozmajci przijezdni głosiciele polskości na Ślōnsku ôbskarżali je ô lachanie sie z polskigo jynzykaI.
Ôd strōny jynzykowyj utwōr je pisany kluczborskōm ôdmianōm ślōnskigo jynzyka. Widzymy w nim cechy, co sie skłŏdajōm na tyn regiōn:
-
sycynie,
-
dyftōngicznŏ wymŏwa -oł-,
-
ôdmiana nŏrzyndnika liczby mnogij ze kōńcōwkōm -ōma.
Leksykalnie Haase używŏ srogij liczby germanizmōw, co ô nich ciynżko pedzieć, czy były używane dziynnie, abo autōr użōł ich dlŏ efektu. We tekstach gwarowych tamtego czasu niy ma takij liczby zapożyczyń. Fakt, że tukej ône sōm pisane we niymieckij ôrtografiji, jeszcze barzij skazuje, iże to były elymynta, co niy były widziane za part ślōnskigo jynzyka. Tego typu słowa sōm pisane kursywōm, a jejich znaczynie je podane we przipisach.
Ôryginalnŏ ôrtografijŏ utworu je polskŏ ôkrōm wyżyj spōmnianych germanizmōw. Tukej je ôna zmiyniōnŏ na połny alfabet ślabikŏrzowy. Słowa we niymieckij ôrtografiji sōm zapisane fōnetycznie, zlikwidowane było tyż sycynie, ale ôstawiōne były inksze cechy. We niykerych miyjscach poprawiōnŏ była ôdmiana słōw, nawet kosztym rymōw abo rytmu, bo Haase niy boł sie używać polskich formōw, na przikłŏd pośrodka etc. Przi takich poprŏwkach ôryginalnŏ forma je podanŏ w przipisie.
Tyn „Ritter Toggenburg”
Strasznie smutnŏ bojka ôd Schillera. Tak na szpas iberzecowanŏ1 przez Dr. Haase w Szczecinie
„Jŏ wōm przajã, Panie Ritter,
Jako siostra bratu,
Lecz za chopa2 bych nie chciała
Wos ô dobra światu.
Czy wŏs widzã iś, przichodzić,
To mi kaff3 i jedno,
Czy płaczecie, to se myślã,
Że wōm bardzo biydno”.
Tak pedziała, ôn zabladnōł,
Prandko sie zgotowoł,
Wlŏz na kōnia, pokłōniōł4 sie,
Rankã pocałowoł.
Potym ale doł zatrōmbić,
Wojnã roznajmować,
Krziż na piersiach, ku świyntymu
Grobu chcioł walować5.
Tam sie jego ludzie prali
Szablōm i gwerami,
Helmy ich jak słōńce świycōm
Miyndzy poganami.
Ôsobliwie przed tym Rittrym
Turcy wymiatali,
Lecz mu myśli do tej dziochy
Z serca nie wygnali.
Wiync jak rok to bōł pōnosiōł,
Wziōn sie langwajlować6,
Ku kochance go teschniło,
Nie chcioł już wojnować.
Wlŏz na łōdź, co tam przi sztrańdzie7
I powrōciōł sie do dōmu,
Dzie ôna miyszkała.
Klupie i bantuje,
Jedyn suga12, co go poznoł,
Płaczōnc ôtwieruje:
„Już jij niy ma, ôdpowiedzioł,
Ktōrōm tu łowicie,
Do klŏsztora sie wydała,
Tam jōm uwidzicie”.
Jak to słyszoł, to ôpuściōł
Swojich fotrōw zōmek,
Gwer i szablã wciep do pieca,
Potym ślŏz z tej Toggenburgi,
Cudzy, niypoznany,
Bo pōciynne15 mioł galoty,
Flauszrok16 potargany.
Wiync chałupkã w ôkolicy
Tejże sie zbudowoł,
Dzie klŏsztorek jak z postrzodka17
Lipōw wyglōndowoł.
A ôd rana aż do nocy
Tam na stołku siedzioł,
Co sie koło niego dzioło18,
Ô tym nic nie wiedzioł.
Ku klŏsztorze tylko patrzoł
– Mie by sie studziyło19 –,
Aż ôkynko swyj kochanki
Mu sie ôtworziło.
Aż sie ôna pokŏzała,
Palcym pogroziyła,
Kushand20 słusznie mu dociepła,
Aż mu zaś zniknyła.
Potym sie na łōżko pociep,
Wszak mu serce biyło21,
Radowoł sie, gdy we śpiku
Mu sie ô nij śniyło22.
Kilka lŏt wiync nad tym przeszło,
Nadzieja niy zmarła,
Ôn tam czekoł, aż kochanka
Ôkno mu ôtwarła.
Aż sie ôna pokŏzała,
Palcym pogroziyła23,
Kushand słusznie mu dociepła,
Aż mu zaś zniknyła.
Wiync tak siedzioł w jedno rano,
Borŏk, karlus zmŏrz24,
Ku ôkynku bladŏ, mŏrtwŏ
Wyglōndała twŏrz.
Tekst pochodzi ze Bibliŏtyki Silling, co zbiyrŏ ślōnske teksty do pōmocy przi nauce ślōnskigo jynzyka. Wiyncyj tekstōw idzie znojś na strōnie ôd Bibliŏtyki.
IJęzyk użyty w tych broszurach jest ścisłym odzwierciedleniem gwary rozpowszechnionej jeszcze około roku 1890 w miasteczkach górnośląskich. Szczególnie przodowały w używaniu tak zepsutego języka polskiego Żory lub Żary i Wodzisław w powiecie rybnickim. […] Karol Miarka nie życzył sobie figurowania na wydawnictwie zniesławiającym język polski. Taką gwarą posługiwali się rodzice i dziadkowie przeważnych tych centrowców, którzy dzisiaj uważają się za rodowitych Niemców. Tym czasem przodkowie ich języka niemieckiego w ogóle nie znali. Jan Kwiatkowski, „Z siedziby Karola Miarki”, Drukarnia „Dziedzictwa” w Cieszynie, Katowice 1938. Autōr narodziōł sie w Poznaniu, a na Gōrny Ślōnsk przijechoł na pŏrã lŏt we 1890 roku, żeby robić we durkarni ôd Karola Miarki.
1przełożōnŏ; ôryg.: übersetzowanoł
2ôryg.: chłopa
3ôdciepy; ôryg.: kaff
4ôryg.: pokłōnoł
5iś na pōńć
6cnić sie; ôryg.: langweilować
7ôryg.: strandzie
8żagle ôryg.: Segle
9nadmuchowała; ôryg.: blaehowała
10ôryg.: dwierzy
11ôryg.: jejej
12ôryg.: sługa
13ôryg.: głupi
14ôryg.: Thomek
15ôryg.: płócienne
16zalōnik; ôryg.: Flauschrock
17ôryg.: pośrodka
18ôryg.: działo
19ôryg.: studziło
20pocałunek posłany rynkōm; ôryg.: Kusshand
21ôryg.: biło
22ôryg.: śniło
23ôryg.: pogroziła
24ôryg.: zmoż
Foto na wiyrchu: Tim Rebkavets
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn unk szl_Latn unk szl_Latn unk szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hat_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hun_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn dik_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn nno_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn fao_Latn cat_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn grn_Latn szl_Latn fra_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ibo_Latn