Ślůnsko godka
Ślůnsko godka (ślůnski, ślůnsko mołwa; roz za kedy mjanowano uod jeji używoczůw: pů naszymu; wymowa podug Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła: ['ɕlonskɔ 'gɔtka]) – godka, podug keryj godajům rdzynne ludźe Gůrnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludźůw Dolnygo Ślůnska. We Norodowym Wszechuobecnym Wykoźe we 2002 roku przez 56 tyśůncůw perzůnůw pośwjodczůło ślůnski jako důmowo godka[1]. Tajla ś ńich przebywo za krejůma Polski - we Mjymcach, Czeskij Republice a USA. Ślůnsko godka, podug SIL International, wrachowuje śe do grupy lechickij zachodńosłowjańskich godkůw[2]. Nojbliższe ji godki to polsko, kaszubsko, godki sorbske (gůrno- a dolno-) a tyż czesko a słowacko. Ślůnsko mołwa uodrůżńo śe uod inkszych godek słowůma, fůnetykům a uortografijům. We polskij naukowyj literaturze důminuje poglůnd, co etnolekt ślůnski je skupinům gwarůw abo djalektůw/poddjalektůw we ramach polskij godki.
[Sprowjej] Mjanowańy
[Sprowjej] We ślůnskij godce
Godka mo kupa roztomajtych mjanůw, używanych rzodźi lebo czyńśći. W Internecu nojbarzi popularne je ślůnsko godka. Drugim używanym tyż je przimjotńik ślůnski, kery pochodźi uod wyrażyńo "jynzyk ślůnski" (samo słowo jynzyk ńy mo we ślůnskim, na uopach do polskigo, znoczyńo godki; podańy je we godce gůrno- a dolnosorbskij, kaj używo śe uokryślyńůw hornjoserbski a dolnoserbski, nale słowo godka mo śe tam jako reč a rěc, eli je babskij zorty).
Roz za kedy trefjo śe tyż pojstrzůd rodźimych ludźi używajůncych godki uokreślyńa: pů naszymu, ślůnsko rzecz, prawjyńy, rzůndzyńy, ślůnsko mowa (tyż mołwa).
[Sprowjej] We polskij godce
Skiż tygo, co ńy mo ślůnski statusa godki we przekůnańu ńykerych polskich godkoznowcůw, godo śe uo ńi dialekt śląski (ślůnski djalekt) a roz za czas tyż gwara śląska (ślůnsko gwara).
[Sprowjej] We inkszych godkach
Nojczyńśći mjano lo godki pochodźi uod łaćinskigo mjana Ślůnska - Silesia. Bestůż je na tyn przikłod Silesian language (angelsko godka), Langue silésienne (francusko godka), Sziléziai nyelv (madźarsko godka) a Ciлeзbka MoBa (ukrajińsko godka). Ńykere godki zaadaptowały mjano zy mjymjeckigo Schlesien, jako bajszpil Šlešćina (gůrnosorbsko godka), Schlesisk (norwesko godka) a Шлeзиckи jaзиk (macedůńsko godka). We czeskij godce pado śe Slezský jazyk abo Slezština.
[Sprowjej] Fůnologijo
[Sprowjej] Spůłgłoski
Systym spůłgłoskowy przedstowjo śe fest podańy na polsko godka:
[Sprowjej] Samoguoski
We godce ślůnskij do śe normalńy wyrůžńić 7 samoguoskůw, nale we ńykerych djalyktach sům tyž jake samoguoski špecyjolne.
Podstawowo systema samoguoskowo rozrůžńo samoguoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], škryflanych kej a, e, e, i, o, ů, u a y.
Djalykt ćešyński, gliwicki, klučborski a uopolski mojům tyž nosowe y, uoznačůne kej [ɨ̃].
[Sprowjej] Historyjo
Pjyršym hanšriftym, na kery śe přistowo, iže w ńim uostaua užyto ślůnsko godka, je Kśynga Henrykowsko (Hańcowy Festbuch)[3]. Padze tam wywouane zdańe dai ut ia pobrusa a ti poziwai, kere uoznočo dej, dyć jo pobruša, a ty počywej (pol: daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij). Bezto, co tyn zac barźi podany je na ślůnsko godka, pokozaua śe starość, eli je to blank ślůnski abo polski, a južći středńowječny mišůng tych godek.
Za pjyrše, mjano ligwa Sleziana (ślůnsko godka) překozauo śe we chrůńice jydnygo žagańskygo kloštora, mjanowanyj Catalogus abbatum Saganensium a kero uostaua naškryflano za XIV wjeka (postřůd rokůma 1392 a 1422). [4]
[Sprowjej] Ślůnski dźiśej
W teroźńich časach zabočyć śe do chudoba a pomjyrańy ślůnskij godki pod ajnflusym polskij.[5] Ńykere gramatikowe kůnstrukcyje charakterystyčne lo ślůnskigo, mjyńo śe na wšechuobecny polski, ntp. mjast Być na wjelaś rokůw stary godo śe čynsto Mjeć ileś lot. Ślůnsko godka rygjůnalno mo śe tyž u ńykerych kej godka ludźi bez ausbildůnga a ńyuoklanych.[6]
Atoli ślůnsko godka tam, kaj je w užyću, ńy mo uoficyjalnygo statusa, to dźynki internecowi po prowdźe terozki uodžywo. Brano je tyž do ryklamůw. [7] Ze godki potočnyj uoddźylo śe typowy slang, powstajům nowe uokreślyńa, kej na tyn přikuod mobilńok (pol. telefon komórkowy) lebo šlustydźyń (pol. weekend)[8].
Na počůnku styčńo začůn fungować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl pjastowańy a průmowańy ślůnskij godki. Postřůd jigo zauožyćelůw je m.in. Bogdan Kallus, autor "Słownika gůrnoślůnskij godki", Mirosław Syniawa, kery we 2007 roku narychtowou tekst internecowego dyktanda we ślůnskij godce, a Rafał Adamus, ekůnůmista ze Chořowa.[9]
[Sprowjej] Suowńictwo
Na formowańy śe suowńictwa godki ajnflus mjauy požyčki s godek: polskij, českij (a rodšy morawskij, fůngůjůncygo dowńij kej uodrymbno godka), mjymjeckij (tajli s germańskigo djalyktu ślůnskigo, ńiźli ze standardowygo mjymjeckigo) a tyž suowackij. W godce ty přewožo zdřůduosuůw zachodńo-suowjański. Srogo tajla wyražyńůw bližšo je rodšy godce staropolskij, a kůnkretńy sůmśedńym djalyktům wjelgopolskimu i mouopolskymu a godce dolnouůžyckij, gůrnosorbskij i morawskij, kej wspůučesnymu standardowymu polskimu.
Krům tygo, do śe tyž nolyźć suowa s takich godek, kej francusko, lašsko, uaćina, suowacko, starowysokomjymjecko, středńowysokomjymjecko, středńońiderlandzko a italsko.[10]
[Sprowjej] Suowńictwo typowo ślůnske
Choća tela godek mjouo ajnflus na ślůnski, mo uůn tyž suowa, kere sům typowo ślůnske. Ńy uobstauy śe uůne we inšych godkach, djalyktach lebo gwarach, uostauy śe ino we ślůnskich. Godkoznowce za taky uokryślyńa uznowajům mjyndzy inkšymi swačyna, kopruch, stařik, dokořůnd a inkše.[11] Co wjyncyj, do śe tyž trefić jake suowa ślůnske we inkšych godkach. Towům požyčkům we polski godce sům uokryślyńa jodua, jako bajšpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźůnka), nale sům tyž take bez polskigo uodpowjedńika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje śe tyž ślůnske gyštele, jako bajšpil po ptokach (pol. za późno). We wilamowickim majům suowo uöbroz, kere śe mo za polski ajnflus [12], nale we literackij godce ńy uokozuje śe prelabjalizacyjo, stůnd moge to być uod ślůnskigo.
[Sprowjej] Alfabyt ślůnskij godki
Juž uod somygo anfangu robůt nad ślůnskům kodyfikacyjům bůuy problymy jak uoddoć guoski kere ńy wystympujům we polskij godce, a gynau ů a u pochodzůnce s prelabjalizacyje. Dowańy sam ł kej we suowje uoko ńy mjauo cweku, kej ńy bůuo tukej zachowane starodowne prawiduo uo ł jako nachfolgera l welaryzowanygo.
W Internecu, jak tyž i poza ńim[13] wywouany je nostympujůncy alfabyt[14]:
Atoli ten warjant škryflańo je užywany nojčyńśći, istńijům tyž inkše šrajbůngi, zawjyrajůnce np. v, ú, ũ a ô. Pojawjajům śe uůne atoli sporadyčńy. Uogůlńy, godka ślůnsko može być škryflono 10 alfabytůma, co sům gořij lebo lepij widźane.[15]
[Sprowjej] Djalykty a zrůžńicowańy rygjůnalne
Godka ślůnsko ńy je wšandy jednako we wšyjskich tajlach Gůrnygo Ślůnska. Inakšy godo śe wele Ćešyna, inakšy – wele Uopola. To, co je mjanowone u užytkowńikůw ślůnskigo djalyktůma[16][17], bez ńykerych godkoznowcůw polskich uokreślo śe kej gwary etnolektu ślůnskigo[18]. Wspůučeśńy do śe wyrůžńić 7 uodmjon godki ślůnskij: ćešyńsko, gliwicko, jabuůnkowsko, klučborsko, ńymodlińsko, průdńicko a uopolsko.[19]
Ślůnski ńy je jydnolity a na růžnych uobšarach kulturowo-historyčnych do śe trefić zarůwno růžne znočyńo tych samych suůw, jak a jejich růžno wymowo. Ńy wšyjske wjync cechy djalyktu uopisane wystympujům na wšyjskych jigo uobšarach. Čynsto ale wystympujům m.in. labjalizacyjo, mazuřyńy a jabuůnkowańy.
[Sprowjej] Kodyfikacyjo a godka literacko
Terozki trwo robota nade wytwořyńym literackij godki ślůnskij. Užywany we Internecu waryjant ślůnskij godki je uoparty zauobyč na djalyktach, we kerych śe godo w becyrku Katowic a Gliwic. Uod lot 30. XX w. egzystuje juž ślůnsko mikrogodka literacko – lašsko, ustandaryzowano bez frydeckigo pisořa Erwina Goja, wywouanygo kej Óndra Łysohorsky, nale zostou uoparty na grůńće pograńičnyj ślůnsko-morawskij gwary gůrnouostrawskij, beztůž ńy je uůn reprezyntantym lo zespoua djalyktůw ślůnskych.
Bibljoteka Kůngresu USA 18 lipca 2007 wepisaua ślůnsko godka we regest godek śwjata[20]. Ślůnsko godka uostaua tyž zaregistrowano w Mjyndzynorodowy Uorgańizacyji Godkowyj, kaj přidano uůnyj kod ISO: "szl"[21]. Bůuy to pjyrše kroki zdatne do stwořyńo m.in. ślůnskij Wikipedyje.
[Sprowjej] Bajšpil užyćo godki
Wymowa w IPA:
Przipisy
- ↑ Podug Norodowygo Wszechuobecnygo Wykozu ze 2002 roku 56 tyśyncy Ślůnzokůw (40 tyśyncy s wojewůdztwa ślůnskigo) zadeklarowało, iże důma posuguje śe godkům ślůnskům.
- ↑ SIL International
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#02.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/gysichta.html#03.
- ↑ http://www.gornyslonsk.republika.pl/slgskg.html
- ↑ http://zdaryna.nowiny.pyrsk.com/zpuna3.php?tymat=0
- ↑ http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=34281&w=76959439
- ↑ http://punasymu.com/_indexs.php?id=rozmuwki/rozmuwki_nowomodne-s
- ↑ (pl)"Silesiana: Śląska mowa nie dla idiotów" Gazeta Wyborcza, 25 lutego 2008.
- ↑ Dykcjunoř polsko-ślůnski we serwiśe slunskoeka.pyrsk.com
- ↑ http://artur.czesak.webpark.pl/Stronica/Slask/index.html
- ↑ http://zakorzenianie.most.org.pl/za14/03.htm
- ↑ Je uůn tyž powšechńy užywany na transparyntach RAŚ s napisym GŮRNY ŚLUNSK (relacyjo z IMA we Wikinews)]
- ↑ Wyniki šnupańo "ślůnsko godka".
- ↑ http://www.dyktando.org/?id=ortografia
- ↑ Informacyje na zajće uorgańizacyje Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego
- ↑ Zaręba Alfred, Szkice z dialektologii śląskiej; Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988 - 504 s.: mapy, 1 portr.
- ↑ Uo zaličańu gwar ślůnskich do polskij godki, uob. B. Wyderka, O wielojęzyczności Śląska, "Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego" 2004 nr 55-56.
- ↑ http://slunskoeka.pyrsk.com/farby.html
- ↑ katowice.naszemiasto.pl
- ↑ SIL International, Documentation for ISO 639 identifier: szl.
[Sprowjej] Uobejzdřij tyž
[Sprowjej] Linki zewnyntřne
- Uo ślůnskij godce na portalu omniglot.com
- Kurs ślůnskij godki na angleskich Wikibooks
- Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny
- Ślůnske Nowiny – pjyršy ślůnski serwis informacyjny
- Ślůnsko Eka – dykcjůnoř atp.
- Portal "Pro Loquela Silesiana"
- Jynzyk S'loonski
- Po naszymu - Teshen Silesian
- Slovník ponaszimu
- Pověsti slezského lidu (czes. )
- Ślůnski w katalogu ODP (czes. )
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn sun_Latn nno_Latn nno_Latn ltg_Latn wol_Latn fur_Latn slk_Latn pol_Latn szl_Latn ltg_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn glg_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn nno_Latn szl_Latn dan_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn ces_Latn ces_Latn szl_Latn