Francyjŏ
Francyjŏ (fr. France /fʁɒ̃s/), Francuskŏ Republika (fr. République française /ʁe.py.blik fʁɒ̃.sɛz/) – państwo, kerego metropolitarnŏ tajla we Zachodnij Ojropie, atoli kerŏ mŏ aji zamorske terytoryja na inkszych kōntynentach.
Francyjŏ je piōntŏ pojstrzōd nojbarzi rozcapiyrzōnych krejōw na świecie a jedynŏstym we rankingu sztandardōw żywobyciŏ. Je ôna jednym ze bajstlyrzōw Ojrŏpejskij Unije aji Ôrganizacyje Skuplowanych Nŏrodōw. Je tyż czōnkym Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Frankofōnije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Istości ÔSN, kaj mŏ tyż prawo do weta.
Skuli srogij wielości ludzkōw, wiyrchu, ekōnōmijnygo potyncjału a nuklyjarnygo arsynału widzianŏ kej jedyn ze nojfestelnijszych krejōw świata.
Etymologijŏ miana[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Worta „Francyjŏ” przilazuje ôd germańskigo plymiynia Frankōw, ôd kerych sztat ôstoł zônaczōny.
Gyjografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Francyjŏ je krŏjym leżōncym z wiynksza w Zachodnij Ojropie, jednak posiadajōncym terytoria znŏleżne i departamynta zamorske na inkszych kōntynyntach. Wiyrchnia metropolitarnej czynści Francyje wynosi 551,5 tys. km², skirz czego zajmuje 48. plac na świecie pod wzglyndym srogości wiyrchnie, za to wiyrchnia społym z terytoriami znŏleżnymi i departamyntami zamorskimi 643 801 km².
Metropolitarnŏ Francyjŏ je na ziymi ôd Pojstrzōdziymnygo Morza na połedniu ku Pōłnocnymu Morzu na pōłnocy a ôd Ryna na zŏchodzie do Biskajskij Zatoki na wschodzie.
Cołkŏ dugość granic lōndowych Francyje to 2 892,4 km. Metropolitarnŏ Francyjŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
- na połedniu:
- na weschodzie:
- Italijo (488 km)
- Mōnako (4,4 km)
- Mjymcy (451 km)
- Szwajcaryjo (573 km)
- na pōłnocach:
- Belgijŏ (620 km)
- Luksymburg (73 km)
Granice terytoriōw znŏleżnych i departamyntōw zamorskich z:
- Brazylijo (673 km)
- Sint Maarten (10,2 km)
- Surinam (510 km)
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Na pōłnocach krŏju włażnawy klimat umiarkowany (ôziōmbniynte lata, dości ciepłe zimy). Jŏr to nojlepszŏ burlu na zwiydzanie Paryża, trza być jednak narychtowanym na dyszcze. Podzimym rania bywujōm radszyj zimne i niyprzijymne, ale przed połedniym sie wypogadza.
Na połedniu lata sōm suche, a tymperatura czynsto przekrŏczŏ 30°C. Sporadycznie wystympujōm herske burze i krupy. Zimy sōm ôpaterne (tymperatury na wybrzyżu Morza Strzōdziymnygo rzŏdko ślatujōm pod 10°C) i czynsto deszczowe. Jeszcze wiyncyj ôpadōw idzie sie spodziywać jŏrym.
Mocka przestrzyństw Francyje mŏ ôsobny mikroklimat. Utrapieniem połedniŏ stoł sie porywisty, ôziōmbniynty mistral. Wiater tyn wieje zaôbycz zimōm i jŏrym, przi przinoszyniu słōneczny czas i jasne, bezchmōrne niebo.
Miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ranty dzisiejszyj Francyje je podanu na ranty antycznyj Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiōli ja Rzimiany w I w.p.n.e. Gale s czasym wiyny gŏdkã a religijõ ôd agresorōw. We IV w.n.e germańske plymiōna, gōwnie Franki przelazły Ryn a podbiōły Galijõ.
Jako samorzōndny krej Francyjŏ zipie ôd 843 r. bez tajlōng Karolińskigo Imperyjōm na wschodniõ, pojstrzodkowõ a zŏchodniõ tajlã, kaj zõchodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.
Karolingi regirowały we Francyji do 987 r., kej swōj regirōng napoczōn Hugo Kapet, kery je fater dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Wiyrch francuskij mōnarchije je we czasie regirōngu ôd Ludwika XIV, mianowanygo "Krōlym Klarōm". We tym czŏsie Francyjŏ fest ajnflus na ojrŏpejski kōnszt, kulturã, ekōnōmijõ a politykã. Je tyż nojbarzi zaludniōnym krejem w Ojrŏpie.
Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792 r., kej sztartła Francuskŏ Rewolucyjŏ a ôstoła zônaczōnŏ I Francuskŏ Republika. We 1799 r. napoczōn regirować Napoleōn Bōnaparte, kery wiōn na siã titel I Kōnsula, a we maju 1804 r. cysŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiōła mockã krejōw a zicła tam reskyre, kere przilazywały ze familije ôd Bōnapartygo. Po szlusie Napoleōna we Francyje zaś wrŏcŏ mōnarchijŏ. Niyskorzij, dochodzi do mocki swalōnkōw a pōmiōnōw systyma regirōngu ôd cysŏrstwa po republikã.
We XX w. Francyjŏ napoczynŏ być corŏzki mij ważnŏ we światowyj polityce. Eli jeszcze bez I Światowŏ Wojna Francyjŏ bōła aktywny szpiler, to II Światowŏ Wojna prziniesła ino miymiyckŏ przymoc a ôkupacyjŏ aji niyskrzij kolaboracyjŏ ś nimi, zônaczōły cŏłkowity upŏdek Francyje. Miało to ajnflus tyż na francuskõ ekōnōmijõ a wielość ludziōw. IV Republika ôstoła ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958 r. ôstŏć przewesklowanŏ we dzisiejszõ V Republika.
Polityka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Francyjŏ je dymokracyjŏ, co je typym republiki. Grōndym prŏw we Francyji je Kōnstytucyjŏ ze 1958 r., keryj we piyrszym artiklu je szrajbniynte, co "Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika". Ôd 2003 r. tyn artikel gŏdŏ dalij, co "ônyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ".
Ôrgany regirōngu[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ustŏwodŏwczy regirōng je we gracach Parlamyntu, kery dzieli sie na dwie izby: niższŏ – Nŏrodowe Zgrōmadzyniy a wyższŏ – Synat. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je terŏzki François Hollande a prymiyrzym Manuel Valls.
Podzioł administracyjny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Francyjŏ, jeji tajla metropolitarnŏ tajluje sie terŏźnie na 13 regiōnōw, 96 departamyntōw jak tyż kol. 36 300 gmin. Pōnadto wyrōżniŏ sie departamynta i terytoria zamorske jak tyż zamorske zbiorowości terytorialne.
Regiōny[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Podzioł europejskij czynści Francyje ôbowiōnzujōncy ôd 1 stycznia 2016:
- Nowŏ Akwitanijŏ
- Grand Est
- Bretanijŏ
- Burgundia-Franche-Comté
- Île-de-France
- Korsykŏ
- Pays de la Loire
- Oksytanijŏ
- Hauts-de-France
- Normandijŏ
- Auvergne-Rhône-Alpes
- Provence-Alpes-Côte d'Azur
- Centre-Val de Loire
Departamynta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Demografia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Statystyki dymograficzne[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Struktura etnicznŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Gŏdka[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Amtowōm gŏdkōm we Francyji je francuskŏ, posuguje sie niōm srogŏ wiynkszość miyszkańcōw tego krŏju, jednak poza nim je mocka regiōnalnych gŏdek:
- baskijskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Béarn
- bretōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Dolnyj Bretōnije
- franko-prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Dauphiné, Jura, Lyonnais, Savoie
- niyderlandzkŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Flandrije
- katalōńskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Roussillon
- miymieckŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Alzacyje i Lotaryngije
- prowansalskŏ – regiōnalnŏ gŏdka we Ôksytanije
- italskŏ – regiōnalnŏ gŏdka na Korsyce
Nŏrodne świynta i dni swobodne ôd roboty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Nowy Rok (Nouvel An) – 1 stycznia
- Wielkanoc (Pâques) – ruchōme
- Pyńdziałek Wielkanocny (Lundi de Pâques) – ruchōme
- Świynto Roboty (Fête du Travail) – 1 mŏja
- Dziyń Zwyciynstwa (Fête de la Victoire) – 8 mŏja
- Wniebowstōmpienie (Ascension) – ruchōme
- Zielone Świątki (Lundi de Pentecôte) – ruchōme
- Świynto Nŏrodne Francyje (Fête Nationale Française) – 14 lipnia[7]
- Wniebowziyncie NMP (Assomption) – 15 siyrpnia
- Wszyjskich Świyntych (Toussaint) – 1 listopada
- Dziyń Zawieszyniŏ Brōni (Jour d’Armistice) – 11 listopada[8]
- Boże Narodzynie (Noël) – 25 grudnia
Przipisy
- ↑ 1,0 1,1 France (ang.). CIA – The World Factbook. [dostymp 2012-06-14].
- ↑ Demography – Population at the beginning of the month.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2018 (ang.). [dostymp 2018-07-24].
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Zamorski departamynt.
- ↑ Euro HIV. [dostymp 2007].
- ↑ France – People Groups (ang.). Joshua Project, 2017. [dostymp 23 paździyrnika 2017].
- ↑ Święta państwowe Francja 2019 – Dzień Bastylii – dni wolne od pracy Alzacja, www.tania-wypozyczalnia-samochodow.pl [dostymp 2019-07-01] (angelski).
- ↑ Znany tyż za Dziyń Spamiyńci – Jour du Souvenir.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn mri_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn lim_Latn oci_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn fra_Latn oci_Latn ltz_Latn ltz_Latn ltg_Latn ltz_Latn pol_Latn fra_Latn oci_Latn ltz_Latn ltz_Latn oci_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn fra_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn eng_Latn eng_Latn szl_Latn ron_Latn eng_Latn pol_Latn szl_Latn