k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
dr. Měrćin Wałda, Budyšin 03.04.2006
Wjele wotewrjenych prašenjow
Wšitke knježerstwa w Europje spytaja hospodarstwo wožiwić a z tym bjezdźěłnosć pomjeńšić. Politikarjo slubjeja a medije sugerěruja, zo budźe lěpje. W samsnym wokomiku słyšimy, zo te abo tamne předewzaće tysacy dźěłowych městnow zalutuje abo jich fabriki do krajow přepołoži, hdźež je dźěło tuńše. Nowe zawody lědma nastanu, jeli tola, potom z awtomatizowanej produkciju.
Technologija a globalne dźěłowe wiki činja njeproduktiwnu, dlěšodobnu wysoku bjezdźěłnosć k normaliće. Nadźija, zo móža snano posłužbowe předewzaća a druhe alternatiwne projekty pominjenje tradicionalneje industrije narunać, so nihdźe njespjelnja. Dźěłowe městna njewoteběraja jenož dla spadowaceje konjunktury, ale dokelž přeco lěpše mašiny dźěłowe mocy zwuzbytkuja (podobnje su traktory spočatk našeho lětstotka konja w ratarstwje zbytneho činili). Wosebje w hospodarsce słabych regionach kaž we Łužicy začuwamy to bolostnje. Młodźina ćehnje do zapada, z tym tež nadźija na polěpšenje situacije. Hospodarstwo, wědomosć a politika, haj tež kultura steja před cyle nowymi wužadanjemi. To su diskusije, na kotrež hišće před dźesać abo pjeć lětami nichtó myslił njeje.
Woteběranje klasiskeje industrije, spad porodow abo wotpućowanje młodych ludźi zawinuje w našich kónčinach hišće něšto druhe: infrastruktura, kotraž je so po 1990 saněrowała (kaž wopłóčkowe objekty, dróhi, sydlenišća, šule a dalše objekty), so naraz wothódnosći, dokelž je so za cyle hinaše dimensije ludnosće planowała. Tuž su nowe a njezwučene ideje trěbne, kotrež bychu našu kónčinu zaso atraktiwnišu činili. Filozof Maik Hosang ma zajimawe a inowatiwne ideje a wón chce je w Hornjej Łužicy, konkretnje w Budyšinje, zwoprawdźić. Jemu njeńdźe wo klasiske hospodarske předewzaća, ale wo tak mjenowe soft technologies (mjechke technologije). Wězo njeje lochko, w tak krótkim teksće komplikowane a kompleksne předewzaće předstajić.
Započnjemy z jednym z klučowych zapřijećow jeho předewzaćelskeje ideje: edutainment. Wone so zestaji ze słowomaj „education“ a „entertainment“ – (wu-)kubłanje a lochka zabawa. Čłowjek wšak najradšo na lochke, bjezprócne wašnje nazhonjenja hromadźi abo so do duchownych dyrdomdejow poda. Tajke dyrdomdeje pak njejsu jenož wućek ze wšědneho dnja, ale hustodosć chutne, aktiwne pytanje za zmysłom abo wotkrywanjom wobswěta. Wone su zwjazane z čłowjeskej žadosću za dopóznaćom, wjeselom a swobodu. Wšitko elementy, kotrež tež w turistiskej branži přiběraja, tak mjenowane soft skills. Kubłanje a zabawa, wuknjenje a komunikacija, wjesele a žort so při tym mjezsobu wotměnjeja a wudospołnjeja.
Edutainment-centery su potajkim městna dožiwjenja, komunikacije, wuknjenja a zabawy. Nimo toho spytaja wone mosty twarić mjez abstraktnej wědomosću resp. sucheho slědźenja a emocionalnej, zabawnej informaciju. Wopytowarjo edutainment-centrow smědźa eksperimentować, so dźiwać, wotkrywać, so přimać, wšelake wědomostne fenomeny abo tež historiske podeńdźenja a situacije na hrajne wašnje „přehrać“. Tak hodźa so hrjebje mjez wědomosću a praksu, mjez ekspertami a lajkami přemosćić a powšitkowny zajim za hewak komplikowane prašenja budźić. Edutainment-centery koncentruja so zwjetša na wěste temy, wo kotrychž so wotpowědne „stawiznički“ powědaja. Při tym je „dramaturgija dožiwjenja“ trěbna. Dožiwjenja zawostajeja hłubše zaćišće hač wuknjeje suchich faktow, datow abo formulow. Mnohi budźe so prašeć, kak dyrbi z toho předewzaćelstwo abo kak dyrbja tu dźěłowe městna nastać. Iniciator edutainment-centera w Budyšinje chce na nazhonjenja hižo wobstejacych podobnych objektow nawjazać (hlej Hygieniski muzej w Drježdźanach, Mystery-Park Interlaken, Technorama Winterthur, Exploratorium San Francisco a dalše). Zo hodźi so tajke něšto na atraktiwne wašnje zwoprawdźić, widźimy na wuspěšnych pospytach w našej regionje, tež hdyž su wone hinak wusměrjene, kaž Pra-park sawrierow w Małym Wjelkowje abo Kulturna kupa w Einsiedel. W Budyšinje pak dyrbi so něšto cyle nowe resp. hinaše poskićić.
Cyłe předewzaće skića najprjedy něhdźe 100 dźěłowych městnow. Najprjedy, dokelž je cyłkowny koncept tak wusměrjeny a kompleksny, zo hodźa so z toho dalše předewzaća iniciěrować. (Wo tym pak snano pozdźišo!) Nimo domoródnych tradicionelnych a načasnych hospodarskich fenomenow a wobrjadow změja w parku tež kulturne a wědomostne zjawy Łužicy bytostne městno. A žiwjenje dyrbi so „hromadźe“ myslić. Wšako je žiwjenje přewšo kompleksna naležnosć. Bohužel nima čłowjek hižo tak bjezposrědni přistup k cyłotnosći žiwjenja. Dźensniše fenomeny priwatneho kaž towaršnostneho žiwjenja: kultura, nabožina, žiwjenske stily abo nazhonjenja, tež wědomosć atd. so „zakašćikuja“ a wjedu tuž skerje wot žiwjenja preč. Tu so wotmjezuje, štož poprawom hromadźe słuša. Našemu byću słušeja tež swětowe kultury, nabožiny a filolzofije, a w našej kónčinje nic naposledk: serbska kultura. Filozof dr.habil. Maik Hosang ma wiziju, nimo domoródnych filozofow (kaž Jacob Böhme, G. E. Lessing, J. G. Fichte a dalšich) w najlěpšim zmysle słowa tež etiske problemy přistupne činić. Při tym mysli wón (hromadźe z awtorom tuteho nastawčka) wosebje na serbsku kulturu resp. dóńt Serbow. Njeńdźe wo Serbow jako eksotiska ludowa skupinka, ale wo žiwe, zmysłojte wašnje předstajenja serbskeje problematiki.
Swětowy park etiki w Budyšinje chce tuž bóle duchownu a zmysłowu cyrobu poskićić. A to w slědowacych wobłukach:
- filozofija a etika naturskich ludow,
- asiatiska filozofija a etika (hinduizm, taoizm, konfuzianizm),
- židowsko-křesćanska filozofija a etika,
- starogrjekska filozofija,
- moderne přirodowědy a ekologiska etika,
- serbska kultura.
Na přikładźe serbskeje kultury maja so tež poćahi mjez wjetšinu a mjeńšinu demonstrować. To rěka problemy, kotrež so dźensa wšudźe druhdźe na swěće jewja a debatuja. Dźe wo tolerancu na jednej stronje a wo připóznaće na druhej stronje. W prěnjej fazy wuwića a přihotow maja so metody diskutować, što a na kajke wašnje so mjenowane a wězo dalše problemy prezentuja.
Wo projekće so hižo dlěši čas diskutuje. Wón ma dobre referency přez zwjazkowych a sakskich politikarjow. Wysoka šula Zhorjelc/Žitawa, kotraž cyłe předewzaće z wulkim zajimom podpěruje, je njedawno wotpowědne požadanje na knježerstwo w Berlinje stajiła. Šansy za realizowanje projekta su dobre. A, kaž hižo naspomnjene, ma serbska problematika swoje krute městno zabrać. Ale: hišće ma so wjele idejow zběrać, za metodami pytać a nic naposledk dyrbja so kulturno-teoretiske předstudije přewjesć.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!
pol_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn fur_Latn als_Latn pol_Latn szl_Latn ces_Latn slk_Latn