Budyšin
Koordinaty: 51°11′0″N 14°25′0″E /  51.18333, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *
Budyšin ? / i (němsce Bautzen, delnjoserbsce Budyšyn, pólsce Budziszyn, čěsce Budyšín) je wulke wokrjesne město we wuchodnej Sakskej. Město leži při Sprjewi a je wokrjesne sydło wokrjesa ze samsnym mjenom.
Budyšin ma něhdźe 40.000 wobydlerjow, z čimž je zdobom najwjetše město wokrjesa a druhe najwjetše w Hornjej Łužicy. Něhdyša stolica Hornjeje Łužicy płaći jako kulturelne srjedźišćo Serbow a leži w serbskim sydlenskim rumje.
Wobsah
Stawizny Budyšina[wobdźěłać]
Zažne stawizny[wobdźěłać]
Prěni raz naspomni so město w lěće 1002 w chronice biskopa Thietmara z Mjezyborja jako civitas Budusin[1]. Dla połoženja při wikowanskej dróze Via regia, kotraž wjedźeše wot Lipska do Šleskeje, měješe město w srjedźowěku wulku wažnosć. W lěće 1018 podpisa so tu "Budyski měr" mjezy Němcami a Polakami. 1231 jewi so w dokumentach prěni raz měšćanske prawo, 1250 dósta město prawo swobodneje komuny. W lěće 1346 wutwori so zwjazk šesćiměstow, do kotrehož słušachu nimo Budyšina tež Zhorjelc, Kamjenc, Lubań, Lubij a Žitawa. 1391 dóstachu Budyšenjo prawo, měšćansku radu swobodnje wolić.
1400 do 1700[wobdźěłać]
W lětomaj 1400 a 1408 dóńdźe k zběžkomaj rjemjeslnikow. Mjez 1429 a 1431 so město wospjet njewuspěšnje wot Husitow woblěhowaše. 1524 załoži so w Budyšinje w běhu reformacije ewangelska cyrkej. Tachantska cyrkej je z tutoho časa simultana a wužiwa so wot katolskich křesćanow runje tak kaž wot ewangelskich. W třicećilětnej wójnje (1618-1648) so město wospjet wot wšelakich wójskow wobsadźi a zniči. Wulkej měšćanskej wohenjej běštej 1620 resp. 1634. Wot 1635 słuša dotal čěskej krónje přisłušny Budyšin - a z nim cyła Hornja Łužica - do Sakskeje.
1700 do 1900[wobdźěłać]
Tež spočatk 18. lětstotka dóńdźe k wjetšim wohenjam, a to 1707 a 1720. Stawiznisce poměrnje sławna je Bitwa pola Budyšina (1813). Zjednoćene wójska wojowachu tu přećiwo napoleonskim wojakam. Tutón historiski podawk rysuje tež Jan Radyserb-Wjela w swojej wobšěrnej powědce "Bitwa pola Budyšina". 1815 so zwjazk šesćiměstow rozpušći. 1846 wotewri so železniska čara mjez Drježdźanami a Budyšinom, kotruž twarjachu tež Serbja - mjez nimi ludowy basnik Pětr Młónk - sobu. Hač do lěta 1868 rěkaše město němsce Budissin, hakle potom dósta dźensniše němske pomjenowanje Bautzen. 1872 nasta tu prěnja šulska hwězdarnja w Němskej. Mjezy 1888 a 1891 twarješe so cyrkej Marje a Marty ("Čerwjena cyrkej"), mjezy 1897 a 1904 Serbski dom při Lawskich hrjebjach, kotryž pak so 1945 zniči. 1902 dósta Budyšin wot sakskeho krala Jurja tak mjenowane Rietschelowe swisle, kotrež připrawichu so na wuchodnych swislach měšćanskeho dźiwadła.
1900 do 1945[wobdźěłać]
1904 wotewri so Sakski krajny chłostanski wustaw, kotryž dósta pozdźišo přimjeno "Žołta běda". W lětomaj 1908 a 1909 natwari so Kronprincowy móst (dźensa Móst měra). 1912 zagmejnuje so něhdy serbska wjes Třělany. W lěće 1917 wopruja so 11 cyrkwinskich a swětnych zwonow brónjenskej industriji. Dwě lěće po wójnje, 1920 wotewri so Sprjewina kupjel. 1921 załoži so pod bamžom Benediktom V. biskopstwo Mišno znowa. Biskopske sydło bě Budyšin. Tachantska cyrkej sta so tak z katedralu. 1922 zagmejnuje so wjes Židow. 1928 wobnowi so křižerski procesion z Budyšina do Radworja, kotryž bě kónc 18. lětstotka wusnył. 1933, za čas nacionalsocialistow, woswjećichu prěni króć "tysaclětny jubilej". Wuchadźišćo za to bě róčnica rozšěrjenja župy Mišno na teritorij Milčanow. 1938 dóńdźe tež w Budyšinje k pogromam přećiwo tu bydlacym židowskim měšćanam. Mnoho wobchodow so zniči, runje tak židowska modlernja na Hornčerskej hasy. 1944 nastanje wotnožka koncentraciskeho lěhwa Groß-Rosen we wagonowni. Kónc wójny wutwari so Budyšin jako "twjerdźizna", štož wuskutkowa sylniše boje wo město. Něhdźe 10 procentow bydlenskich domow z něhdźe třećinu bydlenskeje płoniny so tak zniči. Nimo toho skóncowa so 18 mostow, 35 zjawnych twarjenjow, 46 mjeńšich zawodow a 23 srěnich zawodow. W poslednich dnjach wójny padny na woběmaj stronomaj něhdźe 6500 wojakow. Tohorunja přisadźi něhdźe 350 ciwilistow swoje žiwjenje. Statistiki wo tym pak su rozdźělne.
Powójnski čas a doba NDR[wobdźěłać]
Mjez 1945 a 1950 wužiwaja wobsadnicy jastwo Budyšin I jako interněrowanske lěhwo. Je dopokazane, zo přisadźi tu w tutym času 2714 ludźi swoje žiwjenje. Mjez 1956 a 1989 přesłyšuje Stasi ludźi w jastwje Budyšin II. Mjez 1966 a 1989 přewjedźe so w Budyšinje sydom festiwalow serbskeje kultury. 1969 potorhny so stare měšćanske dźiwadło z Ričelowymi swislemi. Tež wrota při Bohatej wěži so spotorhaja. W lětach 1973 do 1975 nastawa nowa sydlenska štwórć "Dr. Salvador Allende" z něhdźe 1500 bydlenjemi. 1974 nastanje spjaty jězor, kotrehož woda tři něhdyše wsy pokryje. 1975 natwari so nowe Němsko-Serbske ludowe dźiwadło. Mjez 1977 a 1987 nastawa štwórć "Strowotna studnja" z něhdźe 5900 bydlenjemi.
Po 1989[wobdźěłać]
1991 wutwori so zwjazk šesćiměstow znowa. Samsne lěto nastanje tež "Załožba za serbski lud" ze sydłom w Budyšinje. W lětach po přewróće ponowja so wulki dźěl twarskeje substancy stareho města, štož bazuje do dalokeje měry tež na "Wustawkowym wobzamknjenju k saněrowanju stareho města" z lěta 1992. Wot 1994 stej tež něhdyšej wsy Delnja Kina a Sćijecy měšćanskej dźělej Budyšina. Wot 1995 wjedźe město titul "wulke wokrjesne město". 1999 stanje so tež Mały Wjelkow dźěl Budyšina.
W lěće 2002 woswjeći město 1000. róčnicu prěnjeho naspomnjenja.
Měšćanske dźěle[wobdźěłać]
Budyšin ma pjećadwaceći měšćanskich dźělow. Woprawdźitemu městu přisłušeja:
- Južne předměsto (Südvorstadt), 1.683 wobydlerjow
- Nutřkowne město (Innenstadt), 5.399 wob.
- Sewjerowuchodny wobkruh (Nordostring), 10.598 wob.
- Strowotna studnja (Gesundbrunnen), 7.579 wob.
- Wuchodne předměsto (Ostvorstadt) z Třelanami, 6.092 wob.
- Zapadne předměsto (Westvorstadt) ze Židowom, 3.411 wob.
Zagmejnowane wjeski su:
- Błohašecy (Bloaschütz), 135 wob.
- Bolborcy (Bolbritz), 132 wob.
- Bórk (Burk), 314 wob.
- Ćemjercy (Temritz), 80 wob.
- Ćichońca (Teichnitz) z Nowej Ćichońcu, Nowymi Małsecami a Wownjowom, 353 wob.
- Debrikecy (Döberkitz), 52 wob.
- Delnja Kina (Niederkaina) z Bozankecami, 519 wob.
- Horni Wunjow (Oberuhna) z Delnim Wunjowom, 85 wob.
- Hornja Kina (Oberkaina) z Bobolcami, 847 wob.
- Lešawa (Löschau), najmjeńši dźěl Budyšina, 29 wob.
- Lubochow (Lubachau), 99 wob.
- Mały Wjelkow (Kleinwelka), 757 wob.
- Nadźanecy (Nadelwitz), 281 wob.
- Sćijecy (Stiebitz) z Ratarjecami, 511 wob.
- Słona Boršć (Salzenforst), 286 wob.
- Smochćicy (Schmochtitz), 51 wob.
- Wulki Wjelkow (Großwelka), 245 wob.
- Wuricy (Auritz) z Jenkecami, 442 wob.
- Zajdowk (Kleinseidau), 157 wob.[2]
Hlej tež: Lisćina budyskich dróhow
Wobydlerstwo Budyšina[wobdźěłać]
Dźensa ma Budyšin 42.199 wobydlerjow, z toho je 20.159 muskich (48 %) a 22.040 žónskich (52 %). Něhdźe 2.190 ludźi ma pódlanske bydlenje w stolicy Hornjeje Łužicy.
Wobchad[wobdźěłać]
Přez Budyšin wjedu zwjazkowa awtodróha A4 a zwjazkowej dróze B6 (z Bremena do Zhorjelca) a B96 (ze Žitawy do Sassnitza). Zwjazkowa dróha B156, kotraž spočina w Ranje, kónči we wuchodnym dźělu Budyšina.
Budyšin je něhdyše železniske křižowanišćo, dźensa pak běži přez njón jenož hišće čara z Drježdźan do Zhorjelca. Budyski wotrězk železniskeje čary Budyšin-Žandow je dźensa zawrěty a čara do Wojerec bu wottwarjena.
Twarske pomniki[wobdźěłać]
Budyšin ma derje zdźeržane stare město. Znata je Bohata wěža, kotraž je na swoju dołhosć wo 1,44 m nachilena. Wažny twarski pomnik je tež Budyski hród (němsce: Ortenburg), kotryž steji na městnje stareho słowjanskeho hrodźišća. Tež tachantska cyrkej je hódna wobhladanja. Wona je jedna z mało simultanych cyrkwjow w Němskej a wužiwa so wot katolskich a ewangelskich wěriwych zhromadnje. Tež Budyska radnica a Mikławšk, na kotrymž staj mj. dr. Michał Hórnik a posledni serbski biskop Jurij Łusčanski pochowanaj, stej zajimawostce Budyšina.
Dalšej twarskej pomnikaj stej Stara wodarnja a Nowa wodarnja.
Partnerske města Budyšina[wobdźěłać]
- Worms, Němska (wot 1990)
- Heidelberg, Němska (wot 1991)
- Dreux, Francoska (wot 1992)
- Jelenia Góra, Pólska (wot 1992)
- Jablonec nad Nisou, Čěska republika (wot 1993)
Serbske institucije w Budyšinje[wobdźěłać]
W měsće namaka so wjetši dźěl serbskich institucijow. W Serbskim domje na Póstowym naměsće je sydło Domowiny, Załožby za serbski lud, Serbskeho rozhłosa kaž tež Młodźinskeho towarstwa Pawk z. t.. W domje nastawa tež časopis Katolski Posoł. Rěčny centrum WITAJ, kotryž stara so mj. dr. wo serbske wučbne materialije, je napřećo Serbskemu domej w twarjenju Němskeho pósta zaměstnjeny. Na Sukelnskej hasy je Ludowe nakładnistwo Domowina (LND), kotrehož wudźěłki předawaja so w Smolerjec kniharni, kotraž je w samsnym domje zaměstnjena. Na Budyskim hrodźe, w twarjenju něhdyšeje sólnicy je Serbski muzej. Na Dwórnišćowej dróze namaka so wědomostne slědźenišćo Serbski institut. Wažnej kulturnej instituciji stej tež Němsko-Serbske ludowe dźiwadło (NSLDź) a Serbski ludowy ansambl (SLA).
Bibliografija[wobdźěłać]
Wotkazy[wobdźěłać]
Žórła[wobdźěłać]
- ↑ Budyšin w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (něm.)
- ↑ Staw: 31. decembra 2012; Statistiska rozprawa města Budyšin.
Biskopicy | Bóšicy | Bretnig-Hauswalde | Budestecy | Budyšin | Bukecy | Dobruša-Huska | Frankenthal | Großharthau | Großnaundorf | Halštrow | Halštrowska Hola | Haselbachtal | Hodźij | Hornja Hórka | Chrósćicy | Kamjenc | Kinspork | Kubšicy | Kulow | Kumwałd | Łaz | Łuty | Łužnica | Malešecy | Neukirch | Njebjelčicy | Njedźichow | Njeswačidło | Ohorn | Ottendorf-Okrilla | Pančicy-Kukow | Połčnica | Porchow | Radeberg | Radwor | Rakecy | Ralbicy-Róžant | Ramnow | Schönteichen | Sćenjow | Sepicy | Smělna-Póckowy | Sprjewiny Doł | Swětła | Šěrachow-Korzym | Wachow | Warnoćicy | Wjazońca | Wjelećin | Wojerecy | Wołbramecy | Worklecy | Wóslink | Wóspork | Wulka Dubrawa | Wulke Rědorjecy | Załom | Zemicy-Tumicy
gla_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn mos_Latn szl_Latn mos_Latn szl_Latn mos_Latn pol_Latn bos_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn hrv_Latn nno_Latn bam_Latn ces_Latn ces_Latn pol_Latn pol_Latn slk_Latn ces_Latn bos_Latn deu_Latn pap_Latn mos_Latn kab_Latn pol_Latn tuk_Latn slv_Latn slv_Latn fao_Latn pol_Latn cym_Latn szl_Latn nld_Latn ltz_Latn vec_Latn ltz_Latn szl_Latn hau_Latn lim_Latn bos_Latn pol_Latn szl_Latn mos_Latn pol_Latn ces_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn bos_Latn bos_Latn slv_Latn pol_Latn slv_Latn hrv_Latn szl_Latn ltg_Latn slk_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn