Kónc žnjenca 1947 woswjeći po zakazu nacijow 1937 wožiwjena Maćica Serbska swoje 100. narodniny. Wjeršk jubileja bě swjatočne połoženje zakładneho kamjenja 24. awgusta za nowy Serbski dom při Póstowym naměsće, kotryž měješe na městnje kónc wójny zničeneje Lessingoweje šule nastać. Dźěłowe brigady Serbskeje młodźiny – prěnja bě Serbskopazličanska – běchu w dobrowólnym njepłaćenym dźěle za to rozpadanki bywšeje Lessingoweje šule zrumowali a wotwjezli.
24. žnjenca 1947 zhromadźichu so Serbja na nowym twarnišću. Tehdyši předsyda Maćicy Serbskeje, 62lětny slawist a wědomostny bibliotekar dr. Jan Wjacsławk, porěča runje tak kaž prěni předsyda Domowiny, jeje sobuzałožer 1912 Arnošt Bart-Brězynčanski a tehdyši předsyda Serbskeje młodźiny Jurij Brězan. Prof. dr. Ota Wićaz rysowaše stawizny stareho Serbskeho domu na Lawskich hrjebjach. Wšitcy rěčnicy dźakowachu so Čerwjenej armeji za wuswobodźenje wot nacistiskeho nadknjejstwa. W nadawku Sowjetskeje wojerskeje administracije wupraji podpołkownik Fermatowič dobre přeća za natwar a wužiwanje noweho Serbskeho domu.
Dźensa před 85 lětami, 25. žnjenca 1937, wobsadźi fašistiska tajna policija gestapo Serbski dom na Budyskich Lawskich hrjebjach. Dwanaće gestapowcow zawrěchu wšitke durje 1904 dotwarjeneho doma a tež rumnosće Smolerjec nakładnistwa, ćišćernje a kniharnje. Pismikistajerjo, ćišćerjo a dalši přistajeni dyrbjachu so při sćěnje zestupać. Kóždeho jednotliwca woni přesłyšowachu a přepytowachu. Dr. Jana Cyža, kotryž přewza wot swojeho přichodneho nana Marka Smolerja nawod nakładnistwa a ćišćernje, nacije zajachu a do Drježdźan do přepytowanskeho jastwa dowjezechu. Dyrbješe tam dobre lěto wostać. Wón bu wulkopřerady dla přesłyšany a hakle po schorjenju pušćeny.
27. meje bě tomu 80 lět, zo přewjedźechu štyrjo čěscy parašutisća, wuzwoleni a pósłani wot Edvarda Benešoweho čěskosłowakskeho eksilneho knježerstwa w Londonje, w Praze atentat na „reichsprotektora“ Reinharda Heydricha. Kak bě k tomu dóšło a što so po tym sta?
W awgusće 1941 postaji Adolf Hitler w Halle nad Solawu rodźeneho Reinharda Heydricha za „reichsprotektora za Čěsku a Morawu“. „Obergruppenführer“ Heydrich bě hižo do toho we wjacorych funkcijach jako fanatiski słužownik fašistiskeje ideologije wustupował. Mjenować chcemy jeho organizowany nadpad kónc awgusta 1939 na tehdyši sćelak Gleiwitz (Gliwice), na jeho plany k zničenju Židow na Wannseeskej konferency w januaru 1942 a po njej. Hitler sam rěčeše wo „mužu ze železnej wutrobu“. Z knihi „Feuersturm“ je slědowacy citat: „Heydrichowy rjany napohlad, jeho njedwělomna inteligenca a njepowalny fanatizm dopomhachu jemu w Třećim reichu k poziciji, z kotrejž – by-li přetrał a Němska wójnu dobyła – by samo jako naslědnik Hitlera do prašenja přišoł.“
Před 75 lětami bu Swobodny stat Pruska přez zakoń čisło 46 Aliěrowaneje kontrolneje rady rozpušćeny. Zastupnicy štyrjoch dobyćerskich wulkomocow Druheje swětoweje wójny podpisachu zakoń, z kotrymž skónči so wažna etapa powójnskich stawiznow Němskeje po kapitulaciji 8. meje 1945.
Jako wopodstatnjenje zakonja rěkaše w preambli: „Pruski stat bě wot dawna stajnje hižo nošer militarizma a reakcije w Němskej. Wotpowědnje zajimam za zachowanje měra a wěstoty mjez ludami a přeću, noworjadowane politiske zakłady zawěsćić, so pruski stat jako knježerstwo, kaž tež wšitke jemu podrjadowane zarjady a institucije rozpušća.“
Dźensa před 800 lětami podpisa Mišnjanski biskop Bruno II. wopismo, kiž mjenuje 13 zwjetša serbskich sydlišćow w Hornjej Łužicy a k tomu sydom małych Božich domow, kotrež Budyskej cyrkwi swj. Pětra a 1221 załoženemu tachantstwu podstejachu. Wšitke we wopismje mjenowane wsy su tam prěni króć pisomnje naspomnjene. Z łaćonskorěčneho dokumenta zhonimy, zo ma wjes Bukewicz jednu tajku mjeńšu cyrkej. Serbja mjenuja swoju wjes Bukecy. Podate wjesne mjena běchu po tym ze serbskeho pomjenowanja wotwodźeli.
Nětčiše němske mjeno Hochkirch jewi so prěni raz hakle 1368 jako Hoynkirch, štož na wysoko stejacu a daloko widźomnu cyrkej pokazuje. Klukš jako tehdy hižo wosadna wjes rěkaše 1222 kaž nětko Klix. 60 lět pozdźišo rěka w dokumenće wo knježku nad Klukšom „Waltherus de Kluiz“, w lěće 1334 mjenuje wopismo knježka Jenchin von Clux. Pochad mjena je tohorunja staroserbske Klukuš, mjez kerčinami ležaca městnosć.
Kónc decembra před 80 lětami skónči so zapadnje Moskwy prěni dźěl dobyćerskeje Zymskeje wójny Čerwjeneje armeje. Bě to kónc lěta 1941 prěnje wulke dobyće sowjetskeho wójska přećiwo fašistiskim agresoram, kotřiž běchu rano 22. junija 1941 Sowjetski zwjazk złóstnisce nadpadnyli. Njewočakowany sylny nawal wójska z hoberskej techniku nuzowaše Čerwjenu armeju, so w běhu prěnich měsacow do kraja wróćo sćahnyć. Němskim fašistam a jich madźarskim, finskim, rumunskim, słowakskim a italskim zwjazkarjam poradźi so tuž, njehladajo sylneho wobaranja Čerwjeneje armeje a partizanow, Baltikum, Běłorusku, wulki dźěl Ukrainy a Ruskeje dobyć kaž tež Minsk, Kijew a Rigu wobsadźić, Leningrad wobkružić a w nowembru 1941 do směra na sowjetsku stolicu postupować.
Srjedź winowca před 75 lětami skónči so w Nürnbergu proces přećiwo hłownym wójnskim złóstnikam nacistiskeje Němskeje před Mjezynarodnym wojerskim sudnistwom. Tribunal ze štyrjomi sudnikami dobyćerskeje aliancy – Sowjetskeho zwjazka, USA, Wulkeje Britaniskeje a Francoskeje – zahaji 11. nazymnika 1945 historiske sudniske jednanje.
W septembrje a oktobrje před 75 lětami dźěłaše štyrnaće čłonow Serbskeje młodźiny jako dobrowólna brigada při powójnskim nowonatwarje w Juhosłowjanskej. Woni su železnisku čaru z Brčka do Banovićija we wotležanej kónčinje Bosniskeje sobu twarili. 62 000 młodostnych ze wšěch republikow Juhosłowjanskeje a dwaceći mjezynarodnych brigadow z mnohich krajow, na přikład Čěskosłowakskeje, Bołharskeje a Awstriskeje, bě tam zasadźenych. Serbska brigada pod komandantom Janom Nalijom z Małeho Wjelkowa bě jenička ze sowjetskeho wobsadniskeho pasma w Němskej. Jan Nalij bě syn 1887 w Židźinom rodźeneho pismikistajerja w Smolerjec knihićišćerni a ludoweho spisowaćela samsneho mjena. Poskitk předsydy Ericha Honeckera, z młodeje, 3. měrca 1946 załoženeje Swobodneje němskeje młodźiny brigadu dobrowólnikow za twar železniskeje čary pósłać, knježerstwo Juhosłowjanskeje wotpokaza. Wone nochcyše žanu pomoc wot młodostnych, kotřiž běchu snadź sami abo jich bratřa abo nanojo přećiwo Juhosłowjanskej wojowali abo Hitlerskej młodźinje přisłušeli.
19. oktobra 1991 běchu zamołwići Zwjazka, Kraja Braniborskeje a Swobodneho stata Sakskeje we Łazowskej cyrkwi zakład za nastaće Załožby za serbski lud połožili. To podpisachu tam mjenujcy zastupnica Zwjazka Angela Merkel – wona bě tehdy zwjazkowa ministerka za žony a młodźinu –, tehdyšej ministerski prezident Sakskeje Kurt Biedenkopf (wobaj CDU) a ministerski prezident Braniborskeje Manfred Stolpe (SPD) wukaz wo prawnisce njesamostatnej Załožbje za serbski lud. Z tym woni přilubichu, Serbow při zachowanju a wuwiwanju maćeršćiny, kultury kaž tež swojich nałožkow a tradicijow podpěrać. Tak je so dźensniša załožba takrjec „narodźiła“. Porjadnje dźěłać započała je wona w aprylu 1992. 28. awgusta 1998 bu potom w Slepom statne zrěčenje wo wutworjenju Załožby za serbski lud podpisane.
K třicećinam so załožba sama wobdari. Wot dźensnišeho je jeje nowy kanal na Instagramje zarjadowany. W nim a po dalšich digitalnych pućach chce institucija z krótkimi widejemi swójske stawizny, sobudźěłaćerjow kaž tež swoje skutkowanje předstajić. Janek Wowčer
Sobotu a njedźelu, 28. a 29. požnjenca před 75 lětami, schadźowaše so wjace hač 4 000 serbskich młodostnych a dalšich Domowinjanow w Radworju na prěnim zetkanju čłonow dźěłowych brigadow a Serbow po wójnje docyła. W lěću 1946 běchu so w serbskich wsach Kamjenskeho a Budyskeho wokrjesa wjesne jednotki Serbskeje młodźiny jako wobstatk narodneje organizacije Domowiny załožili, kotrež młodźinski sekretar třěšneho zwjazka Jurij Brězan jako předsyda cyłkownje nawjedowaše.
Domowinske dźěłowe brigady z Radworja, Šunowa a Pančic-Kukowa zahajichu njedźelu, 7. pražnika 1946, „Akciju Koslow“, z kotrejž su w dobrowólnym dźěle pomhali zakłady za nowotwar w poslednich dnjach wójny zničeneje wsy wotstronić. W přichodnych tydźenjach su tež brigady Serbskeje młodźiny z Jaseńcy, Dobrošic, Konjec, Budyšina a Baćonja a sydom dalšich brigadow zničene abo wobškodźene statoki zaso natwarili abo zwuporjedźeli. Koslowčenjo njech při swojim nowym wopomnišću sylnišo na to mysla!
hrv_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn