Na co nōm drogi?
Pŏra dni tymu, 25 marca, zawarli chorzowskigo McDonald’sa. Tego na ul.Wolności, na gōwnyj ulicy handlowyj we mieście. Wto bōł kej jyno we Chorzowie to na isto bydzie wiedziōł ô kerego McDonald’sa idzie. Szło by pedzieć co nic wielgigo sie niy stało. Ale trza pedzieć co McDonald’s stōł tam 20 lŏt. I że zŏwdy tam bōł fol. I ôrŏz taki lokal zawiyrajōm. Skuli czego? To je prywatny gyszeft i jego właściciel doszōł do wniosku, że mu sie to niy kali. Pewnikym niy miōł strat, ale jak ôtworzi kajś indzij to zyski bydzie miōł jeszcze wiynksze. Pŏra lŏt do zadku z „Wolki” znikła tyż inkszŏ knajpa, z ô wiele myńszyj, ale tyż na Ślōnsku znanyj sieci Conieco (przinŏleżnyj do niymieckigo Kochlöffela). To może świŏdczyć ô tym, że ul. Wolności, że cōłki Chorzōw, niy sōm już take atrakcyjne jak kejsik. No ale we Chorzowie dalij miyszkŏ ponad 100 tys. ludzi. Kaj ône pōńdōm jak bydōm chcieli coś na gibko zmaszkecić? A pewnikym wlezōm w auto i pojadōm do jakigoś cyntrum handlowego. A tam knajpōw je kupa. Poza tym niy ma problymōw ze placym do parkowaniŏ. Bez to lokale, kere sōm w cyntrach handlowych, abo przi jakijś szyrokij drodze (np. McDrive) wygrywajōm ze tymi, kere jeszcze ôstały w tradycyjnych cyntrach miast. Bo ludzie sōm zgniłe i wolōm sie karnōńć autym niźli bankōm abo autobusym. I niy chce jim sie szukać placu do parkowaniŏ.
Infrastruktura drogowŏ decyduje dzisiej ô tym czy jakeś miasto, jakoś jego tajla bydōm sie rozwijać eli niy. I to niy je nic dziwnego. Historyjŏ dŏwŏ kupa bajszpilōw, że jakeś miasto sie rozwinyło bo leżało na krziżōwce szlaków. A potym upadło bo handlyrze zaczyli maszyrować kajś indzij. W Azji Strzodkowyj idzie znŏjś ruiny miast kere kejsik leżały na Jedwabnym Szlaku z Chin do Europy. Terŏzki tam je pustyniŏ i wiater hulŏ po piŏsku. Bo przestały tam łazić karawany. Dyć niy trza szukać tak daleko i tak dŏwno. Bytōń bōł kole połowy XIX storocza nŏjwiynkszym miastym prziszłyj aglomeracyji. I pewnikym dalij by bōł jakby rajcy ze Bytōniŏ niy złōnaczyli jednego feleru. Jak bōła wytyczanŏ sztreka bany z Berlina na Gōrny Ślōnsk i dalij do Rusyje, to bytōńske fōrmōny fest przeciw tymu protestowali. Bŏli sie co wōngel bydzie już woził cug, a niy ône. Dyć sie niy lajstli bo terŏzki, 150 lŏt niyskorzij, fōrmōnōw już niy ma. Chociŏż bardzij skuli auta niż cugu. Ale jakby wtynczŏs niy robiyli chaje to gōwnŏ sztreka bany by szła bez Bytōn. I te miasto pewnikym by bōło stolicōm wojewōdztwa. Ale, że we Bytōniu cugu niy chcieli to sztreka poszła kaj indzij i inksze miasta na nij wyrosły. Nŏjbardzij Katowice. Jak by we Bytōniu złōnaczyli inakszyj to pewnikym Katowic by my dzisiej nawet niy znali.
Terŏzki, 1,5 storocza po feralnyj decyzji rajcōw ze Bytōniŏ, toczy sie we mediach wielgŏ dyskusyjŏ kaj, jak i wiela budować drogōw. I roztōmajte szpecjalisty gŏdajōm co trza wygnać ruch autōw ze cyntrōw miast i żeby tam kŏżdy mōg przyjechać bankom, autobusym, abo na kole, ale niy autym. I powołujōm sie na teoryjŏ Dietricha Braessa z Uniwersytetu Ruhry w Bochum, kery w 1968 r. wykŏzōł co zwiynkszynie przepustowości danyj drogi (poszerzynie, dodanie dodatkowych pasōw w jedna abo ôbie strony) baj niy powoduje, że zmyńszŏ sie sztau. Bo przijeżdżajōm nowe auta i bydzie jeszcze gorzij niźli wcześnij. Toć, że to prŏwda bo szofery jak sie jyno dowiedzōm co kajś je nowŏ abo ôdnowiōnŏ droga to gibko tam jadōm bo jim sie zdŏ co pojadōm tamtyndy szybcij.
Jakŏś mōmy alternatywa? Jak bydymy budować nowŏ infrastruktura drogowŏ (drogi, parkingi) to bydymy mieli corŏz to wiyncyj autōw na tych drogach, kere skuli tego bydōm corŏz to bardzij zapchane. A jak niy bydymy budować? Jak powstanōm cyntra przesiŏdkowe zamias drōg? To bydzie lepij? A psinco! Ludzie niy bydōm z nich korzistać bo jim sie niy bydzie chciało. Za to bydōm korzistać z tego co majōm np. darmowego placu do parkowaniŏ przi jakimś cyntrum handlowym. A te tajle miasta, kere bydōm ôddzielōne ôd normalnego ruchu sie stracōm. Tak jak kejsik straciōły sie miasta na Jedwabnym Szlaku, jak staciōły się metropolitalne ambicje Bytōnia eli jak terŏzki sie tracōm knajpy z nŏjważniyjszyj ulicy we Chorzowie. Ale co to niykerych obchodzi? Dyć jich już wtynczŏs niy bydzie!
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn