Osetišćina
Osetišćina (osetisce иpoH æBзar [iRON avŽAG]) so hłownje w Sewjernej Osetiskej a Južnej Osetiskej rěči (hdźež je připóznata oficialna rěč). Wuznamne diaspory eksistuja tež w Moskwje, Pětrohrodźe, Toronće a někotrych druhich wulkich městach w swěće. Cyłkownje je něhdźe 600 tysac rěčnikow (po druhich powobličenjach, je snadź nic wjace hač 400 tysac dobrych rěčnikow ).
Rěč słuša k iranskej skupinje indoeuropskich rěčow (wuchodo-iranska skupina, ke kotrejž słušeja tež paštušćina w Afghanistanje, jagnobišćina w Tadźikistanje a někotre dalše). Wjele iranistow wužiwa osetišćinu, zo by dešifrěrowało mjena eminentiskich Skitow, kotrež su w antiknych wopisach regiona zwostali. Eksistuja spušćomne etymologiske a historiske dopokazy něhdyšich kontaktow osetiskich rěčnikow ze słowjanskimi, finno-ugriskimi a turkiskimi ludami. Mnoho je hižo z kawkaskeje wokoliny do rěče dóšło.
Wobsah
Alfabet[wobdźěłać]
Za napisanje osetiskeje rěče hodźa so alfabety na zakładźe georgiskeho abo łaćonskeho alfabeta wužiwać. Wot lěta 1937 so oficielnje alfabet wužiwa, kotryž na ruskej graždance bazěruje:
Charakteristiski pismik w alfabeće osetišćiny je æ, kotryž w žanym hinašim kyriliskim alfabeće njewustupuje.
Pismiki ë, ж, ш, щ, ъ, b, э, ю, я, so wužiwaja jenož w požčonkach z rušćiny a we swójskich mjenach, kaž na př.: жypHaл, ШaляпиH, oбъekT, пbeca, эkBaTop, Юpиk, яkopb.
Pismiki a, б, B, r, д, e, и, й, л, M, H, o, p, ф su blisko rušćiny po swojich wurjekowanju.
Maд – mać; kapд – nóž; бaл – wišnja; apB – njebjo; apM – ruka; kaд – česć; бeл – łopač; Teл – nić; epдo – kamin; иx – lód; xид – most; иpд – jaskrawy; иBaд – blědy; иBap – chłostanje; иxдoH – lodowa woda; MиT – sněh; бoH – dźeń; HoM – mjeno; koM – huba.
Łaćonski alfabet[wobdźěłać]
Wot lěta 1923 hač 1937 je so warianta łaćonskeho alfabeta wužiwała.
Nimo toho pismikaj Š a Ž so běštej wužiwajali zo by transkribowali ruske słowa. "Słabej" wokalaj æ [ɐ] a ы [ɨ] stej jara powšitkownej w rěči, kajkosć kotraž je zhromadnosć z Persišćinu.
Gramatika[wobdźěłać]
Osetiski zwukowy system, słowoskład a samo gramatika buchu sylnje wot ibero-kawkaskich a turkiskich rěčow wobwliwowane. Tak je w rěči 9 padow (najebać powšitkowneje tendency iraniskich rěčow deklinaciju zjednorjować), słowje kъyx (někak "kuch") a kъax ("kach") za ruku (něm. Arm) a nohu (něm. Bein) paralelnje k indoeuropskimaj apM (ruka, něm. Hand) a фæд (noha, něm. Fuß). W zwukowym systemje su so specifiske kawkaske glotalne okluziwne konsonanty zjewili, přez kotrež su trójki "spěwny-njespěwny-glotalny": d - t - t', b - p - p', d - t - t', dz - c - c' nastali atd. Podobnje spodźiwny za indoeuropsku rěč je uwularny zwuk [q], kotryž so mjez druhim w arabskimaj słowomaj qalbī ("moja wutroba") a Qaddafi namaka, we wjele turkiskich rěčach (nic w turkowšćinje samej) a w ajmaršćinje.
W literarnej warianće osetiskeje rěče je 35 fonemow: 7 wokalow, 2 połwokalow a 26 konsonantow.
Akcent je dynamiski; je přeco na prěnjej złóžce, nimo padow, hdyž w njej je "słaby" wokal (æ abo ы) — w tym padźe akcent je na druhej złóžce. Słowa tworja syntagmy w osetišćinje, a akcent kóžda syntagma ma, nic wšak kóžde słowo. Digorski dialekt (hlej "Dialekty") maja bóle komplikowane akcentowanje.
Osetišćina ma zbytki gramatiskich přiznamjenja, zo bychu definitnosć markěrowali: w digorskim dialekće je wobchował definitny artikl i (němsce "der", "die", "das"), mjeztym zo w ironskim dialekće akcent móže na prěnju złóžku ze słabym wokalom dóńć (kaž by hišće dalša słaba złóžka před njej, kotraž je něhdy artikl była), jeli dźe wo definitny objekt, wo kotrymž rěčnicy wědźa.
Osetišćina ma bohaty a žiwy słowotwórbny system, tworjo nowe słowa předewšěm přez zestajenje korjenjow a přidaće sufiksow (rědšo prefiksow). Najebać wjele ruskich požčonkow, osetišćina je relatiwnje puristiska rěč porno druhim mjeńšinowym rěčam Ruskeje, z tójšto neologizmami přihódnje wutworjenymi z pomocu swójskich morfemow.
Substantiw[wobdźěłać]
Substantiwy so po genusach njerozeznaja. Nimo toho njeje artikl. Maд "mać", бeл "łopač".
Pronomen[wobdźěłać]
- æз – ja
- ды – ty
- yый – wón, wona, wono
- Max – my
- cыMax – wy
- yыдoH – woni, wone
Werb[wobdźěłać]
Infinitiw : Kóncowka infinitiwa je -ыH.
бaдыH – "sedźeć", бapыH – "wažić, wuwažić", дapыH – "dźeržeć", aMoHыH – "pokazać", aMaйыH – "tružić", иBыH – "měnjeć, změnić", HæMыH – "bić"
Prezensowy zdónk wotpowěduje korjenjej werba.
- kæHыH "činić" kæH-
- дзypыH "rěčeć" дзyp-
- kycыH "dźěłać" kyc-
- цæpыH "žiwy być" цæp-
- xæpыH "jěsć" xæp-
Preteritowy zdónk twori so přez přidaće sufiksa -T- abo -д- ke korjenjej werba.
- лac (ыH) "wjesć" лacT
- дap (ыH) "dźeržeć" дapд
- дac (ыH) "truhać" дacT
- yap (ыH) "lubować" yapзT
- æxræH (ыH) "začinić, začinjeć" æxræд
- caй (ыH) "jebać" caйд
- cид (ыH) "wołać" cидT
- Tworjenje preteritoweho zdónka so často wot alternacije wokalow æ/a přewodźuje:
- цæp (ыH) "žiwy być" цapд
- xæcc (ыH) "njesć" xacT
- фæpc (ыH) "prašeć so" фapcT
- kæc (ыH) "čitać" kacT
- Tæx (ыH) "lětać" TaxT
- cæй (ыH) "być chory, chorjeć" caд
Abo nawopak a/æ
- æMбap (ыH) "rozumić" æMбæpcT
- æййaф (ыH) "zaso popadnyć, dosahnyć, łójić" æййæфT
- apaз (ыH) "činić" apæзT
- æBHaл (ыH) "so dótkać" æBHæлд
- caф (ыH) " zhubić, zhubjeć, zhubjować" cæфT
Druha móžna alternacija je æ/o
- kæH (ыH) "činić" koHд
и/ы
- фид (ыH) "zapłaćić, płaćić" фыcT
- æpBиT (ыH) "słać, pósłać" æpBыcT
y/ы
- kyc (ыH) "dźěłać" kyыcT
- kyp (ыH) "prašeć so" kyыpд
- kyB (ыH) "strowić, postrowić" kyыBд
- дзyp (ыH) "rěčeć" дзыpд
- aryp (ыH) "pytać" aryыpд
ay/ы
- cTay (ыH) "přenajeć??, chwalić?? " cTыд
- pæBдay (ыH) "majkać" pæBдыд
- apдay (ыH) "přesćěhać, přesćěhować" apдыд
æy/ы
- цæy (ыH) "hić" цыд
- kæy (ыH) "płakać" kyыд
o/ы
- зoH (ыH) "znać" зыHд
- xoH (ыH) "wołać" xyыHд
- aMoH (ыH) "pokazać" aMыHд
žadyn/a
- cT (ыH) "stanyć, stawać, postanyć" cTaд
- cc (ыH) "mlěć " ccaд
- æxc (ыH) "myć" æxcaд
- Někotre infinitiwy.
- цæpыH – žiwy być
- фæpcыH – prašeć so
- æййaфыH – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
- caфыH – zhubić, zhubjeć, zhubjować
- koMыH – zarjadować so
- æMбyлыH – dobyć, dobywać
- apayыH – pjec
- xилыH – lězć, łazyć
- xизыH – na pastwu wjesć
- TæpыH – honić
- kæpдыH – rězać
- xæccыH – njesć, nosyć
- æMбapыH – rozumić
- æBHaлыH – dótkać so
- kæHыH – činić
- æфTayыH – dodać, přidać
- cypыH – zaso popadnyć, dosahnyć, łójić
- здyxыH – wjerćeć
- pизыH – třepotać
- æфcaдыH – syćić
- cæTTыH – rozłamać, kóncować
Dialekty[wobdźěłać]
Stej jenož dwaj dialektaj w osetišćinje: digorski, w kotrymž powěda jedna šesćina cyłeho luda, a ironski. Digorojo a Ironojo so wzajomnje chětro ćežko rozumja, ale po trochu praksy so problemy zhubja.
Digorojo často rozumja a hač wěsteho stopnja rěča ironiski dialekt, ale nic nawopak.
Sociolinguisća zwěsćuja, zo rěčnicy wšelakich dialektow wola rušćinu, zo bychu so wzajomnje rozumili.
Ironski dialekt[wobdźěłać]
Ironski ma tři poddialekty: sewjerny (mjeńšina rěčnikow), kudarski (mjeńšina wobydlerjow Južneje Osetiskeje, tež njeosetojo) a ksaniski abo čisanski (rozšěrjeny pódla brjoha rěki Ksani, ale cofa nětk kudarskemu).
Digorski dialekt[wobdźěłać]
W prěnich lětach sowjetiskeje mocy mějachu digorski dialekt za wosebitu rěč. W nim buchu wučbnicy publikowane, literarne twórby atd., ale w 1930. lětach bu digorska literariska tradicija "přećiworewolucionarna" mjenowana a wot toho je nihdy nowe zakćěće nazhonił. W poslednim času je so dźěło nastupajo to zaso aktiwizowało: wuńdźe tydźenska nowina "Digora" a literarny časopis "Iraf" w digorskim dialekće, je tež statnje podpěrowane Digorske dźiwadło. Wustawa sewjerneje Osetiskeje připóznawa osetišćinu "we woběmaj jeje formomaj — ironskej a digorskej", štož faktisce nowe prawniske připóžnaće digorskeho dialekta po wjele lětach zanjechanja woznamjenja.
Digorojo su zwjetša třirěčni — woni derje rěča swój dialekt, rušćinu a literarnu osetišćinu.
Literarna forma Osetišćiny[wobdźěłać]
Literarna osetiska rěč (rěč w radiju, telewiziji, wučbje atd.) je na zakładźe ironskeho dialekta (z někotrymi leksikaliskimi požčonkami z digorskeho dialekta) nastała.
Hač dotal wostanje njerozrisany problem z ortoepiju (wurjekowanske prawidła) literarneje osetiskeje rěče: do toho připóznate prawidła bazuja na nětko faktisce njepopularnej wurjekowanskej normje, kotruž pak w Južnej Osetiskej dale wužiwaja a wuča. W Sewjernej Osetiskej so literarna rěč faktisce na najbóle rozšěrjenym (najbóle wužiwanym) wašnje. Su na přikład tele prawidłowne rozdźěle kaž w słowje цæдиc ("jednota"), kotrež hodźi so wurjekować:
- [caDIS] po starej literarnej normje (wuči so dale w Južnej Osetiskej jako norma) a w někotrych wsach jako lokalne wurjekowanje;
- [saDISx] po nowej literarnej normje sewjerneje (a tež po wurjekowanju wužiwanym we wjetšinje sydlišćow);
- [sxaDIS] po najbóle popularnym wurjekowanju Južneje Osetiskeje (tež wurjekowanje stolicy Cchinvali).
Hačrunjež w literarnej rěči dwaj dźenikaj wuchadźetej, ("Rastdzinad" w sewjerje a "Churzarin" w juhu, hačrunjež so knihi wudawaja a rěč so w srjedźnych šulach wuči, sociologiske slědźenja pokazuja wysoki stopjeń analfabetizma mjez rěčnikami osetišćiny (nic wjace hač 20% rěčnikow osetišćiny móže rěč po prawidłach pisać). To bu přez rozšěrjenje rušćiny zawinowane, mjez druhim w zdźěłanju. Nětko so zasozawjedźenje dwurěčneje wučby přihotuje, dźiwajo na fakt, zo za młodych Osetow we Wladikawkazu je hižo rušćina prěnja rěč, kotruž lěpje rěča. W eksperimenće wuknu rjadownje po nowym programje, z wobšěrnišim wuknjenjom osetišćiny a studowanjom wosebitych studijnych objektow w osetišćinje.
Słowoskład[wobdźěłać]
Moderna osetiska rěč ma podobnosć ze starymi iranskimi rěčemi: stara persiska, awestiska, sanskrita. To pokaza, zo so prjedownicy osetow zahe rozdźělachu wot druhich iranrěčnych ludow.
Hačrunjež osetišćina je iranska, njeje jara podobna druhim iranskim rěčam. Osetojo njerozumja, na př., persiske abo paštuske prajenje. Samnoformowe wostanu numerale, někotre słowa, mjeztym zo gramatiske kategorije zdźěla su rozdźělne.
Na př. w tadźikiskej rěči „wysoka hora“ je kӯҳи бaлaHд — substantiw před adjektiwom, substantiw je markěrowany přez izafet (kóncowka -i). W osetiskej rěči ta samsna zestajenka słowow je „бæpзoHд xox“: adjektiw přeco steji pře substantiwom, wonej njewjazatej někajke specifiske kóncowki. Tola forma adjektiwow nimale sej wotpowěduje: бæpзoHддæp xox — kӯҳи бaлaHдTap „wyša hora“.
Osetišćina ma wjele słowow z druhimi indoeuropskimi rěčemi hromadźe.
Literatura/Beletristika[wobdźěłać]
Załožer osetiskeje literarneje tradicije je talentowany poet Konstantin (K'osta/KъocTa) Chetagurov (Xetagkaty). Mjez dźěłami K'osty je wjele ludowych bajkow a legendow, kotrež je w rymach zasopowědał. Nimale w samsnym času z Chetagurovom, na spočatku 20-a lětstotka su někotři dalši osetiskorěčni spisowaćeljo (Arsen Kocojev, Seka Gadijev a dr.) swoje twórby spisali, kotrychž dźěła su dźensa klasiske.
Osetiska literatura je swój rozkćěw mjez dwěmaj swětowymaj wójnomaj nazhoniła, najebać fakta, zo literatura tehdy bě njewobeńdźomnje ideologiska. W poslednim času rěča wo krizy osetiskeje literatury a wudaću knihow; wysokosć nakłada nowych literariskich twórbow je rědko wjace hač 500.
Slědźenje[wobdźěłać]
Wuslědźenje osetišćiny je swój zakład we 18. lětstotku dóstało, hdyž pućowacy napisachu swoje zaćišće wo wopytach w Osetiskej. Mjez nimi běchu N. Vitsen, I. A. Guldenstedt, J. Reineggs. Najwažniši přinošk bě dźěło němskeho orientalisty von Klaprot „Pućowanje w Kawkaziskej a Georgiskej“ (wudate w lěće 1812). Von Klaprot bě prěni, kotryž tukanje wo genealogiskim poćahu mjez osetišćinu a alanšćinu wupraji a digorski idiom jako dialekt osetišćiny zwěsći, ale nic jako wosebitu rěč.
Mjez najsławnišimi wuslědźerjemi osetiskeje rěče je
- Andreas Sjögren (załožer prěnjeho alfabeta, 19. lětstotk),
- Vsevolod Miller (awtor dźěła "OceTиHckиe эTюды"/"Osetiske studije"),
- Vaso Abajev (mjez druhim awtor 4-zwjazkoweje knihi "Historisko-etymologiski słownik osetiskeje rěče", 1957-1989).
Hlej tež[wobdźěłać]
Přispomnjenki[wobdźěłać]
- ↑ Južna Osetiska je faktisce samknježeny teritorij ze zarjadniskim srjedźišću w Cchinvali, ale jeje status jako njewotwisny stat je připóznata jenož wot někotrych druhich njepřipóznatych statow a wot Ruskeje (2008).
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Vjaĉeslav (Slavik) IVANOV: KAŬKAZIO: La oseta lingvo Monato (2003/01, str. 24, (eo))
- «OceTиHckий языk oH-лaйH». Zběrka materialijow za studentow osetišćiny (rus.), (jendź.), (fr.)
- Esperanto-oseta vortaro por ĉ. 3 mil vortoj en Multizaurus (eo)
- Internetowy kurs osetišćiny w ruskej rěči (rus.)
luo_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn fur_Latn slk_Latn szl_Latn pol_Latn bul_Cyrl srp_Cyrl bos_Latn slk_Latn slk_Latn ltg_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn glg_Latn slk_Latn ltz_Latn fin_Latn ces_Latn fuv_Latn afr_Latn fuv_Latn kam_Latn deu_Latn fur_Latn kaz_Cyrl slv_Latn kir_Cyrl tat_Cyrl szl_Latn khk_Cyrl khk_Cyrl pap_Latn kaz_Cyrl tgk_Cyrl tgk_Cyrl kaz_Cyrl khk_Cyrl kaz_Cyrl tat_Cyrl slv_Latn khk_Cyrl tat_Cyrl slv_Latn kaz_Cyrl khk_Cyrl szl_Latn xho_Latn kir_Cyrl tgk_Cyrl khk_Cyrl khk_Cyrl bak_Cyrl hrv_Latn bak_Cyrl kaz_Cyrl pol_Latn khk_Cyrl bel_Cyrl kaz_Cyrl slv_Latn tat_Cyrl tat_Cyrl khk_Cyrl kaz_Cyrl kaz_Cyrl kaz_Cyrl kaz_Cyrl kaz_Cyrl khk_Cyrl tat_Cyrl kaz_Cyrl kaz_Cyrl kaz_Cyrl bak_Cyrl bel_Cyrl szl_Latn khk_Cyrl khk_Cyrl vec_Latn pol_Latn slv_Latn ces_Latn szl_Latn sag_Latn khk_Cyrl szl_Latn khk_Cyrl szl_Latn kaz_Cyrl kir_Cyrl tat_Cyrl pol_Latn fao_Latn kir_Cyrl ces_Latn ces_Latn szl_Latn tat_Cyrl khk_Cyrl pol_Latn lim_Latn pol_Latn ces_Latn sag_Latn slv_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn glg_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn mos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pap_Latn szl_Latn szl_Latn umb_Latn szl_Latn bos_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn ces_Latn szl_Latn dan_Latn epo_Latn szl_Latn epo_Latn pol_Latn