Najmilejsza w życiu jest mi mama
O Spiewajacych Trabkach
Szkat, szkaciôrze i szkatowe cufale…
Szkat i szkaciôrze festelnie sie sam na naszym Ślónzeczku zagniyździyli, sztram usadziyli, chocia możno terôzki i Poznaniôki, i tam kajsik jesce na Pomorzu tyż grajóm, i to niy tak blank źle. Neści by to szło możno pedzieć tak, co sam u nôs, we Chorzowie, we Piekarach, we Zôbrzu, Rudzie i kaj tam jesce na tym côrnym ale piyknym Ślónsku, richticzne nasze ślónske karlusy, chopy, fyrnioki i żyniate szkacóm łod zawdy. A łojce i starziki uczóm swoji dziecka, wnuki, przocieli, i te juzaś tyż swoji dziecka, i swoji nowe pociotki, i tak już łod wieluch, wieluch pokolyń, łod telich czasów! Przeca richticzny Ślónzôk, nasz chop, berkmón, szmelcyrz, fojerman i fto by tam jesce, kiery jes samtyjszy, prawy pniôk (chocia terôzki i inksze krzôki, i ptôki tyż już pôrãdzóm) musi we szkata grać, musi ze srogóm uciychóm na isto szkacić. I co Ojgyna, i niy ino jego, nôjbarzij terôzki nerwuje i pôrãdzi łozgzukać, to to, iże już i baby tyż ci napoczli szkacić, a to ino możno skuli zôwiści, coby tak richtich łobadać, co tyż to te jejich chopy we tych szpilach pôradzóm ujzdrzić. Ja, ja … wyparfimuje sie takô mamzela jedna ze drugóm, lica napudruje choby mulôrz pucu na ściana naciepôł, jakimsik łostrym lipynsztiftym szczekacka sie posztrajchuje i festelnie medikuje, ji sie na isto zdô, co wtynczôs, kiej ci jóm ino ze kartóma we gracach chopy uwidzóm, zarôzki blank, do kna łogupnóm, i bydóm przi kôżdym szpilu zawalate jak ta znómiynnô flaszka knót.
Nôjważniyjsze u szkaciôrzy jes zawdy pytani: fto dowo i fto piyrszy tajluje? Znacy, fto piyrszy łozdôwo karty? Szkata sie grô tak na isto, to ino we trzech chopa, ale przi takich szkatowych turniyjach, do stoła zicuje śtyruch chopa, tela co tyn, kiery tajluje, razinku łozdôwo musi na nôjsómprzód pałzować. I skuli tego tyż baby niy majóm rade szkata, bo tyn na pauzie… nalywô gorzôłecka (abo leci pó nia nasztela, kiej już jij niy nastyknie).
Piyrszym tajlujóncym jes tyn, kiery ze côłkij tajli wycióng nôjwyższyjszô kartã. Rest siadô podle raje ze jego lewyj zajty. Tyn grôcz ze lewyj zajty łod tego co tajluje, co łozdôwo – jes na przodku, a juzaś trzeci (lebo tyn co tajluje – kiej szpilujóm we trzech) jes ci na zadku, i tako jes kolyjność przi tiszu.
Napoczynô sie aukcyjô, znacy rajcowanie, we kieryj to aukcyji nôjważniyjszóm zachóm jest: wert farby, kierô sie rajcuje, wiela sie mô dupków lebo chopców, i na łostatek wiela sie mô szkartków ze jednyj maści. Niy idzie sam tak na isto pedzieć wszyjskigo, bo to tyż niy jes ksiónżka do szkata. Nó ale, côłki czôs idzie przecamć ło to, coby zbamóncić tego, ftory za tela niy pôrãdzi grać.
– Machluj szłapami, to możno nóm co gibcij pójńdzie! – gôdajóm chopy do tego, ftory niy pôradzi jesce za dobrze tasować i mu sie możno jesce karty metlajóm.
– Hebnij ta tajla – znacy: przełóż te karty!
– Niy kukiej pod kiecki – gôdô sie do wrazickiego, kiery gawcy inkszymu we karty.
– Chebaś ze świekróm szkata we chlywiku turnowôł – gôdô sie do takigo juzaś miglanca, kiery cosik tam spaskudzi przi graniu.
– Wyfuknij ze galot, bo trómfy furgajóm – to do dziada, kiery blank niy pôrãdzi spokopić, iże „kolor” lebo „atu” trza musowo zawdy łobsużyć.
– Nó, tóż jadymy ze muzykóm – kiej ftosik dowo kóntra soliście.
– Mómy, lebo niy mómy raus? – znacy mómy, lebo niy mómy trzidziyści jedyn łoczek, kiere trza mieć, coby niy dołożyć jednygo rajcowaniô tymu, kiery grô.
Idzie jesce wysznajdować kierymuś cyjna, lebo tyż mieć trzi dupki ale pieróńsko murować, abo tyż jesce mieć blank dugo flyjta, znacy wiela kartów ze jednyj farby. To wszyjsko sóm na isto farbiste szkatowe ałsdruki.
Nôjwiynkszóm łostudóm dlô richticznych szkaciôrzy byli łod zawdy i sóm do terôzka roztomajte przemóndrzałe kibice, łoszkliwe klugszajsry. A nôjgorsze śnich to te, kiere same niy grajóm, ale wszyjsko nôjlepszij wiedzóm i sztyjc jim sie gymba niy zawiyrô. Te, kiere wszyjsko skritikujóm, i rajcowanie, i jak fto i cym wylôz, co dociep, kaj sie przeciep i take tam. Dlô takich to stary chorzowski szkaciôrz i gołymbiôrz Konrad Neumann i jego kamraty majóm jedna łodzywka:
– Chopie, dej sie pozór, bo na Lipinach jednymu takimu rajcy ślypie widôłkóm wydubali i na belówie go do rantu wykludziyli!
Po rozgrywce juzaś solista rachuje swoji wzióntki i jak mô za tela gôdô tak:
– A mie tam styknie, móm szejśćdziesiónt jedyn łoczek, i szlus.
Ze tyj króciuśkij gyszichty gynał widać wiela tak po prôwdzie idzie nôjść roztomajtych słówecek, ałsdruków, kiere ino we szkacie, przi szkacie i u tych szkaciôrzy idzie usłyszeć a co już ci polekuśku kajsik sie traci jak i inksze ślónske prziwyki, cyrymónije i ślónske ausdruki.
Szkat to niy je lecy jako gracka, to jes – jak to mondrôki gôdajóm – „szlachetna gra kraciana” chocia z biydóm prziszło by sam porachować ji chocia dwiesta lôt. Nôjbarzij miaródajnym sie zdo, co wypokopiynie wszyjskigo i narychtowanie regli tyj gracki idzie ściepnóńć na takigo saksońskigo anwaltra i „notariusza” Ferdynanda Hempla, kiery do kupy ze jednym magistrackim byamtrym, radcóm Neefe – skuli tego, co sie jim pierónym przniyło, mierzło – prziszli na te idy, wyśtudiyrowali ta côłko ta gracka we szynku, we takij kaczmie pod mianym „Ratskeller” (zawdy, jak idzie zmiarkować, kole magistratu sie słepało), znacy ratuszowô pywnica we Altenburgu, dôwniyjszyj stolicy we Turyngii, deczko na zachód łod Drezna. Wszyjsko to dziôło sie we 1817 roku, chocia gôdało sie, co we szkata bezmać szpilowali tyż już kajś bali i kole 1750 roku we Osterlandzie, takij dziydzinie wele Lipska (to ale żôdyn tam potwiyrdzić niy poradzi!). I jesce jedne. Żôdyn tak po prôwdzie niy poradzi pedzieć skany wziyno sie te miano: skat (lebo – jak to dôwnij pisali – „scat”), chocia na zicher te razinku miano jes starszyjsze łod samyj gracki. Wszyjsko, co ludzie ło tym berali, wziyno sie łod takigo – jak to terôzki gôdajóm – tajlóngu, łod tego, co jes we tym szykownym szkacie nôjważniyjsze, to co jes bali i dlô niyftorych jak łostatniô deska retóngu, co jes nôjważniyjsze dlô tego szkaciôrza, takigo móndrale, takigo angyjbera, kiery za tela rajcuje. Tela ino, co ło tym fto tak na isto wygrô idzie dziepiyro pedzieć, kiej jes cufal, tref i tyn na isto… niyświadómy tajlóng.
Ku tymu trza mieć, rachuje sie jesce dobry filip, dobrô pamiyńć, wartkość, „bystrość umysłu” – jak to sztyjc gôdajóm Polôki, kiere sie szkata naumieli. I trza jesce pierónym dôwać pozór (nó, możno dôwnij) na to, co fto tam ci rajcowôł. Terôzki bele fto, bele co rajcuje a niyskorzi jes zwada, bo żôdyn niy poradzi spokopić, ło co kamratowi sie rozłajziyło, bo côłki kómszt rajcowaniô tyż już sie kajsik traci i corôzki mynij szkaciôrzy poradzi richticznie i do łostatka wyrajcować swoja karta. Tajlóng, a tak po prôwdzie „skat”, to jes tyn pieprz, te korzyni tyj gry (chyciyli to Ślónzôki ze miymieckigo „teilung” – dzielenie, podział, rozbiór). To te dwie szkartki, ze trzidziystu dwiuch, kiere sie łodkłôdô bez tyn czôs, kiej sie rajcuje, i wtynczôs kiej côłke trzidziyści kartów jes łozdowanych, co sie juzaś mianuje – tajlowaniym.
Tak jakosik łod połowiny XIX wiyka idzie pedzieć, co szkat poszôł we świat, i napoczli inksze grać we ta gracka dalszij łod nôs. Ze Altenburga, bez Drezno i Lipsk, gracka ta łozszyrzóła sie na côłkie Miymcy, dalszij powandrowała do Francji, przepłynóła bez kanał La Manche. A juzaś ymigranty, te kiere pitali do Hameryki, tam tyż napoczli grać. Grali wtynczôs kiej niy bóło roboty a tym tam wszyjskim chopóm sie festelnie mierzło, bo naobkoło bóło ci na isto cepiato, nó i… ze babami festelnie knap. Juzaś inkszy chop, kiery mianowôł sie gynał tak samo jak tyn, co tego szkata wypokopiół (tyż Hampel tela, co bół ci to srogi profesor ze gimnazyjóm) – napisôł piyrszô ksiónżka we kieryj zebrôł do kupy wszyjskie zakóny, wszyjskie regle i „przepisy”. Z tym ci ale jes skuplowanô juzaś gyszichta, kierô sie nôjczyńścij łozprawiô wszyjskim modziokóm, ftorzi napoczynajóm dziepiyro szkacić.
Trefiyli sie przi szkacie kamraty. Napoczli rajcować i łorôz glacaty Antek pytô sie tego kurdupla Edka:
– Coś ty sie tak do sto pieronow chichrôł we tyj bance, kiej my ze AKS-u jechali sam nazôd do Pyjtra?
– Anó, to beztoż, iże tyn łochyntol, co styrcôł kole mie, kiej już pichnół tyn portmanyj tyj staryj babie, wrajziół ci go mie do kabzy. I skuli tego tyż mogã terôzki grać swami we szkata, bo tak by tak przegróm niy moje betki!
Kiej i kaj napoczli sam u nôs na Ślónsku (i we Polsce) grać we szkata niy idzie gynał pedzieć. Cheba ino tela, co to musiało być richtik u nôs na Ślónsku – tak ze słósznóścióm miynióm wszyjske richticzne Ślónzôki – a to skuli tego, co sie sam we piyrszych latach dziewiytnôstego wiyku mocka ludzi ze Miymiec przikludziyło do samtyjszych nowych grubów i modernych – nałónczôs – werków. W szkata grali wszyjskie, i do dzisiôj jes to cheba nôjbarzij gryfnô i wywołanô gra we karty. Gracka, kierô majóm radzi i mode, i stare, robole, i inżiniyry, a łod pôruch lôt, bali i baby. I, tak jak kiejsik familije grali, śpiywali nasze śpiywki, starziki flyjgowali, cichtowali briwy, harcery, basztardy lebo akwarijowe rybecki, tak terôzki szkacynie starziki, łojce dowajóm skôzać, naumióm swoji dziecka, i dziecek – dziecka.
Znajóm Chorzowiôki jednego szkaciôrza, łod zawdy szkaciôrza – Konrada Neumanna (pizło mu już bez dziewiyńćdziesiónt lôt), kiery możno i do dzisiôj mô dwa ptôki: szkat i jesce do niydôwna briwy. Jego farbiste ausdruki, przisrywki, szpasowne kónski, to tak na isto lynzykowe, ślónskie perle, perle naszyj samtyjszyj gôdki (chocia i ździebko tam jes ze miymiecka). Nó, bo kuknijcie ino! Farby, kolory we kartach, maści to podle szkaciôrzy: ajchle, krziże, krojce – znacy polskie trefle; wajn, grin, wino – to piki; herce, rółty, cerwióne – to już „literackie” kiery, a na łostatek szele, dzwónki, kulki to przeca – karo.
Byli jesce kejsik czasy, kiej chnet we kôżdym werku, na kôżdyj grubie byli kluby szkatowe. Terôzki to ino łostatki (chocia, możno jich corôzki wiyncyj) sóm we tych gryfnych dómach kultury, kiere idóm wszandy za betkóma. Juzaś turnieje tych wszyjskich szkaciôrzy sóm kajsik po szynkach, po knajpach, biyrsztubach. Grô sie (bez lato) na „Lidze” (dôwniyjszyj „dolinie górnika”), we Domu Kultury na Lompy, we Starym Chorzowie abo we hajduckim „Duo” (to ino we Chorzowie, chocia tak jes we kôżdym ślónskim mieście). Jes ci tyż i liga polskigo szkata tela, co sie łó nij za tela niy gôdô, bo i pijyndzy tam niy ma tela, co we fusbalu, szponsory jakisik sie niy garnóm ku tymu, bo niy idzie przijńść skuli szkata na piyrsze zajty cajtóngów abo do tego radijoka ze luftklapóm, znacy – telewizyji. Piyrszô „olympiada szkatowô”, srogi turniyj szkatowy zbajstlowali jesce we 1886r we Altenburgu. Niyskorzij, kiej ino sie tam trefiali na „kongrysach”, moc ci na nich dyszkutiyrowali i uchwôlali roztomajte zakóny i regulki, a wszyjsko to, co wypokopiyli, zarôzki sprôwdzali na łostatkowym „turniyju”. I wiycie, tyn Altenburg to bóła zawdy stolica szkata tela, co po drugij wojnie, kiej już ci łóne zrychtowali ta côłko Deutsche Dramatische Republik (niy metlać ze Richtik Fajnymi Niymcami!) – drugô stolica szkata, to bół Bielefeld, wele Hannoveru. Nó ale, to już niy bóło to. I terôzki juzaś, po tym łobalyniu muru berlińskigo, wszyjsko jes tam we tym Altenburgu nazôd.
We 1899r (na kongresie we Altenburgu) narychtowali tyż piyrszy narodowy zwiónzek, ferajn łod szkata, a juzaś na jedynôstym kongresie, we 1927 roku zrychtowali piyrszy i – do terôzki jedziny – Skatgericht, znacy sónd skatowy, kiery jes nôjważniyjszy dlô wszyjskich szkaciôrzy na côłkim świycie (u nôs we Polsce tyż, choby niyftore łoszkliwce i klugszajsry we Warszawie gôdali blank co inkszego. Mało fto ale miarkuje, iże we tym Altenburgu, chnet 100 km łod Drezna jes jedyn, jedziny na côłkim świycie dynkmal, kiery postawiyli ci we 1903r. Pokazuje ci łón śtyruch chopców, szkatowych dupków jak sie łóni sztram pieróm do kupy ze sia. Nó, i ino szkaciôrze miarkujóm, kiery zawdy jes ci tam miyndzy niymi nôjważniyjszy… to jes na isto dupek krojc!
Tam tyż, we takim gryfnym zómku, ftory wandluje sie jesce łod czasów tego cysôrza Fryderyka I Barbarossy (Rudobrodygo) ze dwanostego wiyku, jes ci gryfne muzyjóm kart i muzyjóm szkatowe, i werci sie je tak na isto łobejzdrzeć, tak jak i Ojgyn ze swojimi kamratóma Miymcami bez lato 1989 roku.
Wiycie, jeżech już deczko zwiykowany ale sztyjc niy poradza spokopić jakimi gónkami, przigónami, dróżkami krajzujóm po świecie roztomajte szpasowne gyszichty, wicne łozprôwki nó, wszyjske błozny i wice. Berôłech już sam kiejsik ło mojim kamracie Gustlu, festelnym szkaciôrzu, ftory bali i we niybie niy ustôł szkacić. Zdało mi sie, coch to usłyszôł jesce łod mojigo faterka (abo jego kamratów-szkaciorzy) i tak, jakech to spamiyntôł, takech to niyskorzij bele kaj łozprawiôł: na binie, we radijoku abo tyż pisôł we roztomajtych cajtóngach.
I kuknijcie, jaki to niyspodzióny cufal – choby pierón piznół w panczkrałt – mi sie przitrefiół. Ida kiejsik z rańca habozie wyciepnóńć do hasioka a sam łorôz kukóm, a wele tego naszygo familokowego hasioka leżóm szkartki ze staryj potarganyj ksiónżki. A iże jô móm festelnie rôd wszyjsko co napisane, tóżech poskłodôł to, coch znod do kupy i pokôzało sie, co to jes, co to bóła ksiónżka ło szkacie i ło szkaciôrzach. Wydane to bóło we 1947 roku ale bali i tytulki niy poradziółech zmiarkować ze tych kielanôstuch szkartek. Takô bóła potarganô, ta ksiónżka. Jedne co tam bóło interesnatnego, to gyszichta ło starym Ignacu, ftory pierónym rôd miôł szkacić i bóło ci to jesce napisane po naszymu. A jô to tak terôzki sam rzykna poduk tyj potarganyj ksiónżki tela, co niyftore słówecka ździebko zweksluja po mojimu (autora, ftorego blank niy miarkuja – przeprôszóm za to).
„To bóło łóńskigo roku. Stary Ignac czekôł, jak wdycki we kôżdô niydziela po połedniu, na swojich synków. To już byli stare chopy, żyniate, dziecka mieli, a łón jesce, jak dôwnij dó nich: Maksliku, Hanku. We niydziela po połedniu, choby i siykyry furgali, musieli chopcy pyndalować do łojca pograć we szkata, poszkacić. Wiedzieli: jak niy przijńdóm ku łojcu, to swojimu starymu faterkowi côłki tydziyń popśnióm, popsowajóm. I iże ani łón, ani łóni niy bydóm mieli niydzieli jak przinoleżi.
Szkat i fajfka, to bóło wszyjsko, co stary Ignac miôł jesce ze życiô. Fajfka kurzół po kryjóncku przed swojóm staróm Tildóm. Dochtór pedziôł, co kurzynie festelniy mu szkłódzi. Ale dochtór daleko, a fajfka smakuje. Nó i przecamć dożył śnióm łoziymdziesiónt lôt, to pewnikiym jesce i tyn rok, abo i dwa tyż przeżyje. Ino jego Matilda fest przezywała, iże blank swojigo dochtora niy suchô. Skuli tego tyż krół sie przed nióm z tym kurzyniym. Ale jak jego chopcy przijńszli, to miôł łopowoga i kurzół bali i przi nij.
Szkata grôł już łod zawdy. Nauczół sie szkacyniô łod swojigo łojca, chopcy nauczyli sie łod niygo, a dziecka chopców nauczóm sie łod swojich łojców.
Ignac sie już we życiu nabakôł, nagnypiół. Na grubie robiół, ze sztajgrami i ze dyrechtorami sie chatrusiół, sztrejkowôł, elwrym bół i na biydaszyby łamziół, dziecka wychowôł, nó i terôzki już ino czekôł, aże mu sie zemrzi. Tak po prôwdzie, to mu sie przinôleżało, coby direkt do niyba poszôł. Przeca żół jak nôleżi, żôdnymu niy krziwdowôł, a te ździebko cyganiyniô przi szkacyniu, to sie przeca niy rachuje; dziecka sóm moreśne, porzómne, wiyncyj przecamć łod niygo niy mogóm kcieć.
Jednóm ino zachóm sie Ignac tropiół: eźli bydzie tam na wiyrchu móg szkacić? Przeca farorz tak pierónujóm na te diosecke karty. Kiejby tam żôdnego graniô niy bóło, nó tóż amynt. To woli pójńść do piykła. Radszij z dziobłym rómbać w krojce abo szele niźli ze Pyjtrym côłki dziyń śpiywać pobóżne śpiywki.
Chopcy byli na czas. Łod trzecij do pióntyj szkaciyli. Ze kóntróm, ryj, zub i bok. Rółz to Ignac bali dôł i korfanty. I wygrôł. A cyjny sznajdowôł, jakby miôł take ślypia, co bez te szkatkarty poradzóm widzieć.
We półowie nulowera … umrził. Niy strzimało biydne, stare serce. Wszyjske gwinty byli już wylajerowane, maszina sie blank popśniyła. Chopcy go fajnie łoblykli i pokładli do truły, a pod gowa dali mu tajla szkatkartów, coby móg borok sie tyż tam na wiyrchu poszkacić.
Nó, i bóło tak, jak miało być: pofurgnół stary Ignac prosto do niyba. A te swoji szkatkarty dziyrżół w ryncach i medikowôł: przidajóm mi sie tam na co, abo i niy przidajóm?
Świynty Pyjter uwidziôł go ze daleka i szyroko łozewrził mu dźwiyrze. Ale kiej łón już bół blisko i uwidziôł te szkatkarty we jego ryncach, to zarôzki te wrótnia niybieske zawar.
– Pociepnij te karty, to cie wpuszcza rajn – pedziôł Pyjter.
– A niy ciepna, i tela.
– Pociepnij!
– A niy ciepna! Jô smola na wôs, kiej tu niy byda móg poszkacić. Lucyper niy poradzi sie na mie doczkać, pyrsk, ida! Jó móm radszi łogyń i karty niźli tyn wasz cuker i zana bez nich.
Świynty Pyjter sie na to festelnie zlynknół. Co to tyż bydzie, jak jego włódza sie dowiy, iże puściół tak porzómnego chopa do piykła? I to ino skuli gupich kart.
– Doczkej, doczkej! – łozwôł sie Pyjter. – Puda sie ino spytać.
Siednół na chmura i kajsik pofurgnół, skóndsi wróciół za minutka.
– Móm cie wpuścić – pedziôł – ale szkatkarty môsz łostawić sam u mie; kiej ci sie bydzie kciało poszkacić, tóż przijńdź ku mie. Łoddóm ci je, pudziesz sie przed tyn tor i tam se pogrôsz. Ino miarkuj: wiela razy bydziesz szkaciół, tela razy na dole bydzie padôł dyszcz i bydzie pierónobicie.
I tak tyż sie stało. Terôzki już pewnikiym wiycie: jak leje dyszcz, to stary Ignac niy móg już strzimać – grô w karty, szkaci. Jak przi tyj sumeryji stopieróńsko gruchnie, to wiycie – stary Ignac trómfuje. A kiej lecóm sakramyncke pieróny – to stary Ignac przegrywô szpil ze kóntróm …
I sam mi sie spómnieli na łostatek słówecka jednego richticznego kocyndra i wigyjca, ftory już dôwno tymu pedziôł, co wszyjske wice byli wypokopióne możno już we starożytnim Ygipcie a do dzisiôj ino wekslujóm sie miana, czôs i miyjsca, i teraźne ludzie powtôrzajóm ino to, co inksze już dôwno tymu wysztudiyrowali.
Zorty kamractwa…
Zorty kamractwa….
Kamractwo to jes na isto srogo rzec, to jes gryfno i szykowno zacha, to … to zawdy sie kajś, lebo kiejś przidô, bydzie go możno festelnie potrza. Tela, co inakszij te kamractwo wyglóndô u chopów i blank, ale to doimyntnie inakszij u babów. Bo dejcie sie pozór! Chocia to tak na isto pewnikiym same miarkujecie, poradzicie to spokopić, nieprôwda?
U babów to jes tak : Przilazuje jedna tako mamzela do dóm ło pół szczwortyj ło szaroku, na rozwidnioku, ździebko chycóno (co tam ździebko? fest!), kudły ci rozkociymbane, zjachrane, szaty popuczóne, poskurcane… chichrô sie, choby sie lajstła nowy lipynsztift lebo ojla parfinu …
– Kaj tyś do dioska kandego do terôzki bóła? Godej mi sam zarôzki bo blank niy szczimia – rzóndzi wnerwióny chop i małowiela a go moge szlag trefić.
– Jô … jô … kaj jô bóła ? Ep … hm … kcesz na isto wiedzieć, ja? – szwandrusi ta istno libeźnie.
– Ja, ty, ty! Kajś sie tak dugo słańdała, kajś sie do terôzki smykała? – pytô sie jóm corôzki już barzij rozgzukany chop.
– Jô? … A co tyż sie to yntlich stało? Bo dzisz chopecku roztomiyły … jô … bóła u Elzy, u tyj mojij kamratki, miarkujesz? Jô tam śnióm heftowałach … znacy … łobie my sie tak deczko heklowali. Kciałach ci usztrikować taki gryfny zegówek dlô cia na gyburstak. I tak ci nóm to śleciało.
– Co ?…
– A co ? Niy wierzisz mi ? – gôdô fałesznie ta yma. – Nó, tóż glingnij sie dó nij.
Drrrrr, drrrrr ….
– Halo, to ty Elza? Sam jô, ja chop mojij baby. Bóła u cia moja baba, bo gôdała mi, co bez côłko noc cosik łobieście heklowali lebo sztrikowali.
– Ja, ja łóna bóła u mie, bóła – pado na to zgodliwie kamratka.
– To po jakiymu jes ci łóna takô napranô, co? – pytô sie jesce barzij wkurzóny.
– ??? Nó, wiysz, co cie byda sam cyganić … łóna cie na isto ze kimsik zdrôdzô – ta istno już wszyjsko wyfaflała. – Nó ale, kiej kcesz, to mogesz sam dó mie przijńść. Zebier ze sia jakosik flaszecka dobrygo wina i … a … a mogesz być już dzisiôj na łodwieczerz ?…..
A u chopów to jes juzaś tak :
Przilazuje chop rano kole pióntyj do dóm, festelnie łożarty, nabzdryngolóny choby kopaczka, kudły potargane, na pycholu i na kraglu łod hymdy masne fleki ci po lipynsztifcie, ancug blank popuczóny i sklabustrowany, a ze gymby capi, choby ze starego tryjtka abo kiejby sie kista starego piwa łoztrzasła.
– Mie tam nic niy łobłajzi kajś ty bół! – jargô sie deczko baba. – Blank mie to niy łobłajzi… jô… jô już móm kofry zaladowane i wykludzóm sie wrółz ze dzieckóma do mojij mamulki. Nó ale, tak jesce na łostatek, chocia mie to ganc niy szteruje, jes mi to blank jedno, rzyknij mi ino kajś to ty bez côłko noc bół ?
– Co gôdôsz? Ło co sie rozłajzi? Kaj co… kaj jô… kaj jô bez côłko noc gymziół, kaj jô wandrowôł ? – ździebko przimulóny, chop niy poradzi jesce zmiarkować, co tyż ta jejigo baba łod niygo kce.
– Môsz mi zarôzki pedzieć kajś bół! Chocia to mie zółwizół już blank niy łobłajzi. Psinco mi już do tego, mogesz robić co kcesz, łamzić kaj, ze kim i do kogo kcesz. Nic niy kca wiedzieć… ino tela kciałabych spomiarkować: kajś to tyż ty giździe dziosecki do terôzki bół?
– Jô, padosz jô, kaj jô bół ? A wiela to jes terôzki ? Jô … jô, miarkujesz, jô bół u Ojgyna … i bez côłko noc my szkaciyli.
– Co ty fandzolisz? U Ojgyna żeś bół? A dyć łoszkliwcu pieróński niy cygóń mie i niy kmiń tela.
– Niy wierzisz mi, niy?…. Nó, tóż sie glingnij do niygo… sam môsz telefółn… tyn mój łostatni gryfnisty mobilniôk.
– Halo, Ojgyn, sam jô, baba tego naprańca. Bół u cia mój chop? Szkaciyliście bez côłko noc, ja?
– Co, cy bół? Co, cy bół?…. A dyć łón jesce do terôzka snami grô !!!
Nó, ftosik festelnie móndry i bildowany pedziôł kiejsik, co dobre kamractwo, to jes ci gynał tak jak… ajsbajn ze kapustóm!
Łozprowka…
Wiycie, ciyngiym sie mie pytajóm skany jô biera tymy dlô mojich łozprôwek, do mojigo beraniô. A mie styknie suchać, co ludzie przi gorzole, przi biysiadach i bele kaj gôdajóm. A i tyż poczytać pôrã jakichsik móndrych cajtóngów abo kuknóńć na telewizyjô i … już móm ło czym pisać, ło czym łozprawiać. Tak tyż ci bóło łostatnio. Łapnółech ci, wlôz mi do graców cajtóng, ftory sie „Angora” mianuje a driny bół ci pierónym szpasowny i moc pasowny kónszczek ło tym naszym Jarosławie Maluśkim ło kierym te dwie wyciepniynte już na pychol ze partyji prawych i sprawiydliwych mamzele, gôdali kiejsik, iże to jes richticzny: „ …mąż stanu i dojrzały polityk.” Pedziała to ofyn Elza Jakubiacka gynał pół godziny skorzij jeji wyciepniyńciô ze PiS-u znacy sie ze partyji ło ftoryj łoszkliwce gôdajóm „Prezes i Sprawiydliwóść”. I to jednógłóśnie je wyciepli … jednym głósym prezesa. A szło to jakosik tak:
Bóła tesknô listopadowô łodwieczerz. Jarosław Maluśki (po łojcach mianowany Kaczyński) łozewrził do mola dźwiyrze swojigo pomiyszkaniô i łoświyciół rajn wszyjske fóncle. Jak zawdy pomiyszkanie bóło prózne i cichuśke, i ino wiyrny Alik siedziôł zmiyrnie na szeslóngu i wylizywôł swój pelc.
Zmôchany, usiotany prezes PiS-u z procnym wezdychniyńciym zynknół sie we jego fatersztulu.
– Zrobiółech to – pedziôł po kwilce cichóści. – Wyciep żech je łobie wrółz na zbity pychol.
Alik wejzdrzôł tak na niygo, choby blank niy dowiyrzôł.
– Wyciepnółech wrółz Joanna Kluzik-Rostkowskô i Elza Jakubiacka ze mojij partyji – powtórzół sztram Kaczyński. – I proszã, niy zaziyrej tak łoszkliwie na mie, chobych utopiół jakigo maluśkigo kocika.
Alik szajsegal wróciół do lizaniô swojij szłapecki.
– Uwôrzôsz, iże jô jes świnióm, ja? – spytôł dómowygo kamrata Kaczyński tóm swojóm napasztliwóm sztimóm. – Śmiało! Rzyknij mi to direkt do łoczów!
Alik blank niy łodrzykôł.
– Łoch, sto diosków! Niy musisz mi przipóminać, wiym, miarkuja, iże to byli nôjbliższyjsze spółpracowniki Lecha Kaczyńskigo i iże mój świyntyj pamiyńci bracik kopyrto sie we tyj kripcie pod Wawelym.
Kot przeciep sie ze tym lizaniym ze szłapków na swoji basisko.
– Jeżeś cicho, ja! To ci jesce rzykna, co Poncyliusza tyż szmajtna ku dziobłu, doczkóm ino na jakisik sztich do haje i jakô zołgówka. Abo niy … wuchtna go bez żôdnyj przileżitości, ino skuli tego, co jô móm takô chańdź. Co ty na to?
Nic, blank cicho …
– Smolisz to? Môsz mie w dupie? Jeżeś blank taki sóm jak tyn côłki rest! Ale jô wydolã, chobych miôł wszyjskich wyciepnóńć i łostać sóm we tym Pis-ie!
Alik ze rułóm napocznół wylizywać swoji … klyjnoty …
Kaczyński zrobiół sie szarłatny na fresie ze swojij uwziyntości.
– Ty niywdziyncznô bezkurcyjô! Ciś ze mojij chałpy! Fórt stela! – chyciół kota za szkrawitel i wyciep go za dźwiyrze.
Noc bóła zimnô i mokrô. Niyszczysny Alik bez łoka mrzik siedziôł skulóny na szweli, a niyskorzij skludziół sie we sia i zrobiół na sztrółdeklu to, na co łod dôwna miôł szkrabka … wysrôł sie!
Witejcie we Hamerice…
Wiycie, jôch łod zawdy wyrcôł na tych wszyjskich, kierzy piastujóm samtukej na Ślónsku te wszyjske łoszkliwe hamerikóńske abo ynglicke prziwyki. I cy to bydóm te „Walyntinki”, cy bydzie to fajer skuli św. Patrika, cy tyż stopieróńsko łoszkliwy Helloween abo – co już sam niyftorzi wynokwiajóm – hamerikóńske Świynto Dziynkczyniyniô, zawdych na to pierónowôł. Ja, i te sroge tam we tyj Hamerice – świynto Dziynczyniyniô, bo łónegda spytôł ci sie mie bez internec synek (bezmać rodny Ślónzôk ze dziada pradziada, łod pierónym starego piyrwyj) eźli jô tyż fajruja te hamerikóńske Świynto Dziynkczyniyniô i rychtuja na wieczerzô …. hyndyka. Bółech ci już blank we sztichu, kiej mi tyn synek napocznół słósznie tuplikować, co skuli tego, iże jego ujna wycióngła ze jeji familijóm we 1900r do tyj Hameryki, do takij miyjscowości Panna Maria we Teksasie, łón ze swojóm familijóm samtukej na Ślónsku do kupy ze inkszymi familijóma, kiere tyż mieli we Hamerice familijantów, fajrowali ci łod wteda te ichnie Świynto Dziynkczyniyniô, parszczyli tyż tego hyndyka, coby – jak łón to mi wykłôdôł – „być do kupy śnimi we tyj hamerikóńskij „Wiliji”! Przecach sie moji roztomiyli ludkowie chnet łobalół, kiejech to przeczytôł.
Nó ja, modzioki, kiej jich spytać łod kiej sam u nôs fajrujóm „walyntynki” na zicher łodpedzóm, iże łod … zawdy, bo dló nich piytnôście, dwadzieścia lôt to richtik jes … łod zawdy. Ale kiejby tyn szykowny synecek zadôł se proco i tyż ci deczko ło tyj dôwniyjszyj wykludzce za chlebym Ślónzôków łod Anabergu i Toszka do Hameryki poczytôł, to by spomiarkowôł, iże tam we tym 1854 roku wrółz ze kapelónkiym Moczygymbóm, kajsik na tamesznyj preryji we Teksasie pod srogim dymbym łodprawiyli piyrszô we jejich nowyj dómowinie mszô … wilijnô! Ja! Wilijnô synek, wilijnô … a niy Dziynkczynnô!
Nale, jô dzisiôj niy ło tym kciôł rzóńdzić, chocia tyn fal ze tym modziokiym razinku mi gynał sam sztimowôł.
He, he … „Witejcie we Hamerice!” kciało by sie pedzieć, kiej sie wylanduje na flugplacu kajsik we Chicago, Detroit lebo we Nowym Jorku. Na isto nôjprzodzij nawrzescóm chopie na cia kiej już tam przifurgnół i łobmacajóm gynał, kiej już bydziesz kciôł ze tyj Hameriki łodfurgnóńć. Wiycie, jes tam takô hamerikóńskô Administracjô ds. Bezpiyczyństwa Transzportu (dalszij TSA), kierô prziszła na te idy, jakby sam nóm spómóc spamiyntać se te feryje we Stanach: nôjprzodzij łobmacajóm cie abo knipsnóm cie blank sago. Wrółz ze zbliżaniym sie Godów na wszyjskich flugplacach we côłkich Stanach Zjydnoczónych załóstrzóno ci te strzodki bezpiyczyństwa. To ale żôdnô niyspodziônka, eźli zważować na to, iże łokrys świóntyczny corôzki czyńścij kupluje sie mocce Hamerikónów niy ino ze „Tym wspaniałym życiem” (telewizyjnym filmym Franka Capry), ale tyż ze gróźbóm ataków terrorysticznych, tym tuplym po łóńskim roku, kiej ci to jedyn istny Umar Abdulmutallab uzdôł ućcić Boże Narodzyni próbóm szpryngniyńciô w luft fligra, kierym leciôł do Detroit. Wetkôł se we galoty wybuchowy sztof i blank dupiato próbowôł go łodpolić.
Ta ichniô agyncjô TSA szafła do kupy tameszne doświadczyni: miynióła, iże tak prôwdóm niyftore terroristy niy sóm móndrokami, jak jich drugda sie nóm przedstôwiô, ale gupimi jak fónt kudeł fółglami. Miała łóna majnóng, iże przi użyciu takich, Wiycie, „skanerów ciała” abo ryncysków swojich arbajterów musi łoboczyć lebo skóntrolówać zawartość batków chnet wszyjskich pasażyrów, kierzi kcóm wyfurgnóńć ze Hameriki.
Możebne, co niyftorzi swôs uznajóm, iże skuli tego, co zamachy bómbowe przitrefiajóm sie razinku nałónczôs flugów do USA, przinależałoby łobmacować radzij pasażyrów przilatujóncych, a niy łopuszczajóncych tyn kraj. Inksze juzaś mogóm wymiarkować, iże skoro tyn Abdulmutallab majtnół jim łóńskigo roku taki nómer ze swojimi badyhółzami, wyglóndô to na zniyskorzóne nadrôbianie zalygłóści.
Ale przeca te TSA to agynda hamerikóńskigo Departamyntu Bezpiyczyństwa, co tyż wszyjsko wyłoślô. To stare znôjóme kôżdego auslyndera, ftory lecy kedy nawiydzôł USA. To te przecamć ludzie wrzescóm na cia, kiej pokazujesz po przifurgniyńciu swój niyhamerikóński paszpórt, jesce podwiyl niy przijńdziesz na to, iże ci sie kajsik zapodziôł twój gypak, twoje bambetle na rajza.
„Witómy we Hamerice!”
Fasnymy to do kupy: spierónióm cie, kiej sie ino przikludzôsz, i dokumyntnie cie łobmacajóm wszandy przi wykludzce.
Terôzki ale tyż sprôwdzajóm ryncznie kôżdego, fto prociwiô sie przeświytlyniu skanerym skuli strachu przed prómiyniówaniym abo staraniô, iże jego sage zdjyńci wylandujóm we internecu. Tymat wywołôł masówô histeryjô i przicióng we USA chnet takô srogo uwôga mediów, jak i richticzny atak terroristiczny – chocia, iże skanery fóngujóm terôzki jedzinie na 70-iuch spojstrzód 450-iuch hamerikóńskich flugplaców.
Prawucko żôdyn niy jes spokójny. Ani arbajtery flugplaców, ftorzi już uskargujóm sie na „usmolóno higiyna” Hamerikónów, ani jedyn istny, John Tyner, ftory na flugplacu we San Diego wrzescôł choby nôjynty: Niy tykejcie mojich jajec! Bali i ta hamerikóńsko ministyrka Hilary Clinton pedziała kiejsik we telewizyji, iże blank ji sie niy zdały te „łobiycanki, macanki” na flugplacu.
– Nó, rziknijcie mi, kómu by sie to miało spodobać? –spytała ze uśmiychym. Na co côłko Hamerika wrzeskła:
– A twojimu chopowi, twojimu chopowi!
Niy pedziała ale, eźli już sie lajstła dlô sia abo dlo jeji chopa Billa, szpecijalnô unterwesza, take prodło, kaj we tym miejscu coWy wiycie, a jô miarkuja, wrajziyli malónek tego ci jadamowego „liściô fajgowygo”, kiery mô skukać te nasze … klyjnoty” przed flugplacowym skanerym. Hamerikóny, a i nasze byzuchanty mogóm wyglóndać na tych ykranach razinku gynał jak Jadam i Yjwa po wyżyniyńciu jich ze raju. Snadnóm rzecóm to, iże jakisik móndrok ze Kolorado wypokopiół knif na zastawiynie skanerów moge budzić hruza co do jich skutnóści garantjyrówaniô Hamerice bezpiyczyństwa. Nó ale, dejmy pozór na to, co na zicher ważne: eźli niy nasze życie, to chocia ino nasze … „klyjnoty” sóm bezpiyczne.
Ale mie na isto trôpi ino, iże TSA jes zawdy ło jedyn szrit do zadku. Godzi sie cheba miarkować wydarzynia, a niy ino ryagówać na nie? Tóż tyż prziszôłech na te idy, iże jes pôrã knifów, jak uprzydzić „zamach terroristiczny”, i tropić sie ło to, coby furganie fligrym bóło jak nôjbarzij … doskwiyrne, gańbliwe i fest łoszkliwe dlô nôs:
Kôżdy pasażyr, ftory kce pofurgnóńć do inkszych krajów musi nôjprzodzij zebrać łoświadczyni łod wszyjskich swojich byłych, i wyrachować wszyjske cychy i fyjlery. Rzóndy krajów docylówych badnyli by skorzij ze tóm listóm i łozsóndzali by, eźli wpuścić tego istnego do sia.
Kôżdy pasażyr musiôłby nôjprzodzij łodczytać bez lautszprechery fluplacowe swój tagebuch ze śpikolowych lôt. Spóminki ło czymsik inkszym niźli chopcy, dziołchy, muzika, mitesry, łojce i to, czamu nasze życie jest ci take beztyjske i lagramyncke, bydóm uznôwane za zimptóm cugu ku terrorizmowi.
Kôżdy, fto planiyruje rajza flufiym, musi skorzij mieć sztos, dupnóńć sie ze arbajterym, arbajterkóm TSA a zatym jesce tyn przedstawiciyl TSA łopytać jesce moge na tymat … Jymynu abo al Kaidy.
Snożny przesónd…
Niy byda za teli angyjber, kiej przipómna ajnfachowe polske powiarki: „Mądrzy ludzie żyją w brudzie” abo „Częste mycie skraca życie”. Kiejsik sie to gôdało szpasobliwie, ale dzisiôj moc ludzi miyni je za prôwdy łobjawióne, choby łozprôwki Jarosława Kaczyńskigo. Co bali idzie ujzdrzić i wywóniać, nó ja!
Eźli chopie (babo) czytôsz tyn artikel przi śniôdaniu, to jes na isto możebne, iżeś niydôwno wlôz pod brałza, umółeś szampónym wosy i namydlółeś tułów, łoszpluchtołeś sie, wytareś sie badytuchym, łosuszółeś kudły trokynaparatym , a zatym tyż spyrskôłeś sie pod parzami jakimsik dyzodoransym i łozpylółeś już mgiyłka parfinu abo wody po golyniu. A możno jednakowóż … niy?
Niyftore światowe cajtóngi (pojstrzód nich i „The New York Times”) donósiyli razinku ło blank nowym zjôwisku skludzajóncym sie ku kuglowaniu sie łod tyj zorgi ło higiyna i snożność. Pojstrzód tych, kierzi wykazujóm daleko idóncô szporobliwość we wlazowaniu pod brałza, kómpaniu abo myciu wosów, znôdła sie baba, ftorô pod parza wciyrô sztyjc kónsek citrółny, miasto używać fórt dyzodoransów. Juzaś inkszô, łodświyżô sie po łobiedzie utoplanymi we wodzie sznuptychlami. Do tyj tyż czelodki przinôleżi jedyn istny, przedowacz, kiery szpluchtô swoja palica ino rôz bez miesiónc, a tych wszyjskich, roztomajtyj zorty „antypeszpiratów” blank niy używô ło trzech lôt.
He, miynisz chopie możno, iże tak moge być ino we Hamerice? Pomedikuj se deczko. Moc skazuje na to, co take niystarówne podyjńście ku higiynie łosobistyj to zjôwisko ajnfachowe, a we niyftorych cufalach – corôzki barzij powszydnie. W sóndażu sporzóndzónym łóńskigo roku we Wielgij Britaniji dlô producyntów strzodków higiyny łosobistyj wypokopiyli, co aże 41% ynglickich chopów i 33% ichnich bôb niy wlazuje kôżdydziyń pod brałza, a jesce ci 12 % ludzi szpluchtô sie, myje sie łod szwajów do palicy jedzinie rôz abo dwa razy do tydnia. U nôs tego niy łobadowali ale, rzyknijcie mi tak ze rynkóm na syrcu, niy jes ci sam gynał podanie? Tyż ci, i to niy ino u Ynglynderów, ale i sam u nôs wiyncyj niźli półowa modzioków niy szpluchtô sie, niy myje sie kôżdydziyń, a mocka śnich używô napryndko dyzodoransu, coby zamaskiyrówać capiynie ciała.
Bez łostatnie pôrã lôt sztyjc sugiyrowali niyftore, iże take kôżdydniówe mycie wosów, abo mycie sie we côłkości, jes robotóm psu na buda, mecyjóm. Jedyn wywółany dziynnikôrz (niy byda klachôł ftory) prziznôł, co niy korzystôł ze szampónu bez dziesiyńc lôt, a kiej juzaś jedyn istny, prezynter telewizyjny poszôł we jego ślady, bół festelnie rôd ze ryzultatów jake szafnół.
Sómech tyż usłyszôł i mocka ludzi tego niy dekuje, co mycie wosów poduk ordnóngu sprôwiô jim srogo zgłoba. Poduk danych jednyj fyrmy, kierô wyrôbiô roztomajte medikamynty i kosmytiki (niy byda gôdôł jakij, bo to ryklama) ino we 2008 roku przedej suchego szampónu (idzie go używać bez wody miyndzy kómpiylami) dźwigła sie ło 45%, a przedej podanego szpecyfiku inkszyj juzaś fyrmy stuplowała sie.
Wszyjsko to, snadnóm rzecóm, przinosi korzyści tymu wywołanyj nôturze. Jes ci jedyn taki istny, bez piyńćdziesiónt lôt stary „ekolog”, ftory skuli tego, co kciôłby spuścić do nôjmyńszego swój „wónglowy ślad” we nôturze wlazuje pod brałza ino dwa razy do tydnia. We rest dnioszków szpluchtô sie we ausgusie. I pewnikiym zdo mu sie, iże jes taki sóm snożny jak inksze ludzie. Pómógło mu to łograniczyć zużycie wody kajsik ło dwadzieścia litrów, znacy sie do ilóści moc mynszyj łod strzydnigo zużycia wody u Ynglynderów, kiere zawiyrô sie kajsik miyndzy 100 a 150 litrów.
I, chopy, niy ma sie co dziwować. Przecamć łod niydôwna miyni sie, iże przinôleżi wlazować pod brałza, abo sie kómpać kôżdydziyń. Co sam wiela medikować. Za mojigo dzieciynctwa (i to niy ino sam u nôs we Polsce) kómpanie ino we sobota, i to we jednyj wodzie dlô côłkij familiji, to na isto bóła norma. A kiejby tak sióngnóńć kajsik do zadku we czasie, to przeca wszyjskie miarkujóm, iże królowô Elżbieta I kómpałą sie ino rôz do miesiónca a taki król Jakub I chnet blank sie niy mół, co niy spómna ło naszych niyftorych królach i wiylmożach polskich. A przecamć same jesce gynał boczymy, iże we ślónskich, samtyjszych familokach niy bóło badycimrów, a bali i grotków. Ludzie myli sie, szpluchtali sie ino przi ausgusach a dziepiyro we sobota po robocie mamulka stôwiała srogi kastrol na blasze i côłkô familijô za rajóm kómpała sie we jednyj wodzie.
Terôźniyjszô szterylno snożność stała sie takim fetiszym, świyntóścióm, zortóm kultóry, we kieryj – jak rzóndzóm niyftore móndroki – blank niyrzôdko trefiô sie, co ludzie bywajóncy we hotylach zużywajóm bez tysiónc litrów wody kôżdydziyń: brałza ło szaroku, zatym ta modernô zauna i szwimhala skorzij wieczerzy, podwiyl sie prasknie do prykola. Wiycie, wert miyndzynarodowygo rynku zajfy wszyjskich zortów sióngô 25 mld dularów do roku.
I suchejcie! Niy jes to take juzaś dobre. Niyftore dochtory, te „dermatologi” tropióm sie,co take intynziwne, rygularni mycie i szpluchtanie pozbawiô naszô skóra wszelijakij zorty mikróbów, żyjóntków, kiere mogóm być festelnie dlô nôs przidajne, i prziczyniać sie do naszygo zdrowiô i świyżóści naszyj skóry.
A jô jesce pamiyntóm ze dzieckowych lôt, iże za bajtla miôłech nôjbarzij rôd lôtać po bosoku po hulicy, żôdyn niy zaglóndôł na swoji ryncyska jak sie jadło habniynte we farorzowym łogródku wieprzki lebo niyzdrzałe pónki. Niyrółz tyż klapsznita śleciała na ziym przi grackach a samtyjsze dziecka na zicher niy byli tela niymocne jak terôzki. Terôzki na dziecka płuży sie moc tych roztomajtych zajfów, balzamów i pierón wiy co jesce, a corôzki wiyncyj dziecek – mô „astma uczulyniowô” i take tak bele jake utropy.
Nó ale, dobrze by bóło, kiejbychmy tak lecy kedy darowali se jedna abo dwie brałzy. Bele ino niy wylôć dziecka ze kómpiylóm. Bo na isto dobrze jes być przocielskim dlô naszego strzodowiska naturalnygo, dlô nôtury, ale capić jak srogi aszynkibel – to już na isto blank niy.
Moja „Siedymnostka”
Nó, tóż śleciało już chnetki szejśćdziesiónt lôt kiejech piyrszy rółz poszôł do szkoły, do tyj – łod terôzka – mojij „Siedymnôstki”. Bół ci to, gynał pamiyntóm, pyndziałek piyrszego wrzyśnia 1952r. Trzimôłech sie jednóm rynkóm mojij Mamulki a we drugij dziyrżółech srogô, wielgachnô tyta łod Frónckowiaka ze Krziżowyj. Wszyjske my bajtle wysztiglowane choby we niydziela, wosy ulizane, chocia tak by tak styrceli jak przodzij, jesce we łochrónce tela, co piyrszy rółz łostrziżóne bez golaca a niy – jak zawdy – bez ółma lebo Mamulka.
I blank wtynczôs niy miarkowôłech, co tyż to mie sie tam we tyj szuli przitrefi tela, co nôjważniyjsze to dló mie bóło ino to, co tyż to Mamulka wrajzióła do tyj łogrómnucnyj tyty? I … kiej tak na isto we tyj szuli napocznymy ze tego nowygo elemyntôrza przi rechtorze cosik czytać? Bo jô już we łochrónce, we tyj naszyj szkółce przi szkole mocka poradziółech ślabikować.
Nó ale, wszyjske my nôjprzodzij niy poradziyli sie doczkać kiej zaglingô tyn piyrszy dló nôs szkólny zwónek. I yntlich zaglingôł a kwilka niyskorzij wlôz do izby maluśki rechtór, kiery sie Richat Depta mianowôł. Trza ino dopedzieć, co żôdnyj mamulki we klasie wtynczôs już niy bóło, żôdnô śnich rechtóra niy szterowała jak to jes terôzki.
Dló nôs siydmiólytnich bajtli Rechtór bół nikiej nasz starzik i tela ino ze tyj piyrszyj we mojim życiu lekcyji bocza, iże tyn nasz rechtór miôł ci diosecko szarłatny kichol, kiery łobciyrôł sznyptychlóm srogóm choby deka na starcynnym wertiko. Pôrã kwilek zetwało podwiyl naszô czelodka niy ucichła, i kiej tyn nasz – łod terôzka już wychówawca – napocznół gôdać. Niy za tela my to, same chopcy, jesce poradziyli spomiarkować ale czuli my, to wisiało we lufcie, iże we naszym życiu napoczło sie cosik blank nowygo, cosik festelnie na isto ważnego, cosik, co terôzki bez pôrã lôt bydzie snami szło podwiyl my niy dokulómy sie do łostatka siódmyj klasy. Tego ale my sie jesce tak do łostatka niy poradziyli wystawić. Przeca my same mieli dziepiyro siedym lôt a sam ci na nôs czekało jesce côłke niyskorzyjsze siedym lôt, pokiel sie ta naszô przigoda we nowyj szuli niy skóńcy, pokiel niy bydymy mieli tego zbyte i kiej bydymy już na tela sroge, coby już blank we krótkich galotkach niy lôtać ino łoblyc duge jak nasze łojce i starziki.
Nó, a niyskorzij, już po piyrszych lekcyjach trza sie bóło przed kamratóma tóm srogóm tytóm poasić. Jedna starka wtykła do kabzy jakiesik piyńć złotków, takich brónotnych, papiyrzannych a drugô juzaś jakosik szekulada abo apluzina. I jesce na łostatek przed, choby niydzielnym, łobiadym poszôłech ze Mamulkóm do tego samego Frónckowiaka na sroge, ale to richtik sroge lody wanilowe.
Niy miarkuja do łostatka eźli wszyjske szkolorze tak spóminajóm szkoła jak jô, ale do dzisiej, kiej przi łostatku czyrwnia dziecka sie ze szulplacu przi mojij „Siedymnostce” tracóm, robi mi sie tak jakosik jankornie i teskliwe. I niy poradza sie doczkać tego piyknego dnioszka we wrzyśniu kiej te wszyjske łochyntole przikludzóm sie po feryjach nazôd na tyn plac. Możno za mojich czasów inakszij to bóło, cowiek miôł mynij roztomajtych gracek jak terôzki iskuli tego tyż moc dziecek, pewnikiym wiynkszóścióm niy poradziyło sie doczkać na tyn piyrszy szkolny zwónek.
Wczorej tyż napocznół sie nowy szkolny rok niy ino we tyj mojij szuli ale wszandy naobkoło i we côłki Polsce. Mamulki prziwiydli wysztiglowane swoji dziecka do tyj „Siedymnôstki” tela, co już niy we krótkich galotkach, ale tyż niy ma już takigo ordnóngu jak kiejsik. Terôzki wszyjske te „moderne” mamulki muszóm sie wryć do klasy, muszóm styrceć pod ścianóm aże do łostatka piyrszych lekcyji, muszóm tym rechtoróm i rechtórkóm zawodzać jak plynckiyrz na szłapie, muszóm przimôwiać rechtoróm, bo przeca już łóne same wszyjske filipy pozjôdali i niy bydzie jim rechtor tuplikowôł, iże côrne jes côrne, bo przeca „Polska jes … „ tfu! Moje dziecko jes nôjważniyjsze i niy bydzie bele lebioda rechtor rzóńdziół jak we szuli mô być! Mô być tak jak kcóm mamulki, a iże jes jich kielanôście tóż tyż kielanôście roztomajtych szimli wychowaniô bydzie sie tam roztopiyrzać.
Nó ale, niy ma co wynokwiać ino brać życie takim jakim łóne jes. A dziecka swojóm drógóm tak by tak bydóm gynał take same jak wszyjske dziecka łod czasu kiej ftosik wypokopiół … szkoła. Bydóm wyrobiać, bydóm rechtoróm robić na łostuda, bydóm sie bawić a za kielanôście lôt przijńdzie jim na myślónek to co i mie: to byli nôjgryfniyjsze w życiu lata!!!
I czy to bydzie ta moja „Siedymnôstka”, abo lecy jakô inkszô szkoła, zawdy bydzie na stare lata cowiek wrôcôł do tych piyrszych lôt we piyrszyj swojij życiowyj szkole.
Fotoradar…
Wiycie, te ftore mie gynał znajóm, miarkujóm co jô nigdy niy miôł rôd autoków. Jô niy miôł, niy móm, i niy byda miôł swojigo autoka. Ale za to rôd suchóm roztomajtych gyszichtów i cufali, kiere przitrefiajóm sie szoferokóm. Tak ci tyż bóło jakiesik dwa tydnie tymu nazôd kiej spichli my sie ze jednym mojim kamratym, ftory kôżdyrok poradzi sie lajstnóńć nowy, moderny autok. Sprawiół sie tyż terôzki taki i wypuściół sie ze swojóm staróm kajsik aże do Kołobrzega. Nó, i jużcić trzimôł sie przepisów jak to na te 10 % polskigo społyczyństwa przistało. Jechôł ci łón we miyjscu zabudowanym jakiesik 40-45 kilomyjtrów na godzina. Nó, i prask … fotoradar go knipsnół. Tyn mój kamrat festelnie zadziwióny wrôcô, zwolniół, przibrymzowôł deczko przed tym fotoradarym i pozornie zaziyrôł na cyjler, cy aby na zicher niy przekrôczô 50 km/h i … prask, juzaś go tyn fotoradar knipsnół. Tyn mój kamrat do łostatka pogupiôły medikuje ło co sie sam rozłajzi … możno tyn cyjler popsowany, kaput abo znak łograniczyniô do 50 km/h ftosik fałesznie postawiół … nó, abo możno i tyn fotoradar rozklamorzóny. Zawrôcô jesce rółz, i tóm razóm jedzie kajsik kole 10-20 kilomyjtrów we godzina i łorôz juzś psztryk, i juzaś knipsniynty jego autok. Niy szcimôł ci tego tyn mój kamrat i zaglingôł do tych macherów łod tego fotoradaru i rzóńdzi, iże we (tu pedziôł gynał kaj to bóło) jes fotoradar popśnióny na zicher, bo sztyjc knipsuje, bali i wtynczôs kiej sie jedzie festelnie poleku, nó i coby go zrychtowali.
Za pôrã minutek przikludziół sie policajt i tego mojigo kamrata … wyśmiôł, i gôdô, co ustawiyli naskwol tyn fotoradar tak, coby kôżdego ci sam knipsnół, bo sprôwdzajóm tym tuplym eźli ludzie majóm pasy zapniynte.
Nó, ludzie … kamrat erbnół szejść mandatów za te niyzapniynte pasy bo przeca jesce ze swojóm staróm jechôł …
Jóntrzyni, prowokacyjo…
Jakech już niyrółz gôdôł (pisôł) móm stopieróńsko rôd humoryski Pawła Wakuły, kiery mocka pisze we takim gryfnistym cajtóngu, ftory sie mianuje „Angora”. I jô tyż drugda poradza te Jejigo kónski przetłómaczyć na naszô gôdka, a zatym wciepować je na roztomajte ślónske zajty. Tak tyż jes i tóm razóm! Posuchejcie!
Zaobycz Jarosław Kaczyński chróniół sie, kuglowôł sie łod trefu ze Donaldym Tuskiem jak łod jakigosik morowego luftu. Ale co miôł chop zrobić, kiej cowiek ze kwióm na ryncach zastawiół mu durchgang, przyjńście we festelnie knap syjmowyj siyni.?
– Jarek! Cóżeś ty juzaś wypokopiół? – rozgzukôł sie prymiyr. – Naprôwda miarkujesz, iże do kupy ze ONZ wysztudiyrowôłech datum Szczytu Klimatycznego na 11 listopada, naskwol po to, coby ci zrobić na deszpekt, na paskuda?
– Mie niy, ale wszyjskim polskim patrijotóm – łodrzyknół ze gódnościóm prezes PiS-u. – Prziznej sie! Kcesz prziwiyść ku srogij haji we dniu Świynta Niypodlygłóści! Blyndzi ci sie stopieróński rozlyw kwi!
– Coś ty łogup? Pizło ci na dekel? – łodmrónknół Tusk. – Tóż to jakisik chorobliwy fant!
– Już jô cie chopie znóm – pogroziół mu palcyskiym Kaczyński. – Przecamć dobrze wiysz, iże we tym dniu przikludzóm sie do Warszawy roztomajtyj zorty „antyglobaliści”, anarchisty, ekologi, pedały i „cyklisty” ze côłkigo świata! Bydóm wyrywać flizy chódnikówe, trzaskać szaufynstry i ciepać bergami we richticznych Polôków! Na łostatek jesce podpolóm transmisyjny autok TVN-u i ciepnóm sie na „rekónstrukcyjnô” kolóna przebleczónô za wojów Chrobrygo!
– Przisiyngóm forgot! – Prymiyr prasknół sie we klôta, aże zadudnióło. – Zrobia wszyjsko, coby fajrowanie Świynta 11 Listopada łozgrywôło sie we spokojności!
Kaczyński forsknół ze pogardóm.
– Nó, klar! A jak sie napocznie zadyma, to jóm bohatyrsko stulmisz, do imyntu przidłówisz! Niydoczekani twoje!
– Nó, tóż co jô móm robić? – spytôł łoklapniónóm sztimóm Tusk. – Kcesz, to szibna data tego „szczytu” ło jedyn dziyń, tak jak to forszlaguje Witold Waszczykowski…
– Co? Na dziesióntego listopada? Coby pokrojcować, zaszterować miesiyncznica smolyńskô! – lachnół sie prześmiywnie prezes PiS-u.
– Nó, to przeciepnymy to na dwanostego… – zapropónowôł Tusk.
– Dwanostego listopada 1962 roku bóła prymiyra filmu: „Ło dwóch takich, co ukradli księżyc”! – zawrzesknół hyrnie Kaczyński. – Juzaś kcesz mi dopolić, a przi tyj przileżitóści mojimu świyntyj pamiyńci bracikowi! Taki jeżeś chopie niyczystny, niygódziwy!
– Nó, tóż co jô yntlich móm zrobić? – prymiyr bezradnie łozpostrził grace.
– Anó, nic! – łodrzyknół hyrnie Kaczyński. – Cobyś chopie niy zrobiół, bydzie ŹLE!
Łominół, fiksnół załómanygo prymiyra i straciół sie za winklym gangu.
Donald Tusk łodprowadziół go weźrokym, a niyskorzij wzniós łoczy ku górze, tam, kaj łod pôruch już dni przebywôł, gościół srogi polski dramatiker i poyta. Wzdychnół procnie i mrónknół pod kicholym:
– Tego to by ani Sławomir Mrożek niy wypokopiół!
pol_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn als_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn luo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn cat_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn