Wustajeja wuměłske twórby Wórše Lanzyneje w Budyskej SKI
Lědma druhi wuměłc abo druha wuměłča je před lětdźesatkami serbske tworjace wuměłstwo tak wobwliwowała a k serbskemu wuměłskemu kubłu přinošowała kaž Wórša Lanzyna. Wona je našu estetiku wšědneho dnja sobu na načasny niwow zběhnyła.
Wórša Lanzyna je po studiju na Wysokej šuli za nałožowane wuměłstwo w Praze a naslědnje na Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku wot 1956 do 1962 w Ludowym nakładnistwje Domowina serbske knihi wuhotowała a po tym jako swobodnje skutkowaca wuměłča, zwjetša hromadźe ze swojim mandźelskim Steffenom Langu, tworiła, a to w Kole serbskich tworjacych wuměłcow.
Budyska Serbska kulturna informacija (SKI) je srjedź septembra składnostnje jeje 90. narodnin wustajeńcu wotewrěła, za čož sej dźak zasłuža. A čłowjek so dźiwa, zo njejstej so w Budyšinje muzej abo galerija namakałoj a so tworjenju wuměłče Lanzyneje składnostnje jubileja wotewrěłoj. (K 75ćinam w Njeswačidle a k 80ćinam w Serbskim muzeju w Choćebuzu bě to hinak.)
Na Budyskej nocy poezije, na kotruž je tudyše turistiske towarstwo 18 basnikow składnostnje staroměšćanskeho festiwala přeprosyło, běštaj tež serbiskaj basnikaj Ljubiša Simić z Frankobroda nad Mohanom a Slavomir Gvozdenović ze serbiskeje mjeńšiny w rumunskim měsće Timişoara. Wonaj wustupištaj w Starej wodarni. Čitanje moderěrowaše basnik Peter Gehrisch z Drježdźan. Wón je tež basnje Slavomira Gvozdenovića do němčiny přełožił. Alfons Wićaz je so po zarjadowanju ze serbiskimaj basnikomaj rozmołwjał.
Knježe Gvozdenovićo, byšće so našemu čitarstwu krótko předstajił?
S. Gvozdenović: Sym basnik serbiskeje mjeńšiny w Rumunskej. Narodźich so na lěwej stronje Dunaja. Dźěłam jako profesor za serbisku rěč a literaturu na Zapadnej uniwersiće w rumunskim měsće Timişoara. Běch wot 1992 hač do 2008 zapósłanc w rumunskim parlamenće, w kotrymž zastupowach zajimy našeje serbiskeje mjeńšiny.
Što su hłowne temy Wašeho basniskeho tworjenja?
Delnjoserbska wjes Gołbin tónraz w srjedźišću steji
Gołbin, němsce Gulben, ma 440 wobydlerjow, słuša do gmejny Gołkojce a steji w srjedźišću Serbskeje pratyje 2019. Gołbin je typiska serbska wjes Choćebuskeje wokoliny, dokelž tam nałožki haja a žony so na delnjoserbske swjedźenje tež narodnu drastu hotuja. Njetypiske pak na wsy je, zo tam na iniciatiwu wjesnych žonow a ewangelskeho fararja zaso serbsku rěč we wšitkich generacijach wožiwjeja (Křesćan Krawc: „Die Familie Schramm und das Wendisch-Sorbische in Gulben“). Přemyslowanjahódny by tež był fakt, zo sy před 35 lětami za wobstaranje w tamnišej starowni měsačnje 105 hriwnow płaćił (Hort Adam: „Gołbin w maju 1983“).
Starši schadźowankarjo so zawěsće z radosću na Spěwny Consorcium Seniorow (SCS) dopominaja, kotryž bě před nimale štyrjomi lětdźesatkami na schadźowance wustupił. Njedawno wušła cejdejka ze samsnym titlom wotmołwja na nanajwažniše hólcmichlowe prašenje, hač su woni hišće žiwi: Haj, to su! A na tutej slěbornej desce to ći něhdy ćěmnowłosaći tež wostanu, doniž to datowa technika dopušća. Hłosy wjacehłósnje a zwjetša prawje spěwacych muži su w běhu lětdźesatkow lědma popušćili. A capella spěwacy muski chór hrajka sej na pryzlojte wašnje ze słowami a melodijemi. Přirunaš-li fota SCS z wjacorych lětdźesatkow w drohotnej cejdejce darmo připołoženym zešiwku, njepřewidźiš, zo maja ći akterojo porno NDRskemu časej předewšěm hinašu barbu włosow. Tak hišće bóle mjenu skupiny wotpowěduja. Dirigent ćělesa je sej swoju frizuru přez wšitke lětdźesatki wobchował. To swědči wo wutrajnosći.
Na swěće je tuchwilu něhdźe 7 000 rěčow. Rěka pak, zo so 50 do 90 procentow z nich hač do kónca 21. lětstotka zhubi. Z rěču minje so kultura a z kulturu rěč. Wobě stej wusce zwjazanej, rěč jako komunikaciski srědk, kultura jako wašnje myslenja a skutkowanja, jako wěda a wěra. Łužiscy Serbja wuchowachu sej swoju słowjansku kulturu a swojej rěči połdra lěttysaca, dołho pod ćežkimi wuměnjenjemi a z wulkimi woporami.
Wot kónca Druheje swětoweje wójny Serbstwo spěchuja. Mamy šule, gymnazijej, nakładnistwo, nowiny, knihi, institut, Domowinu, załožbu, dźiwadło, SLA, rozhłós, Wuhladko atd. Serbstwo wobchowamy, bjezdwěla, ale skerje w institutach a institucijach. Na wsach serbšćinu dźeń a rědšo słyšiš porno wonemu něhdyšemu hroznemu časej. Je serbšćina mjez mjenowanymi 50 do 90 procentami rěčow, kotrež so pječa do kónca 21. lětstotka pominu? Poda so Serbstwo po dołhim woporniwym zakitowanju w realnym žiwjenju do muzealneho byća?
„Stary Šymko – Wuběr prozy a basnjow“ je titul njedawno w LND wušłeje zběrki z tekstami Jana Skale (1889 – 1945). Byrnjež so awtor palacym temam swojeho časa wěnował, wujewi lektura dźensa kedźbyhódne paralele do přitomnosće.
Lětsa wušła kapsna kniha 175 Ludoweho nakładnistwa Domowiny portretuje pod nadpismom „Stary Šymko – Wuběr prozy a basnjow“ literariske tworjenje Jana Skale. Dohromady dwě krótkopowědančce, list a 24 lyriskich tekstow, wšitke po času nastaća chronologisce rjadowane, wotbłyšćuja wuměłske wuwiće wuznamneho awtora runje tak kaž jeho přez lětdźesatki měnjace so nastajenje, byrnjež jeho někotražkuli tema wobstajnje zaběrała.
Prěni raz zetkał běch so z nim hižo w lěće 2012. Tehdy je młody Polak Jakub Sokół jako doktorand Krakowskeje Jagiellońskeje uniwersity něšto njedźel w Budyskim Serbskim instituće za swoje doktorske dźěło slědźił. Bě połny elana a zahorjeny, zo smě so z problematiku Serbow zaběrać, so do njeje zanurić. Začuwach w nim hłuboki wutrobny zwisk k našemu ludej.
Mjeztym su so lěta minyli. A znowa so z nim zetkam, z mjeztym 32lětnym młodym mužom, nětko w delnjołužiskim wotrjedźe Rěčneho centruma WITAJ w Choćebuzu, hdźež je přistajeny. Jako prěnje mi jeho bujna broda napadnje, kotruž před wosom lětami hišće njeměješe. Ale jeho přećelnosć a sympatiski mjechki hłós mje hnydom wćipneho činitej na jeho wuwiće.
Serbska protyka 2019 pokročuje z dobrej tradiciju minjenych lět, ćežišćowje wjes abo město předstajić. Titulne foto z wječornym napohladom na Prahu ze sławnym Karlowym mostom a Hradčanami přeradźa, zo so klětuša woblubowana čitanka hłownje Praze wěnuje. „Čěska stolica bě a je hač do dźensnišeho wusko ze Serbami a Łužicu zwjazana“, pisa redaktor Pětr Šołta w předsłowje. Štyrnaće přinoškow zaběra so tuž z nam Serbam bliskej metropolu w susodnym kraju.
Dźiwadłowe hry z pjera Jurja Kocha publikum přeco zaso zahorjeja a wobkuzłuja. Humoresku „Sergej“, kotruž bě Koch poprawom za Serbsku lajsku dźiwadłowu skupinu Hochoza napisał, je Budyske Němsko-Serbske ludowe dźiwadło loni za powołanske dźiwadło wobdźěłanu přewzało a ju w delnjoserbskej rěči wuspěšnje w Delnjej Łužicy předstajiło. Nětko přihotuje so serbski cyłk dźiwadźelnikow NSLDź na „Sergeja“ w hornjoserbskej inscenaciji. Ta změje 30. septembra swoju premjeru w delnich Sulšecach. W njej hraja dźiwadźelnicy Měrko Brankačk, Jan Mikan, Petra-Marija Wencelowa-Bulankec, Torsten Schlosser a Katka Pöpelec, elewka činohrajneho studija NSLDź. Režiju ma Tom Böhm, dramaturgiju Madleńka Šołćic.
Jurij Koch je hišće we wysokej starobje jara produktiwny spisowaćel. W oktobrje wuńdźe wot njeho w LND dalša hornjoserbska kniha za dźěći. Alfons Wićaz je so z Choćebužanom rozmołwjał.
W zašłym času so wosebje na dźěćacu literaturu koncentrujeće. Tak ma bórze wuńć kniha za dźěći wot wosom lět „Golo a Logo – Nětko je Abezinka fuk“, kotraž je hižo w němčinje wušła. Zwotkel literarne ideje bjerjeće?
J. Koch: Za idejemi njetrjebaš pytać, hdyž wo dźěći dźe. Kóždeho z nas wobdawaja młodźi čitarjo. Nimo toho je kóždy spisowaćel sam raz dźěćo był a móže so na swoje dźěćatstwo dopomnić. Za mnje bě a hišće je dźěćatstwo tak a tak tajki kontinent, na kotryž so rady dopominam, kontinent wjesela, bjez problemow, hačrunjež moje dźěćatstwo jenož wjesołe, zbožowne było njeje. Tam su podeńdźenja tragiskeho razu. Ale hdyž myslu na šulu w Chrósćicach, tež w tragiskim, dramatiskim času, abo na Varnsdorf a čěski gymnazij, da so mi takrjec wot samoho dožiwjenja zbližeja, kotrež mam za tak substancielne, zo hodźi so z toho tež literatura tworić.
pol_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn hrv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn