Měrćin Wałda
Rjany wobraz połny symboliki skići nam Arnošt Muka w swojej „Statistice...“ wo tehdyšim delnjoserbskim Murjowje: „Zajimawa žiwa powostanka hinjaceho tam Serbowstwa bě 90-lětna slepa žona, stara Cochowa, bydlaca na wuměnku pola swojeho wnuka w ćmowitej pěčnej chěžcy. Tuta slepica měješe wulki nop ze sněhběłymi włosami a na nim stary čorny baret, kajkiž hewak duchowni noša. Hižo z wjele lět tam we swojim chlěwičku sedźeše samotna a wopušćena wot wšeho swěta we swojej sleposći při přaznym kolesku a kudźałcy, čakajo na jandźela smjerće, zo by ju z tutoho zemskeho hubjenstwa wumóhł. Naju tutón jeje wobraz žiwje dopominaše na tamnu poslědnju staru Słowjanku, z kotrejž w 1. 1404 słowjanska rěč na kupje Ranje k rowu dźěše. Rěčachmoj k njej serbski, a wona nad tym cyła zadźiwana a zahorjena njemóžeše wopřijeć, zwotkel mój jenož přichadźamoj, zo móžemoj serbski, dokelž sebi mysleše, zo je wona hišće jenička, kiž serbski rozumi. Wožiwjejo kaž ze sona skoržeše namaj z wjele słowami a zrudnym mrěwacym hłosom, kak su za jeje młode lěta Serbowstwo w jeje narodnej wsy zabiwali a zahubjeli, husto přistajejo: ,To njejo Bóža wola!‘“
Muka wopisuje tam mjez druhim přeco zaso, kak husto dyrbjachu serbske dźěći w šuli wostrózbjace nazhonjenja činić. Jim so jeno serbska wučba njezapowě, ale buchu wusměšowane a krjudowane, hdyž swoju maćeršćinu wužiwachu. Tajki psychiski ćišć bjerje kóždy najprjedy wosobinsce a wón mysli, zo čini něšto wopak. Kulturne šoki wostanu cyłe žiwjenje w podwědomju čłowjeka. Jeli so njemóže zakitować a wusměšowanja du dale, potom dyrbi na to wotpowědnje reagować. Jara husto pyta pola sebje resp. w swojej kulturje winu, zo so swojeje rěče dla derje nječuje. Haj, čłowjek póčnje samo to hidźić, štož bě jeho do tuteje kalamity wjedło – mjenujcy swoju maćeršćinu. Po wěstym času so jeje zdaluje. A to wosebje tohodla, zo njeby trjebał stajnje w konflikće žiwy być. Někotři z tych hólcow, němsku šulu wuchodźiwši, dźěchu pozdźišo na duchownstwo abo wučerstwo. A někotři z nich, tak Muka, stachu so z němcowarjemi, kotřiž jako rodźeni Serbja swoju kulturu zacpěwachu a samo přesćěhachu. Kak so to zaso na jednory wjesny lud wuskutkowa, móže sej kóždy předstajić. Čertowski to kruh. Wjetšina potom do toho wěrješe, zo jich rěč ničo hódna njeje, hdyž samo serbscy duchowni a wučerjo ju zańč nimaja.
Wo tutych psychiskich procesach pak so dotal hišće nihdźe diskutowało njeje. Skerje nawopak, Serbja dyrbja so přeco hišće zakitować, so wužadanjam stajeć a wo podpěru žebrić, dokelž so wid němskeje wjetšiny na Serbow změnił njeje. Demokratiscy politikarjo prěduja wo jenakich šansach za wšěch. Při wšej formalnej logice so při tym něšto jara wažne přewidźi: Nihdźe so ani škrički sensibility za to njejewi, w kajkej anormalnej situaciji Serb poprawom tči. Nihdźe žana rěč wo dušinych čwělach a jich škódnych wuskutkach za Serbow. Njezrozumliwe potom je, hdyž so w kulturnej wědomosći žada (hl. Rozhlad 2008, čo 3, str. 106), zo měli Serbja skónčnje přestać, so jako wopor wobhladować. Woni dyrbjeli ze suwerenišim sebjewědomjom wšědnu realitu respektować a z njeje něšto sčinić. Derje! Ale kak dyrbi to hić z wonej šimeru? Kak dyrbja so nahlady korigować abo „normalizować“, hdyž so to njenormalne ženje njepomjenuje abo pomjenować njesmě? Tutón diskurs měł so hakle, ně skónčnje započeć! To njerěka, zo so w naspomnjenej recensiji namjetowane dalše debaty njeměli runje tak wjesć. Wšako smy my – ow tak rozswětleni – do wěsteje měry samo dźensa hišće „slepicy“.
bos_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn