Ô gwarze góralskiyj abo lepiyj „Gwarak góralskik” jako woznym elemencié kultury ziym, ka siedzom Górolé, prawié zawse zgodnié sié godo, ze trza zachować to dziedzictwo dalsým pokolyniom.
O gwarze góralskiej (albo lepiej „Gwarach góralskich”), jako elemencie kultury ziem zamieszkiwanych przez Górali, prawie zawsze mówi się zgodnie, że istnieje wielka potrzeba zachowania tego dziedzictwa dla następnych pokoleń.
Czytaj więcej »
ogłoby sié zdawać w takim razié, ze tako zgodność bedzié sła w porze z aktywnymi działaniami promocýjnymi abo edukacýjnymi. Prowda jest jednak tako, ze gwara jest bez dzisiyjsýk działacý bar-z cynsto ôdstawiono na bok, ka ceko na inksýk, co sié im moze kiesi zakce zajońć niom porzonniyj. Jest to ô telo dziwne, ze przecié ta regionalno ôdmiana polscýzny pojawio sié w literaturze ôd doś downa i zdonzyła sié juz zadomowić na stałe w polskiyj kulturze narodowyj. Cemu zatem zodno z istniyjoncýk ôrganizacji regionalnyk, co majom zapisane w swoik statutak staranié ô kozde przejawy kultury regionalnyj, nie zdolé sié zdobyć na ôficjalne stanowisko w sýtuacjak, kie ôbrozo sié nasom mowe (i nos samyk) uzýwaniém marnyj stylizacji gwarowyj w reklamak? Bez coz, wzorém Kaszubów abo Ślonzoków, ni mome powołanyj zodnyj ôrganizacji, ftoro by sié zajmowała wydawaniém publikacji w gwarze i zýwym podtrzýmowaniém tyj woznyj cyńści nasyj kultury?
Mowa regionu jako ciynzor
Podtatrze, wroz z ôkolicami, mo naprowde wielé narzyndzi, co by mogły pomogać utrzýmać gwarowe dziedzictwo i ôzwijać go. Prawié w kozdyj wsi działajom zespoły regionalne, jest bogaty dorobek w postaci regionalnyj literatury, a gwara stalé jest w zwykłym uzýciu. Działo doś duzo regionalnyk mediów, z ftoryk niestety ani jedno nie siyngo po gware. Nedyj prowda, ze pojawiajom sié ôstatniymi casami grupy teatralne (i to doś dobre!), co uzýwajom na scynié góralskiyj mowy, abo wydajé sié wielé gwarowyk słowników, alé nie jest to cosi, co by umocniało gware w pozýcji środka zwykłyj kómunikacji na kozdy dziyń. Som jest przecié jesce skoły, ka sié dzieciom wmowio, ze ik mowa ni mo zodnyj wortości i korze sié ik za uzýwanié jyj. Takié przeświadcynié udzielo sié nawet samym ôjcom (rodzicom), ftorzý (jak ôgarniyńci jakomsi zarazom) celowo nie ucom dzieci godanio gwarom. Ôsoby, co tak robiom, cynsto ôdwołujom sié do argumyntu, ze dziecku wychowanymu w gwarze moze być pote ciynzyj w przýpodkak, kie trza sié ôbezwać w jynzýku ôgólnym. Kie jednak przýpatrzýme sié rzecýwistości, uwidzime dwie ciekawe rzecý. Piyrso: wychowanié sié w środowisku, ka jest gwara, nie jest zodnom przeskodom, coby sié dobrze wyucýć, mozna przecié równo z gwarom znać tyz cýstom polscýzne (przýkładów nie trza wylicać, bo cheba kozdy z nos zno takik ludzi). Po drugié: jest wielé przýpodków kómunikacji na regionalnym poziomié (godanié w robocié, sklepié, nizsyj rangi urzyńdzié), kie mozna spokojnié uzýwać regionalnyj ôdmiany jynzýka (naprowde rzodko w takik wypodkak sié spotyko ludzi, co nie rozumiyjom gwary). Negatywne postawy przeciw ludziom, co godajom w dobrze znanyk dialektak, tyz trza wsadzić miyndzý bojki. Do tego jesce worce spomnieć ô tym, ze utrzýmanié włosnyj mowy regionalnyj umocnio pocucié tożsamości i przýwionzanié do ôjcowskik stron, co dobrze wpływo na kontakty miyndzý ludziami w regionié.
Co nom to moze dać?
Jesce do niedowna uwazowało sié, ze licne korzýści, co wypływajom z wielojynzýcności, som zarezerwowane ino ludziom, ftorzý znajom jynzýki doś wyraźnié ôddalone genetycnié ôd sobié. Nie godało sié ô tym, ze moźliwe jest,ze znajomość dwók warstw abo dialektów jednego jynzýka moze dzielić plusý „prowdziwyj” dwujynzýcności. Nowse badania, w tym nobarzyj te przeprowadzone na Uniwersýtecié w Cambridge, pokazujom jednak, ze tak dwudialektowość (dyglosja) jako i dwujyznýcność u małyk dzieci pomogajom przý pobudzaniu ôperacji w pamiyńci, wyôstrzajom uwoge i zdolność dostosowanio sié do zmiynnyk warunków doôkoła – to tzw. „elastyczność poznawcza” (wiyncyj ô badaniak hawok). Pokazujé to, ze ôba zjawiska działajom doś podobnié, a bez to moźliwe jest, ze lista korzýści z godanio w dwók ôdmianak jednego jynzýka, tzn. gwary (ze środowiska dómowego i spólskiego [sąsiedzkiego]) i jynzýka ôgólnego (ze skoły, ksionzek i mediów), mogom w przýsłości posyrzýć sié ô dalse pozýcjé płynonce z dwujynzýcności, np. lepse zdólności poznawanio głosu i mowy, sprawniyjsom pamiyńć ôperacýjnom abo biegłość przełoncanio sié miyndzý zadaniami (wiyncyj tu i tu).
Regionalno mowa – jako to moze działać?
Mozna wylicýć naprowde duzo europejskik krajów, kany regionalne jynzýki (abo dialekty) przewozajom w przýpodkak codziynyj kómunikacji, np. połedniowo Francja (jynzýk ôksytański), Półwysep Iberyjski, Wyspy Brytyjskié cý blizse nom krajé niymiyckojynzýcne, w przýpodku ftoryk worce zwrócić uwoge na Szwajcarié ze śtyroma jynzýkami urzyndowymi, co funkcjonujom i we formié skodyfikowanyj (dlo przýkładu jynzýk niymiycki – Hochdeutsch) jako i dialektalnyj (szwajcarskié dialekty niymiyckié, ftore cynsto nazýwo sié mianém Schwyzerdütsch). W przýpodku tego ôstatniygo trza spomniyć ô tym, ze som kantony, kany musowo godo sié do dzieci w przedskolak w dialekcié, a ôdmiane ôficjalnom poznajom dopiyro w podstawówce (wiyncyj ô tym, jako to działo na przýkładzié Szwajcarii przecýtocié w artykułak na stronak kulturowojezykowi.wordpress.com i tygodnikprzeglad.pl).
Powyzsý przýkłod jest podany, coby lepiyj pokozać, w jakik ramak regionalno mowa moze istnieć, to znacý lokalnié, we formié uzýtkowyj i artystycnyj, alé bez walki ô uznanié jyj za jynzýk regionalny. Wyniko to głównié z dwók argumyntów: kwestii jynzýkowyk (gwary góralskié som cyńściom dialektu małopolskiego i w małyj cyńści ślonskiego) i tyz faktu, ze ni mome w Polsce dobryj atmosfery ku temu, coby środowiska rzondzonce zgodziyły sié na posyrzanié listy jynzýków regionalnyk (co widzime na przýkładzié ślonskiego, przý ftorym tocom sié choćjakié ideologicne wojenki, w tym zarzuty ô separatyzm do ludzi, co kcom uznanio tego etnolektu za jynzýk). Nobarzyj rozumnym wyjściém jest unikanié ideôlogicnyj zwady przý jednocesnym dbaniu ô gware. Trza zacońć ôd stworzynio lepsyj atmosfery do kultywowanio jyj, to znacý dlo przýkładu nie boć sié jyj uzýwać w sýtuacjak lokalnyk, przýjmować zasade „ze swojymi po swojymu”, sprzýjać próbom tworzynio regionalnyj literatury, audycji radiowyk abo tekstów prasowyk (fajnym pomysłém by było stworzynié jakiegosi pisma ô kulturze redagowanego w gwarze i po ôgólnopolsku, na wzór kaszubskiyj „Skry”).
Gwarowo edukacjo – tak, alé jako?
Casami mozna sié spotkać z pomysłami, coby prowadzić nauke gwary do skół, co jednak niesié ze sobom jednom niebeźpiycnom moźliwość: gwara, co sié jyj ucý jak zwykłego przedmiotu w skolé, moze stać sié bez samyk ucniów znienawidzono (nobarzyj jesce, kie edukacjo bedzié źle prowadzono abo młodzi bedom culi, ze som zmusani do chodzynio na dodatkowe lekcjé). Nolepsým wyjściém wydajé sié w takim razié abo wprowadzynié jyj we formié bardzo luźnego przedmiotu (np. w ramak edukacji regionalnyj) abo kółka dlo samyk zainteresowanyk. Worce jesce pomyśleć nad zacyńciém lobbowanio za dodaniém do programu naucanio jynzýka polskiego dwók abo trzek lekcji w roku, co by były poświyncone lokalnym ôdmianom polscýzny, w kozdym regionié skupiajoncýk sié na miyjscowym dialekcié. Polegałaby ôna na ôbgodaniu typowyk cech gwary, jyj literatury (jak nie istniejé, to wzmianek ô niyj w polskiyj literaturze), specýfiki ôrtografii gwarowyj (sposoby zapisu z ôdniesiyniém do standardu ôgólnopolskiego) i wyjaśniyniu kwestii, w jakik sýtuacjak uzýwać ftoryj ôdmiany jynzýka (kie mozna spokojnié uzýwać gwary, a kiedy lepiyj uzýć polscýzny ôgólnyj). W przýpodku edukacji przedskolnyj moze być kóniycne barzyj zdecýdowane działanié samorzondów, bez to ze widocno w ôstanik rokak moda na posyłanié dzieci do złobków i przedskoli przýcýnio sié do drastycnego spadku jakości gwaru u maluchów, i to nawet tyk, co pochodzom z dómów, ka inacyj jako gwarom sié nie godo. W takim wcesnym wieku dziecko jest straśnié ôtwarte na chłoniyńcié mowy i kie w tym casié w naturalny sposób nie przýswoi podstaw gwary, moze sié ik pote nie naucýć w ogólé. Wionze sié to z tym, ze gwary w przestrzyni publicnyj ni ma telo duzo, a ni ma tyz zodnyk elemyntarzów ani atrakcýjnyk wydań ksionzek cý insýk treści, co by posyrzały komptencjé godanio gwarom. Tak dochodzime do woznego punktu całyj sprawy: braku (abo straśnié małyj ilości) wzorcowyk materiałów, ftore by pomogały w nauce. Ik uzdajanié jest zadaniém dzisiyjsýk działaców. Tak pojawio sié pytanié:
Jako pomóc?
Działać mozna zacońć na wselijakié sposoby, np. przekładać na gware mniyj abo barzyj klasýcne dzieła literatury (bojki, ôpowiodki, ôpowiadania abo nawet całe ksionzki), pisać nowe teksty, nagrywać słuchowiska, robić dubbing popularnyk bojek itp. Jest tyz siylno potrzeba przýryktowanio choćby podstawowyk materiałów do uporzondkowanio nauki gwary dlo ôsób, co kcom jom poznać na nowo abo posyrzýć swojom wiedze i praktycne umiejyntności. Zalicýć tu trzeba na przýkłod dwie nieistniyjonce jesce pozýcjé: elemyntorz i słownik polsko-gwarowy z prowdziwego zdarzynio. Nalé wiada, trza tyz bocýć ô tym, ze same ksionzki sprawy nie załatwiom. Trza nom wyucýć ludzi, stworzýć elite, ftoro sié bedzié znać na głównyk cechak swojyj gwary wroz z jyj nowoźniyjsými elemyntami lokalnymi. Dopiyro wtej bedzié ôna mogła zabrać sié za ucynié insýk. Trza tyz zwracać uwoge na przekaz miyndzý pokolyniami (wprowodzanié gwary ôd malućka) i dbanié ô jakość włosnego jynzýka. Nie chodzi tu jednak w zodnym wypodku ô wysukowanié zaboconyk archaizmów abo śtucne ôddalanié gwary ôd polscýzny. Chodzi w piyrsým rzyndzié ô utrzýmanié nowoźniyjsyj funkcji gwary, jakom jest kómunikacja we formié ustnyj i pisanyj. Dbać trza przý tym ô podstawowe jyj chechy, tj. głównié: twardo stosować mazurzynié (zamiane sz, cz, ż na s, c, z, poza pewnymi wyjontkami, takiymi jak „żaba”cý „pszenica”), wymowiać archaizm podholański (jak nos ta cecha ôbyjmujé) cý akcentować na piyrsom sýlabe (dzisiyjso wymowa „scenicno”, co jom stosujom ponieftorzý konferansjyrzý, to znacý akcynt na przedôstatniom sýlabe typu „wiTOmy”, „PodHOle”, „przeGOdać”, to błond). Samyk cech gwary, jak wiyme” jest wiyncyj, alé jest to temat na insý artykuł, te podane tutok prżýkłada pokazujom jedne z woźniyjsýk błyndów uzýtkowników). Samyk publikacji na tyn temat jest, zdajé mi sié, doś duzo, w tym naprowde godnom liste zawar w I tomié „Ilustrowanego leksykonu gwary i kultury podhalańskiej” profesora J. Kąsia cý artykuł Józefa Bubaka pt. „Gwara Zakopanego” (fragment ksionzki „Zakopane – czterysta lat dziejów”, red. R. Dutkowska).
A co zwycajni ludzié, co ni majom casu angażować sié jakosi specjalnié w sprawe? Rzec jest prosto: niek nie stydzom sié godać po swojymu i niesom gware pomiyndzý innyk, tak jako napisoł Stanisław Nędza-Kubiniec w swoim wiyrsu „Do mojyj gwary”:
Wzionek Cié na rynce i idém z Tobom pokozać Cié światu.
Pokozme insým, ze w mowié regionalnyj jest zawarto wielgo wortość, w myśl zasady „Kielo jynzýków znos, telo razýś jest cłowiykém”
Autor:
Jakub Ścisłowicz,
student filologii słowiańskiej UJ,
prowadzi fanpage’a Gwara Góralsko Skolnego Podholo,
miejscowość: Ciche Górne
(Tekst jest przekładém ôryginału we wersji ôgólnopolskiyj)
szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ast_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn fur_Latn szl_Latn