Wkarowała miymieckŏ mysza do szynku, zicła sie na zeslu i wrzescy ku gospodzkimu:
– Zajdel „Heinekena”, i to… zarôzki!
– Moga ci myszo nalôć tyn zajdel, ale pod szynkwasym nynô kot – gôdô opatrenie gospodzki i dalszij glancuje, poljyruje swoji achtliki.
– Tóż jô, winszuja sie pół zajdla piwa i już ci sie traca samstónd wyszeptłała ta zestrachanô jak zelter mysza.
Na to wkarowała francuskô mysza do szynku, zicła sie na stołku i drzi sie ku barmanowi:
– Lampus wina Chateau sie winszuja!
– Moga ci nalôć gôdô gospodzki, ale pod szynkwasym nynô kot – rzóńdzi barman i dalszij poliyruje te jejigo achtliki.
– Nó, tóż winszuja sie ino pół sztamperlika tego wina i już sie traca samstónd! – wyszeptłała zestrachanŏ francuskô mysza.
Na to wkarowała do szynku naszô, polskô mysza, wartko zicła sie na barowym stołku i drzi sie ku gospodzkimu:
– Seta gorzôły i laga piwa na zapitka… prosza!
– Moga ci myszo nalôć ta seta i tyn biyr, ale pod szynkwasym nynŏ srogi kot – rzóńdzi gospodzki i dalszij poliyruje swoji kielónki…
– Nóóó… hm…… nō, tōż nalyj jesce dwie sety i łocuć tego skurwysyna!
Ćmiōło sie już. Ja, przecamć to te nŏjkrōtsze terŏzki dnioszki i nŏjdugsze nocki. Dzisiej Wilijŏ. Ze bramy, takij autōmatycznie łotwiyranyj fōrty łogrōmnucnyj, miyndzynarōdowyj fyrmy po lekuśku wyjyżdżŏł srogachny autok, takŏ Wiycie lymuzina ze szoferokym. Na zadnim kanapyju siedziŏł możno niy taki jesce zwiykowany, ale moc usiotany, gyszeftsman. Wele niygo na przednim kanapyju leżŏł mantel wywołanego we świycie szwoca, diktatōra mōłdy a na niym leżŏł ciepniynty ze łosmolyniym mōłdny pliszhut tyż zŏcnyj marki. Tyn „biznesmen” miŏł prziwrzite, prziklapniynte łoczy, widać na jego fresie utropa i zmŏchanie. Poluzowŏł binder, łozepnōł knefel pod karkym…
– Kaj sie potraciyli, kaj sie zapodziŏli te czasy, kej czowiek niy poradziōł sie doczkać na ta piyrszŏ wilijnŏ gwiŏzdka? – belōntŏł mu sie po gowie taki niy nŏjwicniyjszy myślōnek.
– Musisz zahaltować wele tego tam, na winklu, zupermarkytu – pedziŏł ze takōm ci utropōm do szoferoka. – Musza jesce sprawić mojij babeczce jakosik gryfnŏ i szmektnŏ flaszecka wina ku wilijnyj wieczerzy.
– Na isto niy ma to prŏwda, iże czowiek pijynżny, zabrany mŏ letke życie. To niy do łostatka tak fōnguje – medikowŏł dalszij tyn gyszeftsman. – Czowiek blank ci przepōminŏ, iże jes jesce familijŏ i mocka inkszych ważnych zachōw krōm roboty. Trza bydzie przeciepnōńć na bezrok podszrajbowanie kōntraku ze tymi naszymi nowymi kōndmanami, Araberami… W dōma babeczka i cerzicka. Łobiōm przoł jak żŏdnymu inkszymu wiyncyj na tym świycie; zrobiōł by dlō nich na isto wszyjsko we swojim życiu…
Na prociw tego srogachnego ajnfartu siedziŏł na bance jedyn istny. Tak po prŏwdzie niy bōło takigo srogigo mroza ale miŏł ci łōn na sia łobleczōny stare, zababrane, sflekowane zimōwe kwańty. Na gowie rubŏ, wŏłniannŏ cyplmyca. Wele niygo zicnōł sie na łogōnie psiok. Wyglōndŏł choby taki ze miymiecka mianowany „algymajnysztrasy miszōng”, chocia bōł ci to rasōwy pies. Tyn istny tyż ci miŏł na fresie wysztrajchowane wszyjsko, co mu sie we tym jejigo życiu przitrefiōło. Sprŏwiŏł wrażyni, pobrzmiywało w niym, iże niy zawdy bōł ci łōn bezdōmny, iże przinoleżŏł łōn do tyj wyższyjszyj klasy ludzi, i ino jakisik fest niyszczysny cufal sprōwadziōł ci go do takigo stanu.
– Cysŏrz to mŏ klawe życie… – niy wieda po jakymu spōmniała ci sie tymu istnymu ta śpiywka, kierŏ dŏwno tymu nazŏd śpiywŏł Tadeusz Chyła.
Zaziyrŏł ci tak na ta lymuzina, kierŏ wyjyżdżała ze bramy tego srogachnego gyszeftu, ale bez zŏwiści, ze rułōm jak czowiek, kiery sie już do swojij dōli, do swojigo sztelōngu już do łostatka sie przibadŏł. Podrŏpŏł sie po palicy, poprawiōł cyplmyca na gowie, wraziōł gymboko gorzcie do kabzōw mantla… I ino po palicy belōntŏł mu sie myślōnek:
– Kaj sie potraciyli, zapodziŏli te czasy, kej sie czowiek niy poradziōł doczkać na piyrszŏ wilijnŏ gwiŏzdka?
Dobrze chocia tela, iże mi handlyrze ze naszygo targu, już po fajrancie handlowaniŏ, dali mie i mojimu psiŏkowi to, co łōnym tam jesce łostało, a niy werciōło sie jim sie smycyć to nazŏd do chałpy. Mōmy i wańdzōnygo harynka, i pŏra kostyrōw dlŏ mojigo liplinga, i jakesik ōłbsty, gymizy, i niy blank stary chlyb, i deczko łokrŏjkōw ze wilijnego kołocza. Spōmniŏł ci mu sie łobrŏzek: Synka wyciōngajōm spode autoka, kiery ci go na przyjńściu dlŏ piechciŏrzy przejechŏł. Dwa lata niyskorzij umrziła mu babeczka. Niy wydolyła tymu moc łoszkliwymu rakowi…
Tyn psiŏk wele tego istnego, siedziŏł sie tam na tym włōśnym chwoście ze rułōm dobrze wytrasyrōwanygo izbetnego psa. Tyż sie już przibadŏł do tego nowygo swojigo pōna. Miarkowŏł ci łōn gynał, iże pies musi mieć swojigo pōna. Co inkszego jes mieć laufpas, a co inkszego trŏpić sie ło kŏżdydniowe jŏdło. Przeca pies niy poradzi łozewrzić kŏżdego aszynkibla, kŏżdego hasioka abo rubyj papyndeklowyj putni. Polizŏł opaternie kracer, szrama po zymbiskach jakigosik rōłtwajlera… I tyż ino po tyj psij palicy belōntali sie roztomajte łobrŏzki ze dŏwniyjszego życiŏ, i psi myślōnek:
– Kaj sie potraciyli, zapodziŏli te czasy, kej sie taki chlebus jak jŏ, niy poradziōł doczkać na piyrszŏ wilijnŏ gwiŏzdka?
Tela dobrze, iże dobre ludzie byli na targu, kaj jŏ stopierōńsko mŏm rŏd deptać, bo tam jes tela roztomajtych wōniŏczek… nō, raj dlŏ psōw. A i ludzie dali na Wilijŏ, we gyszynku mojimu pōnowi, mocka szmektnych zachōw. Niy byda miŏł dzisiej głōd, pōjńdymy tyż pewnikym kajsik jesce na dugi szpacyr. Kejsik, chowany we majoryntnym dōmu, siedziŏł godzinōma na rubym i farbistym tepichu. Zatym dzieckōm zmierznōł sie psiŏk, ftorego ci sie zawinszowali na gyszynk, nō tōż poszŏł raus, łostawiyli go kajsik na ceście i gibko łodjechali, coby za niymi niy pogzuł. I tak łostŏł na hulicy, bezpański psiŏk…
Wartko śleciała łodwieczerz, szło ku dwanŏstyj. Babeczka tego gyszeftsmana łoblykła sie szykownie, wysztiglowała swoja cerzicka i poszła do kościoła na Pastyrka. Jeji chop, gyszeftsman, przisnōł na swojim fatersztulu ze glaskōm jakisik whisky we gorzci… niy miŏł ci blank chańdzi ani siyły, coby sie tyż na ta pastyrka poklechtać. Tyn istny ze tym jejigo psiokym tyż pokwanckali sie ku kościołowi. Niy wlazowali ale rajn. Tyn istny miarkowŏł, iże festelnie capi; niy szpluchtŏł sie już cheba ze śtyry tydnie, tōż tyż i ludzie we tym kościele pewnikym niy byliby radzi ze takij asisty. Stanōł wele piyrszego filorka, we kabzi miŏł cyjntla, ftorŏ sie lajstnōł, kej już skalōł ci bōł biksy po piwie wysznupane bez cŏłki dziyń we hasiokach i srogachnych aszynkiblach.
Psiŏk styrcŏł wele szłapōw swojigo pōna. Miarkowŏł, jako wytrasyrōwany pies izbetny, iże łōnymu tyż niy lza wlazować do kościoła, ludzie niy mieli by tego rade. Tōż tyż styrcŏł, zatym siednōł sie juzaś na swojim łogōnie i czekŏł…
A ze kościoła słychać już farorza:
„Bōg się rodzi, moc truchleje,
Pan niebiosōw obnażony!”
Ludzie naobkoło winszujōm sie wesołych świōnt; bożiduda, jorganista grŏ na cŏłki karpyntel roztomajte kolyndy, ludzie sie radujōm, iże jak kŏżdyrok narodziōł jim sie Pōnbōczek.
A światło miesiōnczka spływało takimi strzybnymi sztrajfami nad głŏdkōm ajsdekōm, szkoprupōm śniyga. Na tym strzyble kładli sie modrawe ciynie srogich stromōw. Rzyka poblisku nynała pod lodym.
Nō, tōż mōmy dzisiŏj Wilijŏ. Jesce niy tak dŏwno fajrowalichmy Wielkanoc a sam już nōm sie ta Wilijŏ, tyn gryfnisty dziyń przikludziōł. A Wiycie? Już łod starego piyrwyj, łod dŏwniyjszych wieczerzy zadusznych (ja, ja – wieczerzy zadusznych) ta wieczerzŏ wilijnŏ zawdy skłŏdała sie ze postnego jŏdła. Beztōż tyż dŏwno, dŏwno tymu, gŏdali na ta wieczerzŏ postnik abo pośnik. A wziyno sie to ze tego, iże dŏwniyjszy świat pogański fajrowŏł świynto przesilyniŏ zimowygo, kiere zawdy trefiało na dwadziestego piōntego grudnia. I tak, we dwadziestego szczwŏrtego fajrowali pogańskie, świynto zemrzitych, ftore bōło tyż łostatnim dniym starego roku, ale tyż i wilijōm nŏjkrōtszyjszego dnia i nŏjdugszyjszyj nocy. I jesce nasze starecki sztyjc dŏwali festelnie pozōr, coby we ta wilijŏ niy tkać, niy rōmbać, opatermnie ino śmiatać, bele ino niy ku dźwiyrzōm, a kiej trza sie już bōło siednōńć, to przodzij letko lza dmuchnōńć na zic, coby niy przigniyść, niy wymietnōńć abo niy wykurzić tych niewidzialnych byzuchantōw, kierymi byli umrzite przociele i pociotki, co przilazowali do nŏs na świynta. Tyż niy lza bōło sie wadzić, gorszyć ani ślimtać coby jich niy tropić. I krōm prōznego talyrza na stole blank dŏwno tymu dŏwali jesce trzi stołki dlŏ tych naszych duchōw przodkōw, kierzy tyż przi tyj wieczerzy byli:
„A trzy stołki polskim strojym
kole stoła stojōm prōzne,
ze łopłatkiym kŏżdy swojim
idzie do nich zwrŏcać dłużne.
I pokłŏdŏ na talyrzu
janielskigo chleba kruchy…
Bo w tych zeslach zicnōm … duchy!”
I szłoby sam mocka ło tym berać, ale mie sie spōmniała gyszichta, kierŏch już sam we radijoku łozprawiŏł, i ło kierŏ niyftore we telefōłnach i ymilkach sie dōmŏgali, ło ftorŏ nastŏwali. Tōż jōm terŏzki przipōmna….
Wiela je? Cosik chebach dzisiŏj zaspała. Niy ma co gnić we prykolu ino trza wstŏwać. Łostatnio cosik niy poradza bez noc spać, ciyngiym ino gawca na buksiok… piyrszŏ, drugŏ, poł trzecij a jŏ jesce niy poradza usnōńć. Nale z rańca to bych gniyła aże do połednia. Cosik mi sie zdŏ, iże blank mi sie tyn żywot pometlŏł, richtik mi sie cosik we tym żywobyciu pometlało, popśniōło.
Za łoknym biŏło. Piyrszy śniyg już na Pnioki latoś śleciŏł; kierego to już mōmy? A dyć prŏwda, niydŏwno bōło Mikołŏja. Dŏwnij, kiej sie spōmna, to dziecka już łod rana lŏtali do starki po bōmbōny, szokulady i inksze maszkety. Wczoraj to sam żŏdnego ale niy bōło, po jakiymy? Blank niy wiym? Jutro drugŏ niydziela jagwiyntu.
Nō, już sztreknij sie ze tego prykola! Trza we żeleźnioku nahajcować, coby niyskorzij przeciepnōńć gluta do kachloka we izbie. Napŏla ino we jednyj izbie, we srogij izbie niy trza, niy byda przeca i tak tam dzisiŏj siedzieć. Cosik ziōmb łod nocy chyciōł. Na ceście prōzno, dziecek niy widać, chocia dŏwnij, kiej piyrszy śniyg śleciŏł zarŏzki pŏłno tych najduchōw bōło kole szkōłki, kole tyj naszyj łochrōnki i na szpilplacu wele „Siedymnŏstki”. E, dyć tam, dŏwnij…
Wszyjskich Świyntych… to już wiyncyj jak miesiōnc tymu. Byda sie musiała na smyntŏrz zakackać, łoporzōndzić ździebko tyn grōb, powyciepować stare dōmbki, ziele, chabozie… Nō, Klara, niy bydź zgniōło i chytej sie roboty, bo przeca za cia żŏdyn nicego we tym pomiyszkaniu niy zrobi. A idōm po maluśku Gody… trza sie polekuśku na te Dzieciōnteczko przirychtować.
Pōnbōczek dŏł mi tela zwiykować, iże jużech blank przepōmniała moja piyrszŏ Wilijŏ jesce ze mojōm Mamulkōm, Starkōm i Starzikiym, niyskorzij ze mojim starym Paulkiym, a jesce niyskorzij byli cery: Rōłza i Elza, zatym niyskorzij, niyskorzij… ech, tam …
Bo Gody to sōm, i byli zawdy, take świynta, kiej sie przepōmni cŏłki jankor, cŏłkie łoszkliwstwa, wybŏczŏ sie wszyjskim, co nōm na łostuda i zgorszynie zmachlowali… a bo: jakŏ Wilijŏ – zawdy tak na Ślōnsku sie gŏdało – taki i cŏłki boży roczek bydzie.
Wilijŏ trefi… e tam, niy byda rachować…, chnet bydzie – gŏdŏ Klara i kukŏ do zdrzadła na ta swoja strzybnoposmorszczanŏ łod życiowyj „wiydzy” fresa, zmŏchanŏ, zmorzōnŏ, usiotanŏ drōgōm bez te swoji duge życie.
– Musza pedzieć Kosmalinyj, coby mi jakigo kapera przitargała do chałpy, ale żywego, sama go przeca poradza jesce utuc, taki ze dwa kilo, abo możno i dwa, ale take trzifōntowe, te sōm nŏjlepszejsze, niy majōm za tela fetu, ale i za tela niy ma driny łości i, kiej sie dobrze wytōnkajōm we badywannie, abo kastrolu, niy bydōm take maźglate i ze gracōw niy wyfuknōm. Narychtuja sie za wcasu jakosik chadra i tucek, praskna je ze dwa razy bez łeb i fertik. Łoszkrobia sie je gryfnie i potajluja na dzwōnka, posuja letko solōm i korzyniōma, przeciepna talarkōma cebuli, popyrskōm ździebko citrōłnōm i łostawia na drugi dziyń we kilszranku. Kiej sie już blank dobrze nasiōnknie trza dzwōnka niyskorzij posuć mōłkōm i idzie je już parszczyć na maśle, ino trza dać pozōr, coby sie te masło niy chyciyło, bo by tyn kaper łogorzkniōł; niy bydzie smakowŏł. Kapera idzie przirychtować pŏrã godzin przodzij i wrajzić go do bratruły, coby doszŏł.
U nŏs w dōma zawdy na Wilijŏ warzōło sie siymiōniotka. Starzi ludzie gŏdali, co łōna sie wziyna ze tego, iże kiej sie Pōnbōczek, maluśki Jezusek urodziōł, trefiyli sie przi betlyjce i Żydy i pogany, kiere we tym Betlyjym miyszkali. Trefiyli sie i niyskorzij trza bōło cosik wećkać, bo mieli srogi głōd. I tak ci kōnopie prziprycyli Żydy a zasik krupy przitargali – pōgany (beztōż tyż sie mianujōm „pogańskie krupy”). Uwarzyli kōnopie ze mlykiym, jagły wrōłz ze śliwkōma i to bōła cŏłko jejich wieczerzŏ przi betlyjce, przi tym Dzieciōntecku, przi tym maluśkim, zmarzniyntym, sagusiyńkim….
Dziyń przodzij nawarza cŏłki kastrol kōmpotu do kierego musowo trza jesce wciepnōńć uherki suszōne lebo kobylōnki, fajgi, rōzinki, pieczki ze jabkōw i gruszkōw, morele, dać zoftu i trzitych skōrkōw ze dwiōch citrōłnōw, pŏrã nelkōw i dosik wiela cukru. Możno mi sie tyż i bydzie kciało garusa nawarzić. Terŏzki mało fto to poradzi. Bo do tego potrza i kartofli, i mōłki pszynnyj (po naszymu żytnij), kōnsek dobrego piernika, deczko skurzicy, pieczki ze uherek, jabek i gruszkōw, rozinki, ździebko soli.
Śmiŏć mi sie diosecko kciało, kiej sie mie spytała jedna modo frela do cego idzie dać pasternak, bo to podane jes na pietruszka, ale blank inakszij smakuje?
A pasternak to sie dowo – krōm zupy rybnyj – do moczki. Moja cera Rōłza to miała festelnie rada moczka, we kieryj musiało być za tela miodnego piernika, pasternaku, zeleru. A wszyjsko to na ciymnym piwie warzōne i zupie ze łebōw łod kapera. Ku tymu jesce fajgi, morele, łorzechy mandle, rozinki, cukier, ku tymu ździebko mōłki, soli i pŏrã kropkōw citrōłny.
Latoś jakosik mi sie niy kce piyc piernikōw na szpyreckach abo ze marcypanym lebo ze marmōladom i bakaliōma. Cheba dōm na tablet kupne; kołocz musowo byda razinku musiała upiyc. We sama Wilijŏ musza jesce sprawić cŏłki kastlik makōwek. Łōńskigo roka toch tela nawarzōła, iże mi aże do Trzech Krōli stykło. Makōwki na mlyku i na miodzie, to ci je szpecyjŏ, sama sie poradza trzi razy na talyrz naciepać.
Terŏzki jes ci już biyda kajś tyn mak zemlyć. Dŏwnij to mi sie spōmino, iże u chopa łod spaśnyj Wieczorkowyj abo u Niysłonego szło zemlyć mak, i – jak fto niy miŏł ruły w dōma – mōg kołocz na blasze przismykać, to go piekorz tyż przi jejigo upiyk. Terŏzki jesce ino to wszyjsko jes u Maloty.
Łod łōńskigo roka to mi łostała choinka ze glaskuglami i lampeckōma. Niy to, co dŏwnij, kiej we cŏłkij chałpie wōniało richticznōm jedlōm na kieryj szpica mōj stary sōm wstyrkŏł. Nale, moge być i takŏ chojna, moderno. Dŏwnij toch jesce stŏwiała drzewiannŏ betlyjka, kiero mōj Paulek dlŏ dziołchōw zbajstlowŏł ale, do siela i pastuszki, i cŏłko gadzina ze tyj betlyjki dŏwno sie już potraciyli, połōmali. Niy bydzie betlyjki, a i do Panewnik tyż juń niy pōjnda, boch już je za starŏ i taki kyns drōgi biyda bych miała przedeptać. We „Jōzefce” tyż ci pewnikiym gryfnŏ betlyjka latoś zbajstlujōm, to sie kole nij porzykōm. Dyliny mōm powyciyrane, talyrze, szklōnki, szolki i inksze szkło pomyte, tisztuch szykownie wybiglowany… kiejsik to sie pod tyn serwet dŏwało ździebko słōmy lebo możno jakigo siana (pampōnie we Maciyjkowicach abo Chorzowie Starym to juzaś we winklu, we kŏżdyj ece izby, i kole dźwiyrzy, stŏwiali cŏłkie łociypki tyj słōmy, coby jim sie na bezrok biyda do chałpy niy ryła).
Bōł tyż i piykny, i festelnie mōndry zwyk. Łod wieczerzy wilijnyj wstŏwali wszyjskie łoroz, bo stare ludzie gŏdali, iże fto przi jŏdle łod stoła wstanie, tyn na bezrok ze chałpy łodyjńdzie, pewnikiym wykopyrtnie. Nŏjgorzij to tyż ci bōło dziecka uwachować, coby przi Wiliji niy gŏdali. Taki bōł zwyk, a i kiej sie niy gŏdało to i dŏwało sie pozōr, coby sie łościōm niy udowić.
Na ta pastyrka to jŏ latoś na zicher sie niy pokaryca. Szłapy już niy kcōm deptać, a i na taki ziōmb biyda we tym mantlicku fyrtać. Kiejbych tak jesce jakisik radijok miała, to bych kolyndōw posuchała ze Radia Piekary…
Ida ku łoknie, coby uwidzieć piyrszŏ gwiŏzdka na niebie. Możno już fto do dźwiyrzy klupie? Cosik mi sie zdŏwało… cheba sie ino zdŏwało, bo przeca ani łōńskigo roku, ani tyn, i ani na bezrok żŏdyn sam ku mie niy przijńdzie, żŏdyn niy nawiydzi. Chocia? Cobych niy scyganiōła. Przeca przijńdzie. Kieryś ze naszych kapelōnkōw ze kolyndōm przijńdzie, pokropi pomiyszkanie, porzykŏ, kościelny naszkryflŏ na dźwiyrzach: Kasper, Melchior i Baltazar, i po ptŏkach. A możno latoś i sōm Farorz nŏs samtukej nawiydzi?
A tak na isto, to Wilijŏ byda miała do kupy ze inkszymi we „Siedymnŏstce” ino, iże pŏrã dni przodzij, bo sam u nŏs jes dosik pŏrã takich, co to kole sia niy majōm ci już nikogo. A Gody zōłwizōł sōm dlŏ wszyjskich….
„Przibieżeli do Betlyjym pastyrze…
I zagrali Dzieciōnteczku na lirze.
Chwała na wysokości, chwała na wysokości
A pokōj, na ziymi…”
Napocznōłech dzisiŏj, blank inakszyj jak zawdy. To wszyjsko bōło na isto. Starki, Ōłmy za tym łoknym na piyrszym sztoku już tyż niy ma. A Wy, kiere terŏzki suchŏcie tego radijoka, cy takij Starki, takij Ōłmy niy znŏcie? Znŏcie, znŏcie, możno jedna mŏ siwe wosy, inkszŏ juzaś barzij posmorszczanŏ fresulka abo powykrōncane palcyska łod roboty, ale jes, jes takŏ Babulinka, kierŏ cŏłkie tydnie, miesiōnce kogosik sie niy poradzi sie doczkać. Kuknijcie we łokna, kaj ino maluśko świycka świyci, kaj możno niy ma chojny, jedli, bo pynzyje niy nastykło. Kuknijcie, i niy łobracejcie gymby łod inkszych ludzi … A zatym po cichuśku zaśpiywejcie za mojim kamratym Bogdanym Dzierżawōm:
„W malutkim mieście Betlejem,
Narodziył sie Pōn.
Moc radości, weselŏ
Prziniōs wszystkim nōm.
A jŏ na łostatku winszuja Wōm, moje roztomiyłe suchoczki i suchocze szykownistych Godōw, łokwitego Dzieciōntka pod chojnōm, mocka zdrowiŏ na bezrok i wszyjskigo nŏjlepszyjszego…
Sztyjc sam spōminōm naszygo jednygo srogigo Ślōnzŏka, szpasownego wigyjca i kocyndra Stanisława Ligonia wywołanygo Karlika ze Kocyndra. Ale niy ino Łōn sam sie szykowniście zapisŏł we naszyj historyji. Drugim takim, ło kerym werci sie sam ździebko połozprawiać je, a tak po prŏwdzie, to bōł tyski grof mianowany Til Sowizdrzŏł abo inakszij Dyl Ojlynszpigel. Wysznupŏłech we jednym naszym ślōnskim cajtōngu (a spomōg mie mōj miymiecki kamrat Peter K. Sczepanek) mocka gryfnistych gyszichtōw ło tym chopie i możno terŏzki deczko byda ło Niym gŏwyndziōł. Bo miarkujecie przecamć, co my Ślōnzŏki byli zawdy miyndzy kładzidłym a nakowōm. I ino nasz ślōnski śmiych i dobrŏ launa bōła łodpowiydziōm na procne losy tyj dziydziny a tyn szpas i humōr nigdy niy łopuszczŏł Dyla Ojlynszpigla.
Mianowŏł sie łōn Waldemar Niestrōj tela, co powszychnie mianowali go Waldemannym. Urodziōł sie we Leśnicy (Leschnitz) kole Anabergu we zabranyj miyszczańskij familiji i jako jedyn ze mało ftorych Ślōnzŏkōw, kerzy sie urodziyli na łostatku dziewiytnŏstygo wieka napocznōł sztudiyrować prawo, i to niy bele kaj, ino we cysŏrsko-krōlywskim Wiydniu. Nō ja, Wiydyń słynōł ze mocki kafyjōw, szynkōw, kaczmōw i restaurantōw, ftorych bōł Łōn czynstym byzuchantym. Możno tyż i skuli tego do łostatka sztudiyrowaniŏ niy dotwŏł.
I jŏ mu sie tam blank niy dziwuja. Bo znŏł pewnikiym i taki kafyj „Café Schrangl”, ftory bōł we małym budōnku (za blank starego piyrwyj rajn tam niy mōgli wlazować samotne baby, to możno i Waldemann mało kej tam wlazowŏł) na Tiefer Graben blank ci poblisku Dreifaltigkeitssäule, srogij kolōnny, kerŏ ustŏwiyli dlŏ upamiyntniyniŏ srogij i łoszkliwyj zarazy we Wiydniu. A szło ci tam, we tym ichniyjszym „menu” nŏjść moc roztomajtych maszkytōw: tortynsztikle Indianerkrapfen, Strudel mit Röster, Keisermelange (czŏrny kafyj ze żōłtkym i kapeckōm kōniaku), „gebackene Mäuse” (pieczōne myszy – ja, ja tak sie to mianowało), Bischofsbrot (take nasze zozworki), Krampus (figōrka dziobołka wypiykanego z ciŏsta chlybowygo), Kesierschmarren (szpliterki ze kyjzōm) Doboschnitten (tyż maszkytne szpliterki tela, co polywane karmylym), nō i wina: Grüner Veltliner abo tyż jesce Blauer Zweigelt. Nō i musiŏł być ku tymu kafyj „Kapuziner” ku ftōrymu dowali tyż jesce zawdy glaska abo zbōnuszek zimnyj wody. A możno tyż wlazowŏł do szumnyj „Grand Café” we dziylnicy Alsergrund kiej mōg deptać ło rozwidnioku, letko jesce bamōntny na nŏjważniyjszy we Wiydniu smyntŏrz Zentralfriedhof, kaj sōm pochowane take ludzie jak: Johannes Brahms i Franz Schubert, szałszpiler Curt Jürgens, Eduard, Josef i jesce łoba (Johann-łojciec i Johann-synek) Straussy. Pewnikym ale mōg tyż słyszeć taki fal, kery przitrefiōł we hotylu „Sacher” na Augustinerstrasse. Bōł to nŏjbarzij sztramski hotyl we dŏwniykszym Wiydniu. I rŏłzczasu kuzin cysŏrza, arcyksiōnża Otto wylŏz do hotylowygo antryju („westybulu”) i pokŏzŏł sie hormiji wiydyńskich mamzeli sagi jak turecki świynty ino ze deczkōm przi pŏsku i we madziarskij czŏpce ze fyjderpuszym na palicy. Jŏ tam gynał niy miarkuja ale mōg tyn nasz Waldemann nynać (pijyndzy przeca miŏł mocka) we cysŏrsko-krōlywskim hotylu „Imperial” przi Kärtner Ring 16 jak sie szło łod Schubertringu a kaj na ścianach pŏłno bōło malōnkōw, łobrŏzkōw łolyjnych Habsburgōw. A możno zahaltowŏł we takim maluśkim hotylu (miana już niy bocza) blank kole Franz-Joseph Bahnhof i jak kŏżdy czowiek, ftory przikwanckŏ sie do Wiydnia, miŏł rŏd wiydyński Prater ze jejigo srogōm gōndlōm. Fijakrym abo drozszkōm jechŏł se łod Ringu (RingstraBe), łod kerego grōntowała sie, powstŏwała szyrokŏ i na isto moc szumnŏ hulica ze roztomajtymi stawiyniōma, dynkmalami, palastami, parkōma bez gryfnistŏ AusstellungstraBe i StraBe des 1 Mai i Eduard-Lang-Weg na tyn możno nŏjstarszyjszy na świycie rōmelplac. Bo i tam je ci sporze roztomajtych kafyjōw, szynkōw, kaczmōw i czego tam jesce. Piyrszŏ gospoda wystawiyli tam już we 1603 roku. Zatym postawiyli ci tam roztomajte szpasowne tyjatry, kabaryty i kaspertyjatry. Łod takigo jednygo markotnygo błŏzna Hanswursta łod kerego wziyno sie miano rōmelplacu – „Wustelprater”. Wiela tyż musiŏł ło tym wigyjcu słyszeć, bo sōm przeca bōł kocyndrym cŏłkim pyskiym. Niy mōg tyż łobcyrklować, łōminōńć Grinzingu (to je po drōdze na Kahlenberg, ło czym jŏ już sam berŏł). Kejsik to bōła tako maluśkŏ dziydzina, ftōryj czyść prziniysło blank mode wino (Hauriger). I jŏ tyż miŏł festelnie rŏd te knajpecki na Grinzingu, a wielach jŏ tam tego modego wiyna wysłepŏł, niy byda sie sam asiōł. Prŏwdziwŏ „winiarnia”, wajnsztuba to Łōn tyż pewnikiym poradziōł zmiarkować, bo idzie jōm łozpoznać, poboczyć po tym, iże nad dźwiyrzami zawiyszōnŏ, przidziyrganŏ je asta sośnicy i tabulka ze takim napisym: „Ausg’steckt” („łozewrzite) i ino tam podŏwo sie richticzne wino wiydyńske włŏśnyj roboty. Te słōwecko „heurigen” jes tyż ku tymu mianym modego wina, nŏjnowszyjszygo rocznika słepanego zawdy (już ci tyż za czasōw wiydyńskij gyszichty Waldemanna) we srogi fajer 11 listopada. Coby już za tela ło tym niy berać i pypcia, smacyska niy robić, rzykna ino jesce, co niyważne eli to Weißburgunder, Blauer Zweigelt abo Riesling – wiydyńskie wiyno je zawdy galantne, i – jak mōndroki gŏdajōm – nŏjlepszij pornōńć, poprōbować je tam, skany łōne sie wandluje. Ino we Wiydniu! I musza wōm pedzieć, a ździebko sie na tym znōm, te wina mogōm konkurować z mozelskimi czy reńskimi winami. A już ichni Eiswein to je taki sōm dobry jak wszyjske kanadijske wina zbiyrane i presowane kej sōm jesce zamrōżōne.
Nō, i rzyknijcie mi ino, jak tyn tyski grof (ło tym mianie deczko niyskorzij) miŏł poradzić do łostatka sztudiyrować we tym Wiedniu? Nō, jak?
Nŏjprzodzij żōł we zabranyj familiji we Tychach ale pierōnym ci mu sie tam mierzło, a świat wŏbiōł uciechōma. Bōł ci panoczek Niesiestroj tego świata liplingym. Ludzie we Tychach, kerzy go jesce boczōm łopisujōm ci go tak: strzydniŏ srogi, ło galantnyj fresie, deczko siwych, ufrizowanych wosach, sztramski we sia, wyglōndŏł niy na miastowego chopa a barzij na grofskigo synka tym tuplym, iże sie sōm grofym mianowŏł. Zawdy tyż bōł galancie i szykownie łobleczōny. Nosiōł sie Waldemann richtich po pańsku, gowa bez lato garniyrowŏł frōpowym chelmiskiym jak hamerikōński szauszpiler Clarc Gable a bez zima łoblykŏł hut prōmp ze pariskich zalōnōw. Ku tymu łobuwŏł żōłte sztible. Te szykowniste szczewiki i cŏłke jejigo prziłodziynie to bōł muster dlŏ tyski byamtrōw, kerzy gawcyli na Waldemanna ze letkim łozbawiyniym ale sie starali brać przikłŏd ze łōnego pańskigo byciŏ. Chnetki tyż stŏł sie Waldemann lyjwym zalōnowym, i to niy ino ajuści we Tychach, ale we tych srogszych i szykowniyjszych miastach naobkoło, po łobiuch zajtach szweli, ftorŏ przebiygała za Mikołowym. Gŏdŏł szykowniście po polskimu jak Żeromski, po miymiecki nikiej Tomasz Mann, a po francusku chnet gynał jak Ymil Zola. Mōg ci tyż beztōż wkrōncać sie bez problymu we nŏjlepszyjszŏ kōmpanijo i balōwać za jejich pijōndze. Bo jejigo familijŏ blank niyrada łōżyła na takigo ci „syna marnotrawnego”, utratnego karlusa, ftory poradziōł mocka przetyrmanić.
Nocne balandrōwanie szyndzioła Waldemanna łodgrowali sie zawdy we nŏjszykowniyjszych katowskich restaurantach, kaczmach i szynkach. Problym ino bōł ze wrŏcaniym sie nazŏd do dōm do Tychōw. Nasz wigyjc bōł dyć anō jedzinym monej czowiekiym, ftory miŏł sōndowŏ szpera na jeżdżynie cugami. A to beztōż, co niy miŏł ci łōn zwyku lajstnōńć sie bileta, co wtynczŏs niy bōło tak ajnfach jak terŏzki. Coby wlyjźć na bansztajg trza bōło musowo mieć bilet. Ale tyn nasz kocynder nigdy takigo niy miŏł, miŏł atoli szykownistygo wilczura festelnie napolōnego na szafnerōw. Pies brōnczŏł, Waldemann go prōbowŏł uholkać, szafner sie dyrgotŏł i zawdy ci jakimsik szczysnym cufalym pōn i psiŏk przeszwarcowali sie bez te wyjńście na bansztajg.
Zatym juzaś rest łodgrowŏł sie rajn we cugu, kaj tyn łoklany pasażyr na gapã gniywnym, łozjarganym głōsym, kery niy poradziōł strŏwić prociwu, przezywŏł na szafnera, kery nagabowŏł go ło bilet, iże chnetki bydzie wyciepniynty ze roboty za dociyrność ku dostōjnikōm państwōwym (za kerego Waldemann miŏł rŏd sie podŏwać). Pŏrã razy tyn kōsztik mu sie udŏł, yntlich jednakowōż tyn ci łobciynżliwy pasażyr trefiŏł do gyrichtu, kaj łorzykli dlŏ niygo festelnŏ szpera na korzystani ze usugōw tamesznego PKP. Niy łoznaczô to dyć żysz, coby łōn łodrzyknōł sie po tym wszyjskim smykōw do Katowic. Wrŏcŏł tamstela do Tychōw roztomajtymi autokami. Sprzijaźliwych łōnych posiŏdŏczy poznŏwŏł we katowskich kaczmach i herbergach. Rōłzczasu we nocy zamiyrzŏł wrōcić do chałpy a tu ci jak na łostuda żŏdyn ze przigōdnych kōmpanōw nie miŏł automobilu. Waldemann wywōniŏł wartko, iże przi sōmsiydnim tiszu baluje dyrechtōr ślōnskigo ZOO. Napocznōł tyż głōśno łozprawiać spōłbiysiadnikōm, iże mŏ we chałpie dwie rzŏdke, jedzine we swojij zorcie małupice a skuli tego, co łōn niy ma fachman abo ekszpert, rŏd tōnio je skali. Dyrechtōr ZOO moc sie zainteresjyrōwŏł, ale chnetki tyż dowiedziŏł sie, iże eźli kce kupiźć te afy, to musi sie uzdać zarŏzki, bo łōn, tyn nasz miglanc cugym zarŏzki ło rozwidnioku musi wyciōngnōńć do Berlina. Dyrechtōr uzdŏł, wsiŏd za lynkiyra swojij DKW (dekawki jak tyn autok mianowali) i pojechali do kupy do Tychōw. Tu ci bōło jednakowōż sroge łoszydzynie dlŏ tego dyrechtōra, a to skuli tego, co tyn nasz wigyjc przedstawiōł mu swoja siostra i mamulka,i prawiōł, co ło tych afach gŏdŏł we restaurancie.
Inkszym razym – a wszyjsko to sie dziŏło we festelnie wtynczŏs wywołanym restaurancie „Monopol” kole katowskigo gōwnygo banhowu – poznŏł sie tyn nasz Waldi ze dyrechtōrōma nŏjważniyjszygo potyntata przemysłōwygo, a jako iże powrōt do Tychōw juzaś stanowiōł problym, dŏł do wymiarkowaniŏ skalynie jim pakytu akcjōw tyskigo brōwaru. Wrażyni sprawiŏł take, iże panoczki uwiyrzyli mu na słōwo i wypuściyli sie w drōga, coby we gabinycie dyrechtōra ksiōnżygo brōwaru przisztymplować stanowiynie. Portiyr, kej ino uwidziŏł takŏ sztramskŏ limuzina wpuściōł zarŏzki byzuchantōw na teryn brōwaru. Autok podjechŏł ku dyrechtōrskij wili. Waldemann wkludziōł swojich kōmpanōw do gabinytu, dŏł skŏzać, co idzie wydać polecynia słōżbie i poszŏł spać do swojij chałpy. Kej ino zjawiōł sie richticzny dyrechtōr, dugo ci niy poradziōł spokopić, co tyż te chopy robiōm we jejigo gabinycie.
Bali kej żŏdnego niy udało sie wykminić na podwieziynie autokiym, a taki cufal przidarzōł sie kajsik we 1937 r, wicman dŏwŏł se rada. Do kupy ze jednym wywołanym katowskim dochtorym i niy mynij wziyntym alwokatym uzdali, co wypuszczōm sie na ausflug. Skuli tego, co żŏdyn śnich niy miŏł autoka, wigyjc Waldemann urzōndziōł, iże zarŏzki sie taki autok lajstnie, nŏjlepszij mercydesa. Pokwanckali sie do nŏjbliższyjszygo „autosalonu”. Trza przeca skorzij kupiyniŏ taki autok wyprōbować. Chopy dugo smŏwiali sie eźli wykludzić sie możno do Krakowa abo możno, do Tarnowskich Gōr. Na łostatek stanōło jednakowōż na tym, iże pojadōm do Biylska. Jakōżby inakszij – bez Tychy. Kej przejyżdżali kole tyskigo brōwaru Waldemann dŏł do wymiakowaniŏ, coby duldnōńć jake piwo na kacynjamer, co przijynte łostało ze srogim uważowaniym. Wlejźli do „Parkowyj”, ftorŏ bōła nałōnczŏs szykownistōm i sztramskōm biyrsztubōm. Ōłber niy miŏł żŏdnych wōntpliwōści, iże za rechnōng zabuli ftosik inkszy, niźli stały bywalec, totyż ze rułōm filowŏł kej tyn Waldemann rzyknōł, co musi pōjńść do haźlika i jesce barzij, blank ajnfach polekuśku sie weknōł. Anwalter i dochtōr niy dosik, co musieli zabulić za łobsztalowane piwo, to jesce ku tymu wrŏcali nazŏd do Katowic cugym. Szofer ze tego autozalōnu niy miŏł przeca nŏjmyńszego zamiaru wiyź nazŏd tych „szwindlyrzy”.
Tyn nasz Waldi Niesiestroj – bogać tam – niy straciōł swojij frechowności wrōłz ze nastaniym we Tychach Trzecij Rzyszy. rzecy wszyjske poradziyli po miymiecku, ale bōł to lynzyk ajnfachowy, prolytarjacki. Łōn juzaś gŏdŏł jynzykiym szauszpilerskim. Napocznōł łozprawiać, iże ze wiydyńskich czasōw znŏ sie ze samiuśkim Adolfym – a prŏwdōm sztudiyrowŏł we tym ci samym czasie – i skrōny tego, forszlagowŏł familijōm piyrszych zawiyranych we heresztach powstańcōw ślōnskich, iże za szmiyrgelt powyciōngŏ, wysmukŏ jich ze gestapo. I richtik, prowdōm, dziynka łopowodze i frechowności, chocia bez kōnszachtōw, rōłz abo drugi mu sie udało. I tyn Waldemann yntlich żōł niy ino po pańsku, ale i miŏł mocka pijyndzy.
Ciynżke czasy prziszli na niygo wrōłz ze wydaniym zarzōndzyniŏ, iże wszyjske łobywatele Miymiec muszōm robić. Waldemann uznŏł , co śnim sie to blank niy kupluje – grofy przecamć robotōm sie niy gańbiōm. Tyski birgemajster, miyniōł jednakowōż blank inakszij i kŏzŏł szucmanōm przismycyć miyszkańca, coby łosobiście wrynczyć mu nakaz roboty. Wlademann łodpolōł szriftym do kancylaryji Führera, we ftorym zapewniŏł Adolfa, iże eźli mŏ wiyncyj takich jak tyski birgemajstrōw, wojna na zicher przegrŏ. Terŏzki po czasie gynał idzie ujzdrzić, iże takich birgemajstrōw jak tyn ze Tychōw musiało być mocka. Hitlerowskŏ kancylaryjŏ przikŏzała we łodpedzyniu, niy Waldmannowi, ale samtyjszymu łoddziałowi NSDAP, coby sie gynał przijzdrzało Waldmannowi. Chnetki tyż we Tychach powziyntŏ rozsōndek, decyzjŏ, coby izolyrōwać naparciucha łod społyczyństwa. To, jak miarkujecie, bōł rozsōndek – Auschwitz. I tukej życiowŏ cesta naszygo kocyndra mŏ swōj fajrant. I to gibcij niźli inkszych heresztantōw lagru śmiyrci.
Niy miarkuja eźli Waldi Niesiestroj trefiōł sie we tym lagrze ze mojim Fatrym Jorgym (wiela mi mōj Tatulek łozprawioł ło tym Auschwitz, ale ło tym chopie jakosik niy bocza) alech kajsik wysznupŏł, co tyn nasz tyski grof do łostatka niy straciōł kurażu, niy zapodziŏł swojij grofskij frechowności. Nałōnczŏs takigo ci lagrowego apylu, ichniego ferlyjzongu zrobiōł festelnŏ haja, breweryjŏ samymu Rudolfowi Hössowi. Twiyrdziōł, iże to je srogachne i fōłglowate szajsniyńcie sie i kej kōmandant niy kce, coby go przekludziyli na wschōdni frōnt, mŏ go na doczkaniu skuplować ze kancelaryjōm Rzeszy. Takij frechowności i sorōństwa we tym lagrze żŏdyn sie ani niy spodziŏł. Szef lagrowego kōmanda przerażōny, skamiyniały richtik zaglingŏł do Berlina. Żŏdyn tak po prŏwdzie niy miarkowŏł, co łōn usłyszŏł we suchŏwce, pewnikiym jednakowōż niy bōło to blank nic do śmiychu. A Waldemanna, Waldemara Niesiestroja chnetki zatrzaśli i je ci terŏzki jednōm ze milijōnōw łofiarōw Auschwitzu. Bōło to jakosik bez lato 1943 roka a miŏł ci łōn wtynczŏs szejśćdziesiōnt jedyn lŏt. Mōj Tatulek wylŏz łostatnigo siyrpnia 43 roku, ale to już je blank inkszŏ bŏjka i niy plac i czas na to, coby jōm terŏzki spōminać.
Jejigo styl życiŏ i usmolōno śmiyrć przyjńszli do lokalnyj legyndy. Tameszne Starki i Malulki jesce wiela, wiela lŏt po tyj łoszkliwyj wojnie łosprawiali ło tym tyskim grofie, ło tym Tilu Ojlynszpiglu (Dylu Sowizdrzale) i sztrofowali swojich synkōw i wnukōw, kej piyrszy rōłz we życiu przikwanckali sie ze jakigosik tam chacharstwa i nocnych smykōw:
– Ja, ja żyj tak jak Waldemann, to i fajrant, szlus bydziesz miŏł jak tyn tyski grof.
Nō ja, bōł to na isto richticzny Ślōnzŏk, nasz chop ze kwi a kostyrōw.
Suchŏłech kejsik (niy tak dŏwno) jednego wywołanego szauszpilera Bernarda Krawczyka i stopierōńsko mi sie zdała jedna Łōnego łozprŏwka, a tak prŏwdōm ryjda, mōnolog ło Jejigo babeczce. Jŏch to ździebko zwekslowŏł, deczko przipasowŏł do mojij Haźbiytki i tak to terŏzki rzykna.
Moja babeczka je już tyż – jak jŏ – małowiela zwiykowanŏ. I chocia jesce robi we takim priwatnym knapszafcie, to ale przilazuje do chałpy niyskoro na lodwieczerz festelnie zmŏchano, diosecko usiotanŏ. I zawdy wtynczŏs rychtuja wieczerzŏ, zatym nalywōm woda do badywanny i kej łōna je już po wszyjskim, idymy opaternie do izby, coby kuknōńć na telewizyjŏ abo ino deczko na zofie, na szezlōngu kapka dychnōńć.
Kejsik nale moja Haźbiytka spytała, poprosiōła mie, cobych jōm tak opaternie, libeźnie podrŏpŏł po plecyskach. Bōłech deczko zgniyły wtynczŏs i niy za tela łōnyj sie te moje drŏpanie zdało.
– Mōgbyś to jakosik tak ze gyfilym robić! – pedziała ździebko niyrada. – Abo niy łobrzinej pazurskōw do samyj skōry, bo mie ino szlichtujesz, głŏskŏsz, a jŏch kciala cobyś mie podropŏł… mie tak je niyskorzij dobrze.
Wōl niy wōl (a niy mōm rŏd mieć dugich pazurskōw) poszŏlech do miasta, coby sprawić sie takŏ drzewniannŏ, bambusowŏ dropaczka. Sōm take dinkse ino trza lecy kaj posznupać. Nawiydziōłech pŏra roztomajtych składōw, a przi tyj przileżitōści wysłepŏłech pŏra lagōw biyru i naszŏłech yntlich na łostatku takŏ kracbyrsta, drŏpacka. Nad gysztelami, nad fachami we tym składzie stŏło napisane:
„Eźli ckni ci sie, tynskno ci do uczucia bezgranicznygo szczyńściŏ?
Sprŏw se naszŏ nowŏ drŏpacka,
kerŏ łodszpanuje Cie łod gowy do piyntōw.”
Nō, tōż lajstnōłech sie ta kracbyrsta, prziszŏłech do dōm i niy poradziōłech sie doczkać na moja Elza.
Nō, i niyskoro na lodwieczerz, po wieczerzy moja starŏ siadła sie na zofie a jŏ napocznōł ci jōm opaternie i ze gyfilym drŏpać po jeji plecyskach…
– Ło ja, Ojgyn, ja… niy ustowej…
– Jesce, jesce… barzij do lewa… terŏzki dobrze nale siōngnij gymbij… ja, ja… jezderkusie… ja… deczko mocnij… jesce, jesce… niy ustŏwej Ojgyn. jesce, jesce trocha nizyj… mocnij…. wyżij… ja, ja… ino dak dalszij…
– Jak mie ci je terŏzki dobrze, jakŏ jŏch je terŏzki łodszpanowanŏ, łotychniōnŏ!
A, iże miyszkōmy we takim betōniŏku pewnikym sōmsiŏd to wszyjsko na wieczōr słyszŏł, bo ło szaroku łapnōł ci mie za knefel łod wesy i ze pōdziwym napocznōł:
– Nō, panie Ojgyn, tego bych sie po wŏs, we waszych latach niy spodziŏł.. niy, blank bych sie niy spodziŏł!
Nō, jak sie chopy za modu szporowało, to terŏzki na starōść jesce cosik sie do, do zrobić, prŏwda?
Niydŏwno dzieckōm napoczli sie feryje. I kejsik tak niyskoro na łodwieczerz jedna mamulka kukła do izby swojij ceruszki i ujzdrzała na zofie listecek we ftorym stŏło tak:
Moja roztomiyłŏ Mamulko!
Yntlich mōmy już szlus ze szulōm. Dlō mie już na… zawdy. Łod pierōnym dŏwna przaja jednymu karlusowi i uzdalichmy śniym, co terŏzki już na zicher drapsnymy, pitnymy łod naszych łojcōw. Jŏ miarkuja, iże tobie by sie to niy zdało, ale łōn ci je taki caubrowny, taki szmelcich! Te jejigo wyżgane na ciyle łobrŏzki, te wrajżōne bele kaj piestrzōnki, ringi… A tyn jejigo motorcykel!
Ali (bo tak mianuje sie tyn mōj szac) miyni, iże jazda na tym motorcyklu we chelmisku to stopierōński grzych. Tyn Ali je na mojim pōnkcie do łostatka pofyrtany, blank ferikt. Gŏdŏ, iżech to jŏ go retła, bo tyn ankohol, to by go na zicher na łostatku zakatrupiōł…
Aha…, i nŏjważniyjsze! Bydziesz miała mamulko wnuka! Takŏ jeżech rada! Kamrat mojigo Alego mŏ ci kajsik we lesie maluśkŏ drzewiannŏ chałupka. Jōm ino trza deczko wyrychtować, i niy ma we tyj chałpie ani światła, ani wody, ale to bydzie tyn nasz nowy dōm. I niy trŏp sie mamulko! Bydymy mieli ze czego żyć. Tyn mōj szac Ali mŏ fajnistŏ, wybōrnŏ idyjŏ, szykownisty pomys. Bydymy do kupy uprŏwiać „marihuana” i sprzedŏwać jōm na miyście. Mŏ ci być ze tego pierōńskŏ kupa pijyndzy! Takŏch je ci rada! Ino sie mamulko niy trŏp, prosza! Chnetki już mi piźnie śtyrnŏście lŏt i na isto moga już przecamć dŏwać na sia pozōr. Mōm ino nŏdziyja, iże chnetki wypokopiōm mōndroki jakŏ szczypiōnka na AIDS… Alymu by to festelnie mōgło spōmōc…
Twoja roztomiyło cerzicka!
Aha! Na łostatek! Wszyjsko to sōm mamulko duperszwancwe i belakwastry. Wszysko to je jak wjechać ryczkōm pod łōżko!
Jeżech u Kristy, łoglōndōmy telewizyjŏ, i grōmy na kōmputrze. A jŏ ci kciałach wystawić, iże sōm gorszyjsze zachy niźli tyn mōj cŏjgnist, te moje cynzōrki, ftore znŏjdziesz na mojim nachtiszu! Kusiolki!
Rōłzczasu jedyn forzicer, dupny pryzes spōłki giyłdowyj przizwŏł swoja zekrytarka i rzōńdzi:
– Paniczko Rŏłzelko, jadymy na szlustydziyń na ausflug do Czechōw.
Winszuja sie, cobyś dziołcha zarŏzki sie pakowała.
Zekrytarka, kej ino prziszła do dōm łoznŏjmiōła to swojimu chopowi.
– Ernst! Jŏ jada ze mojim szefym na dinstrajza, na delegacyjŏ. Boroku, bydziesz muziŏł se jakosik dŏwać rada sōm we chałpie.
Chop wartko glingŏ ku swojij kōchance, swojij frajyrce:
– Wiysz Erna, je dobrze. Starŏ wykludzŏ sie ze swojim szefym na cŏłki szlustydziyń, zabawiymy sie tōż tyż malowiela!
Ta frajyrka, rechtōrka matymatyki we gymnazjōm dlŏ synkōw w te pyndy glingŏ ku swojimu szkolorzowi:
– Jorguś, jŏ byda bez cŏłki zapiōntek, cŏłki szlustydziyn festelnie zajimanŏ. Twoje korypetycyje sōm łodkŏzane, niy bydzie łōnych.
Szkolorz, festelnie rŏd zwōni do starzika.
– Ōłpa, niy mōm korepetycyjōw beztōż tyż moga ku cia we tyn szlustydziyń sie przikludzić.
Starzik-pryzes glingŏ do sojij zekrytarki:
– Rōłzelko ty moja roztomiyło nasz ausflug musi być łodwołany, pojadymy na drugi tydziyń.
Zekrytarka zarŏzki tyż zwóni ku swojimu chopowi:
– Ernt! Mōj szef łodwołŏł ta dinstarajza, ta delegacyjŏ.
Chop zwŏni ku swojij frajyrce:
– Erna! Kurwa! Moja starŏ łostowo we chałupie. Ze naszygo dupczyniŏ psinso.
Zarŏzki tyż ta frajyrka glingo do swojigo szkolorza i rzōńdzi:
– Te twoje korepetycyje bydōm ło dziesiōntyj przed połedniym we sobota!
Tyn szkolorz wartko do swojigo ōłpy:
– Starziku, szulsztŏndy jednakowōż bydōm… niy moga wkarować do cia!
Dziadek-pryzes do zekrytarki:
– Moja roztomiyło Rōłzelko… jadymy, jednakowōż na tyn szlustydziyń wykludzōmy sie na ausflug!
Rōłzczasu jedna zwiykowanŏ dama przilazła ku Deutsche Bank ze tasiōm pŏlnōm pijyndzy. Podlazła ku szteli i poprosiōła ło priwatnŏ rzecz ze prezesym banku, bo kciała dlŏ sia łozewrzić kōnto.
– Muszōm łŏni panoczku miarkować, co idzie mi ło srogachnŏ suma pijyndzy. – rzykła ta istno do byamtra.
Po dugotwałych dyskusyjach dali zwōlŏ starucnyj paniczce trefić sie ze prezesym, bo – tak prŏwdōm – klijynt nasz pōn.
Prezes spytŏł sie ło wiela to pijyndzy sie rozłajzi, wiela to tyż ta starucnŏ ōłma kce wpłacić do banku.
Zwiykowanŏ paniczka łodpedziała, iże idzie łōnyj ło 50 milijōnōw ojro. Zatym łozewrziła ta swoja tasia, tyn jeji koferek, coby tego istnego przeprzić, iże to je na zicher prŏwda.
Ganc ajnfach interesowny prezes pytŏ ło pochodzyni tych pijyndzy:
– Roztomiyło paniczko, jeżech festelnie zadziwany takōm ilōściōm pijyndzy, jakŏ mocie przi sia. Jakeście to paniczko erbli?
Ta klijyntka ze rułōm łodrzykła:
– Blank ajnfach. Mōm rada sie wetować!
– Idziecie ło weta? – pytŏ prezes. – Nale ło co sie wetujecie?
Zwiykowano damulka łodrzykŏ:
– Nō, cōż, terŏzki wszyjsko je myjglich. Na tyn przikłŏd moga sie wetnōńć swami panoczku prezesie ło 25 tysiyncy ojro, iże wasze panoczku jajca sōm śtyrykańciate!
Prezes sie ino lachnōł festelnie i pedziŏł:
– To przecamć je festelnie wicne! Na tyn szimel niy mōglibyście paniczko nigdy tak wiela zarobić.
– Nō, cōż, przecamć pedziałach, co we tyn szimel zarobiōłach moje pijōndze. Sōm łōni fertik wetnōńć sie ło to symnōm?
– A już-cić… wetna sie! – łodpedziŏł prezes ( w kōńcu szło ło mocka pijyndzy). Wetna sie swami paniczko ło 25 tysiyncy ojro, iże moje jajca nie sōm śtyrykańciate!
Starszyjszŏ paniczka łodpedziała wrōłz:
– Nō, tō wetlichmy sie , ale skuli tego, co idzie ło srogachne pijōndze, musza spytać eźli moga przijńść jutro ło dziesiōntyj ze mojim anwalterym, alwokatym, coby sprŏwdzić nałōcznie i przi świadku?
– Ja, moge być, iże sprŏwdzymy to jutro!
Bez cŏłkŏ noc prezes bōł niymożebnie snerwowany i przetrŏwiōł mocka godzinōw na sprŏwdzaniu, eźli jejigo jajca sōm jak przinŏleżi. Łobadowŏł je ze kŏżdyj zajty. Na łostatku przi spōmożyniu gupigo testu bōł 100 % isty, iże wygrŏ weta.
Na drugi dziyń ło rozwidnioku, ło dziesiōntyj prziszła do banku ta zwiykowanŏ paniczka ze jeji anwalterym, ze jeji prawnikym. Przedstawiōła łobiuch chopōw i tuplowanie powtōrzōła, iże idzie ło weta, kerego stŏwkōm je 25 tysiyncy ojro.
Prezes przichwŏlōł wetowanie ło to, iże jejigo jajca sōm śtyrokańciate.
Starszŏ damulka kŏzała prezesowi spuścić galoty. Prezes spōściōł, zwiykowanŏ damulka gynał łobadała te prezesowe jajca, spytała jesce eźli moge tyknōńć tych jajec.
– Dobra! Tykejcie, bele wartko, 25 tysiyncy ojro je tego we wercie. Zwiykowanŏ paniczka kukła rōłz jesce, pomacała gynał prezesowe jajca…
Wtynczŏs prezes uwidziŏł, co tyn anwalter zwiykowanyj paniczki piere palicōm ło ściana. Kuknōł na ta zwiykowanŏ damulka i pytŏ sie jōm:
– A rzyknijcie mi paniczko po jakymu tyn wasz prawnik, tyn wasz alwokat tak piere palicōm ło ta ściana?
– Anō, wiedzōm łōni, jŏch sie ze mojim alwokatym wetła ło 100 tysiyncy ojro, iże dzisiŏj ło dziesiōntyj z rańca byda dziyrżōła we mojich gorzściach jajca samego prezesa Deutsche Bank!
Jŏ już we mojich artiklach, roztomajtych łozprŏwkach, mocka pisŏł ło piastowaniu ale i wyćwice, jake sie przinŏleżōm dzieckōm, i niy ino jim. Pisŏłech na tyn przikłŏd ło tym we gyszichtach: „Jak niy być sorōniym” i „Eźli potrza modziokōm wyćwiki”. A dzisiŏj połozprawiōm sam ździebko ło piastōwaniu dziecek, ło jejich chowaniu.
My sōm wszyjsko przecam dzieciŏ tamtych łojcōw, łojcōw ze piyrszyj pōłowy dwadziestego wiyku. Tōż tyż posuchejcie jak to bōło:
Jŏ, moje braciki i rest śpikoli ze naszyj hulicy, przetrŏwiylichmy te nasze dzieciynctwo na łobrzyżach miasta, kajsik na kraju dziydziny i bele kaj. Bylichmy chowane na taki szimel, ftory psychologōm śni sie zaobycz we fachmŏńskich sumeryjach. Na te bogi, nasze łojce blank niy wiedzieli, iże sōm „patalogicznymi” łojcami dlŏ swojich dziecek. My tyż niy miarkowalichmy, iże sōmy „patologicznymi” dzieckami. W tyj słōdkij niywiydzy prziszło przetrŏwić nōm we cŏłkości nasze dzieciynstwo. I terŏzki spōminōmy ze mankulijōm nasze pofyrtane lata 50-te i 60-te.
Wszyjske my przinŏleżeli do zidlōngowyj rojberbandy i mōglichmy bawić sie, używać na roztolicznych samtyjszych budowach. Kej we platfus wbiōł sie papiok abo szpymŏl, mamulka go wyciōngali i dezinfekiyrōwali bolok wodōm ze kali. Na drugi dziyń juzaś targali my na ta budowali dalszij sie bawić. Mamulka niy dyrgotali ze strachu, iże sie pozabijōmy. Wiedziała, co tatulkowy pŏsek gynał poradzi nauczyć wszyjskich regli bezpieczyństwa na placu.
Niy wszyjske bajtle, spikole łajziyli do ochrōnki, ale żŏdne tyż łojce niy tropiyli sie, co bydymy – jak to sie terŏzki szykownie gŏdŏ – uniyskorzyni we łozwoju. Żŏdyn tyż niy lŏtŏł za nami ze copkōm i halstuchym, i niy sprŏwdzŏł eli my sie za tela niy zgrzŏli.
Ze wszyjskimi syjzōnowymi chorōbskami zmŏgała sie naszŏ starka. Do jeji ringowaniŏ sie ze gripōm bōł knōbloch, tyj ze szpritym i rubŏ pierzina. Dziynka tymu nigdy niy stwiyrdzōno u nŏs zapolyniŏ puc abo anginy. Bali dochtōr tyż u nŏs niy bywŏł, tedyć tyż niy miŏł szanzy nic stwiyrdzić – stwiyrdzali to zawdy starka. I żŏdyn tyż by sie niy łopowŏżōł zawrzić starka do heresztu za rŏczynie dziecek szpritym, nŏlywkōm na szpricie.
Do lasa deptalichmy zawdy, kiej ino mieli my na to szkrabka. Jedlichmy brusiny i bery, na ftore najscali skorzij sorniki abo ryżokudły. Mamulka sie niy tropiyli, iże wećkŏ nŏs jakisik wilk, iże zarażymy sie ściykliznōm abo kajsik skapnymy, zatrzasnymy sie. Kiej my sie tam już zaklechtali, tōż tyż i nazŏd pewnikiym wrōcymy. Powrōt po śćmiywku bōł nadgrōdzōny… starzikowym pŏskym ze koplōm ze drugij wojny światowyj.
Kiej juzaś sōmsiŏd łapnōł nŏs na habiyniu jabek, sōm wymiyrzŏł nōm sztrofa. Sōmsiŏd niy gorszōł sie na pichniynte jabka, a łojciec niy gorszyli sie ło zastōmpiynie go we łobowiōnzkach wychōwawczych. Niyskorzij łojciec ze tym sōmsiadym szli – jak zawdy – na laga piwa.
Żōdyn tyż ci nōm niy pōmŏgŏł we łodrŏbianiu zadaniŏ dōmowygo kiej już napoczli my pyndalować do podstawōwki. Łojce stwiyrdzali, iże kiej już łōni skōńczyli szkoła, to tyż niy muszōm ku nij nazŏd wrŏcać.
Bez lato fyrtali my na rynerōwach, abo na inkszych kołach nad rzyka abo jakisik rybniŏk. Majoryntne nŏs blank niy wachowali. Żŏdyn tyż snŏs sie niy utopiōł, bo kŏżdy tyż poradziōł pływać, i niy potrza mu bōło szpecijalnych lekcyji, coby sie tego knifu naumieć.
Bez zima juzaś łojce bajstlowŏł nōm szlichtada za kōniami (u mie to bōło za starōm warszawōm). I zawdy ci tyż łōne ze uciychōm na skryntach urychlali, brali szwōng. Lecy kedy tyż sōnki, nasze rōłle zahŏczyli ło strom, grōdka lebo pot i wtynczŏs ślatywali my na ziym. Żŏdyn niy ślimtŏł, chocia wszyjske my sie deczko strŏchali. Majoryntne niy miarkowali ku czymu sōm łochrōniacze abo helmiska. Kalnioki, zole, zadrŏpniyńcia i boloki byli u nŏs blank ajnfachowym zjŏwiskym a szkolny pedagōg na isto niy posywŏł nŏs skuli tego do familijnego psychologa.
Żŏdyn nōm niy łoznŏjmiōł jak wybrać nōmer na MO, coby kapnōńć na łojcōw, coby jich zakapować. Na przecamć, radzi by my skorzystali ze tyj wiydzy. Nō ja, pŏsek bōł wteda dobrōm pōmocōm didakticznōm, a policyjŏ zajimała sie ino zachami majoryntnych, abo rapsikami i chacharami.
Swoje modziokowe zachy załatwialichmy ajnfachowōm hajōm, szarpackōm na szachcie abo na pniokowych pasiōnkach. Łojce trzimali sie łod tego pozdaleku. I żŏdyn snŏs niy trefiōł skuli tego do cuchthauzu, do poprawczŏka.
We sobota na łodwieczerz łostŏwalichmy same dōma, łojce wykludzali sie kajsik do kina abo tyjatru. I blank niy potrza nōm wtynczŏs bōło kindermyjdli, bo przecamć po cŏłkim dnioszku przetrŏwiōnym na placu, tak by tak szli my moreśnie nynać.
Psiŏk łajziōł snami, i to blank bez hōndelajny i malkorba. Wysrŏł sie kaj kciŏł, jscŏł kaj kciŏł i żŏdyn nŏs skulitego niy absztychowŏł, i niy żduchŏł. Rōłz tyż przisznalowalichmy go licōm łod żelŏzka i pokwanckalichmy sie śniym na szpacyr, coby markiyrować „szanōwne państwo” ze pudlym. Niyskorzij juzaś łojciec zabindowŏł nŏs, skrymplowŏł sznōrōm i tyż wykludziōł nŏs na szpacyr. Zwrōciyli my wartko tymu psiŏkowi słeboda na zawdy; niy bōło wtynczŏs jesce u nŏs rasōw psōw-zabōjcōw. Mōglichmy ale tykać wszelijakŏ roztomajtŏ gadzina, wszyjske naobkoło zwiyrzŏki. Żŏdyn niy miarkowŏł tyż blank, co to sōm chōbska łodzwierzynce.
Same tyż jscalichmy na dworze. Bez zima trza bōło jscać zadkiym do wiatru, coby sie do imyntu niy łobejscać abo sie ciulika niy przeziōmbić. Kŏżdy bajtel to wiedziŏł. Nō przecamć, jakōż by inakszij, żŏdyn snŏs tyż niyskorzij niy łoszpluchtŏł ryncyskōw.
Starŏ sōmsiŏdka, ftorŏ mianowalichmy szandarōm abo chyrpōm, gōniōła nŏs krykōm. Ciyngiym tyż łajziōła bele kaj na nŏs skargować. Łojce ale kŏzali nōm sie ji kłōniać, i gŏdać pozdrowiōny, i smycyć jeji sprawōnki. Wszyjskim starym heksōm musieli my gŏdać pozdrowiōny, a kŏżdy majoryntny poradziōł na nŏs te pozdrowiyni wymusić.
Starzik dŏwali zwōlŏ, coby my sie mōgli sztachnōńć sie jego fajfkōm. Zatym głōśno sie chichrali, kiej powykrziwiali ci sie nōm gymby. Łod tego czasu trzimalichmy sie pozdaleku łod tyj fajfki. Skŏkalichmy ale radzi ze balkōnu na łodlygłōść. Chiby, pucōwa niyskorzij spuściōł nōm sōmsiŏd… łojciec postawiōł mu ale dobrŏ laga w szynku.
Do szuli (niyftorzi, jŏ niy) musieli deptać i pōłtora kilomyjtra piechty. Łojciec twiyrdziōł, co miyszkōmy k’tymu poblisku, blank kole, bo łōn musiŏł pyndalować i bez piyńć kilomyjtrōw. Żŏdyn ale nŏs nie łodprowŏdzŏł ku szuli. Kŏżdy gynał wiedziŏł, co przinŏleżi deptać lewōm zajtōm hulicy, i niy lza wlazować pod autoki, bo juzaś bydōm dōma chiby jak sto dioskōw.
Spōłczulichmy, użŏlalichmy sie nad kamratym ze naprociwka, bo łōn musiŏł pyndalować do muzycznyj szuli (jŏ tyż, jŏ tyż musiŏł). Bōł ino piyńć lŏt stary. Łojce inkszych dziecek byli łoburzōne tryźniyniym i krziwdowaniym bajtla we tym wiyku… My tyż!
Warzylichmy sie „łobiady” ze dyszczōwki, piŏsku, trōłwy i bōncu. Ale tyż łobjŏdali my sie starcynnym kołoczym ze posypkōm do bezprzitōmnōści i tyż żŏdyn nie rachowŏł nōm kaloryji. Żuchlalichmy jedyn kaugōmin na zmiana bez pŏrã dni i żŏdyn sie niy brzidziōł. Ćkali my tyż do łozpuku niyłoszpluchtane ōłbsty direkt ze stromōw i słepali my woda ze ulicznyj plōmpy kole naszyj „Siedymnŏstki”. Żōdyn skuli tego niy kipnōł, niy umrził.
Ale bez cŏłke dzieciynctwo żŏdyn nōm sztyjc niy gŏdŏł, iże sōmy ciacianymi janiołkōma. Majoryntne gynał miarkowali, iże bydymy sie tōm gŏdkōm gańbić. Musielichmy ale kusikować starŏ tanta we lico na pōwitani – bez ślimtaniŏ, i bez wyciyraniŏ fresy rynkŏwym. Żŏdyn tyż nie bawiōł sie ze starkōm, kindermyjdlōm abo mamulkōm. Do wszelijakich gracek mielichmy sie wzajym. Żŏdyn tyż ze majoryntnych niy chrōniōł nŏs przed złym światym. Kiej szlichmy sie bawić, musieli my se dŏwać rada same. I mielichmy, pniokowe bajtle, ino pŏrã regli i mustrōw do spamiyntaniŏ, dlŏ wszyjskich jednake. Łokrōm nich, słeboda bōła naszōm włŏsnościōm. Wychowywali nŏs, dŏwali nōm wyćwika tyż sōmsiŏdy, stare heksy, cufalowe przechōdnie i kamraty ze starszyjszyj klasy. Łojce ale tyż chyntliwie przijimali hilfa cufalowych wychōwawcōw. I Wiycie! Wszyjske przeżylichmy do siela, a żŏdyn niy trefiōł do heresztu.
Niy wszyjske sōm bildowane, niy kŏżdy sztudiyrowŏł na uniwerzityjcie, ale kŏżdy snŏs mŏ swōj fach w gracy. Niyftore łobabiyli sie abo wydali, i dziecka wychowujōm podug… modernych terŏzki pouczkōw psychologōw. Blank niy łopowŏżyli sie być… „patologicznymi” łojcami. Ja, ja sōmy już terŏzki mocka barzij „ucywilizjyrōwane”.
My, dziecka ze naszego familokowego placu, przajymy naszym łojcōm za to, iże wtynczŏs jesce blank niy wiedzieli, jak przinŏleżi nŏs, he,he,he „dobrze” wychowywać. To dziynka niym przetrŏwiyli my nasze mode, smarkate lata bez ADHD, bakteryji, psychologōw, zecniōnych kindermyjdli, żłōbkōw, zawrzitych szpilplacōw i szulsztōndōw balytu.
A nōm sie sztyjc wydŏwało, co nōm łojce i wszyjske majoryntne wszyjskigo brōniōm i do łostatka wszyjsko szperujōm!
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ban_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pap_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn