Nó, tóż mómy już chnetki szlus ze tym, zawdy zimowym, miesióncym lutym. We pióntek napocznie nóm sie marzec, a mie – blank niy miarkuja po jakiymu – spómniôł sie marzec 2003 roku, kiej ci to we Bytóniu (sto pierónów, i to na Wesołyj) łobalyła sie chałpa, taki trzisztokowy familok. Ludzie tam, a ku tymu niyborzóntka-dziecka, ślecieli za złómanie karku aże do pywnice. Tak prôwdóm, to ci sam u nôs na tym côrnym Ślónzeczku niy dziwota. Niy piyrszô to, i niy łostatniô chałpa, ftorô sie zbulyła, i to niy ino we Bytóniu. Ze dwadzieścia-trzidziści lôt tymu nazôd tómpło ci u nôs we Chorzowie i tyż gynał przi Pudlerskij, dwie chałpy praskli, a niy gôdóm sam już ło tym, iże po telkim tyrpniyńciu to i jesce gaz szpryngnół inksze dwie lebo trzi chałpy.
Bo to wszyjsko bóło tak: Jakiesik dwiesta pora lôt tymu nazôd napoczli ci sam u nôs na Ślónsku bajstlować, sztalować, nôjprzodzij gruby, a niyskorzij roztomajte werki. Fto tak na isto poradzi gynał porachować wiela my sam mieli grubów i wiela werków? Przeca kôżde miasto miało swoja gruba i swój werk. A byli i take, kiere mieli po dwie-trzi gruby lebo dwa werki, abo i jedne i te drugie do kupy cuzamyn. Wiym, iże wszyjskie poradzicie u sia to wyrachować, toć tyż styknie, iże rzykna, co we Chorzowie byli nôjprzodzij trzi gruby i dwa werki. Terôzki już niy ma żôdnyj gruby (chocia jesce pod samiuśkim naszym miastym fedrujóm, ino niy tak jak kiejsik, i majóm jedna nazôd łozewrzić). A werki? Nó jes ci „Kościuszko”, kierô dôwnij mianowali „Królewsko Huta”, „Königshütte”, „Piłsudski”, ze kieryj terôzki uplóncła sie szpotlawô cera „Huta Królewska” (a to skuli betków, kiere dyrechtory brali na borg, a wszyjskim tym angyjberóm ze Warszawy bóło ganc egal, co sie bydzie dalszij dziôło) – już plajtła. Zbajstlowali ci tyn werk we samym pojstrzodku dziedziny, kole wsi Chorzów, i niyskorzij wyszykowali naobkoło piyrwyjsze miasto Królewskô Huta. Na isto bóło ci to (i jes) jedyn taki plac na świycie, kaj nôjprzodzij bół werk, a dziepiyro niyskorzij wele niego, naobkoło postawiyli srogie miasto. Styrcy możno jesce ta dôwniyjszô „Bismarkhütte”, ale jak dugo jesce tam bydóm walcować, to diosek jedyn wiy.
I to, co przitrefióło sie we Bytóniu, moge sie przidarzić wszandy, i we Wiyrku, na Lipinach lebo Chropaczowie, we Chorzowie, nó i we Bytóniu tak jak terôzki. Nó ale, ludzie samstónd zawdy mieli na to medikamynt, coby ino sie ciyngiym niy ałfryjgować. Ta medicina to bół szpac, to byli wice, to byli roztomajte do kupy samtyjsze wigyjce i kocyndry, kiere poradziyli ludzi uholkać, łozchichrać do imyntu. Wice i powiarki, fto jich niy znô, niy spokopiół. Przeca w nich jes wszyjsko, i te côrne zajty żywobyciô na tyj ziymi, ta sztyjc utropa babeczek eźli wyjńdzie na wiyrch ze gruby jeji chopecek, eli – nikiej tela inkszych – łostanie tam na dole, lebo go lajchyntryjgry przismycóm do dóm we papiyrzannym miechu. Nale tyż i te szpasobliwe cufale, ło kierych, kaj sie ino zyjńdzie poruch Ślónzôków, ciyngiym łozprawiô. Choby na tyn przikłôd taki:
Bóło ci to jesce za Giyrka. Sjechôł ci łón na dół na gruba, zakludziyli go na przodek (coby bele kaj niy wlazowôł) a tu łoroz łón kukô a śtyruch hajerów, nó, możno śleprów pyndaluje na kaca tam a nazod ze karóm. Tela ino, iże tak kara bóła durch próznô. Zahaltowôł jich tyn Edek i padô:
– A rzyknijcie mi ino, po jakiymu wy tak sztyjc lôtôcie ze tóm próznóm karóm?
– Jerónie, panoczku, a wiedzóm łóni, iże sam dzisiôj mô sjechać jedyn ważny angyjber i beztóż mómy taki zapierdol, take bakanie, iże niy ma czasu, coby ta kara nafolować!!
Wteda sie cheba napoczło miyniynie, iże te fedrowanie bóło nôjważniyjsze. I czy na wiyrchu tómpało, telepało i dyrgotało chałupami, to już niy bóła takô dlô nich utropa. Już wteda krajzowała takô gyszichta po roztomajtych grubach:
Te wszyjskie pampónie, kiere sam na nasz Ślónzek za robotóm przicióngli blank niy wierzyli we tych roztomajtych Skarbników i inkszym grubiannych skrzôtów. I kiejsik ci dopadło take cosik jednygo takigo łochyntola. Łozprawiôł to Jółzel łod Gmyrcynyj, kiery na grubie, u nôs na „Marynie” pôra lôt przebakôł. Robi ci tam tyn istny mało-wiela, a sam łorôzki jak ci coś niy prasknie, jak cosik niy tómpnie. Jesce słychać take fucynie, dychanie choby ci fto by miôł dychawica. Mrowce ci mu po gnyku napoczli tyrać. Spómnieli mu sie wszyjskie łozprôwki starych hajerów ło tych roztomajtych stroszkach, kiere sztyjc i jednym ciyngiym napasztujóm berkmónów, a to ło śniôdanie, a to ło cygareta, ślypia jim bydóm blyndować i jesce takigo niydowiarka kajsik na charpyńci wykludzi. Kiej sie to łón ino, spómniôł, pociep ta karbidka, barbóra i dôwej pitać kaj zdrzałe mlyko rośnie. Gzuje, tak i gzuje a tyn stroszek za niym. Co łón gibcij, to i barzij wartko tyn „szkarbnik”; co łón dalszij, to tyn stroszek blank mu już na plecyska dychô. Dopyndalowôł ci tak do filôra i dalszij już niy poradziół. A tyn, co za niym gzuł, tyż zafucany padô:
– No, dobrze, iżech wôs yntlich trefiół, iże wôs dopôd ! Wyście jesce towarzyszu skłôdekna PZPR niy zapłaciyli ????
Nó, i fto mi terôzki rzyknie, iże szkarbników ci na grubie niy bóło?
Nale, to bóło ździebko dlô szpasu i terozki deczko ze inkszyj zorty.
Kiej my sóm przi Bytóniu, to mi sie spómniało, co stare ludzie zawdy łozprawiali ło roztolicznych podziymnych sztrekach, chodnikach i szpóngach, kiere nikiej pajynczyna, szinyngywyjga wyrómbali za dôwnego piyrwyj we sztramskim piaskowcu pod côłkim Bytóniym. Wyrojmowali to jesce we strzydniówiyczu, coby nôjważniyjsze stawiynie w mieście ze sia pometlać, poficować skuli tego, coby przi jakijsik nôgłóści, kiej na isto bydzie gyferlich, ludzie by sie mieli kaj skukać, kaj skludzić wszyjsko, co sie ino dô. Gôdało sie zawdy ło szpóngach, kiere cióngli łod Wzgórka św. Małgorzaty (Margotberg) do kościoła św. Wojciecha i dalszij do dôwnego magistratu ze laskiym „Goj”. Take sztreki szli tyż łod kościoła Mariackigo i ze Sroczyj Góry. Te wszyjskie sztele byli tyż, coby dôwniyjsze bytómioki mieli kaj skludzić jôdło i inksze roztomajte łobiyli, taki forant przi wojnie, abo jakisik ruchawkach. Ze czasów, kiej jesce Bytóń „strzybnym miastym” mianowali, łostali wywołane „Pywnice Gorywodów” przi dôwniyjszym bytóńskim rynku. Jesce moja Starka Ana berali, (łóni byli ze Logiywnik) i mieli to za isto, iże we tym kościele Nôjświyntszyj Marii Panny, przi rynku we Bytóniu, na organowym pawlaczu bóła we murze dziura, ze lewyj strony zawiyranô na diosecko sztabilne wróta ze kutego żelazła. Gôdali tyż, iże za tymi dźwiyrzami, napoczynali ci sie take ceglanne słody, kiere cióngli do podziymnygo przyjńścia. Poczóntek tyj sztreki bół sam we kościele, a kóniec hań za Rozbarkiym na tyj ichnij Sroczyj Górze. Jak tam bóło, tak bóło, papióry sie bez lata potraciyli i styknie, iże gôdali dôwniyjsi ludzie, co przed wiekóma cudze rabsiki napadli na miasto i kcieli sie zbogacić, tamesznych ludzi zaszlachtować a côłkie goldowe, kościylne nôczyniô zarabować. Ichni, bytóński farorz w te pyndy, wartko pogzuł do marijackigo kościoła, wrółz wycióng ze tabernakulum mónstrancyjô ze Przenôjświyntszym i podziymnóm sztrekom citnół ze miasta i skukol sie we lesie kole Bytónia. Retnół tyn farorz sakramynta a niyskorzij doczkôł tam, aże rabsiki ze miasta poszli fórt. Niyftorzi to i kcieli tam pod ziymióm tyż nojńść jakiesik skarby. Na côłkô ale pamióntka pôra razy bajstlowali póńtowanie tom cestóm, kieróm szôł tyn farorz na ta Sroczô Góra. Miana tego farorza tyż ci już żôdyn niy boczół. Nale kiej ino póntniki, dolyjźli do jednego miyjsca, zawdy gaśli świycki i jakosik tajymnô siyła niy dozwolała dalszij deptać i musie pyndalować nazôd abo jich same cofło do zadku. Możno to wszyjsko bóło i prôwdóm i beztoż niy ino skuli hajerów, skuli gruby we Bytóniu ciyngiym tyrpie i buli chałupy.
Nasze ślónske utropy i uciychy…
Nó, tóż mómy już chnetki szlus ze tym, zawdy zimowym, miesióncym lutym. We pióntek napocznie nóm sie marzec, a mie – blank niy miarkuja po jakiymu – spómniôł sie marzec 2003 roku, kiej ci to we Bytóniu (sto pierónów, i to na Wesołyj) łobalyła sie chałpa, taki trzisztokowy familok. Ludzie tam, a ku tymu niyborzóntka-dziecka, ślecieli za złómanie karku aże do pywnice. Tak prôwdóm, to ci sam u nôs na tym côrnym Ślónzeczku niy dziwota. Niy piyrszô to, i niy łostatniô chałpa, ftorô sie zbulyła, i to niy ino we Bytóniu. Ze dwadzieścia-trzidziści lôt tymu nazôd tómpło ci u nôs we Chorzowie i tyż gynał przi Pudlerskij, dwie chałpy praskli, a niy gôdóm sam już ło tym, iże po telkim tyrpniyńciu to i jesce gaz szpryngnół inksze dwie lebo trzi chałpy.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn