Mongolske rěče
Mongolske rěče tworja w Aziji (předewšěm w Mongolskej, w Chinje a Ruskej, jednotliwa rěč tež w Afghanistanje) rozšěrjenu rěčnu swójbu wot něhdźe 15 poměrnje blisko přiwuznych rěčow z něhdźe 7,5 milionami rěčnikow. Wone so po słowoskładźe jara njerozeznawaja, přećiwo tomu sylnišo po morfologiji a syntaksy.
Mongolske rěče jako podskupina altajskich rěčowWobdźěłać
Mongolske rěče buchu často do genetiskeho zwiska z tunguziskimi a turkowskimi rěčemi stajene a z tymi jako „altajsku rěčnu swójbu“ zjimane. Bjezdwěla wobstajace typologiske a leksikaliske přezjednosće mjezy mongolskimi, tunguziskimi a turkowskimi rěčemi so móžeja tola tež přez wzajomne wobwliwowanje dla rěčnych kontaktow město přez genetiku přiwuznosć wujasnjować. Prašenje genetiskeje jednosće altajskich rěčow je w historiskej linguistice dale dwělomne.
Wažne rěčeWobdźěłać
Jenička mongolska rěč z wjace hač milionom rěčnikow je
- Mongolšćina z 5–6 milionami rěčnikow: (Wonkowa) Mongolska (z toho 2,5–3 miliony Chalcha-dialekt), China (Znutřkowna Mongolska)
Dalše wjetše mongolske rěče su:
- Burjatišćina 450 tysac: Ruska, Mongolska, China
- Ojratišćina 350 tysac: Mongolska, China
- Sarta (Santa, Dongxiang) 250 tysac: China
- Kalmykšćina (Kalmyk) 180 tysac: Ruska
- Mangghuer (Monguor, Tu) 150 tysac: China
- Dagur (Daur, Dahuren) 100 tysac: China
- Ordos (tež Urdus) 100 tysac: China
KlasifikacijaWobdźěłać
Genetika jednosć mongolskich rěčow je cyle njezwadna, wězo bu nutřka struktura tuteje rěčneje swójby – předewšěm tež dla relatiwnje wulkeje podobnosće najwjetšich rěčow, kotrež k wotmjezowanskim problemam wjedźu - na kóždy pad žiwje diskutowana. Tradicionelna klasifikacija do zapadneho a wuchodomongolskeho hłowneje hałuzy, kaž tež do zbytnej kategorije tak mjenowanych nakromnych rěčow bě bjezwuwzaćnje arealnje město genetisce motiwizowana, při tym aktualnej pak nic historiske rozšěrjene rěčow buchu za zakład brało.
Předležeca sylnišo genetisce orientowana klasifikacija bazuje předewšěm na V. Rybatzki, Intra-Mongolic Taxonomy. z J. Janhunen (ed.), The Mongolic Languages. (2003). Ke klasifikaciji bu wobjim leksikaliskich zhromadnosćow jednotliwych rěčow wobkedźbowany.
- Mongolske (15 rěčow, 7,5 Mio rěčnikow)
- Dagur (Sewjerowuchodne Mongolske)
- Burjat (Sewjerne Mongolske)
- Chamnigan (Mongol-Chamnigan) (2–3 tysac) (bilingual mongol.-tungus.)
- Burjatšćina (Buryat, Buryaad) (450 tysac)
- Chalcha-Ojrat (Centralne Mongolske)
- Chalcha-Ordos
- Mongolšćina (5–6 Mio)
- Džerim-dialektowa skupina: Chorčin, Džasagtu, Džarut, Džalajt-Dörbet, Gorlos
- Džuu-Uda-skupina: Aru Chorčin, Baarin, Ongniut, Najman, Aochan
- Džosotu-skupina: Charačin, Tümet
- Ulaan-cab-skupina: Čachar, Urat, Darchan, Muumingan, Dörben Chüüched, Chešigten
- Šilingol-skupina: Üdzümčin, Chuučid, Abaga, Abaganar, Sönöd
- Dialektowa skupina wonkowneje Mongolskeje: Chalcha, Chotogojt, Darchat, Congol, Sartul, Dariganga
- Ordos (Urdus) (100 tysac)
- Mongolšćina (5–6 Mio)
- Oirat-Kalmyk
- Ojratišćina (Oirat, Oyirad) (350 tysac)
- Kalmykšćina (Kalmyk) (180 tysac)
- Chalcha-Ordos
- Shira Yugur (Juho-centralne Mongolske)
- Shira Yugur (Sarygh Yughur, Dongbu Yugu, Ost-Yughur, Nggar) (3 tysac, etnisce 6 tysac)
- Monguor-Santa (Juhowuchodne Mongolske)
- Moghol (Juhozapadne Mongolske)
- Mogholi (Moghol) (200 rěčnikow, etnisce tři tysac)
Geografiske rozšěrjenje po statachWobdźěłać
Mongolske rěče su w Mongolskej, Chinje, Ruskej a Afghanistanje rozšěrjene. Slědowaca tabela pokaza rozšěrjenje rěčow z aktualnymi ličbami rěčnikow w jednotliwych krajach.
Leksikaliske přirunanjeWobdźěłać
Zo najwjetše mongolske rěče relatiwnje blisko hromadźe přiwuzne su, pokazaja slědowace słowne runicy ze zakładneho słowoskłada najwažnišich modernych mongolskich rěčow. Přidatnje je protomongolska abo staromongolska forma a forma literariskeje Mongolšćiny (wot 12. lětstotka w ujguriskim wertikalnym pismje traděrowana, w 17. lětstotku fiksěrowana). Formy dźensnišich mongolskich rěčow su date w fonetskej transkripciji.
Rěčne periody a pismowe systemyWobdźěłać
Rozdźěluja so Mongolske rěče historisce do slědowacych periodow:
- Staromongolska rěč – Mongolska rěč před 13. lětstotkom
Staromongolšćina steji hišće blisko Proto-Mongolšćiny, konstrukta protorěče, z kotrychž su wšě mongolske rěče wuchadźałe. Wobsahuje mnoholičbne turkowske a mongolske (?) požčonki a bu tež wot Chinšćiny Tang-dynastije wobwliwowana. W tutym času bu wot mongolskich Khitanow, kotrež Liao-dynastiju załožowana, swójske pismo wuwiwała. Tute słužiłe potom jako bazu za samostatne pismo tunguziskich Dźurdźenow (němsce Dschurdschen) a tež jako bazu Mandźurskeho pisma. Na kóncu staromongolskeje periody bu wertikalne ujguriske pismo wot Mongolow přejimałe.
- Srjedźomongolska rěč – Mongolska rěč wot 13. hač do spočatka 17. lětstotka
Srjedźna Mongolšćina je w tekstach w chinskej transkripciji wobchowowana (najwažniši tekst je „Tajne stawizny Mongolow“, něhdźe 1240), ale tež w tibetiskim Phags-Pa-pismje a dwurěčnych glosarach. Najstarši wobchowowany pismowy dopokaz wot něhdźe 1225 je tola kamjeń Yisüngge, nefy Tšingis Chana. Na kóncu tuteje periody so konwertowanje Mongolow k (tibetiskim) buddhizmej (w 17. lětstotku) stało. Tohodla bu wjele přiłožkow z Tibetišćiny abo Sanskrita publikowane a buddhistiske terminusy do Mongolšćiny přijimane abo přiłožene.
W srjedźomongolskim času započina diferencowanje mongolskich narěčow, kotrež so su pozdźišo k dźensnišim mongolskim rěčam wuwiwałe.
- Moderne Mongolske rěče – Mongolske rěče wot 17. lětstotka
W 17. lětstotku so stało přechod k modernej rěčanej rěči, ale tež fiksěrowanje klasiskeje pismoweje rěče, kotraž na staro- a srjedźomongolskich stopjenja wróći. Rěčane formy Mongolšćiny so su wot pismoweje rěče jara daloko zdalowachu.
Rěčna charakteristikaWobdźěłać
Typologiske přiznamjenjaWobdźěłać
Typologisce maja mongolske rěče wulku podobnosć z woběmaj druhimaj skupinomaj altajskich rěčow (Turkowske a Tunguziske). Tute přiznamjenja su tuž do dalokeje měry hromadźe altajske a so zdźěla tež pola uralskich a paleosibiriskich rěčow (hlej Altajske rěče) namakaja.
Najwažniše typologiske charakteristiki mongolskich rěčow su:
- Srěnjowulke foneminwentary a jednora złóžkowa struktura, lědma konsonantowe clustery. Regularnje sydom wokalow („turkowski“ *ï je z *i spadnył). Wokale so móžeja po jich městnje artikulacije (prědku/zady), kulojćenje (kulojćeny/njekulojćeny) a wysokosći (wysoki/hłuboki) rozdźělować. Tuta klasifikacija je za wokalnu harmoniju wot rozsudneho wuznama.
- wokalna harmonija mjez poslednim wokalom kmjena a slědowacym sufiksom, kotraž na rozdźělne wokalne opozicije wotpočuje, předewšěm na městno artikulacije „prědku/zady“ („Palatalna wokalna harmonija“). Přikładaj: mal-iyar „ze skotom“ (instr.), köl-iyer „z nohu“ (instr.). Někotre mongolske rěče, na př. Mogholi a Monguor, su wokalnu harmoniju zhubili.
- pospochi aglutinowacu słowotwórbu a fleksiju, a to nimale bjez wuwzaća přez sufiksy. Kóždy morfem ma specifiski woznam a gramatisku funkciju a je – wothladane wot žadanjow wokalneje harmonije – njepřeměnjomny.
- adjektiwy so w modernych mongolskich rěčach njeflektěruja, njepokazaja žanu konkordancu z jich wobmjezowacym słowom, kotremuž wone předchadźa. Wězo maja starše rěčne stopjenja zbytki konkordancy w numerusu a genusu.
- při wužiću kwantificěrowadłow (ličbniki, podaća mnóstwa) wupadnje pluralowe markěrowanje.
- njeeksistuja žane artikle.
- njeeksistuje žadyn gramatiski genus, ani při pronomenach.
- wažny za mongolske rěče je koncept konwerbow (poprawom participy), kotrež so jako narunanje za pódlanske sady wužiwaja. Při tym deleka přikłady z Chalcha.
- werb steji na kóncu sady, normalny sadoslěd je SOV (subjekt-objekt-werb).
Nominalne tworjenjeWobdźěłać
Nomina mongolskich rěčow maja kategoriji numerusa (singular/plural) a pada (sydom padow), kotrejž so přez přiwisowane pluralowe resp. padowe markěrowadłaj markěrujetej. Pluralowe markěrowadła steja před padowymi markěrowadłami. Wobaj sufiksaj podležitej wokalnej harmoniji.
Pluralowe tworjenje so na přikładźe klasiskeje spisowneje rěče pokaza. Pluralowe markěrowadła su -nar/-ner (jenož ludźo a bohojo), -ud,-üd a -čud/-čüd a warianty z tych, k tomu bóle zrědka hišće -d a -s.
Slědowaca tabela pokaza padowe markěrowadła a deklinaciju słowa Maл mal „skót“.
Adjektiwy
Njepřewjedu žanu změnu w numerusu a padźe a njeeksistuje žana konkordanca z wobmjezowacym słowom.
- ulaYan nom „čerwjena (ulaYan) kniha (nom)"
- ulaYan nom-ud „čerwjene knihi"
- ulaYan nom-un „čerwjeneje knihi"
Personalne pronomeny
Pronomeny třećeje wosoby pochadźeja wot demonstratiwneho pronomena a rozeznawaja so po tym, hač je wotpowědna wosoba daloko abo blisko rěčnika: ene abo tere steji za „wón/wona/wono“ (njeeksistuje ani při pronomenje žane genusowe markěrowanje). W prěnjej wosobje plurala mjezy ekskluziwnej a inkluziwnej formu „my“ rozeznawatej.
Werbalna morfologijaWobdźěłać
Tempus
Pola finitnych formow werba eksistuja jedyn tempus za njezańdźenosć a tři za zańdźenosć, kotrež so přez slědowace sufiksy markěrowaja (serbske přełožki su jenož přibližne):
Tute formy nimaja žane rozeznawanje wosoby. Přikładaj:
- tere irebei „wón/wona/wono je přišoł/přišła/přišło" (perfektiw, zańdźenosć)
- bida nom-i ungši-mui „čitamy knihu“ abo „budźemy knihu čitać"
Negacija
Negacija so pola finitnych formow werba zwjetša přez negacisku partiklu ese zwuraznjuje, kotraž před formu werba steji: tere ese irebei „wón/wona/wono njeje přišoł/přišła/přišło". Pola werbalnych nomenow so partikla ügei wužiwaja, kotraž formje werba slěduje: Manu baYši iregsen ügei „Naš wučer njeje přišoł“.
Imperatiw
Poprawny imperatiw so přez samón kmjen tworja. Nimo toho eksistuja hišće druhe formy, kotrež schodźenki zdwórliwosće a dźerženja zwuraznjuja. Přikłady: yabu „dźi“, yabuYtun „dźi prošu“, yabuYarai „budź tak dobry a dźi“, yabutuYai „njech dźe“.
Werbalne nomeny
Werbalne nomeny z wjetšeho dźěla so wužiwaja k wurazej stawa. Wone so móžeja deklinować a jako predikat hłowneje, atributiwneje abo komplementoweje sady wužiwać. Přikłady: Tere kümün öčügedür iregsen bayina „Tón čłowjek je wčera přišoł“, Bi edür büri miqa idedeg „Ja jěm mjaso kóždy dźeń“, miqa idegči „mjasojědźk“.
Konwerby
Konwerby so we wšěch mongolskich rěčach při koordinaciji abo subordinaciji wjacorych sadow wužiwaja. Móžěja so je jako participy wobhladować. Hdy po funkciji maja rozdźělne formy:
Jednora sekwenca so přez converbum imperfecti započina, jenož posledni werb w tajkej slědźe steji we finitnej formje, na přikład Bi doluYan čaY-tur bos-ču, örlüge-yin qoYula ide-ǰü, nom ungši-ba. „Stańši z łoža sedmich, snědach a (potom) čitach knihu“
Předčasnosć so přez converbum perfecti wupraje. Přikład: Bida qubčas emüsü-ged, nom-i-ban ungši-mui „Zdrasćiwši, budźemy swoju knihu čitać“
Hlej težWobdźěłać
ŽórłaWobdźěłać
- Juha Janhunen: The Mongolic Languages. Routledge, London 2003, ISBN 0-7007-1133-3.
- Nicholas Poppe: Grammar of Written Mongolian. Harrassowitz, Wiesbaden 1974, ISBN 3-447-00684-6.
- Nikolaus Poppe et al.: Mongolistik [= Hdb. der Orientalistik 1:V:2]. Brill, Leiden 1964.
- Jan-Olof Svantesson et al.: The Phonology of Mongolian. Oxford University Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-926017-6.
- Hans-Peter Vietze: Lehrbuch der mongolischen Sprache. Enzyklopädie, Leipzig 1974.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn ces_Latn ces_Latn bos_Latn ace_Latn ace_Latn jav_Latn hau_Latn min_Latn ind_Latn por_Latn lit_Latn ces_Latn ces_Latn dan_Latn fao_Latn nno_Latn tgl_Latn bos_Latn gaz_Latn gaz_Latn ast_Latn szl_Latn gla_Latn szl_Latn bjn_Latn ces_Latn szl_Latn por_Latn ast_Latn hau_Latn oci_Latn hau_Latn gaz_Latn kab_Latn kab_Latn fao_Latn bos_Latn szl_Latn slv_Latn pol_Latn slv_Latn szl_Latn bos_Latn lij_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn ast_Latn szl_Latn pol_Latn hrv_Latn nno_Latn szl_Latn ace_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn est_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn hat_Latn szl_Latn uzn_Latn kab_Latn kab_Latn pap_Latn szl_Latn hrv_Latn srd_Latn szl_Latn pol_Latn ces_Latn pap_Latn bos_Latn ces_Latn lij_Latn szl_Latn plt_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pap_Latn slv_Latn knc_Latn eng_Latn eng_Latn ltz_Latn zho_Hans ltz_Latn