WCZAS RANO
Wiluś, wstawej gibko na roroty! Żebych ci dwa razy niy godała…
We Wilijo mosz wstować bez budzynio i mosz cały dziyn być usłuchliwy. Bo padajom, wto w tym dniu łoberwie, tyn bydzie cały rok bity. Spiechej sie!
A ty, Lucyjko, łostaniesz dzisio w doma i bydziesz robiła porzondki. Ino pamiyntej żebyś mi niy prała i suszyła łachow na płocie. A jak już wszystko pouchraniosz porychtujesz – chycisz sie za warzynie.
A ty, łojciec połodbywosz gowiydz. Ino niy gruchej sie po chałpie. Żebyś mi ta niy romboł drzewa, abo niy śrutowoł, bo nos cołki rok bydzie gowiczka boleć i zymby nom sie bydom tleć. I sproboj i idz mi zaś do somsiada chroboka zaloć. Wilijo to świynty dziyń, siedzi sie w doma i pomogo babie.
No, ruszejcie sie kożdy w swoja strona. Jo sie chytom za babowki. Ciasto, kierech zamiysiła ło połnocy, już sie kido.
KOLO POŁEDNIA
- Dziołchy, jak niy narychtujecie siymiyniotki i niy nawarzycie do nij pogańskich krupow, to niy bydymy mieć naszyj Wilije.
- A dyć, jak już ta babka chcom tyj siymiyniotki, to jom zrobiymy. Jedni bydom mieć garus, drudzy siymiyniotka.
- A makowka zrobiymy, jak piyrwyj. Nakrojymy do miski strucle, sznitki przełożymy rodzynkami, łorzechami i mandlami. Wszystko przesypiymy makiym i cukrym, i zalejymy wrzoncym mlykiym. A jeść bydymy z jednyj miski, żeby familijo trzymała sie razym.
- Babko, musicie to godać na glos? Mie już slinka cieknie, jak to godocie. Poszcza łod rana i niy poradza sie już doczkac tej wieczerzy.
- Patrzcie se go. Nojwiynkszy maszkietnik sie łodezwoł. Makowka to sie niy jest najeść, ino pokosztować. Przynieś lepij patykow pod piec, a sie tukyj babom niy pelontej przy kuchni.
- Słuchejcie ino dziołchy. Wszystko już momy? Śledzie dwojaki, w zielu i łopiykane – som. Ziymioki i kapusta z grzybami – som. Kompot z pieczek i z banie – momy. Owocu jeszcze niy momy!
- Richtig, byłyby my zapomniały. Jabka momy przeca swojski , kiere sie dość dobrze zachowały w sianie. Łorzechy latoś tyż łobrodziły.
- Jee, jeszcze piernikow niy ma. Hanuś , przyniyś ta z komory poukłodej na talyrz.
- Porachujcie teroz , czy momy tych potraw dwanoście.
- Momy dwanoście.
- No, to jak momy, to se chwila spocznymy. Chłopy przyjdom chneda z dwora, to bydom sie chciały myć. Hanuś przyrychtuj jim tam w kociełku ciepłyj wody.
POPOLEDNIU
- Maryjko , Wilijo jest ino roz w roku, toż stoł musi być jak łontorz. Pod serwet domy trocha siana, bo ,,Jezusek leżoł w żłobku na sianku”.
- Podłożymy tyż pod serwet trocha piyniyndzy, żeby jich nom niy brakowało cołki rok.
- Piyniyndzy bydziesz miała zawzdy dość, jak se we Wilijo dosz do pularysku łusek z karpia.
- Wy ino ło piniondzach! Ło chlebie lepij pamiyntejcie. Kromka chleba trzeja dać na stoł, żeby my głodu niy mieli, a niy piniyndzy!
A kaj mocie łopłatki? A kaj krzyżyk i świyczki?
- O, jezderkusie, dobrze tyż to, że momy oma w doma, co nani rezkiyruje. Przy czymże by my rzykali?
- A tu postawiymy jedno miejsce dlo przybytnego. Zaklupie do dzwiyrzy, to go ugoszczymy. Niy zaklupie – to pamiyntejmy że dzisioj wszystki duszyczki som z nami i niy wolno w doma larmować, żebi jich niy wygonić.
- Zofijko, tyś je nojstarszo z dzieckow. Idz no do drugij izby i łobejrzyj, co tam bajtle robiom z tom choinkom. Czy som już gotowe?ł Jak jom już wystrojiły, to jich wygoń, bo muszymy jim pod tyn krizbuam coś podrazić na Dzieciątko.
- Mamo , toby my tak już wszystko mieli, niy? Teroz ino patrzeć, jak August przyjdzie ze szychty.
- Przyrychtuj mu czyste łoblecze. Ino biołe! Żebyś mu ta czego kraciastego niy wyciągła.
POD WIECZÓR
- Wieczerzo przirychtowano, choinka przistrojono, teroz ino czekać Jutrzni. Dzieci wejrzyjcie jaki tam świat.
- Cicho cheba.
- Cicho babko. Żodnego na dworze.
- No toż stojcie dalij przi tym łoknie i wyglondejcie Piyrwszyj Gwiozdki. Jak jom ujrzycie, zamknijcie łoczy i pomyście se, co chcecie. To sie wom w Nowym Roku spełni.
- A godaliście roz, babko, że we Wilijo sie niebo łotwiyro. Niy widza, żeby sie kaj łotwiyrało.
- Dzisz, jaki rajca. Komu sie łotwiyro, to mu sie łotwiyro. Łotwiyro sie ino tym, co som tego godni. A tyś dzisio pociyrz ino zmłocił, a niy zerzykoł. Ty ta tego nieba niy ujrzysz.
- Hajnuś, niy łobjodej choinki, bo powiym tacie i dostaniesz lyjty. Bydziesz widzioł.
-Mamo, gwiozda! Widza nad lasym gwiozda!
-Kaj, kaj? Pokoż Francik.
No, toż jak sie Jutrznia zaświyciła, to sidejmy do stołu. Niech sie kozdy łobejrzy, czy mo ciyń za sobom. Downij padali, że tyn kiery tego ciynia nimo, to żle mu to wroży.
- Pamiyntejmy tyż, żeby razym wstować łod stołu, jak powieczerzomy.
No, toż łojciec zaczynej.
- W imię Ojca i Syna i Ducha Świyntego. Amen.
W PÓŹNY WIECZÓR
Co my mieli robić po wieczerzy? Czekali my tyj Pasterki i robili rozne gupoty. Wyciągali my spod serweta zdziybelka siana. Wto wyciągnął krotki zdziybelko- godalo się, ze bydzie krotko żył, wto długi- miol żyć długo a jak dziolcha wyciagla zdziybelko do pory- wróżyło to, ze się wydo.
- A nasi dziadek wygnali nos zawdy na logrod. Ze snopka, kiery stoł w kacie izby, robili my powrosla i lobowiazywali my nimi stromiki, zeby na bezrok dobrze rodziły. A jak stromik niy rodził, to dziadek straszyli go siykiyrom i godali ,,Zetna cie, zetna cie”.
- Pamiyntocie, dziadek przynosili ta siykiyra z wozowni i kładli jom pod stół. Godali tak:
,,To jest dobre na rojmatyka”. Podoba to żelazo z tyj siykiyry miało wyciągać z człowieka choroby.
- Jaa, jaa… Ty starodowne czasy były jakiś piykniejsze. Niyboszczka Maryna godala zawsze, ze we Wilijo kury trzeja kormic w lobrynczy, aby kury się niy rozchodziły i niy traciły jajek.
- Starzy bele co wiedzieli. Prziglodali sie przekrojonyj cebuli, kiero kładli przi loknie. Jak wydala soki – Wskazowalo to na mokry rok. Jak niy wydala – miol być rok suchy.
- Tak padocie, a jo jeszcze do dzisioj we Wilijo wychodza na dwór i patrza w niebo. Jak noc jasno – stodoła bydzie po żniwach ciasno. Cale życie mi się to sprawdzo.
- A jo wom powiym, czy się w tym roku wydom, czy niy. Na swiynto Lucyjo wsadzilach do wody gałązka wiśni i do Wilije mi zakwitła – znaczy, ze sie wydom. Ino wto by mje tyz chciol?
- Ej, Dorka, Dorka… Ciebie sie zawdy trzymaja gupoty. Tyś jest jeszcze frela. Mosz tu strzewiki i ciepej ku dzwiyrzom. Jak się szpic strzewika lobroci ku wyjsciu – to sie na bezrok wydosz. Ciepej dobrze, bo chcymy isc na twoji weseli.
- A jak niy chcesz ciepac strzewikami, to lec na dwor i bij kijonkom po plocie. Skad sie lodezwie pies, stamtad dostaniesz synka. A jak pies niy zaszczeko – to wolej:
,,Trzesa cie plotku – skad przyjdziesz chlopku?”
- Za duzo klachomy. Lepiej my se zaspiywojmy jako kolynda. A chlopy w tym czasie niech pozbiyrajom resztki ze stola i idom do chlywa ku gowiednikom.
- A idzcie cicho, to uslyszycie, jak se fajnie rozprowiaja Gwiazdula z Burkiem.
ŁO PÓŁNOCY
,,Sliczna Panienka Jezusa zrodzila.
W stajni powiwszy, siankiem go okryla.
O, siano, siano, siano jak lilija, na ktorym kladzie Jezusa Maryja.”
- Cicho! Zdaje mi sie, ze dzwony bijom. No toc! Toz zbiyrejmy sie na Pastyrka.
- A cieplo sie loblyczcie, bo mroz chycil, sniega nawiolo. Zima pocisla.
- Chlopcy, a jak pojdziecie do kosciola, to niy podladejcie dziolchow, ino spiywejcie, rzykejcie.
- A wy dziolchy, wezcie ze sobom jablko. Pojdziecie z Pastyrki, to znojdziecie po drodze swego przyszlego chlopa.
- No i uwijejcie sie z kosciola. Padajom, ze tyn, kiery przyleci piyrwszy do dom, tyn piyrwszy pozniwuje.
Downij to te Godni Swieta były weselsze. W domach niy było telewizorow, radia ani lnkszego klamorstwa, co przedstowio falszywy swiat. W Piyrwsze Swiynto, jak sie cmilo, to ludzie czekali zawdy na kolyndnikow. Loni przichodzili pod lokno, czasym do siyni abo izby. Mieli batlejki, kolorowo gwiozda, w kieryj sie swiycila swiyczka, byli przebleczyni za pastuszkow, aniolkow, dioblow, Zydow.Jak się ta gwiozda zaczla kryncic, to w doma gasilo sie swiatlo i wszyscy bez lokno patrzeli na nia i sluchali:
,,Prziszli my ty po kolyndzie,
Bo tu taki zwyczaj wszyndzie,
Byscie nami niy gardzili,
Kolynda nom nasrojili,
Nom kolyndnikom! Nom kolyndnikom!”
A jak w doma była dziolcha, kiero sie już dziewczyla, to lona ino czekala, czy ji kolyndnicy zaspiywajom:
,,Na goscincu lezy kamiyn,
A Marysia siedzi na nim,
Ponczoszki se wyszywala,
Mama się ji prziglondala,
Gryfnie ji było, gryfnie ji było.
Wto to dol?
Wto to dol!”
Czasym te kolyndniki spiywali na tym zimnie dlugo, a z chalpy zodyn niy wylazil. Wtynczos kolyndniki gospodorzy turaly tak:
,,Dajci nom, dejcie, co nom mocie dac,
Bo, jak niy docie, to pojdymy krasc,
Jedyn pojdzie do stodoly, drugi do chlywa po woly.
Hej! Kolynda, kolynda.
Zabil wieprzka Dulymba.”
Po takim spiywaniu lojciec, abo matka, zeby honoru niy stracic wychodzili przed chalpa i kolyndnikow czyms tam roczyli. Dowali troszka piernikow, lorzechow, suszonych sliwek, abo gruszek, czasym jaki grosz. Kolyndnicy, jak to ino dostali, zaroz spiywali:
,,Za kolynda dziynkujymy,
Dziynkujymy wszyscy wroz,
By wos Pon Bog blogoslawil,
I dol szczynscie w kozdy czos”
abo inaczyj;
,,Za kolynda dziynkujymy,
Szczynscio, zdrowio Wom zyczymy,
Zebyscie sie dobrze mieli,
Jako w niebie ci anieli,
W tym Nowym Roku!
W tym Nowym Roku!”
Jak juz podziynkowali, gasili gwiozda i szli cichutko pod drugo chalpa. I tak lazili niyroz calo noc z tom kolyndom.Teroz tyz czekomy na kolyndnikow. Juz sie nom te telewizyjne fifidla przejadly i chcymy, zeby było jak downij. Lod poru lot chodzom po wsi piykne aniolki i nom przy akordyji kolyndujom. Lonskigo roku sniega nawiolo tela, mroz chycil siarczysty, a lone chodzily i nic se z tego niy robily. Mysla, ze i tego roku przilecom z radosciom, bo przeca majom piykne skrzydla.
Klechdy pszczynskie-Alojzy Lysko
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn dyu_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn smo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn luo_Latn swh_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn vec_Latn ewe_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn oci_Latn oci_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn oci_Latn kmb_Latn szl_Latn ces_Latn ces_Latn szl_Latn lmo_Latn szl_Latn szl_Latn tuk_Latn grn_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn