Projekt „Poradzisz? Gŏdej!” mŏ sie ku kōńcowi. 11 grudnia we sali kina Planet Cinema w Katowicach ôdboła sie kōnferyncyjŏ, na keryj do kupy boły pokŏzane wyniki ônaczyniŏ projektu „Przeciwdziałanie miękkiej dyskryminacji osób mówiących po śląsku”. Rezultaty projektu pokŏzali dr Artur Czesak i – w zastympstwie niyôbecnyj dr Elżbiety Anny Sekuły, kerŏ trzimałŏ piecza nad ônaczōnymi w projekcie badaniami socjologicznymi – Weronika Ślęzak-Tazbir. Ôkrōm tego swoje referaty przedstawiyli dr hab. Ewa Michna, dr hab. Małgorzata Myśliwiec, dr Tomasz Słupik a tyż szef Akadymie Jynzyka Baskijskigo Xabier Kintana, kery ôpowiedzioł Ślŏnzŏkōm, jak u niego, we Kraju Baskōw, starajōm sie ô swoja gŏdka. We kōnferyncyje wziyni też udział czōnek zarzōndu wojewōdztwa ślōnskigo Henryk Mercik a tyż poseł do Europarlamyntu Marek Plura. Badania, kere w tym roku ôstały powtōrzōne (ôńskigo roku boły piyrsze badania w ramach projektu) pokŏzały rōżnice podug płci. Chop inakszyj patrzi na tych co gŏdajōm po ślōnsku niźli kobiyta. ¼ mynij kobiyt niźli chopōw gŏdŏ po ślōnsku w robocie, 1/3 kobiyt wiyncyj niźli chopōw niy nauczŏ ślōnskij gŏdki swojich bajtli, ô małowiela 2 razy wiyncyj kobiyt pedziało, co niy trza nauczać ślōnskij gŏdki w szkole, 1/5 wiycej kobiyt niźli chopōw nikej niy gŏdŏ z cudzymi po ślōnsku, o 2/3 wiyncej kobiyt niźli chopōw nie uwŏżŏ, co gŏdka ślōnskŏ je jynzykym godnym do sprŏwianiŏ spraw urzyndowych, pōnad ¼ wiyncyj kobiyt niźli chopōw, co niyma jyzykym do ônaczyniŏ spraw biznesowych, a pōł raza wiyncyj kobiyt niźli chopōw gŏdŏ, co gŏdka ślōnskŏ niyma godnym jynzykym do ôsprŏwianiŏ z bajltym.
Hned bydōm tyż wydane dykcjōnŏrze ślōnskij gŏdki autōrstwa Bogdana Kallusa.
Dykcjōnŏrz Gōrnoślōnskij Gŏdki to ganc cołke wydŏwnictwo narychtowane podug Wstympnych prawidōw ślōnskigo szrajbōngu, kere boły przijynte we 2009 r. bez mańszaft do sztandaryzacyji kerowany bez prof. Jolanta Tambor, dzisiej wszechôbecnego we ksiōnżkach a tyż naôbkoło nŏs. Tajla polsko-ślōnskŏ dykcjōnarza skłŏdŏ sie ze 14,5 tys. haseł, a ślōnsko-polskŏ ze z 16,5 tys. Dopełniyniym tego sōm wciepniynte wykazy: flancōw, grzibōw, zielyniyny a ôwocōw, gadziny, ptŏkōw, rybōw, chrŏbŏkōw, dni tydnia, porōw roku a tyż liczebnikōw.
Basia
Alina Moś-Kerger, reżyserka, scynarzystka i dramatopisarka. Autōrka dwōch sztuk – „Karin Stanek” i „Rajcula warzy”, kere sōm zwiōnzane ze Ślōnskim. Dzioucha stōnd. Ôd wielu lŏt jeji syrce nŏleży do tyjatru, nale tyż do jeji familiji.
Alinie sie nikyj samyj niy trefiło, coby sie znŏdła w takiyj sytuacji, co ślōnskŏ gŏdka bōłaby niyakuratnŏ i czowiek niy śmiōł ji używać. Ino postrzōd familijnych ôsprŏwiōń, ôd stŏrszygo pokolynia, durś się berajōm ô rechtōrce polskiygo, kerŏ za gŏdanie prała bajtle liniŏrzym po rynkach. 10 lŏt potym ta samo rechtōrka rychtowała kōnkursy ślōnskij gŏdki we szkole, co świŏdczy ô tym, co ludzie poradzōm zmiynić swoje poglōndy na gŏdka. Żŏl, iże dziepiyro po tak dugim czasie.
Alina dycki miała możebność używaniŏ gŏdki i zŏwdy bōło to jeji atutem. Skuli tego tyż mogły powstać dzieła Aliny, fest zwiōnzane ze Ślōnskiem.
Bez historia Karin, bigbitowyj wokalistki z Bytōmia, Alina chciała pokŏzać, co jes to ôsprŏwka uniwersalnŏ, blisko miyszkańcowi kŏżdego regiōnu Polski, nale z podkreślyniem, co Karin bōła naszōm dziouchōm i bez to miała tyż pewne problymy. Kupa ludzi jōm tympiło za silny ślōnski akcynt a sama wokalistka spyndzała w garderobie mocka godzin, coby ćwiczyć dykcjŏ. Bōła napasztowana i głobiona bez show-biznes abo włŏdze kraju i skuli tego ymigrowała do Niymiec. Eli to bōło skuli jeji ślōnskiygo pochodzyniŏ, to ino mogemy miarkować. Spektakl, ôd prymiery w 2013 roku jes grany do dzisiej, na Ślōnsku i poza nim. Ślōnzacy żywiej ryagujōm na wōntki zwiōnzane z regiōnem, nale w cŏłyj Polsce, niyzŏleżnie ôd wspōłrzyndnych geografinczych, wszyjscy znajōm hit ô „chłopcu z gitarą”. Czynsto tyż przyłażōm po spektaklu do aktōrki Agnieszki Wajs i gŏdajōm, co znali Karin Stanek, nale niy wiedzieli, co bōła Ślōnzaczkōm i miała skuli tela problymōw.
Drugŏ sztuka – „Rajcula warzy”, powstała na kōnkurs na jednoaktōwka po ślōnsku a niyskorzij bōła ryalizowana na dyskach tyjatru bez Alina i aktōrka Joasia Wawrzyńska. Alina miała ôbŏwy, po piyrsze, co na ślōnskim rynku tyjatralnym terŏzki je moda na ślōnskość i niy chciała, coby Rajcula bōła ôdybrano, jako dŏlszy szpas abo moda na gŏdka. Inkszym problymym bōło to, co sztuka je ino po ślōnsku, co poradzi ôgraniczyć jōm do wystŏwianiŏ ino do ślōnskiyj publiczności. Wszyjskie te bojōnczki bōły darymne, skuli tego, co niy ino na Ślōnsku Rajcula jes wielgim sukcesym, nale tyż i na festiwalach w cŏłkiyj Polsce, na kerych dostŏwō roztōmajte nagrody, ludzie szumnie sie przi niyj bŏwiōm. Spektakl stōł sie uniwersalny dlŏ wszyjskich, kerzy go ôglōndajōm.
Alina jes mamōm dwōjki małych bajtli. Malućka cera, Wanda dziepiyro uczy sie gŏdać, nale 5-letni Antoś to straszny beblŏk. Alina niy poświynco szpecjalnie czasu na nŏuka ślōnskij gŏdki, skuli tego, co zważuje, iże to przijdzie samo. Za bajtla do niyj tyż żŏdyn niy gŏdōł po naszymu a gŏdka sama się prziyjmnyła. Alina myśli, co taki model mŏ syns, kej Antek znŏ i polskie i ślōnskie słowa, i poradzi gŏdac w obu gŏdkach, np. „mamo, a dzidzia ciepie zabawkami!”, „mamo, na kolację zrób mi klapsznitę”, „mamo, idźmy na koło!”.
Adrian Górecki, człōnek zarzōndu Pro Loquela Silesiana, wspōłtwōrca projektu Poradzisz? Gŏdej!
Adrian ôkrōm tego, co udzielŏ sie we Pro Loquela Silesiana, je prezesem stowarzyszenia Immunoprotect (kere ôd 7 lŏt pōmagŏ pacjyntōm z piyrwotnymi niydoborami ôdporności, nale tyż i stŏrŏ sie zwiynkszyć świadōmość PNO postrzōd lykŏrzy i społyczyństwa).
Nale to niy wszyjsko.
Kej byś chciōł/ała dźwignōńć swoje kōmpetencje abo niy wiysz jak sobie poradzić ze stresem eli być barzij pewnym siebie, poradzisz sie lajstnōńć sesyjŏ coachingowŏ w Górecki Group. W PoNaszymu.pl poradzisz zasik przetuplikować wszyjsko na nasze eli nauczyć sie gŏdać po naszymu, skuli tego, co to jedyne takie miyjsce na ziymi, co sie zajmnuje takimi dingsami.
Adrian szkryflōł tyż teksty po ślōnsku do Nowyj Gazety Śląskiej. A co robi terŏzki?
Terŏzki łōnaczy rymōnt i uczy swoja ślubnŏ ślōnskiygo szrajbōnku. Kej mŏ trocha wiyncyj czasu – ôdkrywŏ przepōmnianŏ historia Ślōnska i idzie go trefić na ewangelickich smyntŏrzach.
Oma ôd Adriana zakŏzywała mu gŏdać po ślōnsku. Bała sie, co niy złōnaczy kariery (kej żeście czytŏli poczōntek tego tekstu, wiecie, co niy miała prŏwdy). Oma bōła stōnd, nale rzeczywistość PRL-u sprŏwiła, co zaczła myśleć o ślōnskij gŏdce, jak ô czymś gorszym. Bez cŏłki jeji żywot, trza sie bōło dŏwać pozōr, coby niy gŏdać, co by niy być gorzij traktowanym. Opie to niy robiło rōżnicy, nale u omy trzeja bōło gŏdać po polsku.
W szkole Adrian tyż miōł trocha problymōw. Durś mu gŏdali, co gulik abo farŏrz to sōm felerne słowa, kerych sie niy śmiy gŏdać. Nale Adrian dycky ôstowōł przi swoim, co sie tak gŏdŏ. I tak skōńczył podstawōwka ze sześć minus, skuli tego, co użył we wypracowaniu słowa „zmierzły”.
Ślōnskŏ gŏdka to bōła dycky nŏjwiynkszŏ pasja ôd Adriana i skuli tego trefił do Pro Loquela Silesiana i robiōł przi projekcie. Jego misjōm jes, coby młodzi ludzie zaczli gŏdać po ślōnsku. Jednym z jego dziŏłań bōł „Ślōnski suchar na dzisiej”, kery bez dwa lata zgrōmadził 80 000 fanōw. Chciōł w nim pokŏzać, co idzie łōnaczyć memy internecowe tyż po ślōnsku, kaj nasza gŏdka niyma ino źdrzōdło wicōw i kabaretōw, dyć je narzyńdziem przekŏzywaniŏ treści, takim samym co kŏżdŏ inkszŏ gŏdka.
Po ślōnsku poradzimy ôpisać wszyjsko, a niy ino historie i dŏwno przepōmniane zwyki, czego przykłŏdem jes projekt przetuplikowaniŏ na ślōnskŏ gŏdka aplikacyji Samsunga bez Pro Loquela Silesiana, przi kierej robił tyż i Adrian.
Człōnek Ruchu Autonōmii Ślōnska. Robi na rzecz ôchrōny ślōnskij gŏdki, kultury i tożsamości. Stŏrŏ sie, coby ślōnskŏ gŏdka uzdano za regiŏnalnŏ a Ślōnzŏkōw za mniyjszość etnicznŏ. Ôd 3 lŏt spōłôrganizuje akcyjŏ „Gŏdōmy po ślōnsku”. We jego gowie napoczła sie tak naprŏwdy akcyjŏ „Poradzisz? Gŏdej!”.
Czym je miyntkŏ dyskryminacjyjŏ dlŏ Rafała Adamusa?
Tak sie miarkuja co idzie ô to co ludzie majōm gańba ôdezwać sie pō naszymu jak sōm kajś w publicznym miejscu abo wiedzōm co jakeś cudze bydōm jejich słyszeć. Taki sztandarowy bajszpil kerego zŏwdy używōm co by pokŏzać jak ta dykryminacyjŏ wyglōndŏ to sytuacyjŏ w piekarni kaj klijynt prosi ô „5 bułek”. Przedŏwaczka sie schylŏ coby mu je wciepnōńć do tasi, ale wrŏz sie ôbrŏcŏ i pytŏ: „Wielaście chcieli tych żymłōw?”, na co kliynt z uśmiychym padŏ: „A to jŏ tu moga gŏdać? No to piyknie!”. I kŏżdy nastympny co stoji we raje jak przidzie dran to ôd razu gŏdŏ po ślōnsku, choć przōdzij wszyjscy gŏdali po polsku. Bo to tak je ze Ślōnzkŏkami co fest chcōm gŏdać po ślōnsku, ale sie czegoś bojōm. Czujōm pod skōrōm, że jak sie ôdezwiōm pō naszymu to na nich bydōm krziwŏ patrzeć, co ône take niywyksztołcōne, niywychowane i niykulturalne. Bo bez kupa lŏt tak nōm wmawiali. I to w nŏs ôstało i siedzi do terŏzka. Chociŏż terŏz nikt nikogo za gŏdka niy dyskryminuje jak to boło piyrwyj. Ale miyntkŏ dyskryminacyjŏ to niy ino gańba sie ôdezwać kaj je połno cudzych ludzi. To tyż gańba kej wiysz, że wtoś cia nagrywŏ. Kejsik nagrywoł żech moja ōmama bo takŏ sztudyntka z Krakowa prosiyła mie coby mogła dostać na zajyńcia z dialektologie nagranie „po ślōnsku”. Siednyli my sie z ōmamōm przi stole, na stole żech położoł mobilniŏk i załōnczōł żech aplikacyjŏ Dyktafōnu. No i moja ōma, kerŏ w życiu zy mnōm niy gŏdała po polsku, a wtynczŏs miała już kole 90 lŏt, ôrŏz co druge zdanie mi wtrōncŏ polske ausdruki. No to jŏ przerywōm i padōm ônyj co by gŏdała normalnie tak jak zŏwdy. A ôna dalij po polsku. I żech wpŏd na to co ôna tak gŏdała bo widziała przed sobōm telefōn co jōm nagrywŏ. I dopiyro jak żech go schowoł to już gŏdała normalnie, pō naszymu. Jŏ, jak żech już ôstoł prezesym Pro Loquela Silesiana to na poczōntku tyż żech mioł z tym problym. Jak dziynnikŏrz dŏwoł mi mikrofon pod gymba to żech autōmatycznie przełazioł na jynzyk polski, a potym żech boł zły na siebie co zajś żech zawaloł. Dopiyro po pŏru takich wywiadach żech sie przegwołcioł i pedzioł po ślōnsku. Potym drugi rŏz, trzeci i tak już poszło. Terŏzki już takigo problymu niy mōm i jak jakiś redachtōr chce zy mnōm pogŏdać to nawet sie go niy pytōm po jakymu chce gŏdać ino ôd razu gŏdōm tak jak żech sie nauczoł za bajtla. Ale trocha to trwało. Bez to tak wŏżne je to coby gŏdać po ślōnsku kaj ino sie dŏ. Coby sie do tego przizwyczaić i mieć moda gŏdać. I zachyncać inkszych do gŏdaniŏ. Bo ino tak mogymy zwalczyć ta miyntkŏ dyskryminacyjŏ.
Szymon Bialik urodził sie w mieście, do kerego jeździ sie na tŏrg sprŏwiać cigi abo jak ftoś woli kozy, czyli w Mikołowie. Dorastōł w Piotrowicach, kerych łōnki ȏwdy pōłne jeszcze bōły niy deweloperskich kolōniji, nale krōw. Skuli tego, co kozy i krowy ȏbiecowane w żywym inwyntŏrzu, niy we plebiscytowym wuszcie, ȏdygrały pewnŏ rola w gōrnoślōnskich dziejach, po ukōńczyniu chorzowskiygo (hajduckiygo!) „Batorego”, coby zgłymbić tajniki hajmackiyj i cudzyj gadziny, sztudiyrowōł historia na Uniwersytecie Ślōnskim, wele niyj zaś tyż germanistyka i bohemistyka. Jako gōrnoślōnski native speaker pragnōł poznać tyż inksze gŏdki, kere bez wieki spōłformowały pojyńciowy landszaft nad Odrōm i Wisłōm. Niydugie, nale (jak zuchwŏle prawi) fest plymne ôkresy sztudiōw złōnaczył w Ołomuńcu i w Grazu. We swojij pracy magisterskiyj prziziyrōł sie krōnice ôd Jakoba Schickfussa, terŏźnym w niyj mustrōm uczōności i, przede wszyjskim, kōnstruowaniu tożsamości ślōnskiyj w XVI i XVII wieku. Łōnaczył ro wszyjsko to z nŏdziejōm, co postrzōd terŏźnych, porzōnd płōnych, kere grzynznōm we nacjonalistycznych rajcowaniach i sporach ô ślōnskość zdŏ sie siōngnać w przeszłość głymbiej i dać się bez nia zainspirować. Nŏjlepiyj czuje sie w szyroko pojyntej Europie Środkowej, kerŏ nŏjbarzyj mŏ rŏd razjować cugiym abo na kole, coby sznupać za tradycjami małych społeczności podanych na ta, do kerej sŏm przinŏleży. Ôd czasu do czasu poradzimy go słyszeć w chōrach gōrnoślōnskich placōwek ôświatowych i duszpasterskich, z kerymi śpiywŏ, niystety, niy zŏwdy jak z nut… Ôprōcz roztōmajtych aktywności społecznych, robi jako rechtōr w liceum i zespole szkoły podstawowyj i gimnazjum. Kej jakisi bajtel niyma dostympu do jednego z nŏjsrogszych szacōw, eli omy/opy i jejich rozprŏwiōń, Szymōn sōm rozprŏwiŏ i nawet sōm przebylykŏ się w Liczyrzepa, Skarbnika i inksze postaci ze ślōnskich gōr, wōd i podziymi (chocioż mŏ na swym kōncie tyż wcielynie sie w rola… waszmasziny). Nŏjbarzij mŏ rŏd czytanie swoim podôpiecznym (niy ino tym nŏjmłodszym) historia Muminkōw. Do PLS trefił zafascynowany wykłŏdami Mirosława Syniawy ô ślōnskiyj gŏdce głoszōnymi w Muzeum Ślōnskim w Katowicach. Zmiarkowōł tyż, co chocioż gŏdka mŏ się corŏz lepiyj, mŏ sie tyż i… corŏz gorzyj. Z jednyj strōny, niy trefiŏ sie już w szkole z niychyńciōm i wymŏganiu gŏdaniŏ „porządnie po polsku”, z czym trefił sie w dŏwnych czasach, kej siedziōł jeszcze po drugiyj strōnie szkolnyj barykady. Co wiyncyj, szkolŏki sami prōbujōm gŏdaniŏ, nŏjczyńściej z ôbstōnym szpicatym skutkiem. Z drugiyj strōny, formuła regiōnalistycznyj nŏuki mimowolnie ôgraniczajŏ funkcjonalność ślōnskiyj gŏdki do ôbrzōndkowości i folkloru. Nowoczesny ślōnski design tyż czyni z niyj efektowny gadżet, mem, logotyp na tresku. A czy nie bołoby piyknie, kej szkolŏki poradziliby pogŏdać po naszymu ô cigach, krowach i świyntych? Szymōn gŏdŏ, co je fertich gotów na ustympstwa, tōż może nawet ô medżikach, youtuberach i smartfōnach (ôd Samsunga).
Basia
Zuza jes rechtorkōm i uczy angielskiygo młode bajtle, nale tyż i trocha srogsze frele i karlusy. Poza robotōm, tuplikuje i publikuje, łōnaczy bloga itsmillyme.com, nale nŏjwŏżniyjszŏ jes dlŏ niyj takŏ jedna mała dziouszka, jeji cera – Milly.
Chop ôd Zuze jes Angliykiym i gŏdŏ do Milly ino po angiylsku. Tak samo, jak starziki ôd Milly, fatrowie chopa ôd Zuze. Zaś fatrowie i starziki ôd Zuze gŏdajōm do Milly abo po naszymu abo po polsku.
Zuza gŏdŏ we wszyjskich trzech gŏdkach.
We jednym ze wpisōw na blogu Zuza naszkryflała ô necu gŏdek. Nec gŏdek łōnaczy się we gowie małych bajtli, kej sie uczōm gŏdać. Bez nec gŏdek, kery je dlŏ nich systymem kōmunikacyje poradzōm spokopić ȏ co łazi mamie i tacie, jak i trocha niyskorzij cosik do nŏs pedzieć. Nec gŏdek łōnaczy sie podōg tego, co bajtel słyszy. Kej słyszy pŏra gŏdkek wrŏz, nec je trocha barzij skōmplikowany. Taki bajtel gibko spokopi we wszyjskich gŏdkach, co się do niego gŏdŏ, ino gŏdać poradzi trocha niyskorzij, przeca trzeja przyswoić trocha wiyncyj gŏdkōw, co inksze bajtle ze zandkastli.. Co je w tym wszyjskim nŏjwŏżniyjsze? Coby gŏdać do bajtla po swojimu a niy naskwol używać inkszyj gŏdki, coby bajtel poradził w niyj gŏdać. To się nōm niy podarzi. Nasza gŏdka w kōntaktach z bajtlem musi być naturalnŏ. Wiyncyj ȏ tym jakie podyńście je wert mieć u bajtli, kej niy gŏdŏ sie do nich ino we jednyj gŏdce i kupa inkszych, roztōmajtych dorad, poradzicie poczytać na blogu ȏd Zuze –itsmillyme.com.
Ślōnskŏ gŏdka jes dlŏ Zuzy tajlōm wiynkszyj cŏłkości. Jes nośnikiym nŏszygo ślōnskiygo dziedzictwa, kultury i tożsamości, świadectwym przynalyżności do społeczności lokalnyj. Ślōnskŏ gŏdka kŏżdy Ślōnzŏk mŏ we syrcu, przyłazi na świŏt, we kerym kejsik nasi starziki gŏdali a we ślōnskich audrukach idzie poczuć jejich ôbecność.
Zuza tukej sie chowała, tak samo jak cŏłkŏ jeji familijŏ, i mimo, co Zuzy nosiło po świycie, to nikaj, ani we nŏjpiykniyjszych ze hiszpańskich miast, niy poradziła zapuścić korzyni i poczuć sie jak u siebie w dōma. Ze ślōnskōm gŏdkōm kojarzy jej sie kojōncŏ moc familiji, maszkety ôd omy, kere poradzōm ôgrzać i we nŏjsrogszŏ zima a przede wszyjskim powōd, coby mieć Ślōnsk w zocy. I beztōż Zuza niy wyobrażŏ sobie, coby jeji bajtle niy znōły ślōnskij gŏdki. Niy ma w tym żŏdnyj ideologie ani ȏbsesji, je w tym ino przanie ślōnskij tradycji.
Basia
szl_Latn szl_Latn szl_Latn tsn_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn tsn_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn tsn_Latn