Prof. Dr. Neyooxet Greymorning źěła na uniwersiśe w Montanje, w USA (engelski University of Montana) a jo profesor za antropologiju a ludowe ameriske studije (engelski Anthropology and Native American Studies). Wón słuša do luda Arapaho, kótaryž jo indigeny lud Pódpołnocneje Ameriki a jo žywy w źinsajšnyma zwězkowyma krajoma Colorado a Wyoming. Prof. dr. Neyooxet Greymorning jo wuwił nowu metodu nawuknjenja drugeje rěcy, kótarejž se groni ASLA©™. Skrotconka wóznamjenijo »póspěšone pśiswójenje drugeje rěcy« (engelski Accelerated Second Language Acquisition). Metoda wuknjenja rozmějo se ako cełkowna imersija (nimski Totalimmersion). Metoda ASLA©™ jo se prědny raz wužywała za nawuknjenje rěcy Arapaho, a źinsa jo znata teke w drugich stronach a ludach.
Arapaho póchada z familije rěcow Algonquian, do kótarejež słušaju tśi rěcy: rěc Nawathinehena, kótaraž jo južo wótemrěła, a rěcy Arapaho a Gros Ventre, kótarejž stej wobgrozonej.1 Arapaho ma dwa dialekta: pódpołnocny Arapaho a pódpołudnjowy Arapaho. Dokradna licba powědarjow Arapaho njejo bóžko znata. Źinsa se groni, až jo jich 250 do 1.000 aktiwnych powědarjow.2 Interwiew z profesorom N. Greymorningom z USA jo wjadła Justyna Michniuk.
Rozmołwa ze studentom dźiwadźelenja Clemensom Bobku wo spočatkach w dźiwadle, wužadacych rólach a njedawnej inscenaciji »Šěrcec Hanka«Kak sće k dźiwadźelenju přišoł? Zwotkel přińdźe Waš zajim za nje?
Běch na Serbskim gymnaziju hromadźe z Katju Hrjehorjec w rjadowni a wona běše hižo w młodźinskim dźiwadle pola Měrka Brankačka, hdźež nazwučowachu runje kruch »Kupa fantazije«. A na pućowanskim dnju wisaše mi cyły čas we wušomaj, zo hišće někoho trjebaja a hač nochcu nimo přińć, znajmjeńša na jednu probu. Potom běch na probje a mi je so jara lubiło, mějach wjeselo a ludźi běchu zajimawi. A tak sym tam wisajo wostał. Při dźiwadle běše tehdom tež Michelle Bray, kotraž je kruch »Romeo und Julia auf Platte« z ćěkancami inscenowała. Wona je so mje prašała, hač nochcu do jeje skupiny přińć. A tuž sym tam sobu činił. W samsnym času běše tež hišće dźiwadłowy festiwal z mnohimi skupinami z cyłeje Němskeje, štož běše jara zajimawe. Při tym nawjazach kontakt k skupinje z Berlina z Maxim-Gorki-dźiwadła. Zetkachmy so stajnje zaso z tamnišej režiserku Theresu Henning, hdźež sym so na projekće wobdźělił. Tak je so zajim krok po kroku dale wuwił a po šuli steješe naraz prašenje, što činić. Jako jedna móžnosć skićeše so dźiwadło. A tak buch hromadźe z Katju Hrjehorjec a Mariju-Helenu Bretschneiderec elewa na Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle. Prěnja wulka inscenacija běše »Zauber der Smaragdenstadt«, k tomu přizamkny so kruch »Greta«.
Hižo tójšto lět slědźi Trudla Malinkowa za serbskimi pomnikami, je dokumentuje a so w pomnikowym wuběrku Maćicy Serbskeje wo jich zdźerženje stara. Rozmołwa z wědomostnicu wo swědkach serbskosće, pomnikoškiće a jeje nowej publikaciji »Sorbische Denkmale. Handbuch sorbischer Gedenk- und Erinnerungsstätten«.Mjeztym zaběraće so hižo mnoho lět ze serbskimi pomnikami a docyła z materielnymi serbskimi powostankami. Zwotkel přińdźe Waš zajim za tematiku?
Za tajke swědki serbskosće so hižo z młodych lět zajimuju. Běchmy jako swójba wjele po Łužicy po puću, a to w Serbach runje tak kaž zwonka nich. Hdźežkuli to tež bě, přeco mje při tym wosebje zajimowaše, što w jednotliwej kónčinje serbskeho nadeńdu. Serbskeho cila dla druhdy samo naš dowol planowachmy. Hižo 1985 přewjedźech pod třěchu serbskeje superintendentury naprašowanje po ewangelskich wosadach dwurěčneje Hornjeje Łužicy wo serbskim cyrkwinskim žiwjenju. Wažny dypk při tym bě prašenje za materielnymi swědkami serbskeje zašłosće, kaž napisami w cyrkwjach, na kěrchowach atd. W 1990tych lětach prócowachmy so we wobłuku Maćicy Serbskeje wo jednotliwe serbske pomniki a wo to, zo bychu so swědki serbskeje kultury a žiwjenskeho wašnja systematisce inwentarizowali. Wuslědk tutych prócowanjow bě w lěće 2000 zahajenje slědźerskeho projekta »Inwentar serbskich kulturnych pomnikow«, na kotrymž smědźach potom w podźělnym přistajenju a husto tež z hinašimi nadawkami zaběrana hač do 2020 dźěłać.
Rozmołwa z projektowym sobudźěłaćerjom Załožby za serbski lud a zamołwitym za medijowe zarjadnišćo Michałom Cyžom wo serbskorěčnych medijowych projektach, móžnosćach njekomercielneho serbskeho radija a wuwiću serbskeho medialneho swětaW času pandemije su digitalne poskitki kaž streaming, natočenje kulturnych zarjadowanjow, ale tež Božich mšow přiběrali, wo čož so Wy powołansce a zawěsće tež čestnohamtsce staraće. Cyle sprawnje, kak wjele hodźinow tuchwilu wob dźeń dźěłaće?
Słužbnje dźěłam něhdźe wosom hodźinow wob dźeń. Zbytk běži čestnohamtsce. Na př. nima cyrkej ničo z mojim dźěłom činić a nimo toho mam při tutym nadawku tež pomoc skawtow, kotřiž móža so tak sami wuspytać a nic jenož teoretisce zwučować.Su so někotři ze skawtow pozdźišo tež powołansce do medijowych kolijow dóstali?
Z kameramužom abo zwukowym technikarjom so hišće nichtó stał njeje, ale to tež njebě za čas SAEK cil našeho skutkowanja. Mi dźěše stajnje wo medijo-pedagogiske kompetency, zo nawuknu ludźo medije wužiwać, wšojedne za što. Jedyn je rysował, tamny je programěrował, třeći je wideja třihał a dalši je robotery programěrował. Smy wšo wuspytali a do šěrokosće šli. Hač wobdźělnicy to pozdźišo powołansce činja, jako hobby abo čestnohamtsce, njeje žanu rólu hrało. Woni mějachu k medijam kontakt a ja měnju, zo su z tym wěstu wćipnosć wuwili a strach zhubili z techniku wobchadźeć. Medijowych skawtow je sej poprawom wumysliła socialna pedagogowka Claudia Kilankec. Wona je wo tym čitała a namjetowała to tež činić. Cil medijowych skawtow na šulach po wšej Němskej běše poprawom jenož młodźinski škit, potajkim zo njesmě so mobbować, w interneće hudźba kradnyć a zo njesmědźa so bjez dowolnosće potrjechenych fota wozjewić. Smy tutón nadawk trochu šěršo interpretowali. Wothladajo wot prawniskich pozadkow chcychmy, zo nawuknu skawća z techniku wobchadźeć. A tak smy prosće wšo činili: Techniku při schadźowance natwarili, w cyrkwjach fotografowali, jako prózdninski poskitk hudźbu a filmy třihali abo onlinowy trening za čas korony přewjedli. To měješe temy přesahowace do wšěch směrow być, ale nic přehłuboko. Móžachu so wuspytać a pozdźišo specializować.
Dnja 8. oktobra 2021, w Serbskem muzeju w Chóśebuzu, jo kurator Werner Měškank wótwórił swóju slědnu wustajeńcu pśed wuměńkom, pód titelom »Sammelsurbium – Serbske na wórach a we wabjenju«. Wustajeńca na Młyńskej droze 12 w měsće se pokazujo až do 13. měrca 2022. Zgromaźone eksponaty prezentěruju šyroku paletu wórow wót drastwow a taškow, pśez porclinowe figury a głažki až k suweniram, sudobjam a etiketam za žywidła. Głowne znamje jo, až wšykne eksponaty maju něco serbskego: motiw z narodneje drastwy, serbski label, nadpismo w serbskej rěcy atd. Dodaś cu, až wót pór lět wobglědujom zajmnu tendencu w Pólskej a drugich europskich krajach: To regionalne na wórach pokazaś, zadobyś se do wutšoby kupowarja a z regionalnymi motiwami wěcej pśedawaś. Móžoš groniś: Wócy sobu kupujotej! Na pśikład flaška wina z njewšednym, eksotiskim etiketom jo rědny darik z dowola a casy teke symbol za pódpěranje lokalnych, małych firmow.
Njewšednu wustajeńcu som sebje ze zajmom woglědała a som se z kuratorom Wernerom Měškankom wó njej rozgranjała. JUSTYNA MICHNIUKKurator wustajeńce Werner Měškank pśed witrinu z lokalnymi produktami Foto: Justyna Michniuk
Interview z filmowym kritikarjom, awtorom a filmowcom Knutom Elstermannom
Zhladuješ-li na produkcije zašłeho časa, je so Łužica z filmami kaž »Gundermann« Andreasa Dresena a »Gundermann Revier« wot Grit Lemke w Zwjazkowej republice do wulkich kinowych žurlow dóstała. Festiwale kaž Choćebuski filmowy festiwal abo Nysowy filmowy festiwal su filmam z regiona zjawnosć skićili. Mjez nimi su tež stajnje produkcije serbskich filmowcow. Kak bohata je serbska filmowa scena? Tutomu prašenju wěnuje so filmowy kritikar, awtor a filmowc Knut Elstermann w swojej reportaži »Serby do kina! / Sorben ins Kino! Auf der Suche nach dem sorbischen Film«. Składnostnje Nysoweho filmoweho festiwala pokazowaše so jeho film w Budyskim Kamjentnym domje. Eva Gaeding je so z nim rozmołwjała.Jako čitach, Knut Elstermann pyta serbski film – tak wšak rěka podtitul Wašeho filma – je mje tole zwjeseliło, najprjedy pak tež překwapiło. Što je Was k pytanju pohnuwało? Sami wšak serbskeho pochada njejsće.
Sym wšak hižo cyły rjad featurow k filmowym temam činił, tež wo DEFA. Ideja za tutón film je w serbskim studiju rbb w Choćebuzu nastała. Su so mje prašeli, hač mam lóšt, tajki film činić, a mějach wulki lóšt. Běše to samo wjace: Bych rady stawizny serbskeho filma powědał, potajkim wot časa němych filmow hač do přitomnosće.
»Musym ze źiśimi serbski powědaś, gaž cu něco změniś«
Rozgrono z Jensom Martinom, pśistajonym we wótźělbje za wódowe góspodaŕstwo w krajnem amśe za wobswět w Pódstupimje, wó serbskej rěcy, wó póchaźe a źo se doma cujoWy sćo w Bórkowach wótrosli. Kake kórjenje ma Waša swójźba how?
Mója swójźba jo južo pśecej na tom dwórje była. To jo mója domownja how. Mója maś a mója sotša ze źowku něnto tudy bydle. Dłujko smy krowy měli. Něnt su how jano hyšći jaden kóń, jadna kóza, pór kurow a rowno tak wjele kóckow. To dosega juž. Kuždy drugi kóńc tyźenja som how.Kaka běšo Waša pówołańska droga?
Som nejpjerwjej, hyšći w NDRskem casu, zachopił wódowe góspodaŕstwo studěrowaś. W šuli běšo tak, až sy krydnuł jadno póraźowanje a tam su gronili: »Z takimi censurami móžoš proběrowaś take něco studěrowaś.« Ale nic na skótnego gójca. To som nejpjerwjej kśěł, dokulaž som how taki póśěg k pśiroźe měł. Wóni su gronili, až w Błotach dajo wódu, tšugi, rěki a ja dejm wódowe góspodaŕstwo studěrowaś, dokulaž změjom how dobre źěłowe městno. Tak som to w Drježdźanach studěrował. Pěś lět pózdźej som to zacuśe měł, až to njamóžo wšykno byś a pón som hyšći studěrował pśirodošćit w Tharanźe na fakulśe za gólnistwo. Tam som něgajšnu manźelsku zmakał a z togo stej wurosłej dwě góleśi. A pótom som źěło w Pódstupimje namakał. To jo mě lubjej było, dokulaž jo blisko do Bórkow. Som how źěło pytał, ale njejo dejało byś. Tak wót togo casa pśecej do Bórkow pśijězdźujom, źěłam, coš jo notne, abo som jano how a póžywam tu naturu.
Zwjazanosć ze zemju hraje pola mje wulku rólu
Rozmołwa ze Stanijom Brězanom, referentom w sakskim ministerstwje za wědomosć, kulturu a turizm, wo domiznje, serbskej rěči a hódnoće wěryWy sće najwjetši dźěl žiwjenja we Łužicy bydlił, sće w Sulšecach wotrostł a bydliće mjeztym hižo wjele lět w Kopšinje. Hdźe čujeće so doma?
Hdyž praju, zo jědu domoj, měnju Kopšin. Hdyž jědu takrjec do mojeje prěnjeje domizny, potom praju, zo jědu do Sulšec.
Ducy z kolesom po kraju, mi druhdy rjany spěw »Hórki, doły wosrjedkate, płódna zemja smuhata« do hłowy přińdźe. Jón smy w brigadźe spěwali a wón je charakteristiski za našu krajinu, cunje hórki, doły a płódna póda, kotraž je čłowjekow w prjedawšich časach zežiwiła a tež dźensa zežiwi. Tuta zwjazanosć ze zemju hraje pola mje wulku rólu.Zwjazujeće Wy doma stajnje z městnom abo z wosobami?
Za mnje je to woboje. Wěm so tež na słowa našeho nana dopominać, kiž je stajnje prajił »Pytajće zbožo w swójbje«.Stani Brězan Foto: Jürgen Maćij
»Serbske knihi mam přeco při sebi«
Rozmołwa z Markom Malinkom, profesorom za filozofiju a starogrjekšćinu na New York University, wo pochadźe, pěstowanju serbšćiny a widźe wotwonka na Łužicu
Wy sće profesor na New York University. Před kelko studentami swoje zarjadowanja wotměwaće a kajka je zestawa studentow?
Dawaja wjetše čitanja z wjace hač sto studentami, ale zwjetša poskićujemy mjeńše seminary z někak 10 do 25 wobdźělnikami. Runje w New Yorku je zestawa studentow dosć mjezynarodna, wosebje Chinjenjo a Indičenjo su sylnje zastupjeni. Uniwersita je priwatna. Štóž tam studuje, dyrbi chětro wjele płaćić, za BA něhdźe 50.000 do 60.000 $ na lěto. Porno Němskej je to hinaši model. Problem při tym je, zo je tajke wukubłanje husto jenož za tych přistupne, kotřiž móžeja sej to dowolić. Přiwšěm eksistuja wěste programy a stipendije, z kotrymiž maja tež studenća z mjenje bohatych kruhow šansu, na tutej uniwersiće studować. Na tamnym boku dyrbju přiznać, zo ma kwalita wučby wyši niwow hač w Němskej, dokelž je ličba profesorow w poměrje k ličbje studentow wjetša a wukubłanje tuž bóle na potrjeby studentow wusměrjene.
Prof. dr. Christian Voß je profesor za južnosłowjanske rěče při Humboldtowej uniwersiće w Berlinje a zaběra so wosebje ze słowjanskimi mjeńšinami w sewjernej Grjekskej, kotrež ze strony grjekskeho stata jako tajke připóznate njejsu. Ze studentami slawistiki poby nimo toho w zašłych lětach wjacekróć w serbskej Łužicy a přewjedźe z nimi mjeńše naprašowanja a slědźenja na serbskich wsach. Składnostnje 200. róčnicy grjekskeho zběžka přećiwo osmaniskemu knjejstwu, kotryž wjedźeše 1830 k připóznaću njewotwisneje Grjekskeje, sym so z nim wo połoženju słowjanskich mjeńšin rozmołwjał.Prof. dr. Christian Voß Foto: Luisa VoßKnježe prof. Voßo, prošu wopisajće skrótka słowjanske mjeńšiny w Grjekskej. Hdźe bydla a wo kotrej ličbje scyła rěčimy?
W kónčinje, wo kotrejž rěčimy, rěča so hižo znajmjeńša ze 7. lětstotka słowjanske dialekty. Něhdy rozpřestrěwaše so rěčny teritorij tutych skupin wo wjele dale do juha, hač na połkupu Peloponnes, kaž widźimy na přikład z mjenowědnych přepytowanjow. Słowjenjo su potajkim domoródni w tutych kónčinach, najznaćiši zastupjerjo su drje swj. Cyril a Metod, kotrajž pochadźeštaj ze Soluna (Thessaloniki). Dźensa rěčimy dohromady wo někak 150.000 domoródnych rěčnikach słowjanskich dialektow w Grjekskej, při čimž njejsu dokładne ličby znate. K nim słušeja na jednym boku křesćanska ludnosć na sewjerozapadźe, wosebje we wokolinje města Florina (Lerin), na tamnym boku muslimscy Słowjenjo w zapadnej Thrakskej, tak mjenowani Pomakojo.
»To, což sy w źiśetstwje wót starjejšeju a stareju starjejšeju sobu dostała, až domownja ma něco cyniś z wutšobnosću, tebje pregujo«
Rozgrono z wjednicu Domowniskego muzeja Dešno Babette Zenkeroweju wó pśedstajenju domownje w muzeju, wuznamje stawiznow a nałogow a źo se doma cujoWy nawjedujośo Domowniski muzej Dešno a sćo sebje – wěsće nic jano w ramiku Wašogo źěła – mysli gótowali k temje domownja. Co jo domownja za Was wósobinski a kak wóna se pśedstaja w muzeju a se luźam zbližujo?
Ze wšakimi projektami ako z pśigótowanim butry abo pjaconych jabłukow, z mólowanim serbskich jatšownych jajow wopytujomy źiśi a dorosćonych naglědniwje ze žywjenim prědownikow našogo regiona wopóznawaś. Rozmjej jo to teke rozestajenje z temu domownja a póchad. Zajm woglědowarjow, nawuknuś jatšowne jaja pó serbskem nałogu mólowaś, jo wjeliki. Za mnjo jo to było motiwacija, wótpowědne kurse do programa muzeja pśiwześ. Ja som južo ako góle jajkamólarjam pśez ramje glědała na tradicionalnych wikach jatšownych jajow w Slěpem a Wórjejcach. Se wě, až som doma to teke sama wuproběrowała. Rezultaty pak su tegdy žałosne wuglědali. Myslim se, až źo se luźam źinsa wěsće pódobnje. Togodla som sebje groniła, až cu móju naźěłanu wědu našym woglědowarjam dalej dawaś.
»Potom je wójna wudyriła a je jasnje było, zo njezměju žanu domiznu, do kotrejež móhł so nawróćić.«
Dušan Hajduk-Veljković Foto: Lubina Hajduk-Veljkovićowa
Rozmołwa z lektorom za bosnišćinu, chorwatšćinu a serbišćinu na uniwersitomaj w Lipsku a Halle-Wittenbergu, spisowaćelom, přełožowarjom a tołmačerjom Dušanom Hajdukom-Veljkovićom wo pochadźe, cuzbje a hdźe so doma čuje
Wy sće wotrostł w Běłohrodźe, potom do Saarbrückena ćahnył a bydliće mjeztym wjele lěta w Lipsku. Hdźe čujeće so doma?
Jenož w Lipsku.
To rěka Waša krajina dźěćatstwa wjace žanu rólu za Was njehraje?
Wona hraje jara wulku rólu, ale jenož jako rjana dopomnjenka. Je to tajki reservoir, z kotrehož swoje ideje za literaturu wozmu. Žiwjenje w Juhosłowjanskej je za mnje hižo lětdźesatki nimo.
Dlěje hač tři lětdźesatki wozjewja Róža Domašcyna (*1951) swoje basnje, eseje a přebasnjenja. Rozmołwa z poetku, kotraž eksperimenty lubuje.Róža Domašcyna (*1951) Foto: Maćij BulankW dopomnjence »Jako chcych so z knihikupču stać« wopisujeće na humoristiske wašnje požadansku rozmołwu srjedź 60ych lět w Budyskim Domje knihi. Hdy sće započała so za knihi zajimować?
Jara zahe. Na započatku njebě to pisane słowo, ale rěčane. Moja wowka je bajki bała, a te běchu to prěnje, štož sym wo literaturje sobu dóstała. Pozdźišo, hdyž móžach pisać a čitać, sym wězo knihi čitała. Móžu so dopomnić, zo běše moja prěnja serbskorěčna dźěćaca kniha »Směj so!« wot Josefa Lady. Sym wšě štučki z hłowy znała a mojej wowce stej mi je stajnje znowa předčitałoj. Někotre strony knihi hišće wobsedźu.
»Serbska rěč je mi při pisanju bóle domizna hač němska«
Rozmołwa ze spisowaćelku Měrku Mětowej wo Budyšinje a literaturje jako domizna
Wy sće čas žiwjenja wosrjedź Łužicy bydliła. Što je domizna za Was?
Cyle spontanje bych prajiła, zo je to město Budyšin. Lubuju je a sym tajke prawe Budyske dźěćo. Sym přeco z městom zwjazana była. Narodźiła sym so na zapadźe, w nowym měsće. Potom smy wjace hač dwaceći lět w starym měsće bydlili a nětko, trochu do wuměnkoweho časa, smy takrjec do wuchodneho dźěla města ćahnyli. Cyły Budyšin je za mnje domizna. Lubuju tohorunja Łužiske hory. Tohodla so wjeselu, zo w nowym bydlenju tute hory widźimy, kaž Čornobóh abo Pichow. Hdyž tam pućuju, mam začuće, zo sym w domiznje po puću. A pućowanje tam mje tež za nowe spisowaćelske ideje inspirěruje. A potom mamy hišće zahrodu w Smochćicach, kotraž je tež tajke něšto kaž doma za mnje, dokelž sym tam jako dźěćo wotrostła. Mój nan je ju za swój čas kupił a wobhospodarił. Lubuju tež wid z Mosta měra. Jeli z dowola abo zwotkel tež přeco přijědu, přez móst jědu a nalěwo Budyske wěže widźu, mam hłuboke začuće domizny. Domizna je za mnje na kóždy pad geografisce wjazana. To je jedyn dźěl domizny.
Rozgrono z kuratorku chóśebuskego Serbskego muzeja Martinu Nowakoweju wó zmodernizěrowanem muzejuCogodla jo se dejał Serbski muzej w Chóśebuzu wobnowiś?
Serbski muzej ga jo se južo w lěśe 1994 wótwórił. Za to jo se na zachopjeńku 1990tych lět dom na Młyńskej droze 12 ako muzej wutwarił a w samskem casu jo se teke stawna wustajeńca k stawiznam a kulturje Serbow w Dolnej Łužycy koncipěrowała.
Pó někak 25 lětach jo něnto notne było dom z twaŕskich aspektow saněrowaś a renowěrowaś. Dalej jo se dejało twarjenje teke tak pśetwariś, až jo za zbrašnych lěpjej pśistupne.
Nejwažnjejša pśicyna pak jo była, až smy kśěli muzej modernizěrowaś. Pó tak dłujkem casu njedajo jano drugich srědkow, aby se woglědarjam wěda pósrědniła, na pśikład moderne medije, ale dajo teke wjele nowych wědomnostnych dopóznaśow. W minjonych lětach ga smy mógali wjele zajmnych objektow za muzej nakupiś, žedne smy dostali darjone. Tak su se muzejowe zběrki zaměrnje rozšyrjali. Z kuždym objektom, kenž smy wobźěłali, smy mógali se teke nowu wědu pśiswójś abo druge wědomnostne zwiski dopóznaś. Wjele tych informacijow smy woglědarjam we wósebnych wustajeńcach dalej dawali abo w publikacijach wózjawili. Něnto smy kśěli nowe dopóznaśa teke we wobnowjonej stawnej wustajeńcy prezentěrowaś, a to teke z nacasnymi technikami a medijami. Comy ga z casom hyś a na pśikład teke młody publikum dojśpiś. A nowe medije su rowno teke za Serbski muzej wažne, dokulaž muse wšykne woglědarje a woglědaŕki muzeja teke móžnosć měś dolnoserbsku rěc abo muziku słyšaś.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn bos_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn hat_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn