k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
dr. Měrćin Wałda, Budyšin 28.02.2005
Wo identiće
W definiciji identity wopisuja so najwšelakoriše aspekty. To móža być elementy kaž stawizny, legendy, mytosy, konfesija, rěč, teritorij, tradicije, a nic naposledk wuznaće atd. Identita, abo móhli za to tež zapřijeće zhromadneho „my“ wužiwać, złožuje so potajkim na wěsty amalgam, kotryž hraje w sebjezrozumjenju čłowjekow wulku rólu.
To „my“ (Serbja) hódnoći so w podwědomju zwjetša jako to dobre, to „druhe“ (na př. Němcy) pak je mjenje abo bóle špatne. Wobaj fenomenaj wopisujetej so w čorno-běłych kategorijach. Monolitna abo kolektiwna identita wuwiwa so potajkim hłownje přez wotmjezowanje wot druhich. To njeje kritiske abo moraliske twjerdźenje, to je prosće wšudźe tak, pola „primitiwnych“ kmjenow kaž pola ciwilizowanych ludow.
Je rozšěrjene měnjenje, hdyž to „my“ zachowamy abo rewitalizujemy, budźe wšo dobre. Ale tomu tak njeje, dokelž dotalne „my“ z objektiwnych přičin rozpaduje. Čehodla?
W serbskich stawiznach bě němska wyšnosć Serbam hłowny kontrahent (njepřećel), t. r. wona bě špatny „cuzy“, přećiwo kotremuž dyrbjachu Serbja eksistencielny bój mobilizować. To bě – tak móhł zwjeršnje rjec – zakład serbskeje identity. Němska statna a cyrkwina wyšnosć eksistencu Serbow zasadnje wohrožowaše (hl. na př. markhrabja Gero, wuchodna němska kolonizacija, stajna germanizacija, němski nacionalizm, němski nacionalsocializm, róla cyrkwinych wyšnosćow abo němskeje šule). K serbskej kolektiwnej identiće słušeja tež tajke fenomeny kaž narodne wozrodźenje, bój wo awtonomiju a mnohe druhe aktiwity.
Poćahi mjez Němcami a Serbami we Łužicy – po zhubjenju politiskeje samostatnosće Serbow hižo w 10. lětstotku – běchu njerune, asymetriske. W asymetriskich towaršnosćach dominuja kulturne hódnoty wjetšiny, a kultura mjeńšiny so wot wjetšiny jako mjenjehódna wobhladuje. Tež to wobwliwowaše serbsku monolitnu identitu. Serbja čuja(chu) so jako podćisnjeny, mjenjehódny lud. Z toho wuwi so potajkim do wěsteje měry ambiwalente serbske wědomje: na jednej stronje serbska rěč a kultura, na druhej stronje elementy wobaranja, zakitowanja, ale tež elementy mjenjehódnoty, podwólnosće a narcizma. Přikładow za to je w Serbach dosć a nadosć. A wšo to wjedźeše k wěstym předsudkam přećiwo Serbam, kotrež so bohužel do dźensnišeho ženje předźěłali njejsu!
Monolitna faza serbskeje identity je mjenje bóle hač do časa NDR wobstała, dokelž běchu politisko-ideologiske wuměnjenja katolskim kaž ewangelskim Serbam jenak „njepřećelske“. Najpozdźišo po přewróće 1989 so pokaza, zo je tež serbska monolitna faza časowje wobmjezowana, zo so wona dale a bóle „přetrjeba“, łama a rozpušća.
Dźensa, hdyž „njepřećel“ abo to „cuze“ swoje wótre kontury pozhubja, hdyž so prjedawše hranicy mjez „my“ a „cuzym“ zmjechča abo hdyž tež to cuze w swojej starej formje rozpaduje, je monolitny koncept wohroženy. Nastawa wěsty wakuum a eksistencny strach jewi so na hinaše wašnje. Stara jasnosć so rozpušća. Naše „my“ so wot „cuzeho“, wot kotrehož smědźeše so jako absolutnje pozitiwnje wotmjezować, hižo jasnje dosć njerozeznawa. Jedyn tajki problem, kotryž dyrbimy sebi wuwědomić je: Njejewi-li so to „cuze“ hižo jako to absolutnje špatne, dóńdźe prjedy abo pozdźišo k njekonsekwencam a napřećiwkam w monolitnym „my“.
Móže serbska identita dale wobstać, byrnjež monolitny cyłk hižo njebył? Što mamy činić?
Dalše wozrodźenje abo reaktiwizowanje monolitneje fazy by wjedło ke kumštnej identiće. Tute wuwiće začuwaja mnozy jako tyšne, haj „bolostne“ – wosebje tohodla, dokelž so to dotal absolutne „dobre“ wosłabja, idole so relatiwizuja. Štož je so dotal jako absolutnje dobre předstajiło, njeje hižo ryzy dobre; kaž nawopak to „druhe“ njeje hižo ryzy špatne.
A nětko je wulki čas, zo dyrbi čłowjek sej to „my“ lěpje wuwědomić, t. r. sej idole jenož nječesćić, je wokrasnjeć, wobdźiwać, tomu „my“ nic jenož hołdować. Čłowjek dyrbi to swoje z distancu spóznawać, přewidźeć a z „druhim“ přirunować. Hakle tak identita zrawi. K tomu je kritiski duch trěbny, dokelž je to dificilny a zdźěla bolostny proces. A husto su ludźo ze sebjekritiskim duchom tym, kotřiž su hišće w monolitnej fazy – wotrodźency abo přeradnicy.
Serbsku identitu ma we woprawdźitosći hakle tón, kotryž to swoje kritisce, cyłotnje spóznawa, kotryž za nim pruwujo pyta. To pak rěka, štóž je w prěnjej fazy, nima poprawom hišće scyła žanu wuwědomjenu identitu, hdyž je w kolektiwje integrowany (wón je z kolektiwom w jednoće, wot njeho hišće njediferencowany; hl. kaž ryba we wodźe, kotraž element wody docyła njepytnje, wo njej ničo njewě, dokelž je za nju cyły swět woda; hakle hdyž wody było njeby, by za wodu srěbała, pytała, by sej wodu wuwědomiła).
Chcedźa-li Serbja swoju kulturu a so jako cyłk zachować, dyrbja swojej monolitnej identiće „zrawić“ dać! Dźensa je rěč wo wjetšej swobodźe. Bjez dwěla wopřija globalizacija tež šansy (kaž ekumena atd.), ale pola Serbow njespóznaješ nihdźe zhromadne wustupowanje. Přeco je ewangelske a katolske Serbstwo porno sebi eksistowało, z přeswědčenjom, zo zastupuje, kóžde na swoje wašnje, „prawe“ Serbstwo. Jenož we wuwzaćnych padach su Serbja tež ludźom „zwonka“ (wšoserbsku-)identitu pokazali. Přińdźe-li ke konfliktam z cyło-němskim statom, rěčachu Serbja druhdy tež z jednym hłosom. To wšak zwosta sporadiski fenomen (hl. A. Bart, wšelake peticije, abo dźensa – Rogow, demonstracija w Drježdźanach abo Chrósčan zběžk). Bohužel je w praksy zwjetša tak, zo sylniši, stabilniši dźěl cyłu towaršnosć reprezentuje a w jeje mjenje rěči (kaž dźensa katolscy Serbja). Při tym pak so ći hižo nic tak stabilni/sylni marginalizuja, bjez toho, zo to wulce napadnje (kaž Němcy Serbow). Katolscy Serbja njespóznaja, zo ewangelscy Serbja jich jako paternalistiskich a arogantnych wotpokazuja. Konsekwenca z toho je, zo so ewangelscy Serbja jich towarstwow zdaluja. (Wězo su přeco tež wuwzaća!)
Na rozpadźe monolitneje fazy w Serbach njeje potajkim jenož njewola wina, ale tež „wonkowne“ wuwiće. To su cyle prosće fakty, wo kotrychž dyrbi so diskutować. Runje to chcemy na tutym městnje činić a nadźijamy so na kritiske a konstruktiwne namjety a nowe myslički.
(Šěršo rozłožena je tematika w měrcowskim Rozhledźe 2005: „Kak móže serbska identita wobstać“ / Měrćin Wałda.)
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!
pol_Latn szl_Latn bos_Latn deu_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn ces_Latn slv_Latn ces_Latn bos_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn ces_Latn slk_Latn