„Lepszyjszô swoja kapusta, niźli cudzô gańś, chocia tustô.”
Jakeście pewnikiym spomiarkowali, kca sam terôzki ździebko poberać ło takim gryfnym zwyku, ło srogich mecyjach, kiere byli kuplowali sie ze jesiynióm i ku tymu ze kiszczyniym i deptaniym kapusty. Łod pierónym starego piyrwyj, kiej niy bóło jesce tyj dioseckij telewizyji, kiej ludzie tak po prôwdzie poradziyli jesce ze sia gôdać, na łodwieczerz przed chałpóm abo kajsik na pasiónku berać ło starych czasach, łozprawiać ło tym jak to piyrwyj bywało – bóło ci tyż cosik jesce, co tych naszych dôwnych wszyjskich ludzi we roztomajtych dziydzinach, we familokach ze sia kamraciyło, bindowało. Bóła to robota, sakóm-pakóm robota wszyjskich i dlô wszyjskich. Tóm robotóm, do kieryj brali sie wszyjske ludzie, wszyjske familijanty i sómsiody to bóło tyż rychtowanie, krónżanie i… kiszynie kapusty. Brali sie za to piyrwyj wszyjskie, niy ino wsiowe, ale tyż i we miyście, we dôwniyjszych werkowych abo grubiannych familokach. Byli to take na isto kamrackie, sómsiydzkie trefy, ze kierych nôjbarzij rade byli modzioki; dziołchy i karlusy, samotne i wydane, fyrnioki i żyniole. Te côłkie kiszczynie musiało być zrychtowane nojniyskorzij do łostatka paździyrnika, a to skuli tego, coby sie kapusta niy spaprała, niy popśniyła, ino gynał ukisła. Gôdało sie zawdy – coch sam już dôwnij spóminôł – iże „po świyntyj Jadwidze, słodkość we kapusta idzie” abo – możno barzij ze tym kiszczyniym kapusty skuplowanô – inkszô powiarka, iże: „Kapusta mô być w dóma na Rafała, coby niy zmarzła, ale fest smakowała”. I tu żech ci jes we sztichu, jeżech zastany, bo we tych naszych gryfnych (corôzki gryfniyjszych, i ze sagimi dziołchami) kalyndôrzach jes ci dwóch Rafałów. We jednym ze tych kalyndôrzy fajruje tyn Rafał już ci we dwadziestego szczwôrtego paździyrnika a we inkszym juzaś kalyndôrzu, dziepiyro za miesiónc – dwadziestego listopada. I być sam chopie móndry. Tyn paździyrnikowy to mi barzij klapuje, bo sztimuje ze tóm powiarkóm ło Hyjdli, i tyż możno jesce beztóż, co wtynczôs niy jes jesce zimno i idzie te rychtowanie kapusty do załrowanio zbajstlować na placu, na świyżym lufcie, a i dziołchy, frele mogóm sie jesce do tyj roboty ździebko poseblykać (bo przeca karlusóm przi tym krónżaniu i deptaniu tyj kapusty ino ło to idzie). Baby i chopy trefiali sie do kupy we jednyj chałupie, u jednego gospodôrza abo na jednym placu, kiej tych, co kcieli załrować kapusta bóło wiyncyj i tak wszyjske cuzamyn do kupy rychtowali ta kapusta do tego klaganiô. Robota, jak to dôwnij zawdy bóło, to niy ino bakanie na przedbiyżki, ale i śpiywanie, bôjcynie, łozprawianie starucnych berów, spóminanie starzików i staroszków a i tyż… przileżitość ku szlukniyńciu pôruch sznapsów skuli lepszyjszyj launy.
Musza sam sie poasić, iżech jesce za śpikola, za bajtla miôł tyż ci przileżytość uwidzieć take srogie rychtowanie i trajtanie kapusty we Zôbrzu kaj mie ze sia zebrali starka Ana, ftorô miała tam srogô familijô. Niyskorzij to i u mie we chałpie drugô starka, Klara, tyż zawdy rychtowali kapusta do zakiszczyniô. Starka Klara mieli zawdy na ta kapusta jedyn zakón: kapuścianne gowy trza pokroć, skrónżać na takim heblu do kapusty podugowato a blank ciynko, dociepnóńć trza bóło deczko soli i pokłaść do srogij faski. Dobrze tyż bóło, kiej sie wciepło rajn pôrã niyzdrzałych pónek i ku tymu gość wacholdera ( jałowca) i korzyni (pieprzu). Blank ajnfach, pra? Ino wiela mô być tych pónek, wiela soli, wiela jałowca i korzyni? To ino starka miarkowali i żôdnymu tego niy gôdali. U mie we chałpie, kiej jesce tatulek żyli, to te côłkie kiszczynie kapusty tyż bóło ze srogóm paradóm dicht nikiej i kajsik po wszyjskich wsiach, dziydzinach. Nale, podle raje: Nôjprzodzij trza bóło ta kapusta łobrać ze starych, felernych, popsowanych listecków. Ta kupno kapusta, kapusta łod pampóni, kiere na naszych cestach, na naszych sztrekach ryceli na côłki karpyntel: „Kapusta, kapustaaa” abo tyż „katofle, katofleee!”. Boczycie to? A dyć, iże boczycie, bo juzaś take ci handlyrze napoczynajóm terôzki po naszych hulicach krajzować. Niyskorzij, i to wszandy, niy ino we mojij chałpie, kroło sie te gówki kapusty na śćwiôrtki i niyskorzij wyrzinało sie śnich sztrónki, głymby, a już blank na sóm łostatek, wrażowało sie to do tego wichajstra, do tego hebla na kórbla na kierym sie ta côłkô kapusta krónżało. Po wsiach mieli take heble jesce bez kórbli przi kierych trza festelnie bóło dôwać pozór, coby sie palcysków niy uchlastnóńć. Niyftore to ci mieli rade krónżać côłkie gówki, bo to i tela sie niy wyciepowało, a i ta kapusta już na isto ukiszczóno bóła ci dugaśno (jô miôł takô festnie rôd!). Bez tyn czôs, bez czôs tego krónżaniô, ftosik inkszy rychtowôł faska abo wiyncyj kastroli; tela jich, coby stykło na côłko kapusta, kierô jedyn abo pôruch gospodôrzy narychtowało do załrowaniô.
Kiej ci już ta kapusta bóła pokrónô, skrónżanô, jedyn ze chopów, a barzij zawdy to jedna ze freli, rychtowali sie do jeji sztamfowaniô, do jeji deptaniô. To bół ci côłki cyrkus, côłkô kómedyjô. We takij drzewniannyj putni, szkopku (côłkij grocicy!) chop abo baba, kierzy mieli ta kapusta trajtować, musieli nôjprzodzij do porzóndku wytoplać, wytónkać swoje szłapy we festelnie wrzawyj wodzie. Po tym wytoplaniu szło ci już blank gynał łoberznóńć pazury przi szłapach, coby do kapusty niy prziszoł maras, kiery niyftorzy mieli łod côłkigo roka, łod roboty we polu abo tyż skuli basiska, kiery niyftorym zawôdzôł przi tym ustrziganiu tych srogich naglów. Po utrziciu tych szłapów, dwóch sztramskich chopów (abo i śtyruch, kiej sie trefiyła rubô baba) wziyni pod parza tego ze tymi łoszpluchtanymi szłapami abo ta baba festnie wyszojrowanô i smycyło sie jich do tyj faski, do tego srogigo drzewniannygo kastrola. Nójbarzij fórt côłkie te trajtowanie, te deptanie kapusty dôwali jednakowóż do roboty babóm. Musieli to być jóngfery, bo wydane, niy byli na tela snożne, coby ta kapusta mógła sie do porzóndku ukisić.
Eźli brali do deptaniô jakosik dziołcha, frela, to tyż musiała sie (jesce barzij gynał) łoszpluchtać, ale i łoblyc dôwne wiyjskie szaty, tela, co po łoszpluchtaniu to już blank musieli być łóne zadziergniynte (podkôsane), coby chopy mógli ujzdrzić jake to gryfne szłapy (lebo i niy) bydóm ta kapusta trajtować. Ludzie, przeca to bół łostatni driker, coby fyrnioki, a i stare knakry, mógli sie kuknóńć na gryfne babskie szłapy i możno jesce cosik wyżyj, pra? Bo niyskorzij, to już ino Zaduszki, fajrant balowaniô i Jagwynd (kiejsik sie napoczynôł po świyntym Marcinie, a terôzki dziepiyro po „Andrzyjkach”), kiej już dziołchy napoczynali sie corôzki barzij chrubo łoblykać. I kiej już niy szło uwidzieć, co tyż ci łóne majóm pod tym zimowym łobleczyniym. Nale, musiała mieć ta istno na sia jesce tyż musowo gryfnô farbistô szolinka, bo ino skuli tyj szolinki kapusta mógła richticznie ukiść.
Nó, i tak ci sie to napoczynało. Richticzny cyrymónijôł. Dobrze skrónżanô kapusta wciepowało sie do faski lagami, prziprowiało sie jóm ku tymu kimlym, aminkiym, i trza bóło kôżdô laga posuć solóm. Wtynczôs dziołcha napoczynała kôżdô laga deptać, trajtać wiela ino poradziyła, wiela ino miała siyły w szłapach i wiela… wôgi. Kapusta musiała być festnie utrajtanô, coby łóna niy gniyła ino gryfnie załrowała. Côłkô ta parada bóła fest szpasownô, wicnô i dôwała mocka uciechy wszyjskim. I, jakech sam już przodzij spómniôł, moja Starka Klara tyż zawdy (kiej ci jesce żół nasz Tatulek) rychtowała kapusta na zima. Mieli my tyż gryfnô, srogô faska po piwie łod Starki Any, kierô miała ci bez duge, duge lata szykowny szynk ze bilijardym u nôs na Pudlerskij (dôwniyjszyj PudlerstraBe). Ta faska, kiejby jóm Mamulka kajsik we latach 70-tych niy wyciepła na hasiok, to by terôzki bóła mocka we wercie, bo na nij bóło wybrynowane: „Brauerei Breslau 1911”. A na rajfie byli tyż jesce jakiesik literecki, kierych dzisiôj już niy bocza. Niyskorzij tyn nôjważniyjszy wichajster, tyn hebel do krónżaniô kapusty trza bóło borgnóńć za pôrã złocioków łod godziny u takigo jednygo istnego ze Krojcki (we placu kaj robiyli roztomajte proszki do praniô, kaj bół i stolôrz, a kole dôwniyjszygo masarza Walczaka, tego we łostatnij chałupie po lewyj zajcie łod krziża). I wtynczôs tyż ci zawdy, kiej szło już sie ta kapusta lajstnóńć, byli ci u niygo sroge raje tych, co mieli rade bez zima ta załrowanô kapusta. Nôjprzodij nasz Tatulek smycół ta faska na nasz trzeci sztok, kaj już starecka rychtowała wrzawô woda do wyparzyniô tyj faski, dekla i dwióch bergów, dwióch granicioków. Woda sie przodzij warzóło na kuchyniannym piecu (bóła tyż jesce zawdy wrzawô woda we takim kastrolu na tym piecu, nad bratrułóm). Kiej już wszyjsko bóło gynał wyparzóne ( i tatulkowe szłapy tyż) skludzało sie ta faska ze wszyjskimi przinôleżnymi do nich dinksami nazôd do pywnice, kaj już Mamulka, snami śpikolami, krónżała ta kapusta, kierô my sie lajstli łod tych pampóni, co to już łod pôruch dni łozdziyrali sie na naszych sztrekach i placach. Kiej jô już bół ździebko starszyjszy (a Tatulek bół ci już fest niymocny) to naszô Starka brali mie do deptaniô tyj kapusty. Nôjgorzij to ci bóło kiejech miôł fest poharatane przi fusbalu (i niy ino) szłapy. Wyszpluchtać to je jesce szło jakosik, ale kiej prziszło do tego trajtowaniô kapusty i suciô po kôżdyj ladze soli, to cowiek skôkôł choby sagi we pokrziwach, bo tak ci ta sól bóła szczyplawô. A juzaś naszô Starka mieli uciecha i gôdali, co to ino na zdrowie mi wyjńdzie, kiej troszka te szłapska bydóm wyszczypane.
Kiej już côłkô kapusta bóła udeptanô, wszyjsko do nij już bóło wciepniynte, to ta faska prziklapowało sie deklym i na wiyrch kładło sie te dwie bergi, te dwa granicioki. Nale, nôjwiyncyj uciechy mieli my niyskorzij, tak po pôruch dniach, kiej Starka rychtowali bóncloczek ze gorkóm wodóm i dwie srogachne lapy. Miarkowali my, co idymy śnióm do pywnice, coby łoszpluchtać te dwie bergi, tyn dekel łod faski i… zawdy Starka wyciśli ze tyj kapusty gryfnô szklónka (abo i dwie) świyżyj kwaski ze kapusty.
Aaaa, terôzki już modzioki tyj uciychy niy majóm. Terozki idzie sie lajstnóńć, i to bez côłki rok, załrowanô kapusta ze plastikowych fasków, kierô sie ciyngiym, chnet bez côłki rok kiści, iże łóna niy mô nigdy wiyncyj niźli ze dwa tydnie i tyż blank niy mô już tego smaku jak dôwnij, jak za mojich smarkatych lôt.
Kiszczynie, zaurowanie kapusty
„Lepszyjszô swoja kapusta, niźli cudzô gańś, chocia tustô.”
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn