Wiycie! Terôzki to sie wszyjsko tak na isto blank zwekslowało, połónaczóło. Jedni gôdajóm, iże to dobrze, inksi, co tak niy do łostatka. Tela, co same sie to na isto niy pozmiyniało, to ludzie to wszyjsko poinaczyli. Kiejsik tyrôł po naszyj Krojce, po Pudleskij i 3-go Môja stary Pilawa i wrzescôł na côłki karpyntel:
– Pónbóczka niy ma! Wy łostudniki i gówniôrze! Kiej kcecie sie posuchać muzyki, to lajstnijcie sie kółchóźniki miasto pyndalować wrółz do kościoła!
Ja, zarôzki po drugij wojnie zakłôdali samtukej u nôs take radijoki na druty mianowane kółchóźnikóma. Ludzie ale mieli dlô sia wiynczyj czasu, ludzióm sie kciało łozprawiać, klachać ło bele czym, garli sie ku sia. Straciół sie już na zicher tyn côłki srogi wojynny strach, a bojónczka przed kómunóm jesce sie niy zalóngła we ludziach. Chocia, tak prôwdóm – jak gôdajóm móndroki – to ta côłkô łopowoga zawdy zicnie na stołku, kiery mianuje sie… strach i twóga.
Wtynczôs tyż baby szli na klachy do mangli, chopy juzaś do szynku abo do golaca. Bół taki jedyn wywołany we Chorzowie golac na Krojcce, Antek sie mianowôł. Słepok ci śniego bół stopieróński ale tyż ci kôżdego ze pozorym wysuchôł, i kôżdymu miôł cosik do pedzyniô, miôł jakosi dorada.
Chopy tam u niygo nôjredszij łozprawiali ło fusbalu, ale tyż zawdy radzi mieli posuchać ło takich cufalach, kiej inkszymu chopowi śmiytła baba ze gamratym, gachym. Bo tak prôwdóm, po tyj côłkij wojnie, żôdyn śnich niy bół isty eźli i jego samego cosik takigo niy trefi. Bóła wojna, chopy, szace, miyłóśniki byli daleko a żyć trza bóło, dziecka trza bóło flyjgować a czasy procne.
Bo baby samtukej zawdy mieli miyłóśników, i to niy ino bez wojna, kiej jejich chopy, szace, absztyfikanty byli na fróńcie. Przitrefiało sie poniykedy, iże chop capnół, zdybôł swoja babecka ze galantym i wtynczôs côłko hulica przilatywała wrółz kuknóńć jak tyn chop piere, tuce ta swoja ślóbnô laciym po pycholu. Tyż ci mi łozprawiali starszyjsze sómsiôdy, iże we chałpie, kaj starô Kosmalinô miała swój szynk, miyszkôł jedyn szoferok Erwin Keta, kiery jeździół we cesty, tak iże go i bez dwa, trzi dni we chałpie niy bóło. Rółz tyż przijechół Erwin z tyj drógi przed połedniym i scôpiół, napasowôł ta swoja starô ze jednym gachym we pomiyszkaniu. Chopa prasknół ino rółz, ale festelnie bez pysk, i wón śniym fórt po słodach, a jóm prôł, tuk bez côłki tydziyń, i ino sie fest nerwyjs pytôł:
– Gôdej hekso stopieróńsko, eźli tyn łostatni synek to mój, abo niy?
A trza sam dopedzieć, iże mieli do kupy śtyry dziecka, a tyn łostatni synecek urodziół sie pół roku tymu nazôd i bół deczko ryszawy. Łón sóm bół côrny i wosy miôł choby dróty, i niy poradziół uwiyrzić, iże tyn lichy i deczko ryszawy synecek tyż ci jes na zicher jego. Prôł tak ta swoja starô, aże jóm ci wywiyzła waleska do lazarytu i tam na łostatku ta jego niywiyrnô baba rzykła forgot , iże tyn ryszawy synecek jes jego, a te trzi piyrsze… niy!
Tyn golac miôł ino dwa szimle strziżyniô: fasónowo i we kańcik. Mój tatulek i jô, nôjprzodzij sóm, a niyskorzij ze bracikiym łajziyli my zaobycz do tego ci Antka-golaca. Tela, co mie mamulka posywali jakosik tak przed połedniym, kiej jesce tyn Antek bół jako tako trzyźby. Siôdało sie na takim szykownistym zicu, na takim ci łobrôcanym frizjyrzeslu, Antek knółtlowôł na gyniku biôły tuch, brusiół na pôsku brzitew, popyrskôł parfinowanóm wodóm po wosach i ze rułóm pytôł:
– Mô być kańcik abo fasónowo?
To ale bóło ino pytani ciepane do luftu, bo Antek tak by tak strzig poduk swojij launy… zaobycz we kańcik. A musza sam terôzki dopedzieć, co do dzisiôj móm jednego kamrata, kierego skuli tego golaca mianujóm Maniuś Kańcik. A i kiejsik przitrefióło sie, co przikludziół sie samtukej na moje Pnioki jedyn istny, srogi byamter ze Warszawy. Dyszcz lôł jak ze giskany, a iże tyn Warszawiôk miôł jesce deczko czasu (miôł pó niygo przijechać autok), wlôz ci łón to tego golaca, do naszego nadrzistanego już Antka. Pytani jak zawdy: kańcik abo fasónowo, i Antek biere sie do strziżyniô. Mocka tam ci łoba łozprawiali, bo jakech pedziôł, Antek miôł rôd łozprawiać tela, co tyn istny sztyjc sie pytôł, cy bydzie na zicher fasónowo, bo niy ciyrpiôł żôdnych kańcików. Tak po jakijsik godzinie (Antek wlazôwôł corółz to za forhang, coby sie szluknóńć jednygo) Antek ściepnół tymu istnymu ta lapa ze karku, łopucowôł mu byrsztóm szaket, dôł kuknóńć we zdrzadło, ale wartko, coby za tela niy zaziyrôł na zadek palicy. Chop zabulół wiela sie przinôleżało i wylôz. A iże dalszij siómpióło, wlôz jesce do szynku, na winklu Krojcki i Katowickij, do Górniczyj. Ledwa wlôz, chopy ino tak kukli na niygo a gospodzki pytô sie go:
– Byliście panoczku u golaca Antka, ja?
– Ja, bółech, a jakeście to panie ółber zgôdli?
– Nó, bo môcie palica łostrziżónô na… kańcik. Niyftorym żôl sie tego chopa zrobióło, bo ja, ja niy ma co gôdać. Ale blank przijymnie jes uwidzieć, iże jakiś cowiek we jakimsik maluśkim miyście, we jakimsik zasranym zadupiu (możno Chorzów to wteda niy bóło teke juzaś zadupie, ale to niy to, co Warszawa), kaj ci fórt i jednym ciyngiym siómpi dyszcz, kaj sztyjc naobkoło jes ino srogi maras i ciaplyta, kaj niy ma światła, a kaj tyż – kiej jedna łostaniô miyjskô lôtawica targajóm zymbiska – to niy ma już przeca blank nocnygo życiô. A tyn dyszcz siómpi, miasto jak takô yjklich, łoszkliwô pukówa nasiónkło już blank wilgłóścióm…
Dôwnij to ludzie, bywało, siôdali przed familokami, gôdali, klyciyli, fandzolyli. Terôzki to już niy. Niy majóm za tela czasu: abo dugo robióm, abo idóm kajsik do kina lebo tyjatru, majóm łogrómnucne telewizyjory, kómputry… mało fto mô rôd asista i łozprôwki ze rułóm. Dôwnij ludzie ze sia wzajym mocka wiyncyj łozprawiali, poradziyli szykowniście ze sia gôwyńdzić…
Na tyn przikłôd fal skuplowany ze prima aprilisym. A bóło to tak: Bez côłkie śtyrdziyści dni po zapustach bół srogi post. Ludzie wteda jesce mieli go we zocy i tak na isto jedzinym treściwym jôdłym byli ryby. Chytali ci te fisze bele kaj jak już ci blank woda łodmarzła. Chytali na Lidze, na Amelóngu, chytali we rybniokach we Dolinie Szwajcarskij. Jedyn poradziół, inkszy niy i tak ci rółz trefiyło sie dwiuch kamratów wele budki z piwym łod Palucha przi naszych zegródkach na Krojcce i śnich jedyn gôdô:
– Te Ymil, a cóż ci to tak we basisku wyrcy? Niy pojôdeś dzisiôj, abo co?
– A pojôdech dzisiôj, pojôd. Chyciółech ci na Kosmalowym sublu we Starym Chorzowie szczuka – pado Ymil. – Cheba ze dwa metry miała i ku tymu kapera, kiery miôł côłkie piytnôście kilo.
– Nó, toś miôł richtik szczysny fal – pado tyn drugi. – Bo jô zaciep wyndka na Amelóngu i wytargôłech na wiyrch „Zündappa 750” (fto niy wiy, to gôdóm, iże to bół bez wojna miymiecki motorcykel). A tyn motorad miôł ci jesce na côłki karpyntel łoświycóno fóncla na lynkiyrze!!!
– Jerónie! Aleś ty sam festelnie scyganiół! – pado na to Ymil. – „Zündapp 750” ze blikujóncóm blyndóm. Przeca to blank ci niy ma myjglich.
– Nó, dobra, ździebkoch scyganiół – pado tyn drugi.
– Wiysz, jô tyż, ale… niy za tela! – gôdô tyn piyrszy kamrat.
– To wiysz co, ty ściepnij ze tego kapera ze dziesiyńć kilo i półtora myjtra tyj szczuki, a jô na isto… zgasza chocia te fóncle!!!
Jakech pedziôł, terôzki jes już blank inakszij. Na tyn przikłôd we sobota. Hmm, kiejsik takô sobota bóła szpasownym i wicnym dnioszkiym. Wtynczôs, jesce ci moc przed iglokiym Giyrkiym we sobota ludzie we côłkij Polsce rychlij, dwie godziny skorzij, mieli fajrant we robocie; we sobota we wszyjskich samtyjszych werkach i grubach ziryjny buceli ło dwie godziny skorzij niźli bez côłki tydziyń. Fachmany, dryjery, móntery, grubiorze, walcyrze i inksze arbajtery łobciyrajóm swoji zmaraszóne, ufultane i sfetowane grace we pucwole, i ze słósznóścióm gôdajóm zakramyntalne słówecka: fajrant i szlus ze robotóm. Bióra, werkowe hale, rysztónki, sztalwerki, walcwerki robióm sie prózne, a ludzie wrôcajóm do dóm i ziywajóm ze usiotaniô, wrôcajóm przepôłniónymi bankami, zgnióło po sia gryblujóm, ubliżujóm se we autobusach do kierych sztyjc majóm wiyczne uskargowani, przinynajóm deczko we cugach, i radujóm sie możybnóścióm niydzielnyj trôwki. We takô sobota, tóż to kôżdy widzi, ludzie stôwajóm sie lepszyjsze i moc miylsze. Bez żôdyn inkszy dziyń w tydniu niy uwidzymy tela uśmiychów, wiela idzie ujzdrzić tego sobotnigo popołednia; glacate byamtry uśmiychajóm sie na myślónek ło tym, iże bydóm poradziyli côłkô niydziela łamzić po pomiyszkaniu we spodniokach abo szlafancugach. Amatory szportu łoblizujóm wargi, kiej ino spómnóm se ymocyje na sztadijónach, łówczysne dziôłocze partyjne tojszujóm sie nôdziyjóm dwiuch godzin spaniô wiyncyj, dziołszki prziwiyrajóm łoczy kiej myślóm ło błógości, ftorych doznajóm nałónczôs niydzielnych szpacyrów po lesie, szportlery, oficyjery naszyj milicyji, UB-eki, zasiydziałe byamtry ze radów naródowych, profesory uniwerzityjtów, starziki, roztomajte mamzele, bajtle, majstry ze werków, szafnery i dochtory – wszyjske uśmiychajóm sie we sobota po połedniu, we dnioszku na kiery mô sie nôjwiyncyj plyjnów, ambicyji i nôdziyji. Côłkô Polska żyje tóm sobotóm i niyskorzyjszóm niydzielóm. We takô sobota na plantach przi Bismarkringu (miano łostało we pamiyńci ludzi łod wojny) szło sie spichnóńć ze starymi knakrami, ftorzi wystôwiali usiotane, deczko łod roboty puklate plecyska ku słóńcu, kierzi jak przed wojnóm, bez wojna, i terôzki brali sie do szkacyniô. Bół tyż drugda śniymi i stary Pilawa, ftorego pierónowaniô (kiej mu niy szła karta) wszyjske naobkolo sie strachali, bo trza miarkować, co tyn starzik bół niysrogi, zasadzity taki, ale lata, ftore zwiykowôł niy poradziyły go przignóńć ku ziymi, trzimôł sie sztram jak parafijalnô świyca ze „Barbórki”, a te jego łoczy goreli mu niyspokójnie jak szejśćdziesiónt pôra lôt tymu nazôd. Grace twarde miôł, chytliwe, i niy dej Pónbóczku takóm synkocinóm bez kark łoberwać. A i niy jednymu sie to samtyjszymu chacharowi we gorzôle przitrefióło.
Wele familoków juzaś, na maluśkich ryckach, zeslikach abo na gylyndrach, na rułach trôwnioli przisiôdali zwiykowane, zgrajziałe starecki, ftore chytali na sia, na sklupiałe plecyska popłedniowe słóńce. I tak ze letka napoczynajóm ci gôwyńdzić, klachać, pytlować ło wszyjskim, i ło nicym. Spóminajóm łóńske procne lata, swojich szaców, absztyfikantów, i możno i chopecków, a łoczy jednyj lebo drugij starki gorejóm tym dziwokim i całbrownym blikiym, jaki goreje we łoczach niyftorych starych ludzi; jes ci w tym cosik ze dojzdrzałyj jesiyni, bogatyj, pôłnyj farby i ciepłego, łagódnygo jak dostóny miód – słóńca. Spómniyni daleke, przileżałe pod latami, niyrółz mróczne, wôgóm, ftorô prziklapuje serce, poniykedy ćmawe, daleke, aże bojónczka pó nie sióngać. A chłód łodwieczerzy tyngnół jak mlyko postawióne na kwaśne za starego piyrwyj we mlycarni u Jóndercynyj. I szłoby sam rzyknóńć – jak gôdajóm móndroki – gynał tak, co ze dobróm babóm niy boli życie, łod dobrego jôdła niy bolóm bachory a i łod dobryj, zimnyj gorzôłecki – niy boli gowa.
Niyftore swôs medikujóm pewnikiym po jakiymu mie razinku dzisiôj chycióło na spóminki. Anó, Wiycie, to możno skuli tego, co tak jakosik bez te łostatnie tydnie corôzki barzij mi sie zdô, iże grajzieja i do łostatka grzibieja. I bocza redszij to, co bóło piyrwyj a blank sie przepóminóm to, co bóło wczorej! Ja, ja na isto, pewnikiym jeżech już zwiykowany. Bo wiycie, móndroki gôdajóm, co u cowieka pokazowajóm sie trzi łoznaki starości, i trza na nie pierónym dôwać pozór. I jô ci je na zicher u sia merknół.
Nôjprzodzij to jes tak, iże wlazuja do srogij izby, stôwóm na jeji pojstrzodku i ze pôra minutek ślyncza, medikuja po coch ci tam wlôz?
Drugô dynga, to taki fal, iże wszyjske cajtóngi drukujóm ze corôzki myńszymi buchsztabami. Abo tyż cowiek do czytaniô musi mieć ci corôzki dugszô graca.
Trzeci fal, to uszy, to suchanie. Moja Elza cosik ci tam mróncy pod nosym a jô blank niy poradza usłyszeć, co tyż łóna łodymie kce.
Ale, to tyż jesce niy wszyjsko. Wiycie, jakosik tak cowiek na stare lata boczy roztomajte fresy, gymbulki jesce ze modych szkolnych lôt tela, co niy poradzi przipasować papli do miana. Dóm Wóm taki jedyn bajszpil ze łostatnigo tydnia. Znôłech ci kiejsik jedna gryfnistô frela, ftorô miała take ci dziwôczne miano… niy byda tuplikowoł jake, bo móge sie i tak trefić, co jóm tyż znôcie. Bółech we zanatorijóm i poszołech ci tam do ichniego knapszaftu. A tam na dźwiyrzach napisane: profesor takô a takô, gynał jak ta moja znajómô frela ze podstawówki. Prziszło na mie dran, wlozech rajn a tam we biôłym dochtórskim fôrtuchu za szrajbtiszym siedzi myszato, starucno kobiyta, posmorszczanô jak rozinka, ze brylami na klupatym kicholu… ale… jô ci jóm aby znóm… jak to, ta samô dziołcha, kierô mi sie tak podobała kiesjik ci tam we modych leciech.
– Wyboczóm mi paniczko ale cy łóni miyszkali możno we Chorzowie?
– Ja, miyszkałach.
– A cy łóni – wyboczóm mi ta łopowôga – deptali możno do tyj mojij „siedymnôstki” na Pniokach?
– Ja. A ło co sie rozłajzi? – pytô sie dochtórka.
– Matura we szejśćdziesióntym trzecim roku, ja?
– Ja, gynał…
– To my do kupy tyrali do tyj samyj szuli… jezderkusie, co za cufal…
– Wyboczóm panoczku ale jô wôs blank niy bocza, niy pómna… a czegoście tam we tyj szuli uczyli?
Aaa, jamrowanie starego purta, nic łosobliwygo. To przilazuje na cowieka abo na podzim, abo już bez zima. Mie to chycióło latoś niyskoro na podzim. Mielichmy gryfnô pogoda, gryfny wiater bez chlapaki i ciaplyty aże do łostatka listopada. Klara jesce gryfnie blyndowała samtukej na mojich Pniokach a i niyskorzij tyż jesce bóło gryfnie. Nó ale, Wiycie coch miôł na podzim nôjbarzij rôd? Anó, miôłech rôd tych wszyjskich samtyjszych pniokowych roztolicznych najduchów, kierzy na szachcie, na zantce lebo na balzamgórce fyrtali ze drahami abo faklowali kalfaskami aże bóło siwo łod smyndu. A zasik na łodwieczerz za smyntôrzym przi „Józefce” we glucie ze fojery piykło sie kobzole a wszyjskie my (jakech tyż bół śpikolym) mieli fresy choby dziobły ufifrane tymi festelnie spôlónymi kartoflóma.
Ja, ale te gracki sie już niy wrócóm. I tyż już sie na ceście niy uwidzi synków, kierzy tyrajóm za rajfóm na drucie abo te haje „nasz plac, na wasz plac” kole klopsztangi i łobciepowanie sie świyżymi kasztaniolami, co sie je ściepowało ze stromów przi józefkowym kiyrchowie ( a starego kopidoła cisło sie za bôlek i ku tymu za błozna sie robióło). Gôdajóm, iże terôzki jes inakszij. Ale, cy eźli na isto, na zicher… lepszij?
Piyrwyj…
Wiycie! Terôzki to sie wszyjsko tak na isto blank zwekslowało, połónaczóło. Jedni gôdajóm, iże to dobrze, inksi, co tak niy do łostatka. Tela, co same sie to na isto niy pozmiyniało, to ludzie to wszyjsko poinaczyli. Kiejsik tyrôł po naszyj Krojce, po Pudleskij i 3-go Môja stary Pilawa i wrzescôł na côłki karpyntel:
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn