Mato Kósyk
Mato Kósyk (*18. 6. 1853 we Wjerbnje, † 22. 11. 1940 w Albionje) - dolnoserbski basnikaŕ, spisowaśel, faraŕ, farmaŕ, klasikaŕ dolnoserbskeje literatury.
Roźony ako syn srjejźnego bura jo Kósyk w lětach 1867 do 1873 chójźił na gymnazium w Chośebuzu. Pótom jo tśi lěta dłujko statkował ako zeleznicaŕ w Lipsku. Pózdźej jo wopytał se žywiś ako literat we Wjerbnje a wót 1880 jo sobu redigěrował Bramborski Casnik. 1883 do 1885 jo w ameriskem Springfielźe a Chicagu študěrował teologiju. Wótglědajucy wót krotkich woglědow we Łužycy, jo basnikaŕ pón až do kóńca žywjenja wóstał w Pódpołnocnej Americe. Wót 1885-86 jo był faraŕ we Wellsburgu. Wót 1887 do 1907 jo statkował we wšakorakich wósadach w staśe Nebraska (Ridgeley 1887-89, Princeton 1889-95, Roca 1895-96, Stamford 1896-97, 1897-07 Ohiowa). Wót 1907 až do wuměńka 1913 jo był faraŕ w El Renou w Oklahomje, pótom jo žywy był ako farmaŕ w Albionje.
W lichem casu w Lipsku ako zeleznicaŕ jo se Kósyk awtodidaktiski zakłady poetiki nawucył. Jogo prědne zdźaržane basnje su ze slědnego lěta w Lipsku. Dla chórosći jo Kósyk 1877 musał swójo źěło pśi zeleznicy skóńcyś a se domoj nawrośiś. W tom casu su se teke wuwijali jogo kontakty z drugimi serbskimi procowarjami ako M. Hórnikom, H. Jordanom a A. Muku. Mimo togo jo nawězał kontakt z G. Surowinom, kenž jo jogo do dalšnego literarnego źěła pógnał, a z pólskim spěchowarjom A. Parczewskim, kenž jo sobuiniciator załoženja Maśice Serbskeje, na kótaremž jo se 1880 teke Kósyk wobźělił.
Dłujke pśebywanje w rodnej jsy Wjerbno jo było nejpłodnjejšy cas literarnego twórjenja Mata Kósyka. Wón jo napisał wjele lyriskich basnjow a baladow, kótarež su se pózdźej do cełkow zarědowali: Pytajcy duch, Źiśecy raj, Wóstań pobožny, Z paradiza wšyknych swětow, Ze stwórjenja jo mój spiw, Cysta roža serbojska, Serbskich duchow kralejstwo. Do šyršeje epiki słušatej jogo w heksametrach spisana tśiźělowa idyla Serbska swajźba w Błotach (Wórjejce 1880, 1955) a jogo historiska trilogija Serbskich wóścow śerpjenja a chwalba z episkimi spiwami Pśerada Markgroby Gera (ČMS 1881, 1924, 1955), Branibora pad a Jacsław (hyšći njewózjawjonej). Kósyk jo se teke póspytał w dramatice: Cesć łužyskego ryśarja (1881) a Bóžemje serbskich wójakow (1882). Wjele proce jo teke inwestěrował do pśeglědowanja a basnikarskego wuspórjeźowanja dolnoserbskich spiwarskich knigłow a do redigěrowanja Casnika, do kótaregož jo teke dodał swóje pśinoski.
Dokulaž njejo spisowaśelske źěło za zežywjenje dosegało, jo wón 1883 do Ameriki wudrogował. Tam jo teke študěrował teologiju, což jomu w Nimskej bźez matury njejo móžno było. Teke w Americe jo na zachopjeńku dalej basnił. Tak jo nastał cyklus W cuzej zemi z wjele nowymi impresijami. Bóžko njejo wóstał taki produktiwny. W běgu dalšnego žywjenja w Americe jo jano hyšći napisał dwa cyklusa: Serbske bratśi pśistupimy (1892-99) a Droga do njebja (1922-33). Weto jo měł wjeliki wuznam za dolnoserbsku literaturu a jo jej wugótował městno mjazy drugimi słowjańskimi literaturami. Eksistujo wěcej ako 50 pśełožkow jogo jadnotliwych twórbow do drugich słowjańskich rěcow.
Dalšne materialije
Marti, R. (wud.), Mato Kosyk 1853–1940. Materialije prědneje Kosykoweje konference. Wjerbno 15.–18. 6. 2003. Budyšyn, 2004.
R. Dalitz/G. Stone, Mato Kosyk in Amerika - Lp A 24/1 (1977), str. 42-79
F. Mětšk, Zu einigen Fragen der Legendenbildung in der Kosyk-Biographie - ZfSl 22 (1977), str. 142-148; ts., Serbski basnik kónčaceho so 19. lětstotka w Americe - R 28 (1978), 6, str. 212-217; ts.. Wo Kosykowych basniskich rukopisach a jich wuznamje za ZSMK - R 29 (1979), 6, str. 216-220; ts., Wo Kosykowej episkej trilogiji ze serkeje starodawnosće - R 29 (1979), 9, str. 324-332; ts., Aktualnosć Kosykoweje biografije wčera a dźens - R 31 (1981), 9, str. 318- 321
Eksterne wótkaze
- http://www.mato-kosyk.de (Wobšyrna biografija a bibliografija. Teke teksty how skóro budu)
min_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn bug_Latn pol_Latn dan_Latn oci_Latn