przez Ojgyn z Pnioków » 7 kwi 2012, o 17:44
Wiycie, jô już mocka razy pisôł ło wszyjskim, co jes skuplowane ze gryfnymi świyntami, ze wiesiynnóm Wielkanocóm. Ale łostatnioch prziszôł na te idy (po przeczytaniu szykownistego artikla Wilhelma Karuda), coby połozprawiać ło deczko inkszych prziwykach, i ździebko inkszym fajrowaniu tyj Wielkanocy. Nôjprzodzij spytóm: Co ze sia do kupy majóm ukraińske perepyczki, szwedzke påskkaerringar i nasze podbeskidzke kyćki? Ze czym tyż tak blank ajnfach idzie skuplować patrónka ludów Północy, greckô citrółnowô zupa i łobrôz ruskigo malyrza? Wszyjsko to sie binduje ze zymbolikóm Srogigo Postu, Wieligo Tydnia i Wielkanocnych Świónt.
Wiycie, kiejsik faterek Beda mianowany Czcigodnym abo Wspaniałym (ur. 672 w Wearmouth k. Sunderlandu w Anglii, zm. 25 maja 735 w Jarrow), mnich i prezbiter anglosaski, już przi napoczniyńciu VIII wiyku naszyj yry mocka ci szpekulowôł na tyma wiesiynnego fajrowaniô. We stodiosich murach klôsztoru we Jarrow zgłymbiôł, sztudjyrowôł niy ino dziyje Mynki Pańskij. Interesowali go łobyczaje pogańske, wiyrzynia niyłokrzczónych przodków i wpływ na sia roztomajtych kóltur. Łón już wtynczôs wiedziôł, iże Ziymia jes kulitô i piyrszy napocznół rachować lata łod narodzyniô Pónbóczka. Pewnikym tyż niy miôł nic na prociw, iże szpasowne cyrymónije na czyść bóginki Ēostre (abo Ostary) zbógaciyli usiyszne fajery Dnia Mortwychstaniô. Ta ci „Wspaniała Matka” – jak jóm mianowali – bóła patrónkóm ludów Północy, a łoddôwanô ci jij przi tyj przileżitości czyść – słôwióła równonoc wiesiynnô. Jajco, bagnióntka (wiyrbne kotki) i łokwitóść żywych farbów, to ino niyftore zimbole tyj łodnowy życiô i uciychy, ftore we blank przirodzóny szimel kuplowali sie ze całbrównóm mistykóm Wielaknocy. Te nôjważniyjsze, i tyż cheba nôjstarszyjsze świynto blank przi napoczniyńciu naszyj yry, fajrowanli we dniu żydowskigo Pesach (Pascha – „przejście”, Pajsoch, Pejsoch abo jesce po naszymu Przaśniki). Juzaś we szczwôrtym wiyku Kościół gównym dniym fajerów ustanowiół piyrszô niydziela po piyrszyj wiesiynnyj pôłni miesiónczka. Ale tyż Wielô Niydziela we côłkim krześcijóńskim świycie poprzydzónô jes Srogim Postym i Wielim Tydniym. To czôs zastôraniô, pokuty i rzykaniô. Rychtuje nôs, wiyrnych ku fajrowaniu Dnia Mortwychstaniô. Kościół rzymskokatolicki, ale tyż luterôki, ynglikany, wyznôwce prawosławiô i inksze kónfesyje deczko inakszij podłajżóm ku fajeróm Świónt Wielkanocnych (ino łóńskigo roku u wszyjskich te świynta trefiyli we tym samym czasie). Jednakowóż wszandy, króm kultu religijnygo, reszpektuje sie uświyncónych tradycyjóm łobyczajów i ludowych cyrymónijów skuplowanych ze uprawóm ziymi i côłkóm zimbolikóm tego tisza świóntycznygo. Niyftorzi snôs krajzujóm, wandrujóm po świycie, i mómy beztóż tyż przileżitość przifilować, przijzdrzić sie tyj religijnyj, łobyczajowyj i kucharskij roztomajtóści i łokwitóści. Wszyjske pewnikiym widzieli już sroge procesyje we Lipnicy Murowanyj, kaj idzie uwidzieć palmy na bez trzidziyści myjtrów sroge. Juzaś kajsik we Górnyj Szwabiji (Oberschwaben lebo inakszij – Schwäbisches Oberland) łocaubrujóm ci nôs do łostatka blank maluśke palymki, ale niypodobnie zbytkównie ugarniyrówane. Na Podolu (łac. Podolia, ukr. Пoдiлля, Podilla, ros. Пoдoлbe, Podolje, rum. Podolia) dowiymy sie juzaś jak to za starego piyrwyj nałónczôs postu schróniało sie dzieckóm gracki, a miasto bôjków czytało sie jim żywoty świyntych. Tam tyż idzie pojeść perepyczków, takich – jak to tameszne mianujóm – zaduszónych babów, ftorymi sie kajplujóm we Wielim Tydniu na... smyntôrzach. Kajsik hań-tam we afrikańskij masajskij dziydzinie idzie posuchać łodświyntnygo babskigo śpiywaniô – kigelegele, a zatym we Łętach Szlachyckich kajsik pod Piotrkowym Trybunalskim mogecie sie porôczyć festelnie szmektnym żurym wielkanocnym. Deczko juzaś inkszym żurym, ale tyż festelnie szumnym, ugościć wôs poradzóm i na côłkim naszym gryfnym Ślónzeczku.
We moskiewskij Galeryji Tretiakowskij (ГocyдapcTBeHHaя TpeTbяkoBckaя Гaлepeя) idzie we zastôraniu przetrowić deczko czasu przed moc wywołanym łobrôzym Ilji Riepina (Илbя EфиMoBич PeпиH) „Procesyjô we Gubyrni Kurskij, a we inkszych muzyjach wielkanocne akcynty idzie merknóńć na łobrôzkach ino chocia Borysa Kustodijewa (ros. Бopиc MиxaйлoBич KycToдиeB), Matthiasa Grünewalda, Michelangela Merisi da Caravaggio, Rembrandta (Rembrandt Harmenszoon van Rijn) i mocki jesce inkszych. Łoglóndali my ze mojóm Haźbiytkóm szykownistô ale chamernô „Wiyczerza we Emaus” Rembrandta we paryskim Musée de Louvre, Caravaggia „Słożynie do gróbu” we Watykanie, „Wiyczerzô we Emaus” we lóndyńskij National Gallery abo „Pocałunek Judasza” we dublińskij National Gallery. Łóńskigo roku juzaś we kwiytniu zbajstlowali srogô wystowka na Kremlu we Moskwie wielkanocnych jajec petersburskigo jubilyrza Petera Carla Fabergé (ПeTep Kapл Фaбepжe). Łón ci jajca robiół ze półszlachytnych kamiyni bindowanych ze goldym i strzybłym. Nôjwiyncyj takich jajec zrobiół dlô carskij familiji. Mieli my tyż przileżitość ze mojóm Haźbiytkóm łobejzdrzeć jajco zrobióne we 1891r. dlô cara Aleksandra III na gyszynk dlô jego babeczki Marii Fiodorownej tela, co we moskiywskim muzyjóm uzbrojyniô (OpyжeйHaя пaлaTa). A we biyrkowickim skanzynie, frajlichtmuzyjóm – Muzyjóm Wsi Łopolskij kôżdyrok łodbywô sie wywołany niy ino we Polsce kónkurs kroszónków. Werci sie tam zajzdrzić skuli szmektnyj przileżitóści do skosztónku ślónskigo kołocza.
Juzaś ze wiyrnymi Kościoła etiópskigo mogymy jóńć sie we mszy wieczornyj, ftorô poradzi zetwać i do szczwôrtyj ło szaroku, coby usłyszeć yntlich, iże Krystus Mortwychstôł. We szwedzkim miyście Mora nałónczôs świynta Påsk bydzie interesantnô przileżitóść rajzy na mszô ugarniyrówanóm wielkanocnóm łódkóm. Zatym idzie skusić sie, pomaszkycić krymowych buchtów „semlor”, roztomajtych kyjksów, zezworków i futermyjloków. A po jôdle juzaś nôpitek ło mianie, ftore na naszô gôdka tumaczymy jako kukółka... Jes ci to kafyj ze myńszóm, abo srogszóm zawartościóm szwedzkij gorzôłecki „akvavit”.
Wiynkszóścióm na naszych ślónskich abo polskich tiszach króm wusztów, szinków, szołdrów i ćwikli królujóm łod pôruchset lôt ciôsta, kołocze, babówki, mazurki i feferkuchy. Nałónczôs kej na przikłôd Skandinawy we wielkanocne szlustydnie łokupujóm pynzjónaty i „agroturystyczne gospodarstwa” kajsik na zadupiu – my skupczómy sie na familijnym fajrowaniu dóma. Nawiydzómy Grób Pański, bierymu udziôł we procesyjach, a niyskorzij jymy, fachlujymy, ćkómy i ćkómy na macht. Podanie fajrujóm grekokatoliki i wyznôwcy prawosławiô. Ale tyż mocka śnich nôjprzodzij reszpektuje srogi post, zatym biere grómadóm udziôł we szykownistych nabożyństwach, a zatym mocka czasu przetrôwi przi tym tiszu świóntecznym. Bulgary zajôdajóm sie swojimi zwykowymi plackami pieczónymi naskwol na Wielkanoc. Wiyrch tych ci dróżdżówych wypiyków garniyrujóm zimbole religijne i familijne. Rody wajnsztelerów, ichnich winiôrzy rzyźbióm na ciyście winne gróna, wajntrauby i faski, pastyrze pokazujóm cigi i łowiyczki, a muzykanty majóm rade huśle i roztomajte flyjtki. Na Ukrainie i Besarabiji (rum. Basarabia, ukr. Бecapaбiя) – historicznyj dziedzinie miyndzy Dniestrym a Prutym) jôdô sie wielkanocne korowaje, srogachne pecynki chleba filowane banióm i flaumusym. Robi sie je durch bez siedym godzin a wszyjske skłôdniki dosztimowane sóm we siedmiuch proporcjach. A nóm juzaś z Elzóm cypryjskô Pascha na zawdy już bydzie sie kuplować ze festelnie szmektnóm citrółnowóm zupóm „avgolemono”, ftorô szynkuje sie na śniôdanie. Ku tymu zwykowo jôdô sie „kidoni”, znacy sie łowoce pigwy gotowane we cukrzannym zirópie ze zetrzitymi apluzinowymi skórkami i zoftym ze szczyrboka (rozyndli). Idzie jesce natrefić na take ci „vazanaki me amigdalo”, kónfitura ze znanego już u nôs bakłażana.
Italijôki majóm juzaś mocka zwykowych wielkanocnych wypiyków, ale gównie aszóm sie dróżdżówym ciôstym „colomba”. Piykli to już kajsik we dôwnym strzydniowiyczu a terôzki jes ci to podane na kyjksy we gysztalcie gołymbia. Na Balkanach, a tyż i we Turcji, Armyniji i Azerbyjdżanie, łod dôwiyn dôwna bóło znane podane ciôsto a jego miano wandluje sie łod tureckigo słówecka „çevrek”, a jesce pod inkszymi mianami idzie je trefić u Madziarów, we Portugalii, u Ruskich i we kuchyni żydowskij.
pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn