Francyjŏ
Francyjŏ (fr. France /fʁɒ̃s/), Republika Francuskŏ (fr. République Française /ʁe.py.blik fʁɒ̃.sɛz/) – krej, kerego tajla metropolitarnŏ znŏjdujy siy we zachodnij Ojrŏpie, atoli kerŏ mŏ tyż terytoryja zamorski terytoryja na inkszych kōntynentach.
Francyjŏ je piōntŏ wstrzōd nŏjlypiyj rozwiniyntych krejōw na świycie a jedynŏstym we rankingu standardōw żywobycia. Je ôna jydnym ze krejōw założycielskich Ojrŏpejskij Unije a tyż Ôrganizacyje Zjydnoczōnych Nacyjōw. Nalyży tyż do Miyndzynacyjnyj Ôrganizacyje Frankofonije, grupy G8, Łacińskij Unije a Rady Byzpiyczyństwa ÔZN, kaj mŏ tyż prawo do weta.
Skuli srogij liczby ludziōw, powiyrzchni, potencyjał gospodarczy a arsenał nuklearny je uważanŏ za jydnŏ ze nŏjsilniyjszych krejōw na świycie.
Treść
Etymologijŏ miana[Sprowjej]
Sowo "Francyjŏ" pochodzi ôd germańskigo plymiynia Frankōw, kere zŏjmowało tyn ôbszŏr po końcu Imperyjōm Rzimskigo a bez kerych powstało pōństwo francuski.
Geografijŏ[Sprowjej]
Ôbszŏr a granice[Sprowjej]
Francyjŏ metropolitarnŏ zŏjmujy ôbszŏr ôd Morza Strzōdziymnygo na połedniu do Morza Pōłnocnygo na pōłnocy a ôd Ryna na zachōdzie do Zatoki Biskajskij na wschōdzie.
Francyjŏ mŏ granice ze Belgijōm, Luksymburgim, Miymcōma, Szwajcaryjōm, Italijōm, Mōnako, Andorōm a Szpanijōm.
Regiōny[Sprowjej]
- 01 – Alzacyjŏ
- 02 – Akwitanijŏ
- 03 – Bōrgōndyjŏ
- 04 – Bretanijŏ
- 05 – Cyntralny
- 06 – Dolnŏ Normandyjŏ
- 07 – Franche-Comté
- 08 – Gōrnŏ Normandyjŏ
- 09 – Île-de-France
- 10 – Korsyka
- 11 – Krej Loary
- 12 – Langwedocyjŏ-Roussillon
- 13 – Limousin
- 14 – Lotaryngijŏ
- 15 – Midi-Pireneje
- 16 – Nord-Pas-de-Calais
- 17 – Owernijŏ
- 18 – Pikardyjŏ
- 19 – Poitou-Charentes
- 20 – Prowansyjŏ-Alpy-Wybrzeże Lazurowy
- 21 – Rodan-Alpy
- 22 – Szampanijŏ-Ardeny
Klimat[Sprowjej]
Francyjŏ metropolitarnŏ je we strefie klimatu umiŏrkowanygo, na kery wpływ mŏ Azorski Wyż, zrysztōm jak we cŏłkij Zachodnij Ojrŏpie. Na klimat we Francyje duży wpływ majōm haje
Gyszichta[Sprowjej]
Rant dzisiejszyj Francyje je dość podobny do rantu antycznej Galije, kerōm pōmiyszkiwali Gale. Niyskorzij podbiyli jōm Rzimiany w I w.p.n.e. Podbici ôstatecznie przijyli gŏdka a religijŏ agresorōw. We IV w.n.e germański plymiōna, gōwnie Franki przejszły Ryn a podbiyli Galijŏ.
Jako samorzōndny krej Francyjŏ istniejy ôd 843r. bez podziŏł Imperyjōm karolińskigo na tajlŏ wschodniŏ, strzodkowŏ a zachodniŏ, kaj zachodniŏ bōła choby dzisiej Francyjŏ.
Karolingi rzōndziły Francyjōm do 987r., kej rzōndzić poczoł Hugo Kapet, kery je fatrym dynastyjōw Kapetyngōw, Walezyjuszōw a Bōrbonōw. Szczyt mōnarchije francuskij przipadŏ na rzōndy Ludwika XIV, mianowanygo "Krōlym Klarōm". W tym czŏsie Francyjŏ fest wpływała na ojrŏpejskŏ sztuka, kultura, ekōnōmijŏ a polityka. Je tyż nŏjludniyjszym krejem w Ojrŏpie.
Francyjŏ bōła mōnarchijōm do 1792r., kej zaczyła siy Francuskŏ Rewolucyjŏ a założōno I Francuskŏ Republika. We 1799r. do władzy doszoł Napoleōn Bōnaparte, kery przijoł tytuł I Kōnsula, a we maju 1804r. cesŏrza. Bez wojny Francyjŏ podbiyła fest dużo krejōw a ustanowiyła tam władce, kere pochodziyły ze familije Bōnapartygo. Bez upŏdek Napoleōna we Francyje zaś pojawiŏ siy mōnarchijŏ. Niyskorzij, doszło do wiylu przewrōtōw a zmiōnōw władzy ôd cesŏrstwa do republiki.
We XX w. Francyjŏ ôpoczynŏ ôdgrywać corŏz mniyj ważnŏ rola we świŏtowyj polityce. Eli jeszcze bez I Wojna Świŏtowŏ Francyjŏ bōła aktywnym szpilerym, to II Wojna Świŏtowŏ prziniesła ino klynska bez miymiyckŏ ôkupacyjŏ a kolaboracyjŏ z nimi, doprowadziyły do cŏłkowitygo upŏdku Francyje. Wpłynyło to tyż na francusko ekōnōmijŏ a liczba ludziōw. IV Republika ôstała ustanowiōnŏ po wojnie, coby we 1958r. ôstać przekształcōnŏ we dzisiejszŏ V Republika.
Polityka[Sprowjej]
Francyjŏ je dymokracyjōm kōnstytucyjnōm, co je typym republiki. Fundamyntym prŏw we Francyje je Kōnstytucyjŏ ze 1958r., keryj we piyrwszym artiklu je napisany, co "Francyjŏ je niypodzielnŏ, laickŏ, dymokratycznŏ a socjalnŏ Republika". Ôd 2003r. tyn artikel stwiyrdzŏ dalyj, co "jyj ôrganizacyjŏ je zdecyntralizowanŏ".
Ôrgany władzy[Sprowjej]
Władza ustawodŏwczŏ je we łapach Parlamyntu, kery dziyli siy na dwie izby: niższŏ – Zgrōmadzyniy Nacyjny Francyje a wyższŏ – Synat Francyje. Francyjŏ je republika symiprezydynckŏ. Prezydyntym je tyrŏzki François Hollande a prymierym Manuel Valls.
Przipisy[Sprowjej]
- ↑ w tym Metropolijŏ: 551 500 km²
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn oci_Latn szl_Latn szl_Latn ltz_Latn szl_Latn ltz_Latn ltg_Latn szl_Latn pag_Latn ltz_Latn szl_Latn vec_Latn oci_Latn afr_Latn sun_Latn ltz_Latn szl_Latn vec_Latn ltz_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn