k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
štwórtk, 18.01.2018 | k dolnoserbskej wersiji
Fabian Jacobs; Theresa Lorencec, Budyšin 03.04.2006
Cuze město dožiwić
© Theresa Lorencec
W předpřipowědźenju filma ze samsnym mjenom wot Aleksandarja Manica z lěta 2005 wuwoła so Shutka – njedaloko města Skopje w Makedonskej – jako „hłowne město“ Romow. We wobłuku 1. socialneho dnja w Sakskej 2005, kotryž organizowaše Sakska młodźinska załožba w Drježdźanach zhromadnje ze załožbu „Schüler helfen leben“ w Neumünsteru, nadźěłachu sakscy šulerjo 154.000€. Tute pjenjezy darichu so projektej přez Caritas Essen dale na „Stipendienprogramm für Roma und Bildung durch Straßensozialarbeit in Skopje“ w Makedonskej.
K posudźowanju situacije Romow w Skopje a planowaneje podpěry dojědźechmy zhromadnje z kolegami Lipšćanskeje uniwersity a Sakskeje młodźinskeje załožby spočatk měrca tydźeń do Makedonskeje.
© Theresa Lorencec
Makedonska leži w juhowuchodnej Europje a steješe wjele lětstotkow wotměnjejo pod serbiskim, bołharskim a turkowskim nadknjejstwom. Po 2. swětowej wójnje bu wona dźěl Juhosłowjanskeje a 1991 po rozpadźe samostatna. Z decembra 2005 je Makedonska oficielny přistupny kandidat za EU. Po ludličenjach z lěta 2002 bydli tu 2.070.000 wobydlerjow: z toho 64% Makedonjenjow, 25% Albanjanjow, 4% Turkow a 2,7% Romow. Nimo tutych oficielnych ličbow wuńdu organizacije za čłowjeske prawa pak wot hač do 200.000 Romow w Makedonskej. Z wjace hač 50% bjezdźěłnosće słuša Makedonska k najchudšim statam Europy: něhdźe kóždy třeći wobydler je pod chudobnej hranicu žiwy, z toho jara wulka ličba Romow. We hłownym měsće Skopje bydli dźensa poł miliona wobydlerjow.
© Theresa Lorencec
Dwójce bu město wot ćežkich zemjerženjow nimale cyle zničene: prěni raz 518 a posledni raz 1963. We wšitkich štwórćach města Skopje bydla dźensa Roma. Wosebje koncentruja so pak na něhdyše małe předměsto Suto Orizari, skrótka Shutka mjenowane. Do 1963 běchu Roma w centralnej měšćanskej štwórći Topana žiwi, njedaloko stareje turkowskeje twjerdźizny a wulkeho bazara. Tam w Topanje běchu přez wjele lětstotki jako kowarjo, krawcy, wikowarjo atd. kruće do towaršnostneho žiwjenja města zapřijeći.
© Theresa Lorencec
Po ćežkim zemjerženju 1963 natwari so potom za bjezdomnych Romow na sewjernej kromje města nowa štwórć Shutka. Wona je dźensa najwjetše Roma-sydlišćo w Europje z politiskimi Roma-stronami, z Roma-měšćanostu, ale tež ze swójskim bazarom a telewiznymi sćelakami. Wšudźe na drohach a we wobchodach rěči so Romanes, tak mjenowana rěč Romow. Z wjace hač sydom dialektnych skupinow přesadźi so poněčim jedyn zhromadny dialekt jako wobchadna rěč, kotryž eksistuje dźensa paralelnje k jednotliwym dialektam w domjacym wobłuku a k zarjadniskej makedonskej rěči.
© Theresa Lorencec
Hačrunjež registrowaše poslednje ludličenje w Shutce něhdźe 17.840 Romow, podadźa tak mjenowane oficielne trochowanja ličbu wot wjace hač 45.100 wobydlerjow. Přez rozpušćenje Juhosłowjanskeje, wobydlerskeje wójny a wysoku bjezdźěłnosć diferencowaše so wobydlerstwo Shutki z lěta 1990 we wosebitej měrje: wjele Romow z tuteje stwórće bydli tučasnje we wukraju, wosebje w Němskej. W 70. a 80. lětach běchu woni jako hóstni dźěłaćerjo do Němskeje šli a su so do tehdy zapadoněmskeje towaršnosće zarjadowali. Druzy pytachu we wobydlerskej wójnje jako ćěkancy pomoc we wukraju a natwarichu sebi tam nowe žiwjene. Mnozy nawróćichu so pozdźišo zaso domoj. Hač do dźensnišeho maja mnozy wupućowani kruty zwisk k swójbnym w domizny. W lěću, hdyž přińdźe wjele swójbow na wopyt domoj abo hdyž swjeća so wulke kwasy, knježi na drohach Shutki wulka tołkańca.
© Theresa Lorencec
Po wójnskim wochudnjenju a hospodarskich zražkach je wulka ličba Roma-swójbow dźensa daloko pod chudobnej hranicu žiwa. W Shutce steja prowizoriske baraki bjez móžnosćow tepjenja, čisteje běžaceje wody a miliny pódla wulkich wilow. Hustodosć so tute ćeže přez stat abo swójbne syće njedadźa wotpopadnyć. Nimo falowaceje statneje podpěry njeeksistuje na přikład tež wotwjezenje wotpadkow, dokelž faluja tež tu swójbam financielne srědki. Za tajke swójby angažuja so, nětko wosebje tež dla kandidatury za EU, wšelakore organizacije w Skopju. Tak su w Shutce wukrajne pomocne organizacije aktiwne. Wobšěrne pomocne projekty je wosebje Caritas Essen wuwiła a mjez tym hižo dwě domoródnej organizaciji sobu załožiła: 1996 Caritas Skopje a 1997 sotrowsku organizaciju Nadesh (serbsce: nadźija). Wonej pomhatej tam, hdźež je nuza najwjetša. Přez chudobu zawinjeny wukubłanski zastatk je jedna z najwjetšich starosćow tamnišich sobudźěłarjow.
© Theresa Lorencec
Tuž spytaja wosebje tute Roma-dźěći systematisce do šulskeho systema zawjazać. W jednej z dwejoch zakładnych šulow w Shutce na přikład, kotraž wobsteji z lěta 1987, wučini podźěl Roma-dźěći dźensa 99% šulerjow. Wjace hač 2000 dźěći wopyta tuchwilnje wučbu w třoch změnach wob dźeń. W přijimanskej hali šule steji wulke zeleno-módro-čerwjene koło, symbol Romow, na kotrež je direktor šule, sam tež Rom, wosebje hordy. Fakultatiwna wučba w rěči, stawiznach a kultury Romow z wotpowědnje nadźěłanymi šulskimi materialijemi słuša tohodla dźensa samozrozumliwje do šulskeho plana.
© Theresa Lorencec
Wobkedźbowanje towaršnostneho a politiskeho wuwića pokaza, zo eksistuje „hłowne město“ Shutka paralelnje k hłownym měsće Skopje. Shutka je kruće do makedonskeje towaršnosće integrowana a tola knježa jónkrótne struktury a prawidła zhromadneho žiwjenja.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!
pol_Latn szl_Latn fur_Latn ces_Latn zho_Hans szl_Latn szl_Latn zho_Hans ces_Latn zho_Hans pol_Latn zho_Hans szl_Latn zho_Hans szl_Latn zho_Hans slv_Latn zho_Hans szl_Latn zho_Hans szl_Latn ces_Latn slk_Latn