Ò snôżność naszyj môwy
Kiej
spóminómy dzisiôj rocznicã krztu Ślónska, to trza spómnieć tyż świyntych
Kosztanta i Metodego (podug słownika ze Św. Anny, miano Cyryl, abo
Konstantin, po ślónsku wymôwiô sie „Kosztant”). Ci to świynci majóm wielkõ
zasugã dlô wszyskich nôrodów słowiańskich, bo piyrsi przetumaczyli Pismo
Św. na słowiańskõ môwã. Beztóż nasze òjce poradzili Słowo Boże zrozumieć,
a jak poradziyli jy zrozumieć, to mógli tyż uwierzić i jy przijóńć. Tak
sie chrześcijańskô wiara mógła rozprzestrzynić miyndzy Słowianami.
Coby szło
przetumaczyć i zapisać Pismo Św., świynci Kosztant i Metody musieli
wymyśleć słowiańskiy pismo, òd poczóntku słożyć òrtografijõ i
nôjważniejsze reguły gramatyki. Z wiaróm chrześcijańskóm i pismym prziszły
na słowiańskiy ziymie prawo, ksiyngi i kultura. Idzie pedzieć, że òd pisma
zaczła sie na słowiańskij ziymi cywilizacyjô i że prziszła óna na na
Ślónsk razym ze krztym.
Zdô mi sie,
iże dzisiôj rozumiyniy tego, że trzeba nóm zapisować naszã ślónskõ môwã,
rozprzestrzyniyło sie miyndzy Ślónzkôkami i bezmała żôdyn już tymu niy jes
przeciwny.
Muszymy se to ale rozwôżyć,
jakô ta ślónskô môwa mô być. Jes moc ludzi, co myślóm, iże coby gôdać po
ślónsku, styknie ino leda jak beblać po polsku. Niyjednymu sie zdô, iże to
jes blank po ślónsku, jak se tã swojã gôdkã ómaści pôrma ślónskimi
kóńcówkami, pôróma „ausdrukami dlô szpasu”. Jes tyż moc ludzi, co ślónskõ
môwã miyszajóm z przeklyństwym, bo padajóm, że to dycki była môwa
prostôków i lómpów i skirz tego prawô ślónszczyzna musi być takô soróńskô.
Ci to ludzie czynióm naszyj môwie nôjwiynkszõ krziwdã.
Tak dôwnij
niy było! Nasze starziki poradziyli niy ino òzprawiać po ślónsku wice, ale
tyż sie w tyj môwie radować, gniywać, rzykać do Pana Boga i pozdrôwiać
ludzi z uszanowaniym.
Kôżdy
czowiek, tak jak jôdła, spaniô i czystego luftu do dychaniô, potrzebuje
tyż snôżności i piykności. Słowa idzie przirownać do cegłów, co ś nich
kôżdy buduje wszyskiy swojy myśli, nawet te, co ich nigdy niy wymówi
głośno. Jak czyjaś môwa jes niydbałô, niypoukłôdanô, leda jakô, tak tyż
côłki czowiek bydzie niypoukłôdany i leda jaki. Tóż idzie pedzieć: „Dej mi
posuchać, jakô jes twoja môwa, a powiym ci, jaki jes twój rozum!”
„Skónd móm
wiedzieć, jak mie żôdyn niy nauczy!” – niy jedyn sie tak òdezwie. Coby
świadómie, z rozumym piastować prawõ ślónskõ môwã, potrzebujymy słowników,
poradników z gramatykóm i tymu podobnych uczydłów. Potrzebujymy tyż
autorów, co nóm na nowo pokôżóm, jak nasza môwa może być szumnô, szykownô
i eleganckô. Potrzebujymy wierszów, poezyje, piyknyj literatury, żeby sie
ś nich uczyć i w rzóndzyniu po ślónsku sie wydoskónalać.
Jak
stawiómy se nowõ chałpã, òbsztalujymy se dobrego majstra, co sie na
mularstwie wyznôwô. W dobrym dómu wszysko musi być po porzóndku
zaplanowane i musi jedno do drugigo pasować. Budónek musi mieć mocne
fóndamynta w ziymi, a na wiyrchu dobry dach. Tak samo, jak chcymy, coby
nasza môwa niy była jakimś powichłanym dziwolóngiym, ale żeby w nij
wszysko było słożóne jak sie nôleży, muszymy dzieło ukłôdaniô słowników i
òporzóndzaniô gramatyki powierzić fachmanóm lingwistóm, co sie na ludzkich
môwach znajóm.
Twardym
gróntym, co na nim ślónski jynzyk mô być postawióny, powinna być môwa
naszych starzików. W teraźnim czasie niy mogiymy sie już spuścić ino na
naszã dziurawõ pamiyńć.
Móndrzi
ludzie padajóm „Fto dbô, tyn mô!” Podwiela słowników i uczydłów napisanych
òd fachmanów jeszcze niy mómy, sami muszymy sie starać, coby rzóndzić po
ślónsku prawie i snôżnie. Przipóminejmy se, jak sie dôwnij Ślónzôki
poradziyli piyknie pozdrôwiać. Nauczmy sie, jak sie w ślónskij môwie
pokazowało drugim ludzióm uszanowaniy. Do kogo sie nôleży, gôdejmy za
dwoje i a do kogo trza to i za troje. Jak trefiymy jaki piykny ślónski
wiersz, abo śpiywkã, nauczmy sie go na spamiyńć! Spróbujmy słożyć piyknie
po ślónsku powiynszowania na geburstag, na wesely, abo na Gody. Jak bydymy
poradziyli wrócić naszyj môwie snôżność i piykność, to óna sie bydzie
brónić sama.
Niy jes to
wszysko lekie i proste, ale przecã ftóż lepij jak Ślónzóki rozumiy, że
bezmała niy ma na tym świecie rzeczy dobrych, coby nôs niy kosztowały.
Trza nóm sie ò naszã ślónskõ rzecz starać, trza nóm ò niã dbać. Muszymy
sie w tyj môwie sami bildować, coby jóm corôz to lepij umieć, coby
rzóndzić corôz to piyknij. I, jeszcze rôz to powiym: niy po to, coby z
kimś wojować, abo kogoś ze Ślónska wyganiać, ino po to, żeby my sami byli
lepszymi, pełniejszymi i piykniejszymi ludźmi. Po to, coby kultura i
cywilizacyjô, co jy naszym
òjcóm przinióśli
świynci Kosztant i Metody, niy zginyły, ale żyły i wyrôbiały
sie ku lepszymu i coby bezto nasz Ślónsk był corôz to lepszy i piykniejszy.
Porzykiejmy
do Kosztanta i Metodego, coby pómógli nóm uprosić u Pónbóczka łaskã
snôżnyj i piyknyj ślónskij môwy.
Dr. Józef Kulisz, prezes Tôwarzistwa Piastowaniô Ślónskij Môwy DANGA
(przeczytane na mszy w Kościele Mariackim w Mysłowicach, 22. siyrpnia
2009)
Kóntakt: jozef.kulisz@gmail.com; tel.: 609 09 68 86
szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn lim_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn tuk_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn lij_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn luo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn unk zho_Hant