Rychtyczny Ślōnzok poradzi po ślōnsku godać – jasno sprawa. Ale ze szkryflaniym już je gorzyj. U nōs tyż. Jedyn problym to to, że co 50 kilometrōw trefiōmy inkszy ślōnski niż tyn “nasz”. Problym drugi – oficjalnie ni ma czegoś takigo jak ślōnski jynzyk.
Tōż po jakimu my godōmy?
Etnolekt śląski – tak sie fachowo mianuje naszo ślōnsko godka. Za Wikipedyjōm:
Etnolekt śląski – zespół gwar śląskich, być może łączących się w kilka dialektów, którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląska oraz reliktowo część ludności Dolnego Śląska.
Ni ma co fandzolić, tōż ofyn – my godōmy po ślōnsku. Toż mōmy swōj jynzyk, pra? To czamu w ogōle sie godo o etnolekcie śląskim? Beztōż, że sami mōmy pierōnowy problym z pisaniym po ślōnsku. My, Ślōnzocy.
Dyskusyjna jest kwestia statusu mowy śląskiej. W publikacjach językoznawczych ślůnsko godka uznawana jest za dialekt języka polskiego. W Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 r. używanie śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 56,6 tys. osób. W spisie z 2011 było już 529 tys. takich deklaracji. Obecnie trwają prace kodyfikacyjne dotyczące pisowni języka. Język śląski został uwzględniony w normie ISO 639-3, gdzie Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna – ISO przydzieliła mu kod: “SZL”.
Je coś takigo jak Pro Loquela Silesiana – Towarzystwo Kultywowania i Promowania Śląskiej Mowy. To ôni zônaczyli ślabikŏrzowy szrajbōnek – alfabet ślōnski. Poskłodany z 33 liter. Bezma takich, jak w polskim alfabecie, yno bez Ą, Ę i Ó, za to z Ã, Ŏ, Ō, Ô i Õ.
I w tym miyjscu my – Julia i Matis, blog bele kaj – ofyn godōmy: niy umiymy pisać po ślōnsku tak, jak naszym zdaniym trza i tak, jak sami by my pisać chcieli. Sztudiyrujymy to, czytōmy, piszymy i dysputyrujymy. Ale dalij robiymy felery, a na naszej zajcie znojdziecie yno skrōcōno forma ślōnskigo szrajbōnku. Potrzebujymy wiyncyj czasu, żeby wlyź na tyn nastympny schōd jynzykowego wtajymniczynia. Może udo nōm sie to już za rok, a mono dziepiyro za piynć. Niy wiymy, ale bydymy trynować.
Ô co tela godki? Niy idzie ajnfach mianować tego językiem śląskim?
Socjolingwiści przyjmują, że o tym, czy coś jest dialektem jakiegoś języka oraz którego języka, czy też odrębnym językiem decydują kryteria pozajęzykowe: wola użytkowników danej mowy oraz decyzje polityczne, zgodne z tą wolą lub nie. Status języka regionalnego może zostać nadany śląskiemu przez władze ustawodawcze Polski lub Republiki Czeskiej, w granicach których to państw zamieszkują użytkownicy śląskich dialektów.
Na tych zasadach funkcjōnujōm m.in. chorwacki i bośniacki, kere ôd serbskigo inkszy majōm bezmaś yno zapis (alfabet łaciński/cyrylica) i drobne regiōnalizmy. Z drugij zajty taki mandaryński je dialektym chińskigo, a ich użytkownicy sie ze sobōm dogodać niy umiōm.
Ôkiym eksperta
Jeszcze pora zdań ôd nojwiynkszego autorytetu jynzykowego w Polsce – profesora Jana Miodka z Tarnowskich Gōr. Ślōnzok, kery ô godaniu wiy chyba wszyjsko, w wywiadzie dlo “Dziynnika Zachodnigo” pokozuje pora pierōnowo ważnych rzeczy ô ślōnskij godce. Idzie sie z nim wadzić (w poru sprawach my tyż by sie spiyrali), a ô samym wywiadzie idzie pedzieć, że je kōntrowersyjny, ale z faktami sie niy dysputyruje. A tych w wywiadzie spōmnianych je pora.
Gwara zanika.
I tako je prowda. Ale nos – ludzi, kerzi ô regiōnalno godka sie starajōm – je coroz wiyncyj. Na Ślōnsku, na Kaszubach i na Mazurach. Na wschodzie i zachodzie. W Katalōnii i w Bawarii. I yno my, spōlnōm mocōm i spōrōm, mogymy tych gwar przipilować.
Kapitałem dialektu śląskiego jest jego mozaikowość. Na ten dialekt śląski składa się kilkadziesiąt gwar. Próba kodyfikacji będzie zawsze z krzywdą dla którejś z tych gwar.
Wiela razy bez te dwa lata jak blog je w necy dostalimy wiadōmość abo kōmyntorz “tak sie niy godo, mo być tak a tak…”? Masa. Niy chodzi ô to, że sie nerwujymy jak kery nōm pokoże feler. My yno myślymy, że fest ważne je, coby kożdy zrozumioł jedna sprawa: bez lata jynzyki sie zmiyniajōm, coroz bliżyj sōm codziynnych sprawunkōw. Pora kilometrōw miyndzy ślōnskimi wsiami to już dwadziścia inkszych wyrazōw, ale sztyjc ślōnsko godka. Bo na katowickim Nikiszowcu wiyncyj chopōw szpilało w szkata, a w rybnickich Boguszowicach rozprowiali yno ô futrze, tōż w tych tymatach wyrobiły sie roztōmaite wyrazy, zdania i ausdruki.
Z inkszej zajty – jak myślicie czamu mōmy tak niwiela ślōnskich wyrazōw na rzeczy zwiōnzane z morzym i kōnsztym, a moc tych ô grubie i fusbalu? Bo te piyrsze tymaty bez lata Ślōnzokōw niy interesowały, a te druge bōły nojważniyjszymi tajlami kożdego dnia. Godka ewoluowała i durś bydzie.
Od wieków dla wielu pokoleń Ślązaków punktem odniesienia była polszczyzna ogólna.
Trza tyż na to dać pozōr. Co by my niy godali, to ślōnski – tyn, kery znōmy – przi podstawie mo jynzyk polski. Mogymy wciś 30% germanizmōw i 30% czechizmōw do swoich dykcjōnorzy, ale kōnstrukcyjo zdań i gramatyka wdycki bydzie blisko tyj polskij. Skuli tego, pisanie wyrazōw takich jak np. “pudymy” z “u” je ajnfach felerym i kożdy, kery godo, że tak sie pisze, tyn abo cygani, abo smyślo.
Nie ma konfliktu pokoleniowego. Jest konflikt między rozsądkiem a jego brakiem, między znajomością historii dialektu śląskiego i nieznajomością tej historii. Takie wypowiedzi, jak ta sugerująca, że można pisać “pójdymy” przez “u” pokazują brak tej wiedzy.
I na kōniec nasz apel:
Ślōnzoku, niy rōb gańby!
Znodlimy w internecie masa zajtōw, kere sōm po ślōnsku. Jedne gryfne – pokazujōm naszo kultura i inkszość reszcie Polski i świata, bez piykne, farebne klamoty, zauszniczki z wōnglo abo fajne filmiki ô bajtlach, ōmach i grubiorzach. Ale je tyż fol takich, kere yno dowajōm moc szpetnymu stereotypowi Ślōnzoka, kery przajo wōnglowi bardzij jak swojij babie, sztyjc felōni i je umazany. Durś godo bele co i bele jak.
Ślōnzoku! Zastanōw sie nastympny roz jak bydziesz naciskoł knefel “przaja tymu” pod ôbrozkiym, na kerym naszkryflane je yno “babo ty mie niy ciulej, yno pōć sie ônaczyć”. Pōmyśl chwila, z kogo sie tak naprowda rzosz i jakigo siebie pokazujesz gorolōm i auslyndrōm. Czy ślōnsko godka to dlo Ciebie rychtyk yno szpetne wice i pierōniynie? Przeczytej dwa razy podwiela szrajbniesz kaj w necy kōmyntorz – wielce po ślōnsku – po to yno, żeby po polsku niy bōło.
Ślōnzoku, myśl!
linki:
szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn sna_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn fuv_Latn