Hornja Łužica je zajimawy kraj. Zapołožena mjez Łužiskimi horami na juhu a mjez bahnojtymi łučiznami, holu a chójninu na sewjeru a w sćinje mócnych susodow zamó sej Łužica swojotnosć kultury přez lětstotki wobchować. Tohodla tež daloko a šěroko dwurěčne tafle městow a wsow čłowjeka witaja. Dźensa ma serbski lud, kotryž je přiwuzny z Čechami, něhdźe 40 000 přisłušnikow, kotřiž sydla přewažnje w třiróžku mjez Kamjencom, Wojerecami a Budyšinom. Serbja su jenička woprawdźita mjeńšina Němskeje. Jich prjedownicy sydlachu hižo lětstotki na płódnych hlinach Budyskich honow. Historikarjo z toho wuchadźeja, zo připućowachu Słowjenjo wokoło lěta 600 do sydlenskich rumow, kotrež běchu Germanojo wopušćili, tola archeologiske namakanki swědča wo wjele pózdnišim zasydlenju. To by rěkało, zo přićahnychu prjedownicy Serbow hakle 200-300 lět pozdźišo do tuteje kónčiny. Tuž njeje prawdźe podobne, zo běchu so Słowjenjo a Germanojo tu zetkali. Nimo swojich wsow załožichu hrodźišća, do kotrychž móžachu při hrožacym strachu cofać. Hišće dźensa pozběhuja so tute impozantne připrawy pola Wotrowa, Łahowa abo nad Šepsom.
Karte Scultetus - Archiv Dannenberg
Tute wuwiće swójskeho knjejstwa nahle přesta, jako so Němcy spočatk 10. lětstotka na wuchod měrjachu. Po tym, zo bě kral Heinrich I. słowjanske župy połobskich Słowjanow zdobył a w Mišnje wysoko nad Łobjom hród załožił, žadaše sej něšto pozdźišo tež tribut Milčanow wokoło Budyšina.
K winowatosćam křesćanskeho knježićela słušeše pak tež misionowanje pohanskich ludow. 968 buchu po dołhim jednanju tři tak mjenowane serbske biskopstwa Merseburg, Zeitz a Mišnjo pod Magdeburgskim arcybiskopstwom zarjadowane. Za křesćanske zastaranje kraja Milčanow je Mišnjanski biskop zamołwity, kotryž smě sej za to dźesatk wotedawkow kralej zdźeržeć. Ale tutón kraj budźeše tež požadosće pólskich a čěskich susodow. 1002 dyrbješe Heinrich II. ćěr pólskeho wójwody Bolesława Chrobłeho za ekspansiju spokojić a da jemu župu Milska za leno. Po njewuspěšnej wójnskej wuprawje anno 1004 změni kral Heinrich II. swoju strategiju a přewostaji 1007 hrodźišća (Burgwarde) Ostrusnu, Třebistu a Hodźij Mišnjanskemu biskopej. Z tutym darom zwjaza nadźiju na skrućenje zwiska mjez tutym regionom a rajchom. Na to wójwoda Miesko I. Mišnjanski hród nadpadny, zniči jón a wšěch ludźi na hrodźe zmori. Hakle Budyski přiměr 1081 přinjese wěste wotputanje do rozestajenjow, přewodźanych wot zdźěla hrózbnych rubježnych wuprawow. Milska a (Delnja) Łužica zwostaštej přiwšěm Pólskej. Hakle kral Konrad II. móžeše 1031 po dobyću nad wójwodu Mieskom II. kraj zaso zdobyć a přepoda jón jako leno Mišnjanskemu markhrabi. 1076 da kraj jako leno čěskemu wójwodźe Vratislawej II., po tym zo bě jón Mišnjanskemu markhrabi zaso sćazał, jako bě so tón přećiwo njemu zběhnył. Vratislav da kraj 1084 jako wěno swojemu přichodnemu synej, sakskemu hrabi Wiprechtej von Groitzschej, kotryž hač do 1108 z Budyskeho hrodu nad krajom knježeše a wutwar kraja zaměrnje spěchowaše. Wiprechowe dźědźinstwo přewzachu potom zapadnje Łobja Wettinojo , mjeztym zo Hornja Łužica 1135 zaso k Čěskej słušeše. 1143 připadny wona wospjet Mišnjanskemu markhrabi, doniž ju kejžor Friedrich Barbarossa 1153 w zwisku ze swojej politiku přibliženja Čěskej jako rajchske leno znowa čěskemu kralej njepřepoda. Z wuwzaćom poměrnje krótkeje doby mjez 1254 a 1319 wosta kraj nětko hač do skónčenja stareho rajcha 1806 dołhi čas pod čěskej krónu.
Z hrodami a cyrkwjemi, z kotrymiž bě kraj nětko systematisce přetkany, přichadźachu překupcy. Podłu Vije regije, při přechodach přez rěki, na hórskich skłoninach a podobnych přirodnych barjerach załožichu sej zepěranišća, kotrež běchu hustohdy zarodk pozdźišich městow, kaž w Budyšinje na Židowje při přechodźe přez Sprjewju abo w Zhorjelcu w nižinje Lunitzy njedaloko hižo 1071 naspomnjeneje słowjanskeje wsy Gorelic. Wysoka dróha bě puls Hornjeje Łužicy. Po njej ćahachu překupcy a wikowarjo lětstotki wot zapada na wuchod a wožachu swoje twory ze Španiskeje a Francoskeje přez Wrócław hač do Kijewskeje Rusy a do Ruskeje.
Kontury kraja nabywachu dale a jasnišich rysow. We wopismje lěta 1144 je naspomnjena prowinca Zgost juhowuchodnje Zhorjelca blisko Židźina (Seidenberg), kotraž bě dźěl Budyskeho kraja. Potajkim móže so z toho wuchadźeć, zo sahaše pozdźiša Hornja Łužica hižo tehdy hač nad Kwisu. Hłubše dohlady do teritorialnych poměrow skića tak mjenowane Hornjołužiske hranične wopismo z lěta 1241, w kotrymž so kónčiny, za kotrež so čěski kral a Mišnjanski biskop zajimowachu, wotmjezuja. K rozestajenjam mjez nimaj bě dóšło, dokelž kóždy wjerch po swojich móžnosćach kraj wutwarjowaše. Na přikład wutwori biskop Bruno II. kolegiatny kapitl w Budyšinje, z kotrehož pomocu ćehnješe na Stołpin na juhozapadźe. Mjena, kaž Bischheim, a samo załoženje města Biskopic pokazuja jasnje na jeho kolonizatoriske wotpohlady. “Knjejstwo přez trjebjenje” běše hesło tutoho časa. Pod nawodom zemjana přićahnychu burja z Durinskeje, Bayerskeje, (Delnjeje) Sakskeje a trjebjachu kraj. Tež serbscy burja běchu na přetworjenju kraja wobdźěleni. Na kóncu tuteje doby bě kraj rozdźěleny, wšudźe běchu wsy z typiskej strukturu łanoweho sydlišća załožene. Tež wjetšina městow kaž tež klóštraj Marijiny doł a Marijina hwězda běchu dźakowano tutomu njesměrnemu rozmachej nastali. Jeničce na chuduškej pěskojtej pódźe na sewjeru pozdźišeju knjejstwow Wojerec a Mužakowa zwosta pasmo hole, kotrež so zdobom jako přirodna mjeza k Delnjej Łužicy rozpřestrěwaše. Z přesunjenjom linearneje mjezy k Połčnicy na zapadźe a ke Kwisy na wuchodźe kaž tež přez přirodnu barjeru Łužiskich horow na juhu běše teritorialne wuwiće wotzamknjene.
Jako kraj 1253 jako wěno čěskeje kralowskeje dźowki braniborskim Askaničanam připadny, zwosta mały Žitawski kraj při Čěskej, dokelž nochcyše so kral wrotow do sewjera, na kotrychž jemu jara zaležeše a wo kotrež so zasakle wojowaše, na žadyn pad zaso wzdać. Askaničenjo instalowachu na čole kraja bohota, štož bě wažne nowotarstwo. Wón jich zajimy na městnje zastupowaše, běše najwyši sudnik, rjadowaše wićežne naležnosće a běše zdobom wojerski rozkazowar. Pozdźišo stajištaj so jemu dwaj krajnej hejtmanaj po bok, kotrajž po dźělenju Hornjeje Łužicy w lěće 1268 do wokrjesa Budyšina a wokrjesa Zhorjelca jako wokrjesnaj hejtmanaj fungowaštaj. Mjeztym pak zo připadny Budyski kraj 1319 hižo zaso čěskej krónje, po tym, zo bě ród Askaničanow zašoł, staješe šleski wójwoda Heinrich Jaworski narok na Zhorjelski wokrjes. Jemu so tež woprawdźe poradźi, hač do swojeje smjerće 1329 knježić. Po tym bu Zhorjelc zaso čěske leno. Hišće raz, wot 1377 do 1396, zamó Zhorjelski wokrjes pod swójskim knjejstwom być, jako kejžor Korla IV. za swojeho syna Jana s ekundogenitur ne wójwodstwo Zhorjelc zarjadowa. Zwjetša pak knježićel w kraju njepřebywaše, tak zo njezamó skutkowny škit přećiwo nadróžnym rubježnikam , rubježnym ryćerjam a wudrěwarjam škitneho pjenjeza zaručeć. Z tuteje přičiny zjednoćichu so po woli čěskeho krala 1346 města jako wodźace hospodarske mocy do zakitowanskeho zwjazka a slubichu sej wzajomny škit a podpěru. Nimo Zhorjelca, Budyšina, Lubija, Lubanja a Kamjenca přizamkny so jemu tež Žitawa, kotraž słušeše wot 1253 hišće k Čěskej. Tole bě spočatk sławneho Hornjołužiskeho zwjazka šěsćiměstow. Města spožčichu krajej nutřkowny porjad, starachu so wo měr, wućěrichu rubježnych ryćerjow und zapusćichu jich hrody. Na swoje schadźowanja, tak mjenowane městowske zjězdy, přeprošowachu tež krajneho bohota jako zastupjerja markhrabje Hornjeje Łužicy a hdys a hdys druhich stawowskich knjezow a wobsedźerjow ryćerkubłow, tak zo so z tuteje institucije něšto kaž Hornjołužiski krajny sejm wutwori.
Wo wjele bóle tragiske za wobydlerstwo Hornjeje Łužicy běchu surowe wuprawy Husitow spočatk 15. lětstotka, kotrymž po rjadu Kamjenc, Lubij, ŽItawa a Lubań podležachu. Jeničce derje wobhrodźenej měsće Budyšin a Zhorjelc zamóštej woblěhowanje kecarjow wotwobarać. Husowa wučba njezawostaji w Hornjej Łužicy žanych wusahowacych slědow, byrnjež so cyrkej runje toho bojała, wšako je serbska ludnosć etnisce a rěčnje Čecham bliska. Tola Hornja Łužica bě z nabožneho wida skrućena, samo utrakwistiski čěski kral Jiří z Poděbrad bu 20 lět pozdźišo wotpokazany, a město njeho bu hišće za čas jeho žiwjenja lěta 1469 madźarski kral Matthias Corvinus za knježićela woleny.
Porno tomu pak njebě tak jednorje móžno, so Lutherowym tezam zapowěć. Hižo 1520 prědowaše so w Zhorjelcu na nowe wašnje. Spodźiwna situacija wustawy Hornjeje Łužicy, kotraž so z městow, zemjanstwa a cyrkwinskich dobroćelow zestaji, wuskutkowa, zo so pozdźišo formulowana zasada „cuius regio, eius religio“ tule na najnišej runinje, na runinje cyrkwinskeho patrona, wothrawaše. Wón postaji, w kotrej podobje so swjate woprawjenje resp. bože wotkazanje wudźělowaše. Hižo 1523 Zhorjelc nowe wuznaće oficialnje zawjedźe. Lěto pozdźišo přizamkny so Budyšin a poněčim cyła Hornja Łužica – jeničce klóšterskej knjejstwje Marijiny doł a Marijina hwězda kaž tež Budyski kolegiatnykapitl wostachu katolske. We wójnje pola Schmalkaldena dyrbješe so Hornja Łužica skónčnje jasnje wuznać a po boku katolskeho kejžora a čěskeho krala Ferdinanda přećiwo swojim bratram we wěrje do wójny ćahnyć. Šěsćiměsta z toho wuchadźachu, zo móža so wušiknje z afery sćahnyć, jako swoje wójska 1547 zaso wotćahnychu . Tola rozsudna bitwa pola Mühlberga so hišće njebě wotměła. Zemjanstwo wuži dobru chwilu a denuncěrowaše města pola kejžora, kotryž na to jich zastupjerjow k sebi zwoła a jim woprawdźe wšě priwilegije wotrjekny a jich wobsydstwo pódy sćaza. Tutón podawk, znaty jako chłostanka („Pönfall“), bě městam bolostna strata, přetož běchu sej w běhu časa wulke wobsydstwo pódy nakopili. Zhorjelc na přikład knježeše nad 48 wsami, w kotrychž bě měšćanska rada tež sudniski knjez. Za Budyšin njebě to z jeho 47 wsami wulce hinak, tež tamne šěsćiměsta běchu sej nahladne wobsydstwo pódy přiswojili. W slědowacych lětach wusměrichu města wšo swoje prócowanje na to, zo bychu sej swoje wobsydstwo a předprawa zaso zdobyli, štož so jim do wulkeje měry tež poradźi. Tola prjedawši politiski wliw běchu na wšě časy přisadźili. Napjatosće z nabožnym pozadkom, předewšěm pak pospochi nowe žadanja za dawkami ze stron čěskeho krala njepokojej dale polěkowachu. Protestantam Hornjeje Łužicy so njebě poradźiło, kaž jich šleskim a čěskim bratram we wěrje, majestotny list dóstać, kotryž jim jich prawa zaruči, štož jich skónčnje na stronu zběžkarjow w čěskej dowjedźe. Přez zběžk Praskeho wobydlerstwa w lěće 1618 wuskutkowana rewolta so spěšnje k najwjetšej wójnje rozšěri, kotruž bě Europa hdy dožiwiła. Tež Hornja Łužica, kotraž bě skěrje zboka swětoweho politiskeho jewišća, bě wot wójnskich šmjatow potrjechena. Čěske stawy běchu katolskeho Rudolfa II. Habsburgskeho wotsadźili a město njeho kalwinista Friedricha z Pfalcy za swojeho krala wolili. Tež Horni Łužičenjo so po wěstym dlijenju tutej wólbje přizamknychu. Kejžor Rudolf prošeše rajchskich wjerchow wo podpěru. Sakski kurwjerch Georg, hačkuli protestant, bě swěrny rajchski wjerch a njeměješe zrozumjenje za žadanja zběžkarjow. W awgusće 1620 zaćahny wón do Hornjeje Łužicy – nic bjez toho, zo by kraj do toho jako zawdawk zapisać dał. Jeho prěni cil bě Kamjenc, kotryž so bjez wulkeho wobaranja poda. Dobry měsac pozdźišo podleža Budyšin, po tym zo bu wšědnje 366 granatow na město wottřělenych, na čož dóńdźe 2. oktobra k wulkemu wohenjej. Cyłe město so wotpali. Jako so tuta powěsć roznjese, poda so Lubij bjez wulkeje třělency. Dokelž njezamó kejžor wudawki kurwjerchow nětko woprawdźe zarunać, připadny Hornja Łužica w zwisku z Praskim přiměrom 1635 jako čěske leno sakskemu kurwjerchej, kotryž bu z tym zdobom markhrabja Hornjeje Łužicy. Tak móžeše so přećiwna reformacija, kotraž w druhich habsburgskich krajach sylnje zachadźeše, za Hornju Łužicu wotwobarać. Město toho pytachu mnozy nabožni ćěkancy z Čěskeje, tak mjenowani eksulanća, w Hornjej Łužicy wućek a postarachu so tu wo hospodarski rozmach. Předewšěm na wsach w Žitawskich horinach bu tkalcowstwo wuznamna industrijna hałžka.
Hewak so w Hornjej Łužicy wjele njezměni. Integracija do sakskeho statnistwa jenož cyle łahodnje pokročowaše. Samo swobodnym nabožinskim zjednoćenstwam, kaž Ochranowskim bratram, kotrymž poskići hrabja Zinzendorf na swojich kubłach domicil, zmóžni wustawowy system Hornjeje Łužicy eksistencu. Z Berthelsdorfa a Niskeje sem ćehnjechu bratřa do wšeho swěta, zo bychu bože słowo na swoje wašnje wozjewjeli. Hakle wobšěrne noworjadowanje Europy, kotrež bu po Napoleonskich wójnach trěbne, přinjese makhrabinstwu z Wienskim zrěčenjom 1815 grawěrowace změny. Jako reakcija na prócowanje Pruskeje wo ekspansiju bu Hornja Łužica dźělena - njehladajo wjacorych peticijow sakskemu kralej kaž tež rakuskemu hrabi Metternichej, kotryž jednanja nawjedowaše. Tola wšo ničo njepomhaše – wot nětka běžeše mjeza južnje Rólan w sewjerozapadźe přez Kulow, Wojerecy, Mužakow, Zhorjelc hač do Lubanja – kotrež wšitke Pruskej připadnychu. Zo móhła zarjadnistwo efektiwnišo wukonjeć, dźěleše Pruska tutu kónčinu do štyrjoch wokrjesow, kotrež buchu wšitke do pruskeje prowincy Šleska zarjadowane. Nětko bě Wrócław přisłušny narěčny partner. W pruskej Hornjej Łužicy profitowaše předewšěm Zhorjelc wot industrielneho rozmacha a wutwarjowaše swoje styki do Berlina a Wrócławja wobstajnje.
W južnym dźělu, kotryž zwosta sakski, započa so nětko industrializacija, přez kotruž bu rubjany płat z Hornjeje Łužicy k požadanej eksportnej tworje Němskeje. Wutwar železnicy widźomnje k zwyšenju hódnoty regiona přinošowaše. 1847 bě čara Drježdźany-Wrócław dotwarjena, kotraž cyły hornjołužiski teren přeprěči. Tola we wědomju wobydlerjow wosta kraj njedźěleny. Tole dopokazuje twar stawowskeho domu w Zhorjelcu, w kotrymž so stawy pruskeje Hornjeje Łužicy dale zetkawachu, zo bychu zajimy kraja w Šleskej komorje zastupowali, abo hesło nad portalom 1905 wotewrjeneje Hornjołužiskeje hale sławy, kotraž je dźensa Dom kultury, na wuchodnym brjohu Nisy, hdźež steji: „Den Gründern des Deutschen Reiches – die dankbare Oberlausitz“.
Po přewzaću mocy ze stron hitlerskeho režima buchu tež tute struktury zaso rozpušćene a nacionalsocialistiskemu rozrjadowanju do gauwow přiměrjene. Wosebje za čas nacionalsocializma wotměwaše so zaměrna politika asimilacije napřećo Serbam. Jich towarstwa a nowinarstwo buchu zakazane, šulska wučba so w serbšćinje wjace njepodawaše, haj, Serbja njesmědźachu scyła hižo swoju rěč wužiwać. Štóž so tutym represalijam spřećiwješe, kaž serbscy katolscy duchowni, bu wupokazany abo přińdźe do koncentraciskeho lěhwa. Přiwšěm njeńdźeše wo dospołny genocid Serbow, ale woni mějachu so jako „wendiscy Němcy“ asimilować.
Po 1945 přińdźechu kónčiny Hornjeje Łužicy wuchodnje Nisy hač ke Kwisy pod pólske zarjadnistwo, štož bu skónčnje 1950 z Měrowym zrěčenjom Wódra-Nisa resp. z Němsko-pólskim namjeznym zrěčenjom 1990 statoprawnisce sankcionowane. Z rozpušćenjom krajow w NDR w lěće 1952 poćerpi Hornja Łužica wospjet wosud dźělenja. Wjetši dźěl drje zwosta we wobwodźe Drježdźany, tola wokrjesaj Wojerecy a Běła Woda buštej wobwodej Choćebuzej přidźělenej. Po lěće 1990 skićeše so šansa, zo by wjetši dźěl Hornjeje Łužicy zaso w jednym zwjazkowym kraju zjednoćeny był, štož so na kóncu tež poradźi. Z historiskeho wida drje jenož krótkich 100lět trajaca přisłušnosć dźěla Hornjeje Łužicy k Pruskej kaž tež dwě diktaturje pak běštej předewšěm we wokolinje Zhorjelca hornjołužisku identitu zasypali. Tuž so – dźiwajo na šleske začuće, wšako běchu mnozy ćěkancy ze Šleskeje w Zhorjelcu nowu domiznu nadešli, zo bychu blisko swojeje šleskeje domizny wostali -, za region nad Nisu wokrjes Delnja Šleska/Hornja Łužica skonstruowa. Dźakowano sylnemu šleskemu lobbyowemu dźěłu je w preambli Sakskeje wustawy dźensa pasus, zo nawjazuje sakski lud tež na stawizny delnjošleskeje kónčiny. Přez lětstotki samostatny rajchski teritorij Hornja Łužica, kotryž bě wot 1635 ze Sakskej wusko zwjazany, so porno tomu njenaspomnja.
Dr. Lars-Arne Dannenberg
szl_Latn vec_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn nno_Latn