Nó, tóż mómy dzisiôj możno tyn nôjbarzij szpasowny dziyń, drugi dziyń Wielkijnocy, znacy sie… śmiyrgust. Pewnikiym wszyjske, naszym ślónskim zwykiym, przetrowiylichmy piyrszy dziyń Wielaknocy do kupy ze naszymi familiantóm, przocielóma… we dómowyj atmósfyrze. Dôwnij to gospodôrz gościół byzuchy tych, kierzi u sia niy robiyli „świyncónygo”. Ale – i gôdóm to poduk Lucjana Siemieńskigo – pyndziałek wielkanocny napoczynô sie wobec festelnie łosobliwym zwykiym, łozpowszychniónym i pojstrzód ludu, i u zorty wyższyjszyj. Ledwaś cowieku ślypia łotwar, a możno miôłeś je jesce sklyjóne śnikiym, kiej cuci cie fest zimnô kómpiyl. Szklónka wody wylónô na twoja palica, zmuszô cie cobyś sie serwôł z prykola; kciôłbyś cowieku farónić, spierónować zgłobnika – darmo! Śmiych ino wzbudzisz i musisz na isto ugnóńć sie przed tym starym prziwykiym – boć to przecamć łóny pyndziałek, boć to – Śmiyrgust.
Mocka móndroków już próbowało wypokopić kiej sie tyn polski dyngus napocznół; roztomajcie miyniyli, ale widać, iże to tak pierónym stary łobyczôj, iże żôdne bôjcynie, a tym tuplym drukowane ksiónżki nic łó niym niy wiedzóm. Dyć żysz i Jyndrzyj Kitowicz, kiej kryślół łobyczaje za Sasów, niy spóminô ło tym dyngusie. Rzóńdzi łón we jejigo pisaniu, iże „… kiej (bywało) łozweselóła sie kómpanijô, panoczki i dwórzany, baby i freliczki, lôli jedne drugich wszeljakimi statkami, jakich poradziyli dopaść, hajduki i lókaje dónosiyli cebrami woda a kómpanijô nabiyrała śnich, gónióła sie i łoblywała łod szłapów po palice, tak, aże wszyjskie utoplane byli, choby ze potopu wylejźli.”
Dzisiôj my sóm (dalszij beróm za tym Lucjanym Siemieńskim) deczko mynij możno swawólne i błôzyńske; flaszecka parfinu styknie na tyn dyngus. Tyn sóm tyż Kitowicz biydzi sie glyndzyniym prziczyny i spóminô jóm dwójakô. Poduk niygo datuje sie to jesce łod jerózolimskich czasów, kiej wiyrne zbiyrali sie na hulicach i łozprawiali ło Krystusowym Mortwychwstaniu. Żydy juzasik, zaziyrali krziwym ślypiym na te schôdzki krześcijónów, łoblywali jich wodóm i tym tuplym poradziyli łozegnać tulmy. To pokazuje, iże już wtynczôs znali szimel uśmiyrzaniô hulicznych rebelijów. Wicny wynôlôzek marszala Lobau’a (Georges Mouton grof Lobau, ordónanc Napoleóna), tak pódziwiany we łónym czasie, bół ganc ajnfach plagiatym.
Inkszy grónt tygo côłkigo dyngusa widziôł Kitowicz we pamióntce wkludzyniô krześcijóństwa do Polski, kiej dlô łokrzczyniô srogich tulmów ludzi, trza jich bóło wżynóńć wrółz do wody.
I szłoby sam jesce mocka gróntów dyngusa wyrachować, ale spómna ino ło jednym cufalu, jak ci to kiejsik jedyn oficyjer ynglynderski, major Michael Symes (1753?–1809), po srogij rajzie do Bengalu i Birmy (terôzki Związek Myanmar), kaj pojechôł jako poseł do miast Awa i Pegu, łopisôł niyskorzij gryfnisty zwyk. Tameszne wyznôwcy buddyzmu łod 10 kwiytnia fajrujóm bez trzi dni fajrant ichniygo starego roku. We tym łostatnim dniu dlô łoszpluchtaniô sie ze niysnożności kóńczóncygo sie roku, prziwykli baby lôć kôżdego chopa wodóm (łóne, te chopy, ale majóm prawo jim pómścić). Jes ci to deczko inakszij niźli zwykowo u nôs. I niy bóło smiyłuj sie. Bali i tameszny król musiôł dôwać pozór, bo baby ta zimno woda lôli ze łokiyn i dachów na palice piechciôrzy. We pałacu birmańskigo króla, po blank poważnyj cyrymóniji i wyjńściu króla, byzuchanty łostôwali na pastwie trzidziystuch freli, ftore po wparzyniu na zol ze kónewkóma i polywaczkóma, lôli równo wszyjskich stopieróńsko.
„Łoddôwalichmy jim za swoje, aże wody niy nastykło tela, co wszyjske byli utoplane, uszlóndrane do suchyj nitki” – pisôł tyn Symes. Nó, i zdało by sie, iże sóm ci jakiesik podobiyństwa miyndzy Słówiańszczyznóm a Hindustanym, skuli tego, iże i u Słówianów na wiesna, tónkali Marzanna, znacy sie śmiyrć, a sóm dyngus, to forsztelowanie sie łodmłódzónygo życiô.
Ludek wiyjski, ftory dziyrżi sie wiyrnie starodôwnego zwyku, razinku w tym dniu wyprôwiô pociyszne kónsztiki, zawdy kajsik wele studni. Tam chaśniki, gabczoki już łod rozwidnioka zbiyrajóm sie i cichtujóm na dziołchy, kiere łażóm tam po woda. Zarôzki, kiej ino napasujóm i scôpióm jakô frela, lejóm na nia woda côłkimi kiblami, abo tyż utónkajóm jóm kajsik we sztauwajerze lebo plosie. I bółbych możno srogim jakimsik paradziôrzym ważnym jak magiwyrfel we zupie mlycznyj, kiejbych sam kciôł dzisiôj tuplikować nasze gryfniste ślónske prziwyki. Beztóż tyż spómna deczko ło inkszych nôcyjach, ftore tyż piastujóm tyn wielkanocny zwyk, tyn côłki – po naszymu –śmiyrgust.
Po miastach, cióngna dalszij za Siemieńskim, a łosobliwie we Krakowie, we piyrszy pyndziałek wylazuje, co żyje na Emaus. Emaus, to miano krakowskigo łodpustu, kiery łodbywô sie we pyndziałek wielkanocny (zawdy po Wielkim) wele klôsztoru Norbetanków na Zwierzyńcu, a gynał to na Salwatorze nad rzykóm Rudawóm. Jes ci to na pamióntka łobjawiynia sie Krystusa swojim ucznióm, kierzi kulwitali sie do miasta Emaus. We Krakowie cylym szpacyru jes Salwator. Ludzie piechty, kóniami i roztomajtymi landałerami i kuczami kludzóm sie, coby poasić sie nowym mantlym, nowym modernym hutym abo gryfnistóm kieckóm. I łostôł mi sam jesce jedyn zwyk. Jô już kiejsik ło tym gôdôł i pytôłech sie Wôs, moje roztomiyłe, co tyż to jes za zwyk. Idzie mi sam ło „Rękawka”, krakowski prziwyk, ło kierym Wincynty Pol napisôł ci takô sztrofka:
„Ej sama ja, sama
Jak lipina w polu,
Ej nie ma mię, nie ma
Pożałować komu.
Zielona trawa, zielona
A stara Wisła spieniona!
Hen na podgórzu Rękawka –
Wielkanocna zabawka!”
Fajrowanie tyj „rękawki” trefiô we wtorek po Wielkanocy, i cheba niy mô nic do kupy ze naszóm krześcijóńskóm kónfesyjóm, ale dowo nóm jakisik tajymny zabytek festelnie ci starego rodnygo zwyku.
Mogiyła Krakusa, tego wódza ze łodlygłych wiyków, a inkszy jesce móndrok wandluje to jesce łod ilirijskigo Gracha lebo Bardyla, a we mogiyle ftosik ujzdrzôł dynkmal wystawióny na czyść Heraklesa. I ta mogiyła jes binóm niyłodgôdniónygo zwyku. Tulmy zalygajóm gróniczek mianowany Krzymiónki: jednych wôbi kapelka św. Benedykta, inkszych mogiyła, ftorô sióngô wyżij, a wszyjskich do kupy pociyszny szpas ciepaniô ze spadzityj, przikryj góry jajec, żymeł, łorzychów, pierników i inkszych szpecyjów, kiere te biydoki, co wlazujóm po spadzitóści wyrywajóm sobie i we łogniu chaji ło pragliwy fang tyrpióm sie, sztuchajóm i we szkopyrtkach ślatujóm z góry na dół… Gôdajóm tyż jesce niyftore, iże ta „rękawka” wandluje sie łod tego, iże we rynkôwach ludzie nosiyli ziymiô przi sypaniu mogiyły srogimu Krakusowi.
I juzaś Śmiyrgust…
Nó, tóż mómy dzisiôj możno tyn nôjbarzij szpasowny dziyń, drugi dziyń Wielkijnocy, znacy sie… śmiyrgust. Pewnikiym wszyjske, naszym ślónskim zwykiym, przetrowiylichmy piyrszy dziyń Wielaknocy do kupy ze naszymi familiantóm, przocielóma… we dómowyj atmósfyrze. Dôwnij to gospodôrz gościół byzuchy tych, kierzi u sia niy robiyli „świyncónygo”. Ale – i gôdóm to poduk Lucjana Siemieńskigo – pyndziałek wielkanocny napoczynô sie wobec festelnie łosobliwym zwykiym, łozpowszychniónym i pojstrzód ludu, i u zorty wyższyjszyj. Ledwaś cowieku ślypia łotwar, a możno miôłeś je jesce sklyjóne śnikiym, kiej cuci cie fest zimnô kómpiyl. Szklónka wody wylónô na twoja palica, zmuszô cie cobyś sie serwôł z prykola; kciôłbyś cowieku farónić, spierónować zgłobnika – darmo! Śmiych ino wzbudzisz i musisz na isto ugnóńć sie przed tym starym prziwykiym – boć to przecamć łóny pyndziałek, boć to – Śmiyrgust.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn est_Latn pol_Latn pol_Latn fao_Latn pol_Latn szl_Latn fuv_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn