Wydanŏ bez Charlesa Dickensa w 1843 roku nowela to je jedna z nojbarzij reszpektowanych ôsprŏwek we historyji literatury. Autōr napisoł ja w szejś tydni i ôstatnie strōny skōńczōł w piyrszych dniach grudnia. Ôpublikowanŏ była 19 grudnia, a do Wilije cołki szejściotysiynczny nakłŏd bōł wyprzedany. Continue reading →
Ślabikŏrz
Chwila z gŏdkōm: Ruby abo hruby?
Chwila z gŏdkōm: Brzidke słowa
Chwila z gŏdkōm: Śniŏdanie
Ślabikŏrzowy E-book
We ôstatnim ôdcinku “Chwile z gŏdkōm” ôbiecołch Wōm, że wciepna na strōna teksty ślabikŏrzowe dlŏ tych, co chcōm co wiyncyj we tyj pisowni poczytać. Bez ôstatnie dni publikowołch je jako posty na strōnie, a dzisiej dŏwōm Wōm je sebrane jako ksiōnżeczka do wziyńciŏ ze sobōm na e-readerze, tablecie abo mobilniŏku. Ôkrōm tych ôźmiu tekstōw, co już żeście czytali, je w nij dziewiyńć inkszych.
Teksty tykajōm sie roztōmajtyj tymatyki. Je sam historyjŏ, architektura, etnografijŏ, je artikel ô fusbalu, a na kōniec mōj przekłŏd bojki ô Czerwōnyj Kapucy. Mōm nadzieja, że dobrze sie Wōm to bydzie czytać, i że tym, co jeszcze do ślabikŏrza niy prziwykli, przidŏ sie we ôswojyniu sie z tymi trzyma literami, ô kerych żech gŏdoł we wideo.
Jeźli Wōm sie ksiōnżeczka spodobŏ, to prosza Wŏs, cobyście pedzieli familiji i kamratōm abo dociepli mi pŏra groszy bez PayPal (abo jedno i druge), bo sōm dwie rzeczy, co kożdego czowieka zachyncajōm do roboty: zainteresowanie inkszych i geld. 😉
Jeszcze ani razu żech niy skłŏdoł EPUB-a ani ksiōnżki, beztōż jak ftoś z Wŏs w tym robi i chce mi pokŏzać, kaj żech coś zrobiōł źle, to niych dō mie napisze.
Cołkŏ robota je na licyncyji Creative Commons. Możecie kopiować i rozsyłać po kamratach, możecie tyż używać tych tekstōw (kōmercyjnie tyż) i je przerŏbiać, jeźli podŏcie autora ôryginału i skŏżecie, co było zmiyniōne.
Jak to wyglōndŏ:
Sebiyrōmy sam:
EPUB na e-readery, tablety i mobilniŏki
Teksty ślabikŏrzowe: Zōmek w Starych Tarnowicach i Walyntynki
Zōmek w Starych Tarnowicach
Zōmek w Starych Tarnowicach postawiōł miyndzy 1520 a 1570 rokym Pyjter z familije Wrochymōw z Ksiynstwa Bytōmskigo, skuli czego mŏ ôn natura rynesansowo. Pyjter ułożōł sie w 1528 roku z fyrsztym Janym II Dobrym, że za trzecio tajla daniny miejskij ôddŏ tajla swojich ziym, na keryj ulokuje sie nowe miasto. Tak zaczła sie historyjŏ Tarnowskich Gōr, kerych dzielnicōm sōm dzisiej Tarnowice.
Zōmek piyrwyj mioł ôtwarty plac ôd strōny pōłnocnyj. Do stawiyniŏ użyto było kamynia, wszyjske krzidła miały dwa poziōmy. W pōłnocno-weschodnij tajli stoji trzisztokowŏ, zmocniōnŏ wieża.
Bez swoja historyjo bōł włŏszczyznōm ôd mocki ludzi, miyndzy inkszymi starosty bytomskigo Balcera Ohma i szkockigo szlachcica Kaspra Huntera z Grandon. Dlŏ Donnersmarckōw zōmek w Starych Tarnowicach kupiōł ôd Gottlieba von Büttnera Karol Łazŏrz w 1820 roku, a w kōmplecie wziōn tyż wtedy Ôpatowice.
W XIX stoleciu dostawiōne ôstało pōłnocne krzidło, kere zawarło plac postrzodku zōmku. Zamurowano było tyż krużganki, a elewacyjo przerobiōno było na klasycystyczno.
Po wojnie zōmek i ziymie naôbkoło wziōn PGR. W tym zabytkowym stawiyniu ôd tego czasu były biōra i pōmiyszkania. Jak to zawdy bywŏ, jak coś je ôd wszyjskich, to je ôd żŏdnego i zōmek z roku na rok wyglōndoł corŏz to gorzij.
W 2000 roku kupiōł cołki teryn Rajner Smolorz, kery nojprzōd ôdnowiōł masztalnia i zrobiōł tam Gospoda u Wrochyma. We staryj ôborze je terŏzki sztyrogwiŏzdkowy hotel, a w zōmku mogymy ôbejzdrzić zbiory muzeōm, ale je tam tyż bibliŏtyka ze starymi ksiyngami, kere pōn Smolorz kolekcjōnowoł dwadziścia piyńć lŏt. Na kożdym kroku we zōmku wydŏwŏ sie, że za chwila zza winkla wylyzie Maciej Korwinus abo Ludwik Jagellōński. Tela roboty i piniyndzy, wiela wraziyli Smolorze w swoja włŏszczyzna to je coś niy do przerachowaniŏ. Werci sie tam pojechać i ôbejzdrzić.
Walyntynki
Sztyrnŏstego lutego we kościele katolickim mōmy spōmniynie świyntego Walyntego – patrōna ôd kochankōw. Skuli amerykanizacyje naszyj kultury prziszło mi beztōż pisać ô Walyntynkach i kochankach.
Tajla 1. Skōnd sie wziōnły te Walyntynki?
Żŏdyn niy poradziōł pokŏzać, co Walyntynki majōm co spōlnego z Grekami abo Rzimianami, ale we antycznych wierzyniach idzie trefić sie z podanymi na Walyntynki tradycyjami.
Wedle starowiecznego greckigo kalyndŏrza, czas miyndzy pōłowōm stycznia i pōłowōm lutego, mianowoł sie gamelion i bōł miesiōncym poświyncōnym manżelstwu Zeusa i Hery. Na ta przileżytość Greki dycki rychtowali fajer, ale niy wiymy, jak ôn wyglōndoł.
Starowieczne Rzimiany ôd idōw lutowych (trzinŏstego lutego) bez trzi dni fajrowali luperkalia. Plutarch tak ô nich pisoł: Modzi ze rzimskij arystokracyje lŏtajōm pō mieście pō nagu […] i pierōm wochatymi rzymiyniami ludzi, z kerymi sie trefiōm. Mocka zŏcnych kobiyt na schwŏl stŏwŏ im na drōdze i […] wyciōngajōm rynce, coby dostać pō nich, pōniywŏż wierzōm, co brzymiynne skuli tego prościj urodzōm, a niybrzymiynnym bydzie prościj zastōmpić. Fajrowaniŏ luperkaliōw zakŏzoł papiyż Gelasius I (492–496).
Nojstarsze teksty ô Walyntynkach
Wedle mocki ludzi nojstarszy tekst ô Walyntynkach to „Ptŏsi Syjm” napisany ôd Geoffreya Chaucera w 1382 roku na jubileusz manżelstwa krōla Anglije Richarda II i Anny Czeskij, kaj autōr pisze: „Tak to w kożdy Dziyń świyntego Walyntego / Kożdy ptŏk ôbiyroł kochanka swojigo.” Postrzodek lutego to je ale trocha cudaczny czas dlŏ ptŏkōw we Angliji na zŏlyty. Barzij racjōnalne je spōmniynie świyntego Walyntygo z Gynuy, biskupa, kery umrził kole 307 roku. We kalyndŏrzu liturgicznym je ôno 2 mŏja i tyż w tyn dziyń bōł podpisany traktat manżelski Richarda i Anny.
Nojstarszŏ znōmŏ walyntynka była napisanŏ ôd Karola Orleańskigo do swojij żōny kejś miyndzy 1416 a 1435 rokym. Karol ôd batalije pod Agincourt (1415) siedzioł zawarty we lōndyńskij Tower i napisoł: „Je żech już chory z miyłości, / Moja nojsłodszo Walyntynko”. Chociŏż po 25 latach zawarciŏ bōł nazŏd wolny, to niy prziszło mu sie trefić ze żōnōm, pōniywŏż umrziła ôna podwiela go Anglijŏki puściyli.
Na isto ciekawe je to, że nasz zimowy krōl, Fridrich V, żyniōł sie z Elżbiytōm Stuart w Angliji 14 lutygo 1613 roku, a na ta przileżytość John Donne napisoł dlō nich epitalamiōm (śpiywka weselnŏ), kere Anglijŏki uznŏwajōm za przikłŏd nojwyższego kōnsztu. Autōr bez cołko śpiywka gŏdŏ do świyntego Walyntego, ale zacytuja ino piyrszy wers: „Chwoła ci, biskupie Walynty, ôd kerego dziyń to je”. Fridrich bōł korōnowany na krōla Czech 4 listopada 1619, a panowoł ino rok i sztyry dni.
Zŏlyty we naszyj tradycyji
Skuli tego, że przinŏleżymy do strzodkowyj tajle Europy, nigdy niy mieli my tradycyji fajrowaniŏ Walyntynek. Do Niymiec były ône prziniesiōne ôd amerykōńskich wojŏkōw po drugij wojnie światowyj, a we Polsce i Czechach pokŏzały sie we 90. latach XX stoleciŏ.
Dycki mieli my za to tradycyjo sobōtki abo świyntego Jana. Pogańskŏ sobōtka fajrowanŏ była z 21 na 22 czyrwca jeszcze dugo po chrystianizacyji Ślōnska. Pawoł Jasienica pisoł, że biskup wrocławski zakŏzoł fajrowaniŏ sobōtki na Ślynży kole 1928 roku, a ôstatni rŏz richtich po pogańsku fajrowano było tam we 1937 roku, kej widzioł to niymiecki badŏcz Fritz Geschwendt.
Noc świyntojańskŏ przitrefiŏ sie dycki we wilijo świyntego Jana – z 23 na 24 czyrwca. Kościōł złōnaczōł tako tradycyjo, coby ludzie skōńczyli fajrować sobōtka. Podarziło sie to niy do kōńca, bo terŏzki jedna i drugŏ noc sie motlajōm i niykerym sie zdŏwŏ, co sobōtka i noc świyntojańskŏ to je jedno i to samo. Nojważniyjsze ale, że już za starego piyrwyj mieli my lepszo tradycyjo fajrowaniŏ miyłości. Pojakymu? Nasza tradycyjŏ je starszŏ aniżeli Walyntynki ô pŏraset lŏt – to rŏz. We czyrwcowõ noc je dycki kole dwadziścia stopni cieplij aniżeli w lutowy dziyń – to dwa. No i snadnōm rzeczōm noc była dycki lepszōm kamratkōm dlŏ kochankōw aniżeli dziyń (no niy gŏdejcie, że niy) – to trzi.
Tajla 2. Rōmantycznie po ślōnsku piyrwyj
Trza prziznać, co niy mōmy tradycyje pisaniŏ ani gŏdaniŏ pō naszymu ô tym, co czujymy, bo ôd tego była gŏdka niymieckŏ, polskŏ abo czeskŏ. Nigdy tyż niy byli my rōmantyczni, a gibko przełaziyli my do kōnkretōw. Nojlepij to pokŏzuje Tyjater Korez we swojij adaptacyji „Cholōnka”. Stanik z Michciōm siedzōm sie na trŏwie, ôn jij ôtwiyrŏ knefle we klajdzie, a ôna zgańbiōnŏ padŏ Te, a co ty robisz? Stanik na to: No lygej!
Jak sie wejrzeć do ksiōnżek ze ślōnskimi śpiywkami, to tyż w nich za czeski rōmantyzmu niy ma. Durch ino ô ôbrŏcaniu za stōdołōm i tracyniu wianka. Nojleksze, co żech poradziōł znŏlyźć, to A jak pōdziesz na zŏlyty, niy syjmuj ty mycki, / Coby dziouchy niy padały, iże to tak wdycki. / A jak pōdziesz na zŏlyty, niy syjmuj ty galŏt, / Coby dziouchy niy padały, iżeś sie niy najŏd.” (u Malinowskigo).
Rōmantycznie po ślōnsku dzisiej
Autorōw, co piszōm rōmantycznie po ślōnsku idzie porachować na palcach jednyj rynki. Naprŏwda to na jednym palcu, bo rozchodzi sie ô Karola Gwoździa. Możno to skuli tego, że w nŏs tyż je jakŏś blokada do gŏdaniŏ ô uczuciach pō naszymu. Ôd razu przełażymy na polski, a dyć we naszyj gŏdce je mocka słōw i fraz, kere majōm na isto srogi ladōnek ymocyjōnalny: „kusik”, „przŏć”, „kochanka”/„kochanek”, „miyłować”, „gryfnŏ frelka”, „szwarny synek”, „ôstōń przi mie”… Źle to brzmi? Po polsku ani by niy szło takij rōmantycznyj atmosfery złōnaczyć, jak idzie pō naszymu.
Chociŏż niy podobajōm mi sie Walyntynki, bo niy sōm my Anglijŏki abo Amerykōny, to wyużyjmy tyn dziyń do tego, coby drugij pōłōwce pedzieć pō naszymu, co czujymy.
Czytej dalij:
Piyrszŏ tajla: Polterabynd i Tarnogōrski Karłuszowiec
Drugŏ tajla: Klŏsztōr Kamilianōw i Rebelijŏ czeskŏ
Trzeciŏ tajla: Sami i Pałac we Rybnyj
Wiyncyj ô ślabikŏrzu:
Teksty ślabikŏrzowe: Sami i Pałac we Rybnyj
Sami
We pōłnocnyj tajli Skandynawije miyszkajōm ludzie Sami (abo Saami) – lud, kery je tam ôd piyńciu tysiyncy lŏt.
Ludzie Sami i ôd nich kultura
Wszyjskich Sami je kole 160 tysiyncy. Nojwiyncyj żyje we regiōnie Sápmi we pōłnocnyj Skandynawiji.
Sami ôd stoleci majōm swoje knify tworzyniŏ roztōmajtych produktōw do używaniŏ bez tydziyń. Mianuje sie to duodji, a mŏ natura kōnsztowo. Duodji to taszki, noże, szolki, szachtelki, niykere tajle ôblyczyniŏ atp. Używŏ sie do tego takich sztofōw, jak drzewo, rogi ôd ryniferōw abo skōra. Tradycyjnie używane farby to czyrwōnŏ, zielōnŏ, modrŏ i żōłtŏ.
Tradycyjne ôblyczynie ôd Sami mianuje sie gákti. Piyrwyj było robiōne ze skōry ôd ryniferōw, ale terŏzki używŏ sie wołny, baumwole abo jedbŏwu.
Mŏwa
Gŏdka ôd ludzi Sami, a radszyj gŏdki, przinŏleżōm do skupiny uralskij. Je ich jedynŏście, a jeszcze pŏra lŏt do zadku we nauce było padano, co sōm nojbliższe gŏdce fińskij. Analizy niykerych lingwistōw ale pokŏzały, iże to, że gŏdki Sami sōm podane na fińsko wziōnło sie z tego, że ône sie ôd dugigo czasu miynszały, a niy ôd tego, że wziōnły sie ôd jakij spōlnyj bezpostrzednij protogŏdki.
Rachuje sie, co gŏdkami Sami bez tydziyń gŏdŏ kole trzidziści tysiyncy ludzi we Norwegiji, Szwecyji, Finlandyji i Rusyji.
Muzyka
Nojbarzij znōmŏ zorta muzyki ôd Sami mianuje sie joik. Podle badŏczōw muzyki je to jedna ze nojstarszych muzycznych tradycyji we Europie, a gyszpant je to, że ôd nij źwiynk je podany na muzyka ôd amerykōńskich Indianerōw.
Tradycyjnie joik śpiywŏ sie a capella, chociŏż terŏzki mocka artystōw używŏ bymbna abo inkszych insztrumyntōw. Skuli tego, że joik mŏ natura szamańsko i przedchrześcijańsko, bez pŏra stoleci śpiywanie jego było zakŏzane.
Sam możecie sie posuchać. Po prŏwdzie je to barzij moderny knif, ale wedle mie taki je nojfajniyjszy dlŏ ucha.
Historyjŏ
Niyjedyn może sie spytać, pojakymu pisza ô Sami. Skuli tego, że ôni majōm take same szprymy jako myńszość, co my.
Kole pōłowy XIX stoleciŏ ze strōny norweskigo regyrōnku zaczła sie presyjŏ, coby Sami sie znorwegizowali, a ôd poczōntku XX stoleciŏ używanie Sami w kościołach, szkołach i urzyndach było zakŏzane. Po strōnie szwedzkij i fińskij niy było takigo czegoś, ale progres ekōnōmiczny skandynawskij pōłnocy zrobiōł swoje.
Miyndzy 1900 a 1940 rokym Norwegijŏ wydała mocka piniyndzy, coby wytympić kultura Sami. Kożdy, co chcioł kupić ziymia we Finnmarku, musioł pokŏzać, że poradzi gŏdać pō norwesku, a norweskŏ i ruskŏ polityka dokludziyła aji do tego, że mocka ludzi było wyciepniyntych ze swojij ziymie. Gŏdka i kultura norweskŏ były pokŏzowane jako moderne, a wszyjsko, co ôd Sami, jako stare, bez kultury, śmiyszne, aji jako coś ôd niższyj rasy.
We Rusyji stare knify życiŏ były zniszczōne ôd kolektywizacyje. Bezma wszyjscy Sami byli ôd wtedy wrażyni do jednego kołchozu, a sowiety durch robiyli na rozwōj tego ważnego strategicznie regiōnu i narŏz naôbkoło sjechała sie mocka ludzi ze cołkij Rusyje.
Batalije we drugij wojnie światowyj przitrefiały sie akuratnie we samym postrzodku ziym ôd Sami. We 1945 roku ze Sápmi ôstały ino ruiny, a cołkŏ widzialnŏ historyjŏ znikła.
Po wojnie piyrsze radiowe wiadōmości w gŏdce ôd Sami szło posuchać ôd 1946 roku, ale cołkŏ kultura i ludzie byli durch ignorowani, a ôficjalnŏ polityka norwegizacyje była kōntynuowanŏ.
Wszyjsko sie zaczło zmiyniać na kōniec 70. i na poczōntku 80. lŏt. Bōł to czas, kej zrobiyła sie srogŏ chaja skuli planu postawiyniŏ wodnyj elektrykownie na rzyce Alta we Finnmarku. Skuli tego jedna wieś i smyntŏrz ôd Sami by musiały być zalōne i cołkŏ Norwegijŏ narŏz zaczła ôsprŏwiać ô tych ludziach. Narŏz ôd nich kultura i gŏdka zaczły sie robić gyszpant i chociŏż na kōniec elektrykownia była postawiōnŏ, to prziszły inksze efekty. Norwegijŏ skōńczyła z politykōm norwegizacyje, a zaczła prōmować Sami. Mało tego: we 1997 roku krōl Norwegije Harald V przeprosiōł Sami za tako polityka i pedzioł, co Norwegijŏ je na terytoriach dwōch ludōw – Norwegōw i Sami.
Myntalność ludzi ale jeszcze niy zmiyniyła sie do kōńca. We 2011 roku miasto Tromsø – nojwiynksze miasto we pōłnocnyj Norwegiji i historyczny dōm ôd Sami – chciało przistōmpić do Regiōnu Gŏdki Sami. Skuli tego wszyjske tabule w mieście by były we dwōch gŏdkach, a Sami by mogli w urzyndach gŏdać po swojimu. Prawicowcy zaczli ale skuli tego chaja i gŏdali, że to je norweskŏ ziymia, a Sami to coś cudzego (sic!). Zrobiyli z tego swoje hasło na welōnek, wygrali go i cŏfli wszyjsko.
Widać niy ino w Polsce sōm ludzie, co sie urwali z dŏwnych lŏt.
Pałac we Rybnyj
Posiedzicielami statku w Rybnyj w XVIII stoleciu ôstali Warkocze, kej kupiyli je ôd Jana Kotulińskigo. Pałac w Rybnyj postawiyli w 1796 roku, a coby być barzij akuratnym, zrobiyła to Antōnina Warkocz z Bujakowskich, gdowa po Karolu Antōnim Warkoczu. Stawiynie było w baukōnszcie niyskororenysansowym i klasycystycznym. Fōndatorka umrziła w 1829 roku i ôbiekt erbli pō nij Chrzōnszczewscy, kerzi przedali go w 1856 von Koschützkim.
Koschützcy byli familijōm szlacheckōm polskigo pochodzyniŏ. Nojdŏwniyjszy czōnek ôd nij to bōł Maciej – warszawski podstarosta kole 1530 roku. W XVII stoleciu przekludziyli sie na Gōrny Ślōnsk i dorobiyli sie sam mocki dōminiōw. W czasach krōla Stanisława Augusta Paweł i Maciej von Koschützki przekludziyli sie nazŏd do Polski, kaj dostali indygenat i jedyn ôstoł kanōnikym w Gniyźnie, a drugi kapitanym Wojska Korōnnego. Potōmni ôd Macieja ôstali po rozbiorach na polskich ziymiach.
A co do linije ślōnskij: w 1811 Karol von Koschützki dostoł przizwolynie na skuplowanie miana Koschützki z mianym Larisch (moc barzij znanym; Karol bōł erbym ôd Gustawa von Larisch) i ôdtōnd pisoł sie von Koschützki-Larisch. Uwŏżoł sie za Niymca, chociŏż bōł polōnofilym. W latach 1851-1853 wydŏwoł “Poradnik dla ludu Górnośląskiego”, w 1859 przekŏzoł gminie 1000 talarōw, coby były piniōndze na sztwŏrtego rechtora, ale mioł jedyn warōnek: w szkole majōm być sztyry godziny polskigo w tydniu. Mioł dwōch synōw – Adalberta i Alfreda i to prawie tyn drugi kupiōł pałac w Rybnyj i sie tam przekludziōł. Pō nim miyszkoł tam syn ôd jego brata Richard, a niyskorzij syn ôd Richarda, Egōn.
Egōn pōnoć welowoł za Polskōm. Po wytyczyniu granicy znŏd sie po polskij strōnie kole kilōmetra ôd granicy. Mylynie patriotyzmu z nŏrodowym szowinizmym – dōmyna aktywistōw z cyntrale – dokludziyło do tego, iże Egōn, dyć Niymiec, mioł już zatela. W 1922 roku przedoł Rybno i wyjechoł z familijōm do Wrōnina.
Ôd 1935 pałac bōł siedzibōm Skupiny Strzeleckij, a w czasie drugij wojny światowyj familijŏ Donnersmarck trzimała w nim swoje dokumynty. W 1945 stawiynie przerobiōno było na pōmiyszkania kōmunalne. Jak to bywŏ przi pōmiyszkaniach kōmunalnych – ôbiekt ôstoł doimyntnie zdewastowany. Szczyńściym w latach 1974-1980 strzybnicki Zamet społym z krakowskōm Prŏcowniōm Kōnserwacyje Zabytkōw ôdnowiyli pałac. Ôd 1983 używało go Stŏwarziszynie Polskich Artystōw Muzykōw, w 1991 zmiyniōł sie na Regiōnalne Cyntrōm Kultury, a ôd 1998 fōnguje jako Pałac w Rybnyj spōłka z o.o. Je tam dzisiej hotel, restauracyjŏ i cyntrōm kōnferyncyjne. Ôrganizuje sie tyż kōncerty kameralne.
Ô pałacu idzie posuchać na strōnie Radia Katowice. Ôsprŏwiŏ ô nim Arkadiusz Kuzio-Podrucki, nojwiynkszy szpec ôd ślōnskij szlachty i arystokracyje.
Czytej dalij:
Piyrszŏ tajla: Polterabynd i Tarnogōrski Karłuszowiec
Drugŏ tajla: Klŏsztōr Kamilianōw i Rebelijŏ czeskŏ
Sztwŏrtŏ tajla: Zōmek w Starych Tarnowicach i Walyntynki
Wiyncyj ô ślabikŏrzu:
Teksty Ślabikŏrzowe: Klŏsztōr Kamilianōw i Rebelijŏ czeskŏ
Klŏsztōr Kamilianōw we Tarnowskich Gōrach
Nowogotycki klŏsztōr Kamilianōw w Tarnowskich Gōrach stoji przi bytōmskij ceście ino pŏraset metrōw ôd starego miasta. Nojprzōd mioł być postawiōny w Popielowie wele Ôpolŏ, a niyskorzij Miechowicach. Bez cufal ale dwa ôjce na ôdpuście w Nŏkle trefiyli sie z Łazŏrzym Henckel von Donnersmarckym, a ôn jak sie przewiedzioł, że durch szukajōm placu pod stawiynie, pedzioł im, że może im dŏć swōj grunt blisko stacyje w Tarnowskich Gōrach. Po połedniu wszyjscy poszli tam zobejrzeć i Kamiliany stwierdziyli, że plac je dobry na lazaryt i klŏsztōr.
W paździyrniku do ôjcōw prziszło dwōch chopōw z Bobrownik i pedzieli, że keby Kamiliany postawiyli w takim placu, że ludzie ôd nich by mogli mieć bliżyj na mszo, to gmina dociepnie 30 tysiyncy marek. Ta informacyjŏ wartko doszła do Łazŏrza, a tyn pedzioł, że zrobi co może. Niydugo niyskorzij spōlnie z Arturym Henckel von Donnersmarckym, bratym ôd niego (to była włŏszczyzna ôd nich ôbu), doł im gynau tyn plac, w kerym dzisiej stoji klŏsztōr.
Robota zaczła sie w kwietniu 1906 i po prŏwdzie była niylegalnŏ, bo zwōl na nia prziszoł po sztyrech miesiōncach. W czyrwcu 1907 wszyjsko było fertich. Cołkŏ inwestycyjŏ kosztowała 297335 marek i 74 fynigi, z tego 181 tysiyncy dali ludzie jako ôfiara (Łazŏrz doł 40 tysiyncy), a reszta sfinancowały pożyczki.
Nojprzōd bōł sam lazaryt dlŏ alkoholikōw, kaj ôjce prŏcowali spōlnie z pacjyntami nad wylyziyniym ze złego zwyku. W 1914 skuli wojny Kamiliany przirychtowali rezerwowy lazaryt dlŏ wojŏkōw, krōtko bōł sam tyż sierociniec wojynny. Ôd wielgigo kryzysu ôtwarto ôstrzodek dlŏ psychicznie chorych.
W 1949 roku regyrōnek zabroł klŏsztōr zakōnowi i ôd tego czasu bōł sam Miejski Lazaryt nr 2. W 1998 Kamiliany dostali nazŏd swoja włŏszczyzna.
Rebelijŏ czeskŏ i lisowczyki
Na poczōntku lutego 1620 roku Korōngew Elearskŏ, kero znōmy tyż pod mianym Lisowczyki stanyła na Ślōnsku. Czego sam szukali?
Ôd 1526 roku krōlami Czech byli Habsburgi, kerzi byli katolikami. Skuli tego podle zŏpisōw pokoju augsburskigo mogli przemiynić Czechy, a tyż Ślōnsk, Morawy i Łużyce w państwo blank katolicke. Przeciw tymu stoła tradycyjŏ niyciśniyńciŏ sie do gōw poddanych.
We 1609 roku cysŏrz Rudolf II wydoł dokumynt mianowany Rudolfowym Majestatym, w kerym zapisano było, że żŏdyn niy może być przimuszōny do żŏdnyj religije na ziymiach czeskich. Po Rudolfie prziszoł w 1612 roku Maciej. Chociŏż chcioł kōntynuować liberalno polityka, to dużo do pedzyniŏ mioł jego brat – Maksymilian. Bōł ôn twardym katolikym i chcioł dokludzić do tego, coby nŏstympnym cysŏrzym bōł blank antyprotestancki arcyprinc Ferdynand.
Ferdynand bōł korōnōwany na krōla Czech we 1617 roku i zaczōn dysputyrować ze czeskimi panami eli Rudolfowy Majestat fōnguje ino na ziymiach ôd panōw abo we cołkim czeskim państwie, a w lutym 1618 roku cysŏrz kŏzoł strzimać robota na bausztelach protestanckich kościołōw. 6 marca grupa nojbarzij radykalnych protestantōw napisała petycyjo do namiestnikōw ôd cysŏrza, coby dostać potwierdzynie religijnych swobōd. Dostali ôdpowiydź negatywno, zatym wysłali drugi brif, ôd razu do cysŏrza. Cysŏrz ôdpisoł to samo i tak ciepnōł protestantōm handszuła.
23 mŏja we zōmku na Hradczanach trefiyli sie namiestniki ôd cysŏrza ze panami protestanckimi. Zrobiyła sie chaja i protestanty wyciepli namiystnikōw bez ôkno, ale ôba ino sie trocha potrzaskali i uciykli.
W marcu 1619 roku umrził cysŏrz Maciej i dlŏ krōla czeskigo doszoł jeszcze problym przejyńciŏ cołkigo Cysarstwa, pōniywŏż chociŏż była to mōnarchijŏ elekcyjnŏ, to tak na isto korōna cysŏrskŏ była erbowiznōm Habsburgōw, a Ferdynand bōł piyrszy we raji do trōnu. We mōmyncie, kej krōm Karniole, Styryje i Tyrolu, wszyjske ziymie habsburske były we fermyncie abo ôtwartyj rebeliji, ziymia sie zaczła Ferdynandowi pod nogami suć.
We czyrwcu 1619 armijŏ czeskŏ stała pod murami Wiednia. Kōmandyr wojsk rebelianckich, grŏf von Thurn pewnikym mioł nadzieja, co stolica Cysarstwa skapituluje ze strachu, bo niy mioł tela ludzi, coby weznōńć take sroge miasto. Wojska było kole 10000 ludzi, a moc z nich to była ziymskŏ gotowość (zemská hotovost – czeskŏ forma pospolitego ruszyniŏ). Thurn po pŏru dniach, kej widzioł, co miasto sie niy poddŏ, poszoł z armijōm nazŏd do Czech.
Czechy szukali koalicjantōw i skuli tego uzdali sie, co zdetrōnizujōm krōla i ôbiyrōm nowego. Kej Ferdynand bōł we Frankfurcie na welōnku cysarskim w siyrpniu 1619 roku, stany czeske, morawske, łużycke i ślōnske zdetrōnizōwały go i poprosiyły Fridricha, elektora Palatynatu, kalwinisty i gowa Unije Protestanckij, coby wziōn czesko korōna. Fridrich przijōn forszlag i 4 listopada korōnowoł sie na krōla Czech. Efekt bōł blank ôpaczny ôd tego, co chcieli Czechy. Krōl Anglije Jakōb I, teść ôd Fridricha, bōł ściykły skuli tego, co robi nowy krōl Czech, a dlŏ Hiszpanōw i Bajerŏkōw Elektorat Palatynatu bōł atrakcyjnym strategicznie kōnckym ziymie.
3 lutego 1620 roku na Ślōnsk weszli lisowczyki, kerzi zaciōngli sie do sużby cysŏrzowi. Nojprzōd stanyli pod murami Tarnowskich Gōr, kaj prziwitano ich kanōnami. Na noc ôstali we pŏru wiŏskach na połednie ôd Bytōmia, a sztwŏrtego lutego złupiyli Strumiyń i Skoczōw. 8 lutego byli już pod Wiedniym i skuli tego kōmandyry ôd Cysŏrza nojprzōd miarkowali, co majōm przed sobōm wroga, bo niy poradziyli spokopić jak wojsko może iś 60 kilōmetrōw na dziyń.
20 września armijŏ cysŏrskŏ weszła do Czech i zaczła iś na Praga. Wtynczŏs wojsko rebeliancke było na Morawach i niy mogło zrobić inakszyj, ino wartko iś, coby brōnić stolicy. Jedni i drudzy trefiyli sie wele Rokycanōw, ale katoliki ôbeszli protestantōw i poszli dalij. Czechy musieli zaś desperacko gōnić, coby stanōńć miyndzy armijōm katolickōm i stolicōm.
8 listopada wojsko cysŏrske stanyło pod Pragōm, kaj byli już tyż rebelianty, kerzi ufortyfikowali sie na Biołyj Gōrze. To, co sie niyskorzij stało, ciynżko mianować batalijōm, bo w godzina cołkŏ czeskŏ armijŏ była rozniesiōnŏ na tajle. Rebelijŏ była skōńczōnŏ.
Ślōnsk mioł dziepiyro we dalszych latach być zniszczōny i chociŏż szkody niy były take, jak bez tyn przikłŏd we Wirtymbergiji, kerŏ straciyła trzi ćwierci populacyje, to zdŏ sie, co zmiany dymograficzne i rekatolizacyjŏ zmiyniyły ôbrŏz naszyj ziymie nojbarzij we naszyj historyji.
Czytej dalij:
Piyrszŏ tajla: Polterabynd i Tarnogōrski Karłuszowiec
Trzeciŏ tajla: Sami i Pałac we Rybnyj
Sztwŏrtŏ tajla: Zōmek w Starych Tarnowicach i Walyntynki
Wiyncyj ô ślabikŏrzu:
Teksty ślabikŏrzowe: Polterabynd i Tarnogōrski Karłuszowiec
Polterabynd
Do dzisiej pamiyntōm, jak za bajtla słyszołch trzaskanie szkła przed godami u sōmsiadōw. Wtedy myślołch, co je to normalnŏ tradycyjŏ we cołkij Polsce. Polterabynd niyma ale polski, a ślōnski tyż niy do kōńca.
Żŏdyn niy poradzi pedzieć, skōnd wziōnło sie trzaskanie szkła przed godami. Jedni wierzōm, co biere sie to ze zwykōw germańskich plymiōn, kere ciepały szplitry, coby ôdgōnić złe mŏry. Inksi padajōm, co zdrzōdłym je trzaskanie gliniannych nŏczyń po pogańskij ôfiarze. Je tyż możebne, co polterabynd mŏ tyż motyw blank psychologiczny: chopcy, kerzi chcieli ôżynić sie z dziouchōm, kerŏ wydŏwŏ sie za inkszego, mogli przijść i puścić ze siebie nerwy.
Słowo „polterabynd” wziōnło sie z niymieckigo „Polterabend”, a to zaś ôd „poltern” (robić larmo) i „Abend” (wieczōr).
Piyrszy rŏz pisano było ô tym we 1517 roku we strzodkowych Niymcach i tam tyż sie polterabynd festuje, ale niy we cołkich – na Bajerach, a tyż we Austryji i Szwajcaryji żynich i modŏ pani majōm ôsobne fajry ino dlŏ synkōw abo dziouch. Trzaskanie fajrujymy tyż my, Kociewiŏki, Kujawiŏki i Kaszuby. We Daniji za to polterabend to je miano kożdego fajru przed godami, chociŏż niy ma tam tradycyje trzaskaniŏ niczego.
W Niymcach trzaskać we polterabynd idzie wszyjsko krōm szkła i zdrzadeł. Wierzi sie tam, co strzaskane szkło przinosi pecha, a strzaskane zdrzadło to już blank niyszczyńście. W niykerych regiōnach ô pōłnocy hajcuje sie galŏty ôd żynicha, a strzewiki ôd modyj pani przibijŏ sie kajś gwoździami. Hasie po spŏlōnych galŏtach sie zbiyrŏ i społym ze flaszkōm gorzoły wrażŏ do ziymie, a rok niyskorzij sie flaszka wykopuje i wypijŏ.
A jak u nŏs sie fajruje polterabynd? Dziyń abo pŏra dni przed godami przŏciele i ci, co niy sōm zaproszyni na wesele prziłażōm przed chałpa ôd modyj pani. Po prŏwdzie zaproszynie na polterabynd niyma nic przidajne i przijść może kożdy, fto chce. Polterabyndu sie tyż niy anōnsuje. Porzōnd modzi padajōm kōmu, co fajer bydzie w tyn a tyn dziyń i informacyjŏ sie sama rozłazi po ludziach.
Goście sōm ôblyczyni na krasiato, a niyrŏz ôdstawiajōm kōmedyjo ze cyganiōnōm modōm pŏrōm. Modzi tyż majōm niyrŏz ôblyczōne treski ze śmiysznymi hasłami. Niyskorzij goście na zygrōdka zaczynajōm ciepać roztōmajte rzeczy, a prawi modzi niy mogōm sie gorszyć ô nic, chociŏż bydōm musieli cołki rojmōng skludzić. W lufcie furgŏ wszyjsko – ôd ausgusōw, bez dōnice, aże po sztepsliki i zdrobiōny styropian. Inakszyj aniżeli w Niymcach, u nŏs idzie tyż trzaskać szkło, zdrzadła ale sōm zakŏzane skuli tych samych prziwiarek, co tam. Wierzi sie, co im wiynkszy krōm bydzie do skludzyniŏ, tym wiyncyj szczyńściŏ bydōm mieć modzi. Tak to ôkludnŏ zygrōdka na jedyn wieczōr stŏwŏ sie nojgorszym bajzlym. Modzi muszōm wszyjsko skludzić, a to skuli tego, co majōm sie przewiedzieć, co skōńczyło sie leke życie i terŏzki czekŏ ich moc roboty. Inkszōm ważnōm wiadōmościōm je to, co jeźli skludzajōm społym, to i społym poradzōm sie z kożdōm niyprzileżytościōm.
Werci sie tyż pedzieć, co niy wszyndy trzaskŏ sie bele co. Na Ślōnsku porzōnd trzaskŏ sie ino porcelana.
Snadnōm rzeczōm trzaskanie i larmo to ino jedna strōna cołkigo polterabyndu. Po trzaskaniu zaczynŏ sie gościna, a we myni idzie znojść roztōmajte maszkety. Idzie trefić kartŏfelzalat, bigos, smażōny wuszt, żymlŏk abo krupniŏk, a jak sie już dobrze pojy, to idzie sie jeszcze dociś kołŏczym. Drużba co chwila polywŏ gościōm, co tam mŏ we flaszce, ale tyż sōm brauzy i inksze napoje.
Niy idzie niy spōmnieć, co „Polterabend” to je tyż tytuł dziwŏdła Stanisława Mutza. Zaczynŏ sie na ôstatku piyrszyj światowyj wojny, a kōńczy we nowyj Polsce. Jak idzie przeczytać na strōnie internetowyj Ślōnskigo Tyjatru, je to poetycki fresk, kery ôsprawiŏ ô pōmotlanyj historyji Ślōnska i Ślōnzŏkōw.
Dzisiej polterabynd sie corŏz to mynij fajruje. Corŏz to wiyncyj trefiajōm sie gody na moda zachodnio ze sztandardowym fajrym choby z filmu. Niy wiym eli to skuli tego, co na kożdo tradycyjo sie u nŏs dziwŏ choby na relikt dŏwnych lŏt, eli je to skuli cołkij globalizacyje. Zdŏ sie ale pedzieć, co przeca nasze tradycyje to je to, co nŏs definiuje. Niy pozwōlmy na to, coby ze wszyjskigo, co ślōnske, ôstała nōm ino gŏdka.
Tarnogōrski Karłuszowiec
Jak bydziecie w Tarnowskich Gōrach, to niy możecie zapōmnieć ô tym, coby sie przeszpacyrować bez ulica Miarki, kerŏ kludzi ôd Piastowskij do Legiōnōw. Mŏ ôna swōj włŏsny klimat, mocka przi nij piyknych stawiyń stoji, a to, że je wyflostrowanŏ, to dopołniŏ cołkości. Na kōńcu, tam, kaj je krziżōwka z Legiōnōw stoji pałac Karłuszowiec abo Carlshof, w kerym terŏzki je Edukacyjne Cyntrōm Ôbleczyniŏ i Rzymiosła, a przōdzij szło tam trefić same sroge perzōny.
Wszyjsko zaczło sie kole 1650 roku, jak Aleksander Cucher kupiōł ziymie naôbkoło i zrobiōł tam gospodarka. Niycołke sto lŏt niyskorzij, przi przileżytości drugij ślōnskij wojny swobodny pōn stanowy Bytōmia Karol Jōzef Erdmann Henckel von Donnersmarck wziōn strōna Maryje Teresy, eli Austryjŏkōw. Prusŏki wojna wygrali i skuli tego wszyjske dōminia ôd bytōmskich Donnersmarckōw ôstały skōnfiskowane i przekŏzane protestanckij liniji familije, a Karol musioł przeniyś sie do Wiednia, kaj umrził w 1760. Nojstarszy syn ôd niego, Franc Ludwik, poradziōł ôdzyskać włŏszczyzna, ale musioł znojś sie nowy dōm, bo zawczasu Donnersmarcki miyszkali we bytōmskim ratuszu. Beztōż kupiōł statek po Cucherze i doł mu miano Carlshof ku erze swojigo fatra.
Stawiynie trocha przebudowoł, coby pomiyściyła sie tam familijŏ i rzōndzicielstwo ôd niego dōminiōw. Umrził w 1768 roku, a Leopoldyna, żōna ôd niego, żyła jeszcze dalsze dwadziścia sztyry lata w Karłuszowcu. Skirz tego, że była z niōm skuplowanŏ francuskŏ familijŏ grŏfōw La Valette d’Uclaux, w pałacu miyszkali ôni ôd kōńca XVIII stoleciŏ. Możliwe, iże trefiyli tam skuli Francuskij Rewolucyje.
Na poczōntku XIX stoleciŏ wele pałacu zrobiōno park landszaftowy, a w pōłowie tego samego przekludziyli sie tam byamtry bytōmskich dziedzin Donnersmarckōw. Po piyrszyj światowyj wojnie w Karłuszowcu prŏcowoł zarzōnd polskij tajle The Henkel von Donnersmarck-Beuthen Estates Limited (w Bytōmiu bōł zarzōnd tajle niymieckij). W 30. latach miyszkoł tam z żōnōm i cerōm kuzyn ôd Donnersmarckōw fyrszt Paweł Sapieha, kery niyskorzij bōł podpukownikym amerykōńskigo wywiadu. Żōna ôd niego to była Virgilia Peterson, żurnalistka.
Tak, jakech na poczōntku napisoł, ôd 1959 do dzisiej w pałacu je szkoła. Niyma ôn jakiś ekstra z wyglōndu, atoli w tych murach siedzi ślōnskŏ historyjŏ, a dyć keby jij niy było, toby niy było i nŏs.
szl_Latn lug_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn lim_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn hrv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hau_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn lmo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn