XABIER ITÇAINA
Francoski baskiski kraj je mały teritorij z 290.000 wobydlerjemi při francosko-španiskej hranicy. Hačrunjež jewi so rědšo w medijach hač jeho španiski baskiski pendant, stej połoženje Baskow w Francoskej a tamniša situacija baskiskeje rěče a kultury znajmjeńša z třoch přičinow zajimawej. Sprěnja swědčitej wo žiwym mobilizowanju na dobro spěchowanja baskiskeje rěče (euskera) a kultury. Zdruha a njedźiwajcy francoskeho stata, kiž wobhladuje so jako jara wotchileny napřećo kóždemužkuli oficialnemu škitej regionalnych rěčow, započina so na lokalnej runinje baskiska rěčna politika wuwiwać. Střeća hrajachu mjezy přesahowace towaršnostne hibanja klučowu rolu a španiski baskiski model rozšěri so tež za hranicu. Wšitke tři faktory hromadźe přinošowachu přez zašłe 30 lět tomu, zo zmóžni so swójske mobilizowanje wokoło baskiskeje rěče a kultury. A hačrunjež njeje kulturna wěstota baskiskeje rěče a kultury dawno hišće zaručena, swědči wuwiće wo stajnej samostatnej, ale efektiwnej sociopolitiskej změnje w Francoskej Baskiskej. Chcu to na zakładźe třoch elementow pokazać: (a) historiskeho herbstwa, kotrež dowjedźe k tučasnej situaciji; (b) hłownych wosebitosćow francosko-baskiskeho rěčneho porjada; (c) wašnja, na kotrež so politiska debata wo wužiwanju baskišćiny w towaršnosći dźensa wjedźe.
Historiske herbstwo
Tučasna situacija je wuslědk dołhodobneho stawizniskeho wuwića z kompleksnej interakciju mjez francoskim statom, lokalnymi a narodnymi elitami a baskiskej ciwilnej towaršnosću. Stawizny běchu znajmjeńša w třoch padach wažne.
Sprěnja dowjedźe prěkowanje dweju politiskeju pačenjow k politizowanju baskiskeje rěče a kultury. Běštej to pačenje centruma a periferije kaž tež konflikt mjez statom a cyrkwju. Wosebje za čas Třećeje francoskeje republiki (1870–1940) wotmě so francoski proces wutworjenja stata ruku w ruce z procesom rěčneje a kulturneje homogenizacije francoskeho teritorija kaž tež z přiběracym dźělenjom mjez statom a katolskej cyrkwju, kotrež dowjedźe 1905 k zakonjej wo dźělenju stata a cyrkwje. W Baskiskej, tak kaž tež w Bretanji, běštej rozestajeni změšanej: Baskiscy duchowni wužiwachu baskisku rěč a identitu w swojej argumentaciji přećiwo francoskemu statej a jeho lokalnym zastupjerjam. Bórze stachu so z něčim kaž etniskej elitu, kotraž so do prašenja njestaja. Dołho wosta niše duchownstwo hłowny spěchowar baskiskeje rěče a kultury. Wothladajo wot ideologiskich konsekwencow měješe wony poměr pódlanski efekt a spěchowaše samoorganizowanje baskiskeje ciwilneje towaršnosće w kulturnych towarstwach, drustwach a skupinach za samopomoc.
Zdruha přeńdźeštej baskiska towaršnosć a baskiske hibanje w 1960tych a 1970tych lětach proces sekularizacije. Wuslědk bě, zo wusměri so baskiske kulturne a politiske hibanje dolěwa, politizowanje baskiskeje rěče a kultury, kotrež přińdźe z juha francosko-španiskeje hranicy, bu wažniše, wuwučowanje a daledawanje baskiskeje rěče a kultury započinaštej so wuwiwać. Prěnje reakcije stata na mobilizowanja chabłachu mjez indiferencu a njepřećelskosću, štož zwisowaše z přewahu jakobinskeho modela a politiskej brizancu baskiskich prašenjow.
Střeća so struktura politiskich móžnosćow kónc 1980tych lět pomału měnješe a wotewěraše so přiběrajcy minimalnemu připóznaću baskiskeje rěče a kultury. To dowjedźe k specifiskemu rěčnemu porjadej (linguistic regime) za baskišćinu w Francoskej.
Kotry rěčny porjad za euskera w Francoskej?
Jeli přenjesemy zapřijeće rěčneho porjada, kajkež wužiwatej je Linda Cardinal a Martin Normand za kanadisku situaciju, na francosku baskisku situaciju, dyrbimy znajmjeńša štyri dimensije wuzběhnyć.
Prěnja poćahuje so na politiski a prawniski ramik, to rěka na ramik, kotryž tworja wustawa kaž tež zakonje stata, rěčne prawa wobydlerjow nastupajo přiswojenje rěče a prawo na posłužby a kubłanje we wuzwolenej rěči. W francoskim republikanskim modelu saha připóznaće rěčnych prawow jenož hač k jednotliwemu rozšěrjenju wosobinskich prawow a swobody. Mały postup drje je, zo připóznawa wustawa wot 2008 regionalne rěče jako dźěl francoskeho »herbstwa« (patrimoine). Ale předewšěm připóznaće oficialneho statusa za regionalne rěče wobhladuje so dale jako potencielne zaručenje kolektiwnych prawow wěstej skupinje abo zhromadnosći. Najwyšej sudnistwje (Rada stata a Wustawowa rada) matej přeco wotpokazowace nastajenje, hdyž wobjednawatej někajki zakonski naćisk wo regionalnych rěčach abo ratifikaciju Europskeje charty za regionalne a mjeńšinowe rěče. Tola hačrunjež wustawa regionalne rěče njepřipóznawa, wotmě so w francoskim rěčnym porjedźe ćicha změna a stat so, hačkuli we wobmjezowanej měrje, přiběrajcy wuwučowanju w regionalnych rěčach wotewěra. Jako wuslědk toho wuwučuje so baskišćina mjeztym w třoch wšelakich šulskich systemach: w statnych šulach (dwurěčne a imersiwne), w katolskim dwurěčnym systemje, kaž tež w asociatiwno-imersiwnym systemje (ikastolak), kotrehož šule steja wot zažnych 1990tych lět pod statnym zrěčenjom a bazuja na modelu katolskich šulow.
Druha dimensija rěčneho porjada poćahuje so na jeho symboliski wuznam, to rěka na reprezentaciju rěčow a rěčnych skupin w staće a jeho institucijach. Na francoskej runinje bywa symboliska reprezentacija regionalnych rěčow dale jara słaba. Hibanja na dobro regionalnych rěčow njedocpěchu w Francoskej žanu zjawnu diskusiju wo tutych rěčach. Faluje mobilizowanje francoskich medijow a politiskich stronow za tutu naležnosć. Nimale napřećiwna situacija knježi w Španiskej Baskiskej, hdźež dyrbja lokalni politiscy wjednicy mjeztym stejišćo k naležnosći zabrać.
To wuskutkuje so na operacionalnu abo funkcionalnu dimensiju, třeći charakteristikum rěčneho porjada. Tu njepoćahuje so rěčny porjad jenož na symbolisku a z identitu zwjazanu runinu rěče, ale na jeje komunikatiwnu funkciju. To je hłowny nadawk rěčnych planowarjow w Baskiskej. W lěće 2011 zličichu w Francoskej Baskiskej 21% dwurěčnych, to bě mjenje hač wonych 32% w Baskiskim awtonomnym zhromadźenstwje, ale wjace hač wonych 11% w Navarrje, hdźež je baskišćina tež oficialna rěč. W Francoskej Baskiskej koncentruje so wjetšina rěčnikow baskišćiny w nakrajnych kónčinach zadnjeho kraja, ale 80% wobydlerstwa koncentruje so na pobrjóžne měšćanske pasmo. Samsna studija zwěsći, zo wužiwa so francošćina w 77% wšěch socialnych interakcijow. Přiwšěm pokazuja sociolinguistiske studije wot 2006 mału změnu při daledawanju rěče pola najmłódšeje generacije, štož ma ze załoženjom dwurěčnych a imersiwnych šulow činić.
Kompleksna sociolinguistiska situacija njewotdźerža aktiwistow a městnych politiskich zamołwitych wot toho, nowe politiske instrumenty za kulturne a rěčne planowanje nastajić. W 1970tych lětach bě baskiske hibanje hišće předewšěm z organizacijemi na bazy zwjazane, w zažnych 1990tych lětach pak započinaše so pomału přihódniša politika za baskisku rěč a kulturu. Prěnje prócowanja a załoženje Baskiskeho kulturneho instituta 1990 běchu na baskisku kulturu jako cyłk wusměrjene. Ćišća towaršnostneho hibanja dla přińdźe cyły proces 2001–2005 ze załoženjom zjawneho běrowa za baskišćinu, Office public de la langue basque (OPLB), krok dale. Kulturna politika a rěčna politika so wotnětka rozeznawaštej, štož bě dalši krok k zjawnemu, hdyž tež nic oficialnemu připóznaću baskišćiny. OPLB započa bórze rěčnoplanowansku politiku přewjedować, kotraž wusměri so předewšěm na koordinowanje rěčneho poskitka w euskera (baskišćinje). Prócowanje wo koordinowanje a strukturěrowanje wusměrichu so hłownje na přiswojenje a daledawanje kaž tež wužiwanje baskišćiny w towaršnosći.
Štwórty element rěčneho porjada je dimensija nawjedowanja. Wona poćahuje so na hłownych akterow, kotřiž su do nastajenja rěčnych porjadow zapřijeći. W francosko-baskiskim přikładźe ma aspekt nawjedowanja dwě dimensiji. Sprěnja nawjeduja woleni zastojnicy, zastupjerjo stata, bazowych towarstwow a gmejnow kaž tež zastupnicy španiskeho baskiskeho knježerstwa zhromadnje wone nowe institucije, kotrež buchu za rěčnu a kulturnu politiku załožene. Tute institucije buchu bórze městna mediacije a zmóžnichu statej, wěste teritorije regulować a kontrolować. Francoski stat je předewšěm jara skedźbny, štož nastupa fakt, zo wobdźěla so knježerstwo španiskeje baskiskeje awtonomije zwonka swojeje jurisdikcije na nawodźe wonych hybridnych institucijow. Za ciwilnotowaršnostne organizacije pak je to móžnosć, rozdźělenje podpěry z juha zesylnić a wopodstatnić. Zdruha je nawod rěčneje a kulturneje politiki ze šěršim prašenjom wo politiskim institucionalizowanju Francoskeje Baskiskeje zwjazany. Francoska Baskiska njeje administratiwnje připóznata, ale je prosće zapadny dźěl departementa Pyrénées-Atlantiques. Přiwšěm bu teritorij srjedź 1990tych lět de facto připóznaty, dokelž bu připóznaty jako »pays«, to rěka jako teritorij, kiž je kulturnje koherentny a twori bazu za městne twarske wuwićowe naprawy. W času noweje fazy francoskeje decentralizacije wutwori Francoska Baskiska w januarje 2017 jónkrótny nadkomunalny zwjazk gmejnow. Změna budźe so pozitiwnje na rěčne a kulturne planowanje wuskutkować.
Poněčimne institucionalizowanje baskiskeje rěče a kultury bě w prěnim rjedźe wotmołwa na přiběracu potrjebu towaršnosće. Wone njedowjedźe k dospołnje nowym prawidłam za tworjenje rozsudow a normow, ale přiměri skerje wobstejace prawidła. Diskretna změna ma wjele přičinow: kónc politiskeje namocy po 2010, změny w lokalnej politice, postupowace baskiske nacionalistiske (abertzale) wothłosowanje. Wažniše pak bě, zo poča so w baskiskej towaršnosći wony stigma pozhubjeć, kotryž bě z euskera zwjazany.
Wužiwanje baskišćiny w towaršnosći jako hłowny nadawk
Rěčnu politiku institucionalizować je jedna wěc, wšědne wužiwanje minoritneje/minorizowaneje rěče rozšěrić je druha. Hladajo na to wostawa wužiwanje euskera w lokalnym hospodarstwje a towaršnostnym žiwjenju słaby dypk rěčneje politiki a rěčneho mobilizowanja. Wužiwanje euskera bě dołho z wjesnym hospodarstwom zwjazane. Změny w lokalnym hospodarstwje w poslednich štyrjoch lětdźesatkach dowjedźechu k wosłabjenju wužiwanja euskera: přećiwk mjez wuwiwacym so urbanizowanym pobrjohom, starjacy nakrajny zadni kraj a mjez nimaj přechodne wjesne pasmo, kotrež podleži wuwićam urbanizacije. W tajkim konteksće wobkrućichu sociolinguistiske studije wotstawk mjez rěčnymi znajomosćemi a wužiwanjom rěče. Hranicu přesahowaca studija z lěta 2011 zapřija mnohe dypki, kotrež su z wužiwanjom euskera zwjazane. Daty z Francoskeje Baskiskeje wopodstatnichu sćěhowace: Hačrunjež wuzna so 2011 21,4% wobydlerjow Francoskeje Baskiskeje (nad 16 lětami) jako francosko-baskisko dwurěčnych, wužiwaše jenož 11% euskera doma a na dźěle.
Kak reagowachu politiscy zamołwići a rěčni aktiwisća na tutu słabosć? Móžemy tři mjez sobu konkurowace měnjenja wo wužiwanju baskišćiny w zjawnym žiwjenju wobkedźbować.
Z maksimalistiskeho stejišća měło so na prašenja wužiwanja euskera w hospodarskim a zjawnym žiwjenju w formje rěčnych prawow reagować. Z tuteje perspektiwy rani słaba prezenca euskera w hospodarstwje rěčne prawa rěčnikow baskišćiny (euskaldunak). Z woneho wida je prašenje rěče wot žadanja na prawo na rozdźělnosć na prawo na runoprawnosć přešło. Jako přičiny sociolinguistiskeje situacije pomjenuja so wotchilenosć a falowace prócowanja někotrych producentow tworow a posłužbow wo to, swoje poskitki w euskera poskićeć. Přećiwo tomu pomhać ma tuž skrućenje prawniskeho škita baskiskorěčnych kupcow přez politiske instrumenty, kotrež žadaja sej wot dodawarjow z hospodarstwa wužiwanje euskera. W Francoskej Baskiskej zastupowachu tule poziciju wosebje towaršnostne hibanja, hačrunjež namaka wěsty wothłós tež w gmejnach, kotrež zdobychu 2014 lěwicowi abertzale. Wuznamne je, zo wupraji so gmejna Ustaritz na zakładźe wothłosowanja za postajenje euskera jako oficialnu rěč pódla francošćiny we wonym městačku ze 6200 wobydlerjemi. Kaž bě wočakować, wozjewi reprezentant stata, zo póńdźe rozsud před sudnistwa a so dla zranjenja wustawy zběhnje.
Druhe stejišćo namakaš na tamnym kóncu ideologiskeho spektruma. Hačrunjež njejstej jakobinska a centralistiska pozicija w francoskej baskiskej zjawnej sferje tak słyšomnej, podpěruje tola rozsudna ličba wolenych zastojnikow a zastupjerjow knježerstwa status quo abo spřećiwja so kóždemu oficialnemu připóznaću euskera. Jako přičina sociolinguistiskeje situacije njepomjenuje so ranjenje rěčnych prawow, nawopak. Najsylnišo zwuraznjena, zwjazuje tuta pozicija euskera z baskiskim nacionalizmom a tuž na paradoksne wašnje rěč samu etnizěruje.
Třeće stejišćo ma poziciju kompromisa: Sociolinguistiska situacija euskera wobhladuje so jako łoskoćiwa a deficit ma so přez proaktiwne strategije wurunać. Tola w francoskim konteksće njemóža tajke strategije předpisane być a zepěraja so jenož na dobrowólnu bazu. Hačrunjež njejsu zwjazowace, su přiwšěm zrěčenja mjez politiskimi zamołwitymi, městnymi institucijemi, rěčnymi aktiwistami a zdźěla tež z akterami na wiki wusměrjeneho priwatneho hospodarstwa móžne. Tajke dojednanja su we wěstej měrje zwjazowace, dokelž eksplicitne cile a zawjazki postajeja, ale su pokazane na dobrowólnosć. W strowotniskim wobłuku podpisa chorownja při baskiskim pobrjohu, jedyn z najwjetšich dźěłodawarjow w zjawnej słužbje w Baskiskej, 2015 zrěčenje z OPLB. W nim zawjaza so k rozšěrjenju wužiwanja euskera w chorowni, tež tu na dobrowólnej bazy. Z tym njemóža sej wobydlerjo wězo žane rěčne prawa wuprosyć, hdyž wužiwaja zjawne posłužby, štož je wězo njelěpšina za přiwisnikow maksimalistiskeje pozicije. Ale ryzy fakt, zo statna chorownja swojim přistajenym a wužiwarjam móžnosć nałožowanja rěče skići, je hižo wulki postup w francoskim konteksće.
Před tajkim njejasnym pozadkom prócuja so někotři hospodarscy akterojo wo to, wužiwanje euskera w jich wšědnym dnju spěchować. To płaći wosebje za hospodarstwo w socialnym a solidarnym sektoru, kotryž je w Baskiskej wosebje wuwity. Na přikład wabi so we wobłuku ratarstwa zhromadnje za małoratarstwo a wjacerěčnosć; 2012 zawjedźe so po přikładźe bayerskeho »chiemgauer« komplementarna měna »eusko«. Eusko pohonjuje kupcow ke kupowanju lokalnych produktow w městnych wobchodach a spěchuje nimo toho zjawne wužiwanje euskera. Inowacija přińdźe tež ze stron rěčnych a kulturnych aktiwistow, kotřiž dźěłaja nětko bóle a profesionalnišo, zo bychu městne a mjezy překročace kulturne mikrowiki wutworili, kotrež funguja w dalokej měrje w euskera.
Cyłkownje, a samo hdyž přichod euskera dawno hišće zawěsćeny njeje, wěšća njeličomne iniciatiwy ciwilneje towaršnosće a lokalnych politiskich zamołwitych dosć dobre wuhlady, znajmjeńša za zjawne wobkedźbowanje euskera.
přełožk: SARA MIČKEC
smo_Latn szl_Latn nno_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn bos_Latn pol_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn sag_Latn