Co, medikujecie, iże byda Wóm sam eklerowôł jak sie kreple parscy? A dyć jô już łod łóńskigo szczwôrtku blank gawcyć sie na nie niy poradza, bo mi sie jesce dzisiej pierónym po nich chepie. Niyftore to ci byli take chapich, take fest przepadzite, iże na tyn tusty szczwôrtek naforantowali tych krepli tela, iże jejich niyskorzij niy poradziyli zmamlać, a we pióntek to ci już niy lza, to niy idzie jejich ćkać, nó, bo to już przeca po tustym szczwôrtku. Tak tyż ci bóło kiejsik i ze mojimi babami, znacy Elzóm i jeji niyboszczkóm Mamulkóm.
Jużech sam gôdôł, co tyn czôs festelnych balangów, bigli i biesiadów, te côłkie zapusty (jak inksi godajóm – rozpusty) zetrwajóm łod Nowygo Roka aże do łostatków, aże do „śledzia”, po kierym jes strzoda popielcowo i fajrant tańcowanio i uciechy. Kajsik żech wyczytôł, że tyn gryfny i dobrotliwy charakter Ślónzôków pokazowôł sie we tańcowaniu, kuligach, kolyndowaniu, szumnych zabawach. Szykowne, wysztafirowane i uciyszne dziołchy tropiyli sie coby wtynczôs nojść, chycić prziszłego chopecka skuli tego, iże bez post, po strzodzie popiylcowyj bydzie już na to za niyskoro.
Jesce moja Starka na te trzi łostatnie dni zapustów, na niydziela, pyndziałek i wtorek gôdali „kuse dni”, kiej wszyjskie szpasowali, fimlowali, kiej sprôwiali kuligi, kiej tańciyrowali bez dziyń i noc do padniyńciô, i kiej jesce modzioki przeblykali sie za żydów, cygônów, roztomajtych tatarów, za dziadów i jesce roztomajtô gadzina (bery, capy, wilki i co tam jesce). Fto by tam co niy gôdôł, te łostatnie dni, te łostatki to zawdy bóło mocka uciechy i szpasu dlô wszyjskich, kiej jesce kôżdy dôwôł pozór na tyn srogi niyskorzij post.
I wiecie, łóńskigo roka we Piekarach zbajstlowali taki richticzny, ślónski babski cómber. Niyftore łoszkliwce gôdali, co to kiejsik wypokopiyli krakowskie handlyry, nale to na isto niy ma prôwda, bo już moje Staroszki spóminali ło takich babskich cómbrach zrychtowanych bez same baby we tusty szczwôrtek. Tańcowali ci wtynczôs i śpiywali, smycyli po sztrekach abo i na rynek takigo sznyjmana tela, iże zbajstlowanego ze grochowiny i słómiónki. Mianowali tyż ci go razinku „cómber” a na łostaku stargali go do imyntu kajsik na nôjsrogszym we mieście placu. Czytôłech ci tyż, iże miano „cómber” to jes wywlecóne łod jednygo birgemajstra (ino niy poradza terôzki spokopić ze jakigo miasta?), kiery bół srogim łoszkliwcym, gizdym i soróniym, a kiery bezmać świtnół w kalyndôrz, kipnół ci bół gynał we tusty szczwôrtek. Jesce kaj indzij stare baby trefiajóm sie we szynku a kiej majóm już ździebko pod myckóm bieróm takô kukła i wrółz pyndalujóm łod chałpy do chałpy, łod kómina do kómina, ale ino tam, kaj sóm jakiesik dziołchy na wydaniu, coby łod nich wycyganić jakisik fant, za kiery nieskorzij te istne musieli zabulić. Sóm tyż take, co gôdajóm iże poznańskie baby we tyn „cómber” fóndowali chopóm muzykantów, gorzôła, piwo i jakiesik jôdło, ale to mi sie na isto niy zdô, coby to bóła prôwda. Bo same przeca wiycie jak to ze tymi Poznaniôkóma jes. Kiej pôra lôt tymu nazôd bół u nôs we Polsce tyn „spis powszychny”, to jak kcieli porachować Poznaniôków, stykło ciepnóń na placu, na rynku ceski. Wszyjskie Poznaniôki ciepli sie, coby go chycić a iże żôdyn śnich niy bół taki gibki, bóło aż za tela czasu, coby jich wszyjskich gynał porachować. A ło tych Poznaniôkach to mi sie spómniało tyż skuli tych krepli, bo łóni juzaś majóm inkszy zwyk, świyntego Môrcina, kiej niy kreple a inksze, take ino jejich, kyjkse bez cołki dziyń ćkajóm. Sómech tyż te kołoczki jôd i niy moga pedzieć, dobre byli. Nó ale, to już niy nasz cyrkus, i niy masze afy, pra?
Nó, tóż mómy już faszing, „karnawał” lebo jak za starego piyrwyj gôdali –zapusty. Ja, dôwnij na côłki karnawał gôdali zapusty, faszing. A, co terôzki ino sie gôdô tak, ło tych łostatnich trzech dniach skorzij strzody popiylcowyj. Faszing, karnawał. Karnawał to tak richtik napoczynô sie dziepiyro łod Trzech Króli a zetwô aże do strzody popiylcowyj. Łod cego to prziszło? Anó, łod takigo słówecka carn-aval, co idzie przetuplikować na „miynsożerstwo”. Tak na isto – jakech to już eklerowôł – zapusty, to sóm te trzi blank łostatnie dni skorzij strzody popiylcowyj. Tela, co we dôwniyjszym kościele gôdało sie jesce carnis-privum, znacy miynsopust, inkaszij – pociepniyńcie côłkigo miynsa, côłkij łowiynziny, i swalynie jich na szachty, na „zwały”. Nale, za starego piyrwyj, tyn côłki czôs łod Trzech Króli do popielca, to byli zapusty i tela. Gôdajóm ci tyż roztomajte móndroki, co karnawał tak richtik, to idzie wywiyźć jesce ci łod roztomajtych świónt póhańskich, takich jak „lupercalia” lebo „bacchanalia”. Juzaś we tym starożytniym Rzymie fajrowali we grudniu Saturnalia. „Carrus navalis” – to ci bóła tako łódka, tako kana, tela co na kółkach, we kieryj ci Dionizos, taki ichni pónboczek, fyrtôł po cestach, po drógach we pochodzie łoszkliwych, a możno i gryfnych, „satyrów” i „bachantek”. Kiejby na to niy gawcyć, to zółwizółwylazuje na to, co tyn côłki karnawał to bół czôs, kiej ino biysiadowali, tańcowali, wyrôbiali, przeblykali sie za bele jakie heksy, strzigi i inksze stroszki, aże niyftore kapelónki napoczli ci sie gorszyć i przeciepować ludzióm, co to sie niy godzi. I te kapelónki mianowali tyn czôs niy zapustami ino „rozpustami”. Kajsik żech wyczytôł, co taki jedyn Araber, ambasador turecki Sulimana II przikludziół sie ze Polski nazôd do Stambułu i wszyjskim naobkoło łozprawiôł, co we tamtyjszym Lechistanie ludziska blank fiksujóm, piere jejim na dekel łod Nowego Roka, i dziepiyro hasie nasute na palice we strzoda popielcowô, moge wylyczyć tych wszyjskich fimli, ćmiyli i iptów.
Nie miarkuja, kedy to byda łozprawiôł ale idzie pedzieć, co mómy już chnet te latośne zapusty, latośny faszing zbyte, forbaj. Mieli my zeszły tydziyń tyn szykowny tusty szczwôrtek, po kierym mie jesce do dzisiôj festelnie leberka sztinkrujóm. A i tónkanie harynka, tyn szykowny zwyk – „śledziym” mianowany – tyż już mómy dzisiôj, a jutro ta popiylcowô strzoda. Kiejsik to ci na ta strzoda gôdało sie „wstympnô strzoda” a to skuli tego, iże bóła ci łóna piyrszym dniym Srogigo Postu znacy sie „wstępem” do wszyjskich srogopostnych fajerów. Jes ci to piyrszy dziyń srogij pokuty, kiery trefiô gynał na śtyrdziyści dni (niy rachuje sie do tego niydziyl) przed Wielkanocóm. We ta strzoda we wszyjskich kościołach kapelónki sujóm ludzióm na palice hasie ze palmów wielkônoncnych ze łóńskigo roku. Kiejsik jesce gôdali, co to jes hasie ze starych gnatów i kostyrów, kiere szło znojść kajsik na smyntôrzach. Ale, to pewnikiym niy jes prôwda. Nôjprzodzij to bóło ino dlô tych wszyjskich ludzi, kierzy jawnie łodprawiali ta pokuta. Po posuciu hasiym gowy, taki pokutnik musiôł zarôzki wylazować ze kościoła i niy móg ci rajn wlyjźć, aże dziepiyro po spowiydzi wielkanocnyj we Srogi Szczwôrtek. Tak bóło łod szczwôrtygo wiyka aże do dziesióntego. Jedni gôdali, co tyn zwyk sucio tych paliców hasiym, pokôzôł sie we łósmym wiyku a we jedynôstym wiyku papiyż Urban II przikôzôł sucie hasiym we côłkim kościyle, a te hasie miało być ci ze tych palymków. Jesce za blank starego piyrwyj we strzoda popiylcowô, baby pomywali i wyporzali gynał wszyjskie garce, coby na nich niy łostôł ani kónszczek, ani ci bździnka fetu. Juzaś kajsik na przipiecku baby stôwiali bóncloki na postny żur. Co, to bół tyn żur niy byda za tela eklerowôł, bo jesce mi wtosik przeciepnie, co jô do goroli gôdóm. Wiskali przi tyj przileżitości tyż tako szykownô śpiywka:
„Wstępna Środa następuje
Kuchareczka żur gotuje.”
A kiej kapelónki nakryklali już tyn krziż kôżdymu na palicy, gôdali przi tymu take słówecka: „Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz” abo inakszij możno: „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”.
Wysznupôłech tyż kajsik, iże bół jesce inkszy ździebko zwyk. Bóło ci to możno deczko inksze niźli wszyjsko „półpoście” abo „strzódpoście”. Skuli tego, co za starego piyrwyj tyn srogi post bół reszpektowany blank łostro, to łod tego ci sam półpościa zakôzane bóło ćkanie wszyjskij warzi, wszyjskigo warzónego jôdła a we tyn dziyń ludzie trzaskali wszyjskie garce (kiejsik ino glinianne) ło dyliny, ło zol. Nó, ale jak to u nôs i ze tego modziôki poradziyli bajstlować cosik do jejich ci uciychy. I już pierónym dôwno tymu nazôd, jesce za czasów saskich, ksióndz Jędrzej Kitowicz tak ło tym zwyku pisôł:
„Młokos przed niewiastą przechodzącą, dziewka przed mężczyzną rzucała o ziemię garbek popiołem suchym napełniony, trafiając tak blisko, żeby popiół z garnka obsypał i okurzył idącą osobę. Zawołał wówczas swawolnik : – Półpoście, mości panie! lub mościa panno!”
Nó, i to by możno stykło na dzisiôj, coby Wôs już niy nerwować przi tym srogim poście, kiej jesce boczycie wszyjskie karnewalowe, faszingowe uciechy, prôwda?
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn