k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 16.01.2018 | k dolnoserbskej wersiji
dr. Měrćin Wałda, Budyšin 24.05.2005
Wo zaměrje runjewonline-diskusijow
Bóle hač hdy prjedy pyta čłowjek dźensa za identifikaciju, za sebjezrozumjenjom, za něčim, čehož móže so dźeržeć. Jara derje móžachmy tole po smjerći bamža Jana Pawoła II. wobkedźbować. Něhdyši bamž bě jako wosobina fenomen, a to nic jenož za medije. Njeńdźe scyła wo pastoralne abo dogmatiske nastajenja, ale wo jeho charisma, kotryž prudźeše přez wšě nabožne a konfesionelne hranicy. Mnozy činja sej mysle, kak je tónle bamž móhł ludźi a wosebje tež młodostnych takle fascinować. Jedna wotmołwa móhła rěkać: Jan Pawoł II. bě něchtó, kotryž njeje ze swojim charisma jenož za přeswědčiwosć a sprawnosć stał, ale kotryž je z tutej swojej přeswědčenosću tež ludźi chutnje brał. Tak to tež Serbja začuwachu. Žanomu politikarjej so dotal něšto podobneho poradźiło njeje. To rěka, ludźo pytaja za ryzosću, za woprawdźitosću a za něčim bóle přesahowacym hač jenož za zwjeršnymi, so wospjetowacymi podawkami. Za něčim, štož so tak spěšnje njepřetrjeba. Zwjeršnosć a wěste přetrjebane stereotypy wostudźeja.
To přitrjechi tež na př. za zwěšćenja, kaž „Serbja su pobožny lud!“ Trjechi to scyła, hdyž so nawopak twjerdźi: „Serbja so jenož zadźěraja!“? Problem wšak po mojim měnjenju njeje napřećiwk, ale skerje prašenje woprawdźiteho, cyłotneho sebjezrozumjenja. Wo tym chcemy tu hłubšo rozmyslować. Najprjedy: Trjebamy špihel, kotryž wšitke fasety našeho žiwjenja, to rěka cyłu wěrnosć wotbłyšćuje - nic jenož to, štož su nam lubi. Zdruha: Dźensa jedna kóždy bóle po swojich idealach a interpretacijach. Kóždy twori sej swoju legendu – štož scyła tak wopak njeje, haj štož je samo legitimne. Ale njemóžemy tu stejo wostać, wšako wočakujemy abo so toho nadźijamy, zo nas Serbow wěste hódnoty zaso někak hromadźe wjedu. Někajka sprawnosć, z kotrejž so wšitcy Serbja na wěste [charasmatiske] wašnje mjezsobu chutnje bjeru. Runje tole je zaměr rozmołwow w runjewonline.info.
Móhli wšak twjerdźić, zo je to zaměr powšitkowneho stawiznopisa. Haj, ale politiske abo „zhromadne“ stawizny su husto přezwjeršne a wone maja přeco wěsty modelowy charakter. Nimo toho chowaja stawizny we sebi konflikty. Čehodla? Dokelž kóždy hódnoći tute stawizny hinak resp. na swoje wašnje, po swojich, wosobinskich nazhonjenjach – hač wědomje abo njewědomje. Modele su ćežkopadne a skóstnjene, wone so wospjetuja, hačrunjež so towaršnosć přeměnja a zwjetša je wona wjele bóle komplikowana. Tež tu płaći to same: Kóždy dožiwi tutu komplikowanu realnu towaršnosć na swoje wašnje, po swojich začućach a nazhonjenjach. Kóždy twori sebi swoju wěrnosć (stawizničku), tak kaž wón woprawdźitosć widźi. Kóždy wuběra podawki po swojich žiwjenskich nazhonjenjach. Někotre fakty so při tym zamjelča a druhe so zaso nadhódnoćeja.
Na př. argument (model), zo stej nabožina a narodna identita pola Serbow jedne a to same, ma wšak něhdźe swój historiski pozadk, ale dźensniše wuměnjenja su cyle hinaše. (Serbja njemějachu ženje swój stat, to so we wěstej měrje jenož přez cyrkej naruna.) Nimo toho njeje tutón amalgam hišće žadyn koncept, dokelž wostawa hołe zwěsćenje, kotrež hisće ničo njewuskutkuje. Skerje wjedźe do pasiwity, hdyž so na to spušćeš, zo je wšo w porjadku (by-li to tak było, njetrjebali so z problemami bědźić, kajkež je dźensa mamy!). Wostanjemy-li při tajkich stereotypach twjerdźo stejo, póndźe rozpad po zwučenym wašnju dale, ale kóždy so boji, tutón model zjawnje kritizować). Tak so na ničo njewotmołwi, tež nic na prašenje, što je skerje balast abo što je wupuć. Dyrbimy tuž, zo njebychmy so stajnje w kruhu wjerćeli, spiralu přełamać. Hewak njedóstanjemy tež wotmołwu na to, čehodla zadźerži so Serb tak, kaž so wón zadźerži. Abo čehodla čuje so Serb wróćo stajeny, mjenje hódny, w poziciji stajneho wusprawnosćerja, kotrehož nichtó njerozumi, ale nichtó ničo přećiwo tomu nječini? A woprawdźe: cuzy (na př. Němcy) móža husto jenož ćežko serbsku mentalitu zrozumić – z tym wšak ma Serb sam hižo ćeže.
W duši Serba je wjele schowaneho, zakryteho, w njej wostawa wjele njewuprajene. Dyrbimy sej tuž skónčnje zwěrić, wěste klišeje a stare wěrnosće do prašenja stajeć! Kak to měnju? Wěste modele abo argumentaciske figury, kotrež buchu horjeka hižo naspomnjene, sposrědkuja so čłowjekej najprjedy doma, pozdźišo w šuli, w cyrkwinych kruhach, w kruhu znatych a přećelow, w kolektiwach, nic naposledk přez medije, politiku a dalšu zjawnosć. Tutym argumentaciskim modelam a stawizniskim wobrazam potom podležimy a ničo so njerozrisa. Nam so njezešlachći, našu woprawdźitu (zakrytu) mentalitu wotkryć, w kotrejž so mnohe skóstnjene konflikty a trawmy chowaja. Što je trěbne, zo bychmy zhonili, čehodla smy tajcy, kajcyž smy? Abo: Što to je, štož z nas čini, štož my smy?
Mamy drje zhromadne stawizny, ale Serb kaž Němc hódnoći je na swoje, konkretne wašnje. A tež jednotliwy Serb ma swoje wosobinske, intimne nazhonjenja - hač katolski abo ewangelski Serb, Serb z Hornjeje abo Delnjeje Łužicy, serbki nan abo młodostny. Eksistuja potajkim kolektiwne stawizny, ale kóždy nazhonja je na swoje, cyle wosobinske (intimne) wašnje. Kóždy ma swój emocionalny poćah k tutym stawiznam. To wjedźe chcyjo nochcyjo ke konfliktam: nic jenož mjez Serbami a Němcami, tež mjez Serbami, mjez generacijemi atd. A dokelž so wo tutych konfliktach zjawnje mało rěči, so ženje njerozrisaja, skerje so skrućeja. Přetož kóždy zrozumi stawizny w tutym konteksće a wšitke nowe podawki zarjaduja so zaso do tutoho konteksta; a spirala dźe dale!
Tuž je smjerćwažne, zo wo wosobinskich nazhonjenjach rěčimy! Tomu su hinaše metody trěbne hač nam dotal znaty stawiznopis, dokelž dźe tež wo začuća a emocije, potajkim wo cyłeho čłowjeka. Hakle, hdyž budźemy so takle z cyłym čłowjekom zaběrać a jeho chutnje brać, je wuwiće móžne. Chiba póńdźe kóždy swój puć a směr dale. Dyrbimy wědźeć, zo su emocije a nazhonjenja runje tajka twjerda realita kaž rozum. Druhdy su emocije samo wažniše hač rozum, dokelž wowliwuja naše jednanje wjele bóle hač naše racio!
Přełamać hodźi so spirala při wotewrjenej rozmołwje na př. při „kulowatym blidźe“ abo w „škitanym rumje“. Tu móže kóždy swój škitny pancer wotpołožić. Wotewrić so a swoju žiwjensku stawiznu powědać budźe jenož tón, kotryž ma dowěru. Dowěru mamy jenož tam, hdźež čujemy so respektowani a wěsći, zo so nam nichtó njewusměje. W mjeńšim, w tak mjenowanym škitanym rumje hodźi so dowěrliwišo rěčeć wo rjanych a njerjanych, wjesołych a bolostnych nazhonjenjach, wo zranjenja a strachach. Hdźež knježi dowěra, nimaja předsudki šansu. A jenož kohož chutnje bjeru, rěči sprawnje a dowěrliwje. Z psychologije wěmy, zo so trawmy wospjetuja, doniž so njepředźěłaja, to rěka, spirala wjerći so dale, dołhož so wěste trawmy njerozrisaja.
Na přikład maja Serbja z Němcami we Łužicy zhromadny žiwjenski rum. Nimale na kóždej kročeli jewja so konflikty. To dźe hižo přez generacije tak. K tutemu kapitlej ma kóždy – Serb kaž Němc – hinaši přistup. To samsne płaći za ewangelskich a katolskich Serbow, za Hornju kaž za Delnju Łužicu. Tohodla hodźi so wo zhromadnych stawiznach drje rěčeć, ale na hinaše wašnje hač dotal. Wone dyrbja so wěcownje, faktologisce abo racionalnje předstajić. Na kóždy pad pak dyrbjało so wo tym rozmołwjeć, kak su potrjecheni tute stawizny konkretnje, wosobinsce a emocionalnje dožiwili. Dyrbimy so za wosobinskim dóńtom a problemami, za swójbnymi wobstejnosćemi a jednotliwymi wuwićemi prašeć. Nowy muster prašenja dyrbjał potajkim tajki być, zo so stara, ekstremna pozicija přewinje. Jenož tak budźemy zrozumić, čehodla zadźeržimy so tak abo hinak a kak je k tomu dóšło, zo so runje takle zadźeržimy. Přez to nastanje wjetša zwólniwosć, so sprawnje wotewrić. Wažne při tym je, zo kóždy swoj(e)u wosobinsk(e)u stawizn(y)u emocionalnje akceptuje. Komuž to njeje móžno, abo štóž snano jenož wěste dźěle akceptuje, njemóže swojemu cyłemu „ja“ haj prajić. To wjedźe k šćěpjenju! Štóž so njemóže za cyłe „ja“ (abo cyłe „my“) rozsudźić, zhubi přistup k wažnym dźělam swojich začućow. Wón so njeakceptuje, kajkiž je. Tak wostanu tute njeakceptowane wěcy zakryte, ćěmne strony našeho byća. Wostanu njewobdźěłane (jako tamny bok našeho „ja“, jako sćin, jako słabosć, kompleksy, bojazliwosć, strach atd.). Dokelž pak wone chcyjo nochcyjo k nam słušeja, hačrunje spytamy je zatajić, čujemy so nutřkownje rozdwojeni, njewěsći a wohroženi. Runje z toho šćěpjenja nastanu agresije - tež napřećo nam samym, bjez toho zo to pytnjemy. Rezultat je, zo smy njesprawni sebi samym napřećo a zo njemóžemy so sami rozumić. Wězo nas potom tež druzy rozumić njemóžeja. Nowy model wobchada z tutymi wěcami potajkim je, zo so politiske (racionalne) stawizny hromadźe z našimi wosobinskimi stawiznami a emocionalnymi nazhonjenjami wubalansuja a jako jednota zrozumja!!! Dyrbimy wšo a wšitko na nas akceptować! K tomu trjebamy komunikaciju (dialog), kotraž spyta emocije kaž tež racionalne fakty zjednoćić.
To samsne płaći za dialog z druhimi. Woprawdźity dialog nastanje jenož w mjezsobnej dowěrje a akceptancy. Njestanje-li so to, budu wšelake zranjenja a trawmy dale wobstawać a spirala budźe so dale wjerćeć. Mjezsobne njedorozumjenje a njepřipóznaće wjedźe pak do hłubšeje izolacije. Hakle hdyž so wěcy „wu-powědaja“ a zranjenja a emocije wotkrywaja, móžemy z nimi prawje wobchadźeć. Jenož tak móža so zranjenja hojić a trawmy so rozpušćeć. Jenož přez tajki dialog hodźa so politiske stawizny a žiwjenske stawiznički předźěłać. Jenož tak dóstanjemy (strowše) sebjewědomje a nowu perspektiwu.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!
pol_Latn szl_Latn bos_Latn deu_Latn ces_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn ces_Latn slk_Latn