Chdzeż më mdzemë v 20 lat wod terô? Dô to lëdzi, co wó tim mëszlõ? Mómë më jakjis plan? Ë nôvażnjészé: vjerzimë më dërch, że jesz mómë jakõ przińdzotã?
A móże vjerzimë, że przed 100 latama sã zdarzil jakji ôrt Fùkùyamòvewo kòńca historëjé? Kò ve vjele narracëjach pòkazëjõ Kaszëbóv zvjiksza jakò ten bjédni, germanizovóni lúd prostëch, pasivnëch gbùróv ë rëbôkóv, chtëren vjérno trëvô a le żdże jaż nastanje Pòlskô, ta krôjna szczestlëvòsce, a téj… në pravje, a téj co? „Czart znaje Rúsa”. „Pòlskô nastala, glúpëch nasrala”. „Chto gôdô pò-pòlskú, ten lże”. Takjima rzeczenjama nové realia zaczãłë sã szpéglovac v jãzëkú, pòlskô jistnosc sã pòkôza jednak nje bëc tak pjãknô ë kvjecim wobsëpónô jak jegòmòsc na kôzanjim zagvësnjôl, a historëjô njijak nje chca mjec kóńc. Vedle jinëch, drëgji finis historiae sã zdarzil v 2005 rokú. Véjtale, lëdze zbavni, na wostatk Pòlskô achtnã Kaszëbóv, je wuznóni jãzëk, mdze v szkòłach, wurzãdach ë na tôflach, tak stoji na papjerze ë ve Varszavje przëklepalë, a jak stoji na papjerze, téj je prôvdzëvô prôvda. Në dobrze, a téj co?
Të nôvjikszé dva kaszëbskjé ferejnë sã zdajõ mjec prosti plan. Kaszëbskò-Pòmòrskjé Zrzeszenjé zadbô, cobë wuczba kaszëbskjéwo trafja do jesz vjicé szkól, vëdô jesz vjicé wuczbòvnjikóv ë zajiniciuje stôvjanjé jesz vjicé dëbeltjãzëkòvëch tôflóv na drogach. Kaszëbskô Jednota téż zadbô wo stôvjanjé tôflóv, a nódto mdze dokòniva, że Kaszëbji zaslúgùjõ na sztatus etnjiczné mjészëznë, a za deklarovanjé kaszëbskjé nôrodnosce móże jednak nje je nót njikòwo wobskarżac wo separatism. Vôżné spravë, prôvda, ale téj co?
Mést anjé sami dzejarze nje vjerzõ, że chòcbë v kòżdërni szkòli na Kaszëbach wuczëlë pò trzë gòdzënë v tidzenjú kaszëbskjéwo, a Pòlskô przëzna Kaszëbóm sztatus etnjiczné mjészëznë ë dodôvkòvi strëmjénj dëtkóv vspjar kùlturalné projektë, to generacëje mlodëch nôgle sã veznõ do kaszëbjiznë ë „pònjesõ naji vjid”, tak jak chcôł Jan Trepczik.
Ale jakji vjid ë dokõdkaż pònjesõ? Nôród parlãczi njé le blós pòspólnô przeszłota, ale téż pòspólnô vizëjô przińdzotë. Té Kaszëbji nji majõ. Vszëtkji vektorë dzejanjô sõ dopjérze skjerovóné na achtnjenjé przeszłotë ë jé rejinterpretovanjé. Pamjõtkòvé tôfle, benefjise, nôdgrodë, bjografje, woprôcovanja. Jak starc, chtëren chce pò kóńc żëvòta sã rozrechòvac ze svòjim żëcim ë zeżorgac wostatné spravë. Navetka wuczba jãzëka zdaje sã bëc wobrechòvónô „cobë dzecë vjedzałë, jakùż jich starëszkòvje gôdalë”. Njé rozvjicé, njé ekspansëjô, ale stagnacëjô, przedërchanjé, pamjãc. Kjéjbë v Pòlsce chto zrobjil kònkùrs pòlskjéwo jãzëka „aby nie zapomnieć mowy dziadków”, lëdze bë robjilë vjelgjé woczë. Më tú jesmë nôlożen takjéwo nastavjenjô. Plënje jú v naszich żëlach wospónõ, stëdnõcõ krëvjõ.
Ale jakùż jã zrëszëc ë signõc rãkõ ë wokã dalé, kjéj nôvjikszima njedrëchama emancipòvanjô sã samòjidentifjikacëjé Kaszëbóv ë jich kùlturë sõ sami Kaszëbji? Jeden senatór njedôvno pòróvnôl Kaszëbóv do Valijczikóv ë rzek z nôdzejõ, że ë kòl nas sã wudô wuchòvac jãzëk tak jak kòl tëch drëgjich. Kaszëbji jednak sõ diametralno jinszi wod Valijczikóv. Kjéj ti zaklôdelë woprzéczkji na sztrasach, blokòvalë mòstë, rzõdové bùdinkji ë nadavczé antenë radiové v bùńce procëm diskriminovanjô valijskjéwo jãzëka, kaszëbskjé elitë sã sztridovalë mjedzë sobõ, czë kaszëbjizna je jãzëk czë dialekt ë czë to sã v calosci slëchô, żebë mja jinszõ jak pòlskô ortografjijõ, a celebrovóni latos dzejôrz tlomaczil vnenczas nôrodnõ epòpejã z „gwary kaszubskiej”.
Bò Kaszëbji doch takji nje sõ, Kaszëbji sã nje bùńtëjõ, dobri Kaszëba sedzi sztël a „vjé svòje ë robji svòje”. Navetka jeżlë to doprovadzi do zgúbjenjô vszëtkjégò, co stanovji, że Kaszëba je Kaszëbõ. Njevôżné, że jãzëk ë tak vëmjérô. Że mjasta vjedno barżé sã pòlonizëjõ, a z njimi jich tak zvóné sypialnie, Mòstë, Réda, Rëmjô, Banjino… Njevôżné, że mlodi masami wodszmërgùjõ kaszëbskõ kùlturã. Że sã radikalizëjõ v pòlskjim nacionalisticznim dëchú dëcht jak jich róvjenjicë z óstovi a pôlnjovi Pòlskji. Że chvôlõ tëch, jakji nje zgôrajõ mjészëznóv, chòcô jesz jich starszi ë starëszkòvje sami bëlë njezgôrónõ mjészëznõ. 3 x A. Asekùranctvò, Apòliticznosc ë Autocenzura jakò cnota (to bë mògla bëc nastãpnô Labùdova „tôfla falszëvëch vôrtnotóv”!).
Lepjé sedzec cëszé kòta, njé jak ti kjidli, co glosno gôdajõ wo kaszëbskjim nôrodze, ti bjédë narobjõ. Njé le bjédë, ale to téż svjãtokradztvò. Kaszëbji bò jú dôvno przëjãnë pòlskõ perspektivã, że pòlôsztvò je tõ nôvëższõ fòrmõ człovjectva. Pòlôsztvò tczõ jak bóżka (móże temù, że przëszło tú zvjiksza na zlotëch lëpach ksãżi jegòmòscóv), temù na vôltarzú pòlôsztva sõ kapòvjen pòsvjãcëc vszëtkò svòje, cobë le bóżk gòrzë nje dostôl. Społeczność posługująca się językiem regionalnym jo, ale etnjicznô mjészëzna? Etnofjilologijô jo, ale fjilologijô? Gôdka do króv pasanjô jo, ale jãzëk? Kaszëbji sõ pjerszi do fejrovanjô pòlskjich svjõt a kjivanjô bjôlo-czerzvjonima fanama. Ale kaszëbskjé svjãta ë simbòle? A docz? A nje je to rõganjé bóżkòvi? Kaszëbji majõ ten quasi-religijni lëk przed svòjim njedopòlôsztvã, jakji rôd nadrôbjajõ nadgòrlëvim kjivanjim fanama ë përznã panjicznim deklamòvanjim z kòżdërné leżnosce, że „Nji ma Kaszëb…”. Kjéjbë takji Mazovszanje abò Vjelgòpòlanovje lezlë z transpareńtama “Nji ma Mazovsza bez Pòlskji, a Pòlskji bez Mazovsza”, lëdze bë sã klepalë na glovã ë zdrzelë na njich jak na chlaplëch. Tú jednak z czim vjikszõ jintensivnoscõ pòvtôrzajõ Derdovskjéwo, tim vjicé je vjidzec, że cos je lós, że je v tim jakô falszëvô nóta, że chtos próbùje cos zamaskòvac.
Ale je fejn, jakòs to vszëtkò sã kùlô, fejn je. Jesmë rôd, że vjedno sã naléze na gróstka mlodëch, co chcõ cos zrobjic, jesmë rôd z kòżdé jiniciativë. Kòżden takji pòvjévk frësznéwo lëftë sprôvjô, że nen vszechprzitómni svõd trúpa wonjô jakbë përznã mjé, na sztërúszk navetka jidze wó njim zabëc. Jesz je kòwo achtnõc, kòmù zrobjic benefjis ë kòmù napjisac bjografjã.
Móże jednak sã nalézõ takji, chtërnëch na wonjô mjerzi? Cos sã kóńczi ë cos vjisi v lëfce, mést vjele lëdzi to czëje. Jeżlë terô nje zdefjinjujemë célóv, nje vëprôcëjemë sztrategijé ë nje dokònómë do te mas, a njé blós gróstkji aktivjistóv, za 20 lat nje mdze jú czewo retac. Dzisô stojimë bezradni procëm przińdzotë. A móże jú je za pòzdze ë wostôvô le bjôdka wo honór? Paradoks kaszëbskjé spravë je ale takji, że cobë zretac kaszëbstvò, mùszi narzec wojnã samim Kaszëbóm. A navetka v svòjim kaszëbstvje bëc radikalno antikaszëbskji. Jak pjisôł Aleksãder Labùda: Odrodzenie Kaszub – to wyzwolenie przyszłości naszej. Lecz kto pragnie wyzwolić przyszłych, musi usprawiedliwić przeszłych i wojnę wydać współczesnym. My stoimy na granicy pomiędzy przeszłością a przepaścią i pragniemy być pomostem ku przyszłości. Lecz, aby stać się tym pomostem, należy stoczyć wpierw walkę duchową z samym sobą, wyzwolić samego siebie spod wpływów dotychczasowych pojęć i narzuconych poglądów na sprawy kaszubskie. Wyzwolony winien podać rękę wyzwolonym i razem z nimi stanąć na tej granicy, gotów do głównej rozprawy pojęć i przekonań z ogółem ludu naszego. Pò 80 latach në slova dërch sõ aktualné, ale pjôskù v klepsidrze dichtich je wulejcalé. Dzisô to jú le entfeder smjerc abò żëvòt, stanjenjé do pòslédné bjôdkji abò zark.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn