Przodzij grydnô sztrofka ze krakowskij śpiywki:
„Za chopa sie napiyrała,
Chleba upiyc niy umiała:
Tak sie ji gryfnie wydarzół –
Pozaskórzu kotek łajziół,
Łogónek szpryngnół do góry –
Jesce niy erbnół do skóry.”
Niy zawdy tak jednakowóż bóło, niy zawdy dyć chlyb to byli te nasze pecynki. Nôjprzodzij, za blank dôwnego piyrwyj, ludziska ćkali reż, pszynica i inksze łobiyli we ziôrkach, krupach lebo nikiej mółka. Niyskorzij wypokopiyl, co idzie to piyc na takich łozhajcowanych srogich bergach lebo we hasiu. Mianowało sie to „podpłómyki” lebo placki (tela, co jesce niy trzite, jako to terôzki Mamulki i Starki piekóm). Wyczytôłech u takigo jednygo srogigo móndroka (kieregoch sam już kiejsik spóminôł) Zygmunta Glogera, iże ze tym chlebym, ze mółkóm sknółtlowane byli roztomajte zwyki i wierzynia. Fto niy słyszôł ło żurze, siymiyńcu, kisiylu (inakszij – żilyju), lemiyszce, roztamajtych jesce krupach, krupicach, pynczokach, zaciyrkach, prażuchach, i… jak by tam jesce to wszyjsko gynał niy mianować. Bocza jesce, kiej moja Starka piykli we hasiu abo kajś na blasze placki, take rajbkuchy bez drożdżów ino posolóne lebo posute cukrym. Ino, coby mi sam żôdyn niy przeciepowôł, iże jô móm rod te moderne dzisiôj „chipsy” i inksze pieróństwo, kiere ćkajóm terôzki dziecka, modzioki a i stare knakry we kinie tyż!
Wiycie, i niy ino u nôs, ale we côłkij Polsce (i kaj indzij na świycie) chlyb bół skuplowany ze roztomajtymi łobrzyndami, świyntami, i tyż pôłno bóło zortów i mianów prziflostrowanych do dni abo fajerów. Byli chleby na wiesioły (kołocze i korowaje), na zapusty (reczuchy, pampuchy, kreple, chróstki), na Wielkanoc (baby, babówki i polskie mazurki), na Wilijô, pogrzyb abo zaduszki (perebuszki, peretyczki – niy wiym tak richtik, co to jes?). Bół tyż dôwnij „chlyb żałobny” lebo żołósny, kiery sie rychtowało na stypa, lajchynszmaus po pochówku. Już we 1674 roku jedyn istny pisôł:
„Czamu chlyb, kiery bez cufal na deliny śleci, całujymy?
– bo chlyb jes świynty!”
a ku tymu:
„Świyntô go urodzióła ziymia”.
I dejcie pozór! Terôzki idzie bele kaj ujzdrzić, łoboczyć roztomajtych soróni, kierzy we copkach, we myckach, we tych ci dioseckich „bejsbolówkach” poradzóm siednóńć do stoła. A dôwniyjsze Ślónzôki nikaj, i nikandy niy siednóm do jôdła we mycce, bo na stole jes chlyb, tyn świynty chlyb, kiery sie kusikuje, kierego sie do hasioka niy wyciepuje, kiery sie we zocy ino do łognia wciepnie, spoli, kiej go jes za tela, kiej pôra sznitków ze wieczerzy łostało. Zawdy tyż, i to u biydnych, i u zabranych, za starego piyrwyj we kómorze leżôł chlyb pod biôłym tisztuchym lebo srogóm, tyż biôłóm sznuptychlóm. Bół taki srogi móndrok – Samuel Adalberg (zemrził we 39 roku zeszłego wiyka), kiery ci bół poskłodôł mocka roztomajtych powiarków, powiadaczek ło chlybie. Pôra sam rzykna, nó, niy tak blank gynał jak Łón, ale po naszymu, bo sóm ci richtik móndre i szykowne:
„Chlebym i solóm ludzie ludzi niewólóm”,
„Kaj chlyb i woda – tam niy ma głoda”,
„Chlyb mô rogi – biyda nogi”,
„Chlyb cudzym pitwokiym króny – niy smakuje”,
„Dôł Pónbóczek chlyb – do i zymby ku tymu”,
nó, i takô jesce gryfnô, staropolskô przipowiarka, co:
„Chlyb, piwo i świca – prziłozdobióm, garnirujóm ślachcica”,
a co kiejsik geldowało, iże richticzny fyrszt musi mieć i dobry dómowy chlyb, zawdy dobre, swojskie piwo (możno i jakosik nôlywka) na stole, i ku tymu światło, zawdy dobre światło a niy kopciuch, jak to dôwnij bywało. Nó, i coby bół szlus ze tymi powiadaczkóma rzykna jesce, iże:
”Fto chlyba niy kce, niy godziyn kołocza”
a to beztóż tego, iże:
„Fto chlebym gardzi, to nim Pónbóczek jesce barzij”.
Bół ci taki dochtór we Krakowie Szymon (Syreniusz) Syreński, na łostatek szesnôstego wiyka, (a zemrziło mu sie już we siedymnôstym wiyku, we 1611 roku), kiery gryfnie ło chlebie pisôł tak:
„(…) hanyż albo kmin polny, u nas bardzo pospolity, używają do chleba (…). Chleb z nim pieczony, nie tylko w smaku przyjemny, ale i pomocny w wielu chorobach”.
Nale tyż ziorka czornuchy piekôrze majóm rade wciepować i do rżannego i do biôłego chleba dlô posilyniô filipa i dlô smaku nôjmilyszego. Tuplikowôł ci łón tyż, iże gorki chlyb wszyjskim szkłódzi a chlyb rżanny na poły ze pszynicnóm mółkóm nôjlepszij smakuje. I to możno jes prôwda, bo wiela razy jô dostôł hiby łod Mamulki, kiej żech przismycół gryfny pecynek chleba łod naszygo piekarza Niysłonego, tela co ze łobiuch zajtów łobgryzióny. Ale, dôwnij, te kiere sie wiela niy ajnbildowali, mieli festelnie radzi chlyb ze takij pytlowanyj mółki upieczóny. Kiej bół srogi głód to i ze eriki, ze bukwie, ze lyskowych łorzechów, ze dymbioków, ze ajchli tyż piykli chlyb, coby ino czymsik szczewa, bachory zasztopować, zaszpóntować. A i wtynczôs, dôwno, dôwno tymu byli take, co ciyngiym jamrowali, iże sóm piekôrze, kierzy chlyba bez drożdżów blank niy poradzóm sprawić, zawdy lejóm – miasto kwasu lebo naciostka – drożdżów łozwodniónych, coby chlyb bół puszyty i festelnie rosnół.
Nale, jakech pedziôł, bezmać po gorkim chlybie moge cowiek zachorzeć. A tyż, jak pisôł jedyn istny, dochtór i krakowski profesor, Szymon Syreński, iże chlyb rżany jes festelnie zdrowy i maszkytny, ale te cudoki ze inkszych krajów, kiere jesce dó niygo sie niy prziłożyli, niy czujóm tego smaku i gôdajóm, co idzie ci śniygo zaniymóc.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn tso_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn som_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn