Prudnik
Spůłrzyndne: 50°19' N 17°34' E
Prudnik, przōdzij tyż Prōmnik[1] (łac. Prudnicium, miym. Neustadt in Oberschlesien, śl-miym. Neustoadt, czes. Prudník) to je miasto na Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, siydziba władz prudnickiego krysu i gminu Prudnik, stolica Ojroregiōnu Pradziŏd. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na granicy Ślōnskij Niziny a Ôpawskich Gōr, nad rzykami Prudnik a Złoty Potok. Dŏwnij nojsrogsze miasto Gōrnego Ślōnska.
Podle danych na 30 czyrwnia 2018 miasto bōło zamiyszkane bez 21 170 ôsōb[2].
Geografijŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Miasto leży we połedniowo-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, na Ôpolskim Ślōnsku, przi granicy ze historycznym Dolnym Ślōnskym (ôd zŏchodu) a Ôpawskim Ślōnskym (ôd połedniŏ), na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: pōłnocnŏ tajla na Ślōnskij Nizinie, a połedniowŏ tajla na Ôpawskich Gōrach (Sudety). Prudnik zajmuje pŏrã bergōw (Kaplicznŏ Gōra, Koziŏ Gōra, Kraska, Ôkopowŏ, Wrōblik, Zbylut), na połedniu ôpiyrŏ sie ô piyrsze zalesiōne stoki, przinŏleżōnce już do Landszaftowego Parku Ôpawskich Gōr[3]. We Prudniku a ôkolicy gŏdŏ sie we prudnickim dialekcie ślōnskij gŏdki. Bez administracyjne granice miasta przepływajōm rzyki Prudnik (lewy dopływ Ôsobłogi) a Złoty Potok, potoki Lubrzanka, Trzebinka a Graniczny Potok[4]. Kole 5,5 km na połednie ôd miasta przebiygŏ polsko-czeskŏ granica. Prudnik położōny je na wysokości kol. 265 m n.p.m. Nojwyżyj położōny pōnkt w mieście je na wysokości 403 m n.p.m., a nojniższy 238 m n.p.m[5].
Klimat[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Tajlōng[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Tajlami miasta sōm:
W mieście sōm tyż ôsiedla:
Historyjŏ[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Teryn, na kerym powstoł Prudnik bōł na styku plymiynia Golynszyc ze Ôpolanami[7]. Przedlokacyjny zidlōng na terynie terŏźnego miasta nosiył miano Polskŏ Wieś[8]. Założycielym miasta bōł nojwyższy marszałek Krōlestwa Czech a namiestnik Styryje – czeski wielmoża Vok I. z Rožmberka. We latach 1255–1259 założōł ôn we ôkolicy terŏźnego Prudnika pŏrã wsi, a we zakolu rzyki Prudnik – gotycki zōmek, co kōntrolowoł ruch na handlowyj ceście z Nysy do Ôpawy[9]. Prudnik bōł nojdalij wysuniyntym na pōłnoc bastiōnym Krōlestwa Czech[10].
Miano Prudnik je utworzōne ôd rzeczownika prōnd (prōnd rzyczny, strōmiyń, przepływ, wartkość – po czesku proud) a ôznaczŏ, podanie jak pobliskŏ Prynżyna, rzykã ô wartkim bystrzinu, potym tyż zidlōng leżōncy nad tã rzykōm.
Syn Voka, Jindřich I. z Rožmberka kol. 1279 roku dostoł dlŏ Prudnika lokacyjõ miasta na magdeburskim prawie. Miasto do 1337 roku bōło we granicach Morawy. We styczniu 1337 roku czeski krōl Jōn Luksymburski przedoł Prudnik za cynã 2000 grziwn princowi Bolesławowi Niymodlińskimu[11]. We 1373 roku w mieście zaczła sie epidymijŏ dżōmy. Przeżyło to ino pŏru miyszkańcōw, kerzi skryli sie we pobliskich gōrach. Po wrōcyniu do Prudnika spŏlyli wiynkszość budōnkōw i napoczli ôdbudowã miasta[12].
23 marca 1464 roku Prudnik i pobliske wsie bōły ôbłożone ekskōmunikōm ôd papiyża Piusa II[13].
Po śmiyrci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we włŏdanie Habsburgōw. Prudnik trefiył na 21 lŏt we rynce polskij dynastyje Wazōw (1645–1666). Potym zasik miasto przejōnli Habsburgi. Miasto bōło włŏsnościōm krōla, a stało sie prynżnym ôstrzodkym rzemiyślniczym i handlowym. Znani bōli prudniccy płōciennicy, eksportujōncy swoje produkty do Niderlandōw, a tyż garbarze. Po wrocławskim pokoju, miasto społym z cołkim Ślōnskym znŏdło sie we granicach Prus.
Po przegranych ślōnskich wojaczkach, we lutym 1779 w czasie wojaczki ô bajerskõ sukcesyje Austryjŏki przekludziyli artyleryjski atak na Prudnik, bez co spŏlyło sie bezma cołke miasto. We ôdwecie Prusaki zniszczyli Karniōw.
We miymieckich czasach miasto nosiyło miano Neustadt, jednak Ślōnzŏki durch używali miana Prudnik, a Polŏki – Prądnik. Skirz praktyk germanizacyjnych Polŏki ze Prudnika wysyłali swoje bajtle poza Ślōnsk, na dŏwne teryny Polskigo Krōlestwa, coby w pokoju mogły uczyć sie polskij gŏdki. Pisoł ô tym Filip Robota we „Gazecie Toruńskij”[14].
Z czasym Prudnik stoł sie nojsrogszym miastym Gōrnego Ślōnska[15][16]. We 1828 miasto miało kol. 4000 miyszkańcōw. W mieście powstoły piyrsze przyndzalnie a tkalnie wołny, lnu i hedbŏwu, a tyż założōnŏ ôd żydowskigo industryjalistã Samuela Fränkla fabryka adamaszku (do 2011 ZPB „Frotex” S.A.). Wybudowanŏ bōła tyż cegielnia, piwowar, młyny a fabryka ôctu. We nawiōnzaniu do nojwŏżniyjszych fachōw miyszkańcōw miasta, Prudnik bōł nazywany „miastym tkaczy i szwiecōw”[17][18].
Ôd 1919 roku Prudnik przinŏleżoł do nowo utworzōnyj prowincyji Gōrny Ślōnsk. Prowincyjŏ bōła zlikwidowanŏ we 1938 roku, a 18 stycznia 1941 bōła utworzōnŏ zaś.
We 1921 roku w czasie absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku Prudnik znŏd sie poza terynym absztimōngowym, choć bōły sam polske ôrganizacyje, w tym Polskŏ Wojskowŏ Ôrganizacyjŏ Gōrnego Ślōnska, Zwiōnzek Polŏkōw we Miymczech a Polsko-Katolicke Szkolŏrske Tŏwarzistwo[19].
W czasie II wojny światowyj w mieście funkcjōniyrowały ôbozy przimusowyj roboty a robocze ôddzioły wojynnych zebranych. We 1945 roku, po zajyńciu Prudnika bez wojska sowiecke, prziwiyziyni sam bōli przimusowe polske wysiedlyńce zza Buga. Kresowianie brali czynny udzioł we rewitalizacyji tego placu. Na poczōntku miasto nosiyło miano Prądnik. Ôficjalnŏ zmiana miana na ślōnski Prudnik stała sie 7 mŏja 1946 roku[20].
Na przełōmie mŏja a czyrwnia 1945 grupa Czechōw przibyła do Prudnika i wywiesiła czechosłowackõ fanã na rathausie. Ôgłosiyli prziłōnczynie Prudnika do Czechosłowacyje. Przegōniyli jejich polske wojŏki beze strzylaniny[21].
Ôd 6 paździyrnika 1954 do 27 paździyrnika 1955 we klŏsztōrze św. Jozefa we Prudniku internowany bōł prymas Polski Stefan Wyszyński. W czasie pobytu we Prudniku Wyszyński zaczōn pisać pŏciyrz Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego[22].
Ôd 1999 roku Prudnik je siydzibōm prudnickigo krysu. We 2011 roku 10,5% miyszkańcōw krysu (6074 ôsōb) zadeklarowało przinŏleżność do ślōnskij nacyje[23].
Ludność[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Wykŏz wielości miyszkańcōw Prudnika we danych latach[24][25][26][27][28][29]:
Piramida wieku miyszkańcōw[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Piramida wieku miyszkańcōw Prudnika we 2019 roku[30]:
Zabytki[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm[31]:
- stare miasto
- kościōł świyntego Michała Archanioła
- klŏsztōr bonifratrōw
- kościōł świyntych Apostołōw Piotra a Pawła
- niwera klŏsztōru
- przidrōżnŏ kapla
- przidrōżnŏ kapla pod zawołaniym świyntego Antoniego
- plebania
- kōmunalny smyntŏrz
- żydowski smyntŏrz
- zbór Kościoła Zielōnoświyntkowego
- zbiorowŏ mogiła ôfiar II światowyj wojaczki
- miejski park
- Wieża Woka
- ôbrōnne mury
- rathaus
- „Katolicki Dōm”
- dōmy przi ul. Batorego 7, 11
- dōm przi ul. Bolesława Chrobrego 34, 51
- dōmy przi ul. Damrota 21, 23
- dōm przi ul. Górnej 1
- dōm przi ul. Jagiellońskiej 3
- Wila familije Fränkel
- śledczy hereszt
- dōmy przi ul. Krótkiej 1, 2, 3, 4
- dōm przi ul. Młyńskiej 1/3
- wila przi ul. Nyskiej 2
- wila Samuela Fränkla
- dōm przi ul. Parkowej 2
- miejska łaźnia przi ul. Parkowej 4
- dōmy przi ul. Piastowskiej 9, 22
- budōnek medycznego liceum
- kōntek
- dōm przi ul. Ratuszowej 7
- dōmy przi Rynku 2, 3, 22, 25, 26
- dōmy przi ul. Sobieskiego 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 30
- dōmy – mieszczańskie kamynice przi ul. Zamkowej 1-2, 3-7
- wodny młyn zwany Młynym Czyżyka
- kamynica przi ul. Kołłątaja 2
- budōnek II Liceum Ôgōlnokształcōncego
Transport[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Bez Prudnik przebiygajōm:
- krajowŏ drōga nr 40
- krajowŏ drōga nr 41
- wojewōdzkŏ drōga nr 414
Prudnik posiadŏ połōnczyniŏ banowe, miyndzy inkszymi, ze: Warszawōm, Krakowym, Jelyniōm Gōrōm, Nysōm a Kandrzinym-Koźlym.
Kultura[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Prudnicki Ôstrzodek Kultury
- Muzeum Prudnickij Ziymie
- Klub Piszōncych Ludzi we Prudniku
- Kino „Diana”
- Prudnickŏ Fotograficznŏ Grupa
- Tyjater Bez Garderoby
- Plastycznŏ grupa „Bo Po Co”
Kulturalne fajry[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Dni Prudnika
- Miyndzynŏrodowy Jazzowy Festiwal (Jazz Festiwal Prudnik)
- Ślōnski Festiwal Prudnickij Ziymie miana Ludwiga van Beethovena
- Wystŏwka Chopskich Twōrcōw i Artystycznego Rzymiosła Polsko-Czeskigo Pograniczŏ
- Tŏrgi Gyszefciŏrstwa a Rzymiosła Inter–Regiōn „Dōm i Zygroda”
Szport[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- fusbal: MKS Pogoń Prudnik, MKS Sparta Prudnik, Stowarzyszenie Sportowe „Tigers” Prudnik, UKS Orlik Prudnik, LZS Dębowiec-Prudnik
- korbbal: KS Pogoń Prudnik, MKS Smyk Prudnik
- voleybal: SPS Prudnik
- karate: LKS Zarzewie Prudnik
- łucznictwo: KS Obuwnik Prudnik
Kamracke miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Ôsoby zwiōnzane ze Prudnikym[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- Nicolaus Henelius (nar. 1582 we Prudniku, um. 1656 we Wrocławiu) – historyk
- Anna Myszyńska (nar. 1931 we Kōrnicy, um. 2019 we Nysie) – pisŏrka
- Jan Góra (nar. 1948 we Prudniku, um. 2015 we Poznaniu) – katolicki ksiōndz
- Andrea Rischka (nar. 1991 we Prudniku) – śpiywaczka
Panoramy miasta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Przipisy
- ↑ Reinhold Olesch: Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg. Wiesbaden: Kommission bei Otto Harrassowitz, 1958.
- ↑ GUS, Ludność. Stan i struktura oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2018 r. Stan w dniu 30 VI, stat.gov.pl, 12 października 2018 [dostymp 2019-04-15] (polski).
- ↑ Prudnik, www.mimuw.edu.pl [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Geo-System, Prudnik – System Informacji Przestrzennej – e-mapa.net, prudnik.e-mapa.net [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Andrzej Dereń, Prudnik ma nowy plan miasta, 20 czerwca 2018 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ climatebase.ru (pol.). [dostymp 2021-02-16].
- ↑ Fryderyk Kremser, Góry Opawskie, czyli okolice Biskupiej Kopy, Ôpole: Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej, 1986 .
- ↑ Andrzej Dereń, Tygodnik Prudnicki - Najstarszy prudnicki wojownik, www.tygodnikprudnicki.pl, 4 siyrpnia 2010 [dostymp 2021-02-03].
- ↑ Augustin Bogislaus Weltzel: Historia miasta Prudnika na Górnym Śląsku. Opole: Wydawnictwo MS, 2005. ISBN 83-8894-560-2.
- ↑ Jak Czesi założyli Prudnik, Nowa Trybuna Opolska, 23 mŏja 2013 [dostymp 2020-08-26] (polski).
- ↑ Miasto Prudnik. Średniowiecze, www.skladnica-gornoslaska.pl [dostymp 2020-03-06].
- ↑ Leszek Bobowski, Miasto w ogniu, „Tygodnik Prudnicki”, 22 września 2010 [dostymp 2019-03-07].
- ↑ Tadeusz Kwaśniewski, Nie zapłacili za księcia, nto.pl, 16 siyrpnia 2002 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Gminne Centrum Kultury w Białej: Filip Robota, gckbiala.pl, 21 stycznia 2015 [dostymp 2021-02-19] (polski).
- ↑ Akta miasta Prudnika, Archiwum Państwowe w Opolu searcharchives.pl, 1402–1945 [dostymp 2020-02-11] (polski).
- ↑ Antoni Weigt, Zabytki wokół nas – wykończalnia, „„Tygodnik Prudnicki””, 50 (525), 14 grudnia 2000 [dostymp 2020-02-11] (polski).
- ↑ Centrum Tradycji Tkackich – Muzeum Ziemi Prudnickiej, muzeumprudnik.pl [dostymp 2019-03-04].
- ↑ Centrum Tradycji Tkackich w Prudniku – Prudnik – Slezsko bez hranic, silesiatourism.com [dostymp 2019-03-04].
- ↑ Prudnik - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy (pol.). encyklopedia.pwn.pl. [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.
- ↑ Andrzej Dereń, Tygodnik Prudnicki - Historia: Zdobyli Prudnik na wozie drabiniastym, www.tygodnikprudnicki.pl, 12 stycznia 2011 [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Prudnik Las. Tu odgrodzili prymasa Wyszyńskiego od świata, 6 października 2014 [dostymp 2021-02-19].
- ↑ Krzysztof Ogiolda, Ślązacy na Śląsku wszędzie są mniejszością, Nowa Trybuna Opolska, 31 lipca 2013 [dostymp 2021-03-14] (polski).
- ↑ Demografia – Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostymp 2019-01-06].
- ↑ Prudnik – HKKNOS [dostymp 2019-01-06] (polski).
- ↑ Klimek, Renata, Identyfikacja barier przekształceń terenów poprzemysłowych w Prudniku. Przykład zakładów przemysłu bawełnianego „Frotex”, „Studia Miejskie” (nr 11), 2013, ISSN 2082-4793 [dostymp 2020-02-24] (polski).
- ↑ Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Neustadt, web.archive.org, 6 września 2017 [dostymp 2019-01-06] [zarchiwizowane z adresy 2017-09-06] .
- ↑ Rocznik statystyczny. R. 11, 1947, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1947 [dostymp 2019-03-21].
- ↑ LUDNOŚĆ W 1980 R. Spia treśol. x Uwagi ogólne Ludność... 4 s # 2. Ruch naturalny ludności PDF, docplayer.pl [dostymp 2019-02-22].
- ↑ Prudnik w liczbach [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostymp 2021-03-01] (polski).
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, s. 110–113 .
slv_Latn fon_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn lij_Latn szl_Latn sot_Latn szl_Latn szl_Latn ron_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ewe_Latn szl_Latn gla_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hun_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ayr_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn azj_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn slv_Latn slv_Latn eng_Latn fin_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn ltz_Latn pol_Latn est_Latn ltz_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn