Sami
We pōłnocnyj tajli Skandynawije miyszkajōm ludzie Sami (abo Saami) – lud, kery je tam ôd piyńciu tysiyncy lŏt.
Ludzie Sami i ôd nich kultura
Wszyjskich Sami je kole 160 tysiyncy. Nojwiyncyj żyje we regiōnie Sápmi we pōłnocnyj Skandynawiji.
Sami ôd stoleci majōm swoje knify tworzyniŏ roztōmajtych produktōw do używaniŏ bez tydziyń. Mianuje sie to duodji, a mŏ natura kōnsztowo. Duodji to taszki, noże, szolki, szachtelki, niykere tajle ôblyczyniŏ atp. Używŏ sie do tego takich sztofōw, jak drzewo, rogi ôd ryniferōw abo skōra. Tradycyjnie używane farby to czyrwōnŏ, zielōnŏ, modrŏ i żōłtŏ.
Tradycyjne ôblyczynie ôd Sami mianuje sie gákti. Piyrwyj było robiōne ze skōry ôd ryniferōw, ale terŏzki używŏ sie wołny, baumwole abo jedbŏwu.
Mŏwa
Gŏdka ôd ludzi Sami, a radszyj gŏdki, przinŏleżōm do skupiny uralskij. Je ich jedynŏście, a jeszcze pŏra lŏt do zadku we nauce było padano, co sōm nojbliższe gŏdce fińskij. Analizy niykerych lingwistōw ale pokŏzały, iże to, że gŏdki Sami sōm podane na fińsko wziōnło sie z tego, że ône sie ôd dugigo czasu miynszały, a niy ôd tego, że wziōnły sie ôd jakij spōlnyj bezpostrzednij protogŏdki.
Rachuje sie, co gŏdkami Sami bez tydziyń gŏdŏ kole trzidziści tysiyncy ludzi we Norwegiji, Szwecyji, Finlandyji i Rusyji.
Muzyka
Nojbarzij znōmŏ zorta muzyki ôd Sami mianuje sie joik. Podle badŏczōw muzyki je to jedna ze nojstarszych muzycznych tradycyji we Europie, a gyszpant je to, że ôd nij źwiynk je podany na muzyka ôd amerykōńskich Indianerōw.
Tradycyjnie joik śpiywŏ sie a capella, chociŏż terŏzki mocka artystōw używŏ bymbna abo inkszych insztrumyntōw. Skuli tego, że joik mŏ natura szamańsko i przedchrześcijańsko, bez pŏra stoleci śpiywanie jego było zakŏzane.
Sam możecie sie posuchać. Po prŏwdzie je to barzij moderny knif, ale wedle mie taki je nojfajniyjszy dlŏ ucha.
Historyjŏ
Niyjedyn może sie spytać, pojakymu pisza ô Sami. Skuli tego, że ôni majōm take same szprymy jako myńszość, co my.
Kole pōłowy XIX stoleciŏ ze strōny norweskigo regyrōnku zaczła sie presyjŏ, coby Sami sie znorwegizowali, a ôd poczōntku XX stoleciŏ używanie Sami w kościołach, szkołach i urzyndach było zakŏzane. Po strōnie szwedzkij i fińskij niy było takigo czegoś, ale progres ekōnōmiczny skandynawskij pōłnocy zrobiōł swoje.
Miyndzy 1900 a 1940 rokym Norwegijŏ wydała mocka piniyndzy, coby wytympić kultura Sami. Kożdy, co chcioł kupić ziymia we Finnmarku, musioł pokŏzać, że poradzi gŏdać pō norwesku, a norweskŏ i ruskŏ polityka dokludziyła aji do tego, że mocka ludzi było wyciepniyntych ze swojij ziymie. Gŏdka i kultura norweskŏ były pokŏzowane jako moderne, a wszyjsko, co ôd Sami, jako stare, bez kultury, śmiyszne, aji jako coś ôd niższyj rasy.
We Rusyji stare knify życiŏ były zniszczōne ôd kolektywizacyje. Bezma wszyjscy Sami byli ôd wtedy wrażyni do jednego kołchozu, a sowiety durch robiyli na rozwōj tego ważnego strategicznie regiōnu i narŏz naôbkoło sjechała sie mocka ludzi ze cołkij Rusyje.
Batalije we drugij wojnie światowyj przitrefiały sie akuratnie we samym postrzodku ziym ôd Sami. We 1945 roku ze Sápmi ôstały ino ruiny, a cołkŏ widzialnŏ historyjŏ znikła.
Po wojnie piyrsze radiowe wiadōmości w gŏdce ôd Sami szło posuchać ôd 1946 roku, ale cołkŏ kultura i ludzie byli durch ignorowani, a ôficjalnŏ polityka norwegizacyje była kōntynuowanŏ.
Wszyjsko sie zaczło zmiyniać na kōniec 70. i na poczōntku 80. lŏt. Bōł to czas, kej zrobiyła sie srogŏ chaja skuli planu postawiyniŏ wodnyj elektrykownie na rzyce Alta we Finnmarku. Skuli tego jedna wieś i smyntŏrz ôd Sami by musiały być zalōne i cołkŏ Norwegijŏ narŏz zaczła ôsprŏwiać ô tych ludziach. Narŏz ôd nich kultura i gŏdka zaczły sie robić gyszpant i chociŏż na kōniec elektrykownia była postawiōnŏ, to prziszły inksze efekty. Norwegijŏ skōńczyła z politykōm norwegizacyje, a zaczła prōmować Sami. Mało tego: we 1997 roku krōl Norwegije Harald V przeprosiōł Sami za tako polityka i pedzioł, co Norwegijŏ je na terytoriach dwōch ludōw – Norwegōw i Sami.
Myntalność ludzi ale jeszcze niy zmiyniyła sie do kōńca. We 2011 roku miasto Tromsø – nojwiynksze miasto we pōłnocnyj Norwegiji i historyczny dōm ôd Sami – chciało przistōmpić do Regiōnu Gŏdki Sami. Skuli tego wszyjske tabule w mieście by były we dwōch gŏdkach, a Sami by mogli w urzyndach gŏdać po swojimu. Prawicowcy zaczli ale skuli tego chaja i gŏdali, że to je norweskŏ ziymia, a Sami to coś cudzego (sic!). Zrobiyli z tego swoje hasło na welōnek, wygrali go i cŏfli wszyjsko.
Widać niy ino w Polsce sōm ludzie, co sie urwali z dŏwnych lŏt.
Pałac we Rybnyj
Posiedzicielami statku w Rybnyj w XVIII stoleciu ôstali Warkocze, kej kupiyli je ôd Jana Kotulińskigo. Pałac w Rybnyj postawiyli w 1796 roku, a coby być barzij akuratnym, zrobiyła to Antōnina Warkocz z Bujakowskich, gdowa po Karolu Antōnim Warkoczu. Stawiynie było w baukōnszcie niyskororenysansowym i klasycystycznym. Fōndatorka umrziła w 1829 roku i ôbiekt erbli pō nij Chrzōnszczewscy, kerzi przedali go w 1856 von Koschützkim.
Koschützcy byli familijōm szlacheckōm polskigo pochodzyniŏ. Nojdŏwniyjszy czōnek ôd nij to bōł Maciej – warszawski podstarosta kole 1530 roku. W XVII stoleciu przekludziyli sie na Gōrny Ślōnsk i dorobiyli sie sam mocki dōminiōw. W czasach krōla Stanisława Augusta Paweł i Maciej von Koschützki przekludziyli sie nazŏd do Polski, kaj dostali indygenat i jedyn ôstoł kanōnikym w Gniyźnie, a drugi kapitanym Wojska Korōnnego. Potōmni ôd Macieja ôstali po rozbiorach na polskich ziymiach.
A co do linije ślōnskij: w 1811 Karol von Koschützki dostoł przizwolynie na skuplowanie miana Koschützki z mianym Larisch (moc barzij znanym; Karol bōł erbym ôd Gustawa von Larisch) i ôdtōnd pisoł sie von Koschützki-Larisch. Uwŏżoł sie za Niymca, chociŏż bōł polōnofilym. W latach 1851-1853 wydŏwoł “Poradnik dla ludu Górnośląskiego”, w 1859 przekŏzoł gminie 1000 talarōw, coby były piniōndze na sztwŏrtego rechtora, ale mioł jedyn warōnek: w szkole majōm być sztyry godziny polskigo w tydniu. Mioł dwōch synōw – Adalberta i Alfreda i to prawie tyn drugi kupiōł pałac w Rybnyj i sie tam przekludziōł. Pō nim miyszkoł tam syn ôd jego brata Richard, a niyskorzij syn ôd Richarda, Egōn.
Egōn pōnoć welowoł za Polskōm. Po wytyczyniu granicy znŏd sie po polskij strōnie kole kilōmetra ôd granicy. Mylynie patriotyzmu z nŏrodowym szowinizmym – dōmyna aktywistōw z cyntrale – dokludziyło do tego, iże Egōn, dyć Niymiec, mioł już zatela. W 1922 roku przedoł Rybno i wyjechoł z familijōm do Wrōnina.
Ôd 1935 pałac bōł siedzibōm Skupiny Strzeleckij, a w czasie drugij wojny światowyj familijŏ Donnersmarck trzimała w nim swoje dokumynty. W 1945 stawiynie przerobiōno było na pōmiyszkania kōmunalne. Jak to bywŏ przi pōmiyszkaniach kōmunalnych – ôbiekt ôstoł doimyntnie zdewastowany. Szczyńściym w latach 1974-1980 strzybnicki Zamet społym z krakowskōm Prŏcowniōm Kōnserwacyje Zabytkōw ôdnowiyli pałac. Ôd 1983 używało go Stŏwarziszynie Polskich Artystōw Muzykōw, w 1991 zmiyniōł sie na Regiōnalne Cyntrōm Kultury, a ôd 1998 fōnguje jako Pałac w Rybnyj spōłka z o.o. Je tam dzisiej hotel, restauracyjŏ i cyntrōm kōnferyncyjne. Ôrganizuje sie tyż kōncerty kameralne.
Ô pałacu idzie posuchać na strōnie Radia Katowice. Ôsprŏwiŏ ô nim Arkadiusz Kuzio-Podrucki, nojwiynkszy szpec ôd ślōnskij szlachty i arystokracyje.
hau_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn