Już lipiec na puklu – audio
Już lipiec na puklu…
Byli se kiejsik Lech, Czech i Rus… trzi braciki, ftore łosiedlyli sie na zachodzie, połedniu i na wschodzie. Znôcie to? Pewnikiym ja. Ale latoś dokuplowôł sie ku nim jesce Grek. Ja, jô miarkuja, iże pewnikiym môcie pôłnô rzić tego EURO 2012, fusbalu, fanów i tych wszyjskich klugszajsrów i móndroków, kierzi sztyjc i jednym ciyngiym tuplikowali Wóm, iże: „Polôki! Nic sie niy stało!
I naszych ci boroków fusbaloków, kierzi robiyli co mógli, ino, co niy za tela poradziyli cosik zrobić. A jô kciôłbych samtukej (dziepiyro dzisiôj) gorko podziynkować naszym chopcóm łosobliwie za to, iże łóne same tak wartko podziynkowali nóm, polskim kibicóm za sparcie i spómożyni, i iże tak gibko dali nóm laufpas łod tego bolyściwygo i przikrygo łobowiónzku robiynia dobryj machy do złyj (co, tam złyj? usmolónyj do łostatka) – gry! I iże dziynka tyj jejich uprzyjmnóści mógli my blank wartko poschróniać wszyjske biôło-czerwióne aksysorija i przidôwki, i żôdnô nóm ci tam narodowô fana już niy pozaściyrała, niy zasłónióła szykowności, gryfności fusbalu, ło ftorym miarkujymy ino jedne – gryfny fusbal jes ino tam, kaj nôs niy ma. A kiejech usłyszôł Szpakowskiego, kiery rzóńdziół z drukiym, iże „.. to jes razinku piykno fusbalu!” – wiedziôłech, co nasi już wyfurgli ze Euro 2012.
Nó, styknie tego jamrowaniô. Mómy już przecamć lipiec, lato côłkim pyskiym, dziecka już tyż samtukej u mie na Pniokach we tyj mojij „Siedymnôstce” niy wyrobiajóm, zrobióło sie chnet blank cichuśko… nó niy tak do łostatka, bo przecamć terôzki sam u nôs na Ślónsku małowiela kogo ze ślónskich familijów stać na to, coby dziecka wykludzić kajsik na feryje.
I sam mi sie spómniôł jedyn wicny fal. Dôwnij, do mojij szuli smycyli zawdy mlyko (abo łod Any Jóndercynyj ze Krojcki, abo łod staryj Kaczmarkowyj ze Logiewnickij). Jak ci to tam smycyli, to już jes inkszô pôrã galot, bo czasym to i my, coby ino wykluglować sie łod lekcjów, szli zarôzki po łósmyj do mlyczarni po te kany z mlykiym. Jô ino bocza, co rółz kiejsik przijechół fórmón ze maluśkóm rolwagóm, kierô cióngnół gryfny, fajnisty yjzel. A możno, to ci bół i stary Mugenschnabel ze dziołszynnyj szkoły, ze tyj ci dôwniyjszyj „Łoziymnôstki” – już niy bocza.
Ta fóra sztopła kole mojij „Siedymnôstki, kole takij fojerplómpy. Stary fórmón (możno to i bół stary Ceglarski?) poszoł do szule a my – jak to zawdy syncyska – napoczli mierzić, napasztować, szkubać, tyrpać tego biydnego yjzelka przi ojku. Ino jedyn synek, Michôł łod Hajmanki stôł ci sie z kraja i niy szterowôł ci tego zwierzôka. Łorôz wylazuje ze szuli tyn fórmón, łozeźlóny jak sto diosków, i dôwej tyrać ze biczyskiym, ze takim korbaczym za nami, coby nóm po tych rziciach wyszczylać. My citali, śmigali kaj fto móg i ino tyn ślimok Michôł łod Hajmanki łostôł przi fórze, bo myślôł, co jes niywinowaty; przeca łón tego yjzla blank niy szterowôł i… dostôł łod kuczera fanga bez pychol. Ani niy doczkôł, coby go łón prasknół ze drugij zajty, ino tyż zarôzki pitnół drap do szule. A tam ci we dźwiyrzach wrómbôł we naszygo ksiyndza Wale, we tego kapelónka łod katyjmusu.
– Co za szus i grundelok ze cia, synek ? – wrzesknół nasz kapelónek i prasknół ci go tyż juzaś bez pysk.
Festelnie ześlimtany wpôlół Michôł na słody i gynał szczas ci sie ze naszym rechtorym Balcarkym.
– A cóż to tak wrzeszczysz, choby cie fto ze skóry łobdziyrôł łochyntolu? – pytô ci go tyn rechtór.
– A bo, bo ksióndz kapelónek mazli mie bez pysk, a jô… a jô… przeca tymu, tymu… yjzlowi blank nic niy zgobiół – wystynkôł Michôł.
Nó, i Michôł dostôł trzeci rółz we sznupa, po fresie.
A iże to dzisiôj tyż ło fajrnacie dlô szkolorzy, to możno jesce cosik inkszego.
Wiycie, wiynkszóścióm szpasowne cufale przitrefiajóm mi sie, kiej wlejza kajsik do kaczmy abo biyrsztuby na laga i piwo. Łamża lecy kedy do jednego szynku na naszyj Krojce, kaj sztyjc góści jedyn istny, Manek, mianowany Dziamblym. Jes ci już tyż, tak jak jô, na pynzyji ale łostôł do terôzka fyrniokym. Fresa mô nikej siedym grzychów gównych, sztyjc tyż słepie piwo i gorzôła… przed pynzyjóm to i na pómp. Pómôgô gospodzkimu i bez côłki dziyń mu sie pychol niy zawiyrô. Napasztuje wszyjskich, kôżdymu poradzi przisrać, chocia miyni przi tymu, iże jes taki kocynder i szpasownik.
Wlozech do tego szynku łóńskigo tydnia. Łobsztalowôłech se – jak to móm we zwyku – piwo i ku tymu gryfnisty achtlik. A skuli tego, co majóm mie tam za jakigosik srogigo móndroka, tóż tyż przi kôżdyj swadzie zwrôcajóm sie dó mie, coby jich łozsóńdzić. Wtynczôs bóło deczko inakszij. Manek abo niy miôł pijyndzy, abo gospodzki zakôzôł mu szynkować piwo, dosik, iże siedziôł blank cicho i… łozwiónzywôł krojcula.
Jô sie polekuśku szlukôł ta moja laga aże łorôz Manek spytôł ci mie sie:
– Panoczku Ojgyn! A możno wy mi rzykniecie jakô ci to bóła cera Gospodôrza i Gospodyni?
Ludzie, mie choby pierón szczelół. Sztopło ci mie… nó dziura we filipie. Bez pôra łoka mrzików bez moja palica przerajtowało tysiónce myśli. Deszperôcko próbowôłech spomiarkować, kim sóm Gospodôrz i Gospodyni. Cóż tyż to moge być? Piyrszy myślónek: „Chłopi” Reymonta? Gyneralnie jakeś gyszichty ło chopach, pampóniach, bambrach… Ojgyn! Pozbiyrej myślónek, pokôż, co niy darmo cie majóm za móndroka, wykôż sie wiydzóm… Nó ale, trza sie jakosik retować, możno jakô podpowiydź by sie przidała:
– Te, Manek… a ło jakô ci gyszichta, ło jaki utwór ci sie rozłajzi ? – pytóm sie fałesznie.
Ludzie, jego łodpowiydź sprawióła, iże tamesznyj szynkiyrce tyj wyforsknół bez kichol, stary Hajna-gołymbiôrz chnet by łyknół swój achtlik, a mie chnetki by bół ze gymby wyfuknół gybis …
– Nó, panie Ojgyn, bo jô niy pamiyntóm gynał jak to leciało: „Ele mele dudki, gospodôrz malutki, gospodyni puklatô, a ceruszka…” Nó, i razinku niy poradza sie spómnieć jakô bóła ta jejich cerzicka …
Świyntojóński wicny cufal – audio
Świyntojóński wicny cufal…
Ze tym tómpaniym we świyntojóńskô nocka do lasa i smyczyniym tam swojij freli, coby zuchtać za tym paprociannym kwiôtkiym, to na isto tyż trza dować pozór. Miôłech ci taki fal ze jednym mojim kamratym Achimym Bregulóm, kiery kiejsik, hań-dôwnij robiół we „Hajdukach”, kiej to byli jesce Zakłady Koksochemczne, za szoferoka.
Napoczło to sie wszyjsko łod tego, iżech go trefiół na Wolce, kiej żech wlazowôł do banki na Godula. Kulwitôł ci sie, szôł choby niy na swojich szłapach. Wlôz z biydóm do śtrasynbanki, sztopnół ci tak we winklu i styrcy.
– Co ci je Achim, szłapa ci prziklapło, prasknółeś sie w te kostyry abo co, iże tak chrómôsz, kuśtykôsz – pytóm sie go, a gymba mu sie tak krziwi, choby po zymbskach nachytôł.
– Niy, ino móm na szłapie plynckiyrz choby dziesiyńć ceskich – łodpedziôł mi łón na to.
– Nó, tóż trza go wykroć i bydzie pokój.
– Padosz wykroć, wyrznóńć? Ino kaj? Przeca niy pójńda śniym tam do dochtora Ojgyna Kapka, bo mie wyciepnie – trôpiół sie Achim, i jesce barzij sie krziwi.
– Sto pierónów! A byś sie zesrôł sztacheldratym – wrzesknół ci łoroz Achim na jednygo policajta. – Tyn gizd ci mie gynał na ta hinerałga nastómpiół.
Co sie niyskorzij dziôło, jak gorko sie we bance zrobióło, to sie już przeca mogecie forsztelować.
Wylejźli my ze tyj banki, a na Achima na isto gawcyć niy szło. Chop postawny, herski i kiej ino go fto tyknół we ta szłapa zarôzki móg bez pysk nachytać. I tak blank ci już bamóntny kamrat gôdô:
– Ojgyn, pokôż mi kaj i idymy te hinerałgi, te kurzi ślypia wyrznóńć! Ino, kaj?
Nó, toch go zakludziół do takij jednyj gryfnyj „pedikurzystki”, no takij dupnyj macherki łod platfusów, blazów i plynckiyrzy. Ta mu wyrzła tyn srogi kurzi ślyp i pado, coby terôzki pokôzôł drugo szłapa. A łón ci sie naprził i niy dôł ci sie ściepnóńć, seblyc drugij fuzekle. Niy, i już. Tuplikowali my mu, iże kiej jedna szłapa mô do porzóndku, to i drugo tyż może mu ta frela zrychtować.
A łón niy, i szlus. Tóż my wylejźli łod nij, a jô sie juzaś go pytóm po jakiymu niy kciôł tyj drugij szłapy pokôzać.
– A wiysz Ojgyn, bo jô móm ta szłapa blanka côrnô, zmazano.
– Jezderkusie! Cóżeś ty za łochyntol. To ty ino jedna szłapa myjesz a drugo co, na drugi beztydziyń?
– Niy, to niy tak, ino jô móm ta szłapa ze tery …..
– Jak to ze tery, kajś to wlôz, kajś to wdep?
Nó, i napocznół mi łozprawiać co i jak bóło.
Jakech już gôdôł Achim bakoł we tych dôwniyjszych „Hajdukach”, a iże tyż już wszyjsko po maluśku tam zawiyrali (jak we côłkim Chorzowie) i ino jedyn taki „byznesmyn”, kiery miôł pôra betków do stracyniô, kciôł tam cosik sie łod nich lajstnóńć, cosik sprawić. Ale musiôł mieć i plac, i côłkie stawiyni wypucowane, wyglancowane, bo inakszij tego niy szło skalić. Nó, tóż wszyjskie rojmowali tam festelnie i tyn côłki maras trza bóło musowo kajsik wykludzić. Jeździół ci łón takóm kipom i côłki tyn flaps, tyn maras ze „Hajduk” ściepowôł ździebko za „Niydźwiedzińcym”, ale już we tym kochlowickim lesie. A szôł wartko tyn świynt Jón i Achim smówioł ci sie ze jednóm takóm jóngferóm, co pójńdóm we ta świyntojóńsko nocka do lasa posznupać za tym wywołanym paprociannym kwiôtkiym, i … niy ino.
– I wiysz Ojgyn, kiejech ci jóm już dostôł na trowniol, bez szatów, nó, jak ci jóm Pónbóczek stworzół, to żech ci całóm racióm wdep do marasu. Do marasu. Jô sie tak ino medikowôł. A to bóła tera, kieroch wykludziół ze tych „Hajduk” na mojij kipie – bajuko mi Norbet aże mu płacki lecóm.
– A coby bóło jesce maszkiytnij, to łóna ci côłkie szaty, côłki klajd, côłko garnitura i côłkie prodło tyż zmarasióła choby niyboskie stworzyni. Nó, i terôzki już miarkujesz po jakiymu jô niy poradziół tyj drugij fuzekle ściepnóńć, pra?
Tóż dejcie pozór i na take cufale we ta świyntojóńskô nocka.
Co nóm szkłódzi…
I sam my przijnszli terôzki na to, co tak na isto, prôwdóm, nóm Ślónzôkóm festelnie szkłódzi. Szkłódzóm nóm, i to fest, te roztomajte angyjbery, kiere sie juzaś bieróm do bajstlowanio ustawy ło łochrónie zdrowiô. Niy, niy byda sam dzisiôj politykowôł, tela co rzykna, iże te, co ciyngiym tam cosik wekslujóm daliby sie pokój i posuchali Karlika z „Kocyndra”, kiery już festelnie dôwno tymu nazôd wypokopiół, jak to richtik ze tóm medicinóm i dochtórskóm hilfóm jes. Dejcie pozór!
Mómy ci szejść knifów jak przijńść do zdrowiô, kiej już cowiek jes blank niymocny:
Cowiek niymocny niy idzie, i niy dowo skôzać, coby dochtór ku niymu prziszôł –pora dni niyskorzij zółwizół wyzdrowiyje.
Cowiek niymocny dowo skôzać, coby dochtór prziszôł, ale tyn niy przilazuje – za pôra dni cowiek jes lepszy, lebo blank wyzdrowiôł.
Cowiek niymocny woło dochtora, dochtór przilazuje, tela co ino połosprawiô i żôdnyj recypty niy naszkryflo – tyn istny juzaś wyzdrowiyje.
Cowiek niymocny napytô dochtora, dochtór sie przikwanckô, recypt naszkryflô tela, co tyn niymocny niy depto do japtyki – za pôra dni jes ci już lepszyjszy; tyż wyzdrowiôł.
Cowiek niymocny pytô dochtora do sia, dochtór sie przilazuje, recypt jimu naszkryflô, chory posywo do japtyki po pile, ale jich niy łyko – tyż chnet wyzdrowiyje.
Cowiek chory, niymocny wołô wartko dochtora, dochtór gibko przilazuje, szkryflo recypt, tyn istny posywo do japtyki, społyknie pile lebo inkszô jakô medicina – nic mu niy zaszkłódzi i tyż łobstoji, tyż wyzdrowiyje, wydobrzeje.
Chlyb, chlyb nasz powszydni…
Przodzij grydnô sztrofka ze krakowskij śpiywki:
„Za chopa sie napiyrała,
Chleba upiyc niy umiała:
Tak sie ji gryfnie wydarzół –
Pozaskórzu kotek łajziół,
Łogónek szpryngnół do góry –
Jesce niy erbnół do skóry.”
Niy zawdy tak jednakowóż bóło, niy zawdy dyć chlyb to byli te nasze pecynki. Nôjprzodzij, za blank dôwnego piyrwyj, ludziska ćkali reż, pszynica i inksze łobiyli we ziôrkach, krupach lebo nikiej mółka. Niyskorzij wypokopiyl, co idzie to piyc na takich łozhajcowanych srogich bergach lebo we hasiu. Mianowało sie to „podpłómyki” lebo placki (tela, co jesce niy trzite, jako to terôzki Mamulki i Starki piekóm). Wyczytôłech u takigo jednygo srogigo móndroka (kieregoch sam już kiejsik spóminôł) Zygmunta Glogera, iże ze tym chlebym, ze mółkóm sknółtlowane byli roztomajte zwyki i wierzynia. Fto niy słyszôł ło żurze, siymiyńcu, kisiylu (inakszij – żilyju), lemiyszce, roztamajtych jesce krupach, krupicach, pynczokach, zaciyrkach, prażuchach, i… jak by tam jesce to wszyjsko gynał niy mianować. Bocza jesce, kiej moja Starka piykli we hasiu abo kajś na blasze placki, take rajbkuchy bez drożdżów ino posolóne lebo posute cukrym. Ino, coby mi sam żôdyn niy przeciepowôł, iże jô móm rod te moderne dzisiôj „chipsy” i inksze pieróństwo, kiere ćkajóm terôzki dziecka, modzioki a i stare knakry we kinie tyż!
Wiycie, i niy ino u nôs, ale we côłkij Polsce (i kaj indzij na świycie) chlyb bół skuplowany ze roztomajtymi łobrzyndami, świyntami, i tyż pôłno bóło zortów i mianów prziflostrowanych do dni abo fajerów. Byli chleby na wiesioły (kołocze i korowaje), na zapusty (reczuchy, pampuchy, kreple, chróstki), na Wielkanoc (baby, babówki i polskie mazurki), na Wilijô, pogrzyb abo zaduszki (perebuszki, peretyczki – niy wiym tak richtik, co to jes?). Bół tyż dôwnij „chlyb żałobny” lebo żołósny, kiery sie rychtowało na stypa, lajchynszmaus po pochówku. Już we 1674 roku jedyn istny pisôł:
„Czamu chlyb, kiery bez cufal na deliny śleci, całujymy?
– bo chlyb jes świynty!”
a ku tymu:
„Świyntô go urodzióła ziymia”.
I dejcie pozór! Terôzki idzie bele kaj ujzdrzić, łoboczyć roztomajtych soróni, kierzy we copkach, we myckach, we tych ci dioseckich „bejsbolówkach” poradzóm siednóńć do stoła. A dôwniyjsze Ślónzôki nikaj, i nikandy niy siednóm do jôdła we mycce, bo na stole jes chlyb, tyn świynty chlyb, kiery sie kusikuje, kierego sie do hasioka niy wyciepuje, kiery sie we zocy ino do łognia wciepnie, spoli, kiej go jes za tela, kiej pôra sznitków ze wieczerzy łostało. Zawdy tyż, i to u biydnych, i u zabranych, za starego piyrwyj we kómorze leżôł chlyb pod biôłym tisztuchym lebo srogóm, tyż biôłóm sznuptychlóm. Bół taki srogi móndrok – Samuel Adalberg (zemrził we 39 roku zeszłego wiyka), kiery ci bół poskłodôł mocka roztomajtych powiarków, powiadaczek ło chlybie. Pôra sam rzykna, nó, niy tak blank gynał jak Łón, ale po naszymu, bo sóm ci richtik móndre i szykowne:
„Chlebym i solóm ludzie ludzi niewólóm”,
„Kaj chlyb i woda – tam niy ma głoda”,
„Chlyb mô rogi – biyda nogi”,
„Chlyb cudzym pitwokiym króny – niy smakuje”,
„Dôł Pónbóczek chlyb – do i zymby ku tymu”,
nó, i takô jesce gryfnô, staropolskô przipowiarka, co:
„Chlyb, piwo i świca – prziłozdobióm, garnirujóm ślachcica”,
a co kiejsik geldowało, iże richticzny fyrszt musi mieć i dobry dómowy chlyb, zawdy dobre, swojskie piwo (możno i jakosik nôlywka) na stole, i ku tymu światło, zawdy dobre światło a niy kopciuch, jak to dôwnij bywało. Nó, i coby bół szlus ze tymi powiadaczkóma rzykna jesce, iże:
”Fto chlyba niy kce, niy godziyn kołocza”
a to beztóż tego, iże:
„Fto chlebym gardzi, to nim Pónbóczek jesce barzij”.
Bół ci taki dochtór we Krakowie Szymon (Syreniusz) Syreński, na łostatek szesnôstego wiyka, (a zemrziło mu sie już we siedymnôstym wiyku, we 1611 roku), kiery gryfnie ło chlebie pisôł tak:
„(…) hanyż albo kmin polny, u nas bardzo pospolity, używają do chleba (…). Chleb z nim pieczony, nie tylko w smaku przyjemny, ale i pomocny w wielu chorobach”.
Nale tyż ziorka czornuchy piekôrze majóm rade wciepować i do rżannego i do biôłego chleba dlô posilyniô filipa i dlô smaku nôjmilyszego. Tuplikowôł ci łón tyż, iże gorki chlyb wszyjskim szkłódzi a chlyb rżanny na poły ze pszynicnóm mółkóm nôjlepszij smakuje. I to możno jes prôwda, bo wiela razy jô dostôł hiby łod Mamulki, kiej żech przismycół gryfny pecynek chleba łod naszygo piekarza Niysłonego, tela co ze łobiuch zajtów łobgryzióny. Ale, dôwnij, te kiere sie wiela niy ajnbildowali, mieli festelnie radzi chlyb ze takij pytlowanyj mółki upieczóny. Kiej bół srogi głód to i ze eriki, ze bukwie, ze lyskowych łorzechów, ze dymbioków, ze ajchli tyż piykli chlyb, coby ino czymsik szczewa, bachory zasztopować, zaszpóntować. A i wtynczôs, dôwno, dôwno tymu byli take, co ciyngiym jamrowali, iże sóm piekôrze, kierzy chlyba bez drożdżów blank niy poradzóm sprawić, zawdy lejóm – miasto kwasu lebo naciostka – drożdżów łozwodniónych, coby chlyb bół puszyty i festelnie rosnół.
Nale, jakech pedziôł, bezmać po gorkim chlybie moge cowiek zachorzeć. A tyż, jak pisôł jedyn istny, dochtór i krakowski profesor, Szymon Syreński, iże chlyb rżany jes festelnie zdrowy i maszkytny, ale te cudoki ze inkszych krajów, kiere jesce dó niygo sie niy prziłożyli, niy czujóm tego smaku i gôdajóm, co idzie ci śniygo zaniymóc.
Kole ś. Jóna – audio
Fajrant
Wiycie, siedziôłech se ze kamratami przi stole modernyj italijóńskij kaczmie. Bóło mocka wina, talyrz ze roztomajtymi przistôwkami, przidôwkami, artiszoki we łolyju, „carpaccio” i take tam jesce. Klara już cióngła ku zachodowi. Lato! Fajrant! Szlus ze robotóm. Moje bióro bóło już zawarte, redakcjô „Gońca Górnoślaskiego”, wszyjskie banki, nasz magistrat i urzyndy tyż. Uff, yntlich.
We jakimsik mómyncie jedyn ze kamratów – bół tak możno kole śtyrdziyści lôt stary – przeprosiół na kwilka. Jednakowóż niy skuli tego, co kciôł pójńść na stróna, do haźlika ino beztóż, iże kciôł na gwôłt wartko wysłać nôgłygo ymilka. To bół dziepiyro poczóntek. Kôżdy snôs ciepôł niyspokojne wejzdrzynia, kukôł na swój mobilniok, na swoja kómórka i zatym pisôł wartko „esemesa”. Tyż lecy kedy łoroz napoczli glingać telefółny a nasze słówa: Przeprôszom, ale musza … nadziywali sie same na sia we lufcie.
Na przecam, łodbiyrajónc telefółn przinoleżi wzniyś ślypia ku niybu i rzyknóńć: Nó, tyż ci cufal! Muszóm zwónić razinku terôzki. Eźli grónt jes richtik nôgły, przinôleżi sztreknóńć sie łod stoła i kielanôście myjtrów dalszij łozprawiać – lecy kedy przelazować pôrã kroków to we jedna, to we drugo zajta. To take tańcowanie, taki „kontredans” kôżdego modernego miyszkańca srogigo miasta.
I Wiycie co? Zawdyć ci to lepszyjsze niźli na isto frajny wieczór ze dôwnych lôt, ze hańdôwniyjszych czasów kiej po wieczerzy bóły ino szeslóng i dziynnik we telewizorze. A kiej już ftosik zwóniół, to wtynczôs wstôwała Mamulka łod stoła i podnosiyła topórnô côrno abo myszato suchôwka. Zaobycz wykôzało sie tyż, co glingo ciotka abo naszô Starka. Juzaś telefółn po dziesióntyj na wieczór skazywôł, iże ftosik umrził, ftosik poszoł pod sosiynki. I terôzki te łokreślynie „fajrant” brzmi tak archaicznie, staromódnie nikiej „wieczerza”. Wymiyrajónce słówecko, kiere łokryślô blank już przepómniano cyrymónijô.
Ze tyj wieczerzy wróciółech do dóm króciutko przed północkóm. Ze letkim szumym we palicy usiodech do szrajbtisza, coby wartko przeczytać, sprôwdzić internecowe brify, korespóndyncyjô i zarôzki pójńść nynać do prykola. Móm dwa adresy ymilkowe – fachmóński i priwatny. Eźli mie niy ma we robocie (nó, terôzki to mie zawdy niy ma, bo już niy robiã), kamraty miarkujóm, co mie chycóm na włósnym ymilku. A juzaś na moja zawodowô adresa szkryflajóm przociele, kierzy tak by tak wiedzóm, iże côłkimi dniami przesiaduja nad mojóm robotóm. Sprôwdzóm zawdy łobadwa (terôzki to móm aże śtyry). I już ino skuli tego uzdołech, co na isto srogóm gupotóm i szalyństwym bółoby posiôdanie aże dwiuch nómerów telefółnu.
Jedna kamratka napisała mi, iże kciałaby na isto poczytać jedna tako szykownô gyszichta łod jednego internecowego kamrata ale niy poradzi we jeji kómputrze tego znojść. Nó, tóżech posznupôł we mojim, i tyżech go niy znod. Zarôzki tyż żech naszkryfloł do tego internecowego kamrata, coby mi go wciep na ta moja adresa. Wyswoł mi go bez dwie minuty. Bóła to jakosik łozprowka ło latowym rajzowaniu po świycie, festelnie interesantno. Zarôzki tyż wciepech ci ta łozprowka bez internec tyj mojij kamratce, ale coby być pewnym, wysłôłech jesce esemesa bez telefółn. Tak na wszeli wydarzyni. Niy bez słószności, bo to wszyjsko udało mi sie wyrychtować jak przinôleżi bez pôrã minutek. Kamratka łodpedziała mi za łoka mrzik: „Dziynki!” i zarôzki jesce ku tymu dodała: ”Jes już 23,55! Eźli to my niy łogupli, eźli sómy postrzelóne abo co?”
Jesce bez côłko noc szukołech danych ło urwie frajnego czasu. Jedyn kamrat mi pedziół, co frajny czas majóm łosobliwie arbajtery. Piekôrz, taki na tyn przikłôd Antek Kupny ze Maciyjkowic, jużcić niy bydzie glingôł we jakisik rzecy ze chałupy do piekarni. Do pucerki, przóntacki tyż radszy niy bydzie tyrlikać jeji szef, jeji prowajder. Czas frajny to terôzki – tak jak i nadwôga, niyherskô skóra na fresie i kurzynie cygaretów – dómyna klasy niższyjszyj.
Dôwnij tyn, fto miôł mocka frajnego czasu móg robić, co ino kciôł, co mu sie rzywnie uzdało w łodróżniyniu łod miyszczanów, arbajterów, niywólników – tych wszyjskich, kierzy stôwiali ygipskie piramidy abo katyjdra we Kolonii. Łod starożytnóści włôdało uważowanie, iże bakanie, procny chlyb i mordyrka jes na isto przeklyństwym.
Akuratnie istnym jes, iże my sómy przistympne dlô naszych prôcodôwców bez côłki dziyń i côłko noc. Jedyn mój kamrat, ze kierym zawdy my do kupy łajziyli na piwo „Pod Flota” łozprawiôł mi ło jejigo łojcu, kiery bakoł bez śtyrdziyści lôt we fyrmie budówlannyj i ino jedyn, jedziny rółz bół łobsztalowany bez swojigo lajtera po szychcie, kiej pierón rypnół we dach tamesznego kościoła i trza bóło zabezpiyczyć tyn plac przed zbulyniym do łostatka. Jak take coś suchómy, to ci kryncymy łebym z niydowiyrzaniym – podanie jak przi suchaniu łozprôwek ło ludożyrcach ze Kongo, Fidżi abo kaj tam jesce.
Mie sie juzaś spómniało jakech to jo niy poradziół spatrzeć sie bez chnet dwadzieścia lôt telefółnu do dóm. Niy pómógła moja Elza ani mój dyrechtor we werku … niy szło i już. Ale beztóż tyż miołech ci świynty pokój po szychcie, bo jak sie cosik we tyj mojij Hucie „Kościuszko” stanyło, to przodzij wołali do hawaryji tego inżyniyra, kiery telefół w dóma miôł. A pó mie kusieli posywać werkowy autok.
Terôzki już niy sómy panami naszygo czasu. Niy mogymy stracić sie, zniknóńć. Żôdyn snôs niy moge stôć sie niydostympny, stracić sie we cudzym miyście, wandrować ganc ajnfach po spadach, przesiedzieć pôrã godzin nad ksiónżkóm, bez wlazowaniô do interneca i bez wpolyniô do internecowyj kafyji, eźli już muszymy łostawić w dóma nasz kómputer. Jużcić pokôzali sie jakiesik pytania ło to, co łostatnio piszymy, co my już napisali, co my już zrobiyli i niyważne, iże sprawa już zawarto, już jes fertich.
Stôwómy czasym zaskoczóne próznościóm, jakô nôs łobjimô, kiej żôdyn niy szkyrto ani niy prziklechtajóm sie żôdne ymilki bez internec. Wartko chytómy za mobolniok i jesce gibcij posywómy kajsik esemesa – choby ino ze przipómniyniym ło trefie, kiery mô być za kielanôście dni. Na isto, niy mogymy sie nikaj stracić, coby niy łoszydzić przociyli, kamratów i familiji. Ani ci tak bez dziyń, ani na łodwieczerz, a jużcić pewnikiym nie na urlaubie. I blank tego niy kcymy, bo czym bółby tyn świat bez nôs, bez tych TYTANÓW roboty???
Prôwda gôdóm, ja?
Kole św. Jóna
Bydymy mieli nôjkrótszô noc i nôjdugszyjszy dziyń, znacy fajrować bydymy świyntego Jóna, bydymy mieli świyntojóńskô nocka na kierô, kiejsik za starego piyrwyj, modzioki niy poradziyli sie doczkać. I tukej mi gynał klapuje jedna gryfnô powiarka (tela co niy po naszymu):
„Gdy święty Jan łąkę kosi, byle baba deszcz uprosi”.
Łóńskigo roku tyż tak kole świyntego Jóna berôłech sam ło tych wszyjskich na isto szykownistych zwykach skuplowanych ze napoczniyńciym lata i łostatkiym wiesny. Ja, ja za śtyry dni bydymy mieli juzaś lato, a dziepiyro ci niy tak dôwno tropiyli my sie, kiej bydzie wiesna. Nó, jakie łóne, jake te lato bydzie, niy idzie terôzki pedzieć, ale sie napocznie i szlus. A kiej świynty Jón to i sobótki i noc świyntojóńsko we kieryj wszyjsko sie moge przidarzić, wszyjsko jes myjglich, i wszyjskie – dôwnij, dôwnij – na to niy poradziyli sie doczkać.
Już we szesnôstym wiyku jedyn istny, kiery sie mianowôł Marcin z Urzędowa pisôł bół cosik takigo (jô to po naszymu rzykna):
„U nôs we wilijô świyntygo Jóna niywiasty fojery polyli, tańcowli, śpiywali, dziobła w zocy i we rzykaniu mieli”.
I polyli srogie fojery bez kiere niyskorzij modzioki skôkali, bo wszyjskie na isto wierzyli, co po takim skôkaniu bez łogiyń i po tańcowaniu nic, ale to richtik nic niyszczysnego aże na bezrok do świyntego Jóna przidarzić sie niy moge. I jesce jedne. Bez ta fojera nôjlepszij bóło skôkać pôrami. Takô gryfnô pôra, kiej już przekopyrtła bez ta sobótka, bez ta blandera mógła sie niyskorzij na côłko noc stracić we lesie abo we stodole. Miarkujecie ło czym jô sam gôdóm, prôwda? Nó, i jesce ku tymu ciepali na rzyka (ino niy do jakigosik rybnioka!) wiónki ze świyntym łogniym, coby tyn łogiyń poszoł aże do morza podle powiarki:
„We świynty Jónek ciypnym se na wode wiónek.”
Ta nôjkrótszô noc, łod starego piyrwyj, łod zawdy, jesce pokiel Jón Krzciciej sie niy uplóncnół, bóła na iste dziwôcznô, pôłnô uciechy, muzyki, tańcowaniô, i tyż ci chichraniô, szpasu i …zbereźnictwa. A kiej ci już wszandy przikludziyło sie krześcijaństwo, kapelónki w te pyndy zwekslowali te ludowe świynto ze Jónym Krzcicielym, coby jakosik zakôzać, zaszperować te pogańske chacharstwo i – jak to móndroki gôdajóm – „zeksualne łozposanie”. I chocia zwekslowali tego patróna, wiela tam sie niy zmiyniyło. Modzioki dalszij bajstlowali uciechy i take balangi: „biesóm nôjmilyjsze, a Pónbóczkowi łobmierzłe, yjklich”. Gryfniście ci to napisôl taki móndrok-poyta, kiery sie pisôł Kasper Twardowski:
„Wszyscy na rozpust jako wyuzdani
Idą bylicą wpoły przepasani.
Świerkowe drzewa zapalone trzeszczą,
Dudy z bąkami jako co złego wrzeszczą;
Dziewki muzyce po szelągu dali,
Ażeby skoczniej w bęben przybijali.
Włodarz jako wódz przed wszystkimi chodzi,
On sam przodkuje, on sam rej zawodzi.
Za nim jak pszczoły drużyna się roi,
A na murawie beczka piwa stoi.
Co który umie każdy pokazuje,
Ten skacze wierzchem, płomienie strychuje,
Ów pożar pali, drudzy huczą, skaczą,
Aż ich dzień zdybie, to wżdy się obaczą.”
Napoczynali sie tyż roztomajte wróżby. Tela, co jô dzisiôj niy byda tego sam spóminôł a ino byda rzóndziół ło roztomajtych czarach, czarownicach i heksach. Tak ci to już łod starego zawdy bóło, iże wszyjsko, co cowiek niy poradziół spokopić, co niy poradziół sie gynał i do łostatka wytuplikować, te ci choróbska, umiyranie, gradobicie, ulichy lebo łogiyń łod pieróna, łod kierego mógła sie i côłkô dziedzina zgorać, ściepowôł to na te roztomajte czary i czarownice, heksy. Ale tyż te czary mieli cowieka hilfować łode złygo, łod wszyjskigo co festelnie niyszczysne. A heksy, nikiej heksy. Tyż już łod dôwiyn dôwna furgali w lufcie na mietłach, na hercówach, na niyckach na wszyjskie góry, kiere byli glacate, znacy łyse. I cy to bydzie Monte Calwo, Chaumont, Kahlenberg lebo naszô Łysô Góra, wszandy tam te heksy wyrôbiali do kupy z dziobłami breweryje i ludziskóm na paskuda, na łostuda, ale i hilfowali sie słóweckami:
„Płot niy płot, wiyś niy wiyś, ty nôs diosku niyś i niyś”.
Fto bół móndrok, opaterny to suchôł tego Marcina z Urzędowa, kiery na sóm łostatek szesnôstego wiyka rzóndziół, co chabiny, asty ze sztachloków do kupy ze liścióma powtykane bele kaj we łoknach, we dźwiyrzach czary i jake inksze gusła łodegnajóm.
Nó ale, mómy chnet, za pôrã dni ta świyntojóńsko noc i napocznie sie te lato. Napocznie sie wtynczôs, kiej ci jes nôjdugszy dziyń i nôjkrótszô noc. Bez ta noc za dôwnego piyrwyj wszyske frele, dziołchy i samotne ciepały wiónki na woda kaj bóła jako rzyka, a kaj niy – to ciepały bele kaj na trowniol. Terôzki tyż ci poradzóm stracić te wiónki, i to niy ino we ta jedna noc (nó, i niy ino samotne). Niyftore to sie dziepiyro we marcu na bezrok spamiyntajóm po basisku tak wele „Zwiastowanio Pańskigo”, co napochali we świyntego Jóna. Nó, możno króm tych dziołchów, ftore sie za takigo zawalaca – z kierym wiónek straciyły – wydajóm. A i niyskorzij dyciś możno być i tak nikiej u Zefla łod Gerliszki.
– Wiysz Marijko, we śniku zdało mi sie, iżech kipnół – pado Zefel do swojij staryj.
– Niy godej, tocieś cheba zarôzki dostôł sie do piekła, niy?
– A dyć niy Marijko. Bo jak mie ino świynty Pyjter łoboczół, to zarôzki wzión mie peramt, pod paża i pedziôł:
– Ty to Zefel pójńdziesz do nieba, bo jô znóm twoja starô !!!
Nale, fto tam jesce boczy ło tyj świyntojóńskij nocy, ło wiónkach i ło skôkaniu bez fojera? Dzisiôj modzioki to ino nacióngajóm kściuki przi pisaniu tych ci roztomajtych esemesów abo jakisik ymilków bez internec. Ale, cy to za starego piyrwyj, abo i terôzki, zawdy sie tak to wszyjsko napoczynô miyndzy frelami i fyrniokóma i to już łod samego Jadama i Yjwy. Mogecie sie to forsztelować, wystawić: raj, na modrusiyńkim niybie klara ciyngiym blynduje i grzeje choby halbecka starzikowego bimbru, niy ma ani radijoka, ani telewizyji, ino ptôszki ćwiyrkolóm, naobkoło roztomajte farbiste kwiôtki, Jadam i Yjwa blank sage, ani tego fajgowygo liściô na sia niy majóm i … blank nic niy poradziyli zbajstlować, napochać … Dziepiyro kiej jich łobuch Pónbóczek ze tego paradizu wyrzynół, jyni sie robiyniô dziecek. A to tyż ino skuli tego, co ta Yjwa blank zbamóńciół tyn dzioboł, kiery sie we szlanga przemiyniół. I tyn dzioboł, to ci tak na isto bół telim piyrwowzórym świekry, szwigermutry! Ale to już ci jes terôzki blank inkszô pôrã galot.
I możno, coby zrobić fajrant ze tym świyntym Jónym rzykna sam jesce, co już za pierónym starego piyrwyj pedziôł bół poyta Bolesław Leśmian:
„Gdzież me piersi, Czerwcami gorące?
Czemuż nie ma ust moich na łące?
Rwać mi kwiaty rękami obiema!
Czemuż rąk mych tam na kwiatach nie ma?”
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn tso_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn som_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn cat_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn fin_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn