W zažnym 19. lětstotku wotući pod wliwom rozswětlerstwa a romantiki kaž tež narodneho wozrodźenja pola druhich słowjanskich ludow tež narodne wědomje łužiskich Serbow. 1845/47 załoži so prěnje (cyłoserbske) wědomostno-kulturne towarstwo Maćica Serbska. Na wšelakore wašnje wěnowaše so Maćica duchownym potrjebam serbskeho luda. W slědowacych lětdźesatkach wuwi so poměrnje šěroki spektrum, wuchadźachu wědomostne a beletristiske knihi. 1912 zjednoćichu so serbske towarstwa do třěšneho zwjazka Domowiny, zo bychu so wobarali stajnemu politiskemu a hospodarskemu ćišćej kaž tež germanizaciji.
Mjez swětowymaj wójnomaj prócowachu so Serbja wo zwoprawdźenje narodnych prawow, kotrež běchu we Weimarskej wustawje wupokazane (artikl 113). Dóńdźe k rozmachej w literaturje, wuměłstwje, hudźbje a wědomosći. 1937 pak zakazachu statne instancy serbsku rěč a kulturu a wutłóčichu ju z tym dospołnje ze zjawnosće. Přez poražku němskeho fašizma wuchowa so serbski lud před hrožacym fyziskim zničenjom.
Sakski krajny sejm schwali 1948 Zakoń wo zachowanju prawow serbskeje ludnosće, kiž zmóžni nowe, stabilne struktury w kulturnym žiwjenju. Załožichu so serbske šule kaž tež serbske resp. sorabistiske institucije na polu kultury, kubłanja a wědomosće (na př. dźiwadło, Serbski ludowy ansambl, nakładnistwo, akademiski resp. uniwersitny institut). Njedźiwajcy materielneje podpěry narodna asimilacija tež za čas NDR postupowaše. Dźěle serbskeho sydlenskeho ruma so w zajimje ekstensiwneho wudobywanja brunicy dewastowachu, restriktiwne postajenja na polu kubłanja škodźachu narodnej substancy. Wšelake twórby spisowaćelow, hudźbnikow a molerjow móžachu narodne mjezy překročić, kulturne tradicije so wobchowachu a rozšěrichu. Sorabistika zdoby sej mjezynarodne připóznaće.
Po znowazjednoćenju Němskeje w lěće 1990 rozwi so w Serbach diferencowane towarstwowe žiwjenje. Politiske prócowanja koncentrowachu so we wobnowjenej Domowinje. Swobodny stat Sakska a kraj Braniborska zaručatej w swojimaj wustawomaj a w dalšich zakonjach Serbam politiske prawa. We wukazu wo wutworjenju Załožby za serbski lud (1991) zawjazachu so Zwjazkowa republika Němska, Sakska a Braniborska, spěchować serbsku rěč, kulturu a wědomosć, zo by so zachowała serbska narodna identita.
Serbska rěč
Za cuzych wosebje zajimawa swojoraznosć Łužicy wobsteji w tym, zo je tu nimo němskeje dalša awtochtona rěč žiwa: serbšćina. Wona słuša do swójby słowjanskich rěčow. Je přiwuzna čěšćinje, pólšćinje a słowakšćinje, z kotrymiž twori zhromadnje skupinu zapadnosłowjanskich rěčow. Jako němske pomjenowanje za nju trjeba so tradicionelnje nimo "Sorbisch" tež wuraz "Wendisch".
Serbšćina so dźensa hišće w někotrych dźělach Hornjeje a Delnjeje Łužicy wužiwa. Cyle hinaša bě situacija w historiskim času. W dźensnišich krajach Sakska, Saksko-Anhaltska, Durinska, Braniborska a Mecklenburgsko-Předpomorska sydlachu něhdy předewšěm słowjanske kmjeny a rěčachu so słowjanske dialekty. Nětčiša serbšćina je jenički hač do dźensnišeho zachowany słowjanski idiom w Němskej.
Pisomne serbskorěčne pomniki ze srjedźowěka njeeksistuja. Móžemy sej pak z pomocu němčiny přibližny wobraz staroserbšćiny stworić. W dźělach wuchodneje Němskeje su mnohe městne mjena serbskeho pochada. Jako přikładaj njech słužitej sakskej wulkoměsće: Mjeno Leipzig (Lipsk) je wot serbskeho słowa lipa wotwodźene a Chemnitz (Kamjenica) je tworjene wot staroserbskeho słowa, kotrež w modernej serbšćinje kamjeń rěka.
Prěnje pisomne teksty w serbšćinje su so nam z časa po 1500 zachowali. Lutherska reformacija žadaše rozšěrjenje křesćanstwa w maćernej rěči wěriwych; to spěchowaše přełožowanje biblije a dalšich w ewangelskej cyrkwi trěbnych tekstow. Analognje k tomu wuwi so tež katolske serbskorěčne pismowstwo.
Prěnje teksty běchu so po rěči chětro sylnje mjez sobu rozeznawali, dokelž do dalokeje měry wotpowědowachu dialektam přełožowarjow. Na proze 18. lětstotka wuwi so za pisomnu serbšćinu zwjazowaca rěčna norma. Při tym wutwori so dalša rěčna wosebitosć serbšćiny: Njedóńdźe - kaž pola wjetšiny druhich ludow w zažnobyrgarskim času - k forměrowanju jednotneje spisowneje rěče, ale nastaštej dwě spisownej formje: a) hornjoserbska spisowna rěč w Hornjej Łužicy a b) delnjoserbska spisowna rěč w Delnjej Łužicy. Tež pozdźišo njezrosće serbšćina do jednotneje spisowneje rěče, dokelž wona njebě ženje statna rěč, a tak njeeksistowaše nuznosć nadregionalneho dorozumjenja z jeje pomocu. Łužiscy Serbja rěča a pisaja potajkim hač do dźensnišeho w dwěmaj rěčomaj.
Serbšćina přitomnosće njewustupuje jenož w mjenowanymaj formomaj. Tež chětro wurazne narěčne rozdźěle su so zachowali. "Serbski rěčny atlas", kiž je wot 1965 hač do 1996 w ćišću wušoł, předstaja dialektalnu bohatosć z pomocu mnohich kartow.
Serbšćina so dźensa wot někak 50-60.000 ludźi wužiwa, a to w ertnej kaž tež w pisomnej formje. Potrjebam moderneje komunikacije so wona z tym přiměrja, zo swój słowoskład stajnje rozšěrja. Zwonka wšědneho žiwjenja trjeba so serbšćina w rjedźe předmjetow šulskeje wučby, w kulturnych institucijach a organizacijach, w cyrkwi a we wosebitych statnych a komunalnych wozjewjenjach. Rěčnosociologiska situacija wuskutkuje, zo so wobě spisownej rěči stajnje dale wuwiwatej. Njedźiwajcy toho pak su socialne wuměnjenja za wužiwanje serbšćiny porno němčinje sylnje wobmjezowane a to tež w přichodźe wostanu.
Žórło: Serbski Institut, "K stawiznam Serbow", meja 2002, internet: www.serbski-institut.de
Časowy přehlad
Žórło: Peter Kunze, "Kurze Geschichte der Sorben", 2001
slv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn als_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn zsm_Latn ces_Latn deu_Latn