Klasyfikacyjo godkůw
Używo śy dwůch půdstawowych sposůbůw klasyfikacyje godkůw - klasyfikacyjo gynetyczno a struktulorno. Czosym używo śy tyż roztůmajtych klasyfikacyjůw funkcyjonolnych.
Treść
- 1 Klasyfikacyjo gynetyczno
- 2 Klasyfikacyjo strukturolno
- 2.1 Kryteryjům fůnologiczno-fůnetyczne
- 2.2 Kryteryjům morfologiczne
- 2.3 Kryteryjům syntaktynczne - wykłodniki syntaktyczne
- 2.4 Kryteryjům syntaktyczne - szyk sůw we zdańu
- 2.5 Strukturolne rozrůżńyńy argumyntůw predykałůw
- 3 Klasyfikacyje funkcyjonolne
- 4 Biblijografijo
Klasyfikacyjo gynetyczno[Sprowjej]
Klasyfikacyjo gynetyczno, je to układańy godkůw podug ich pokrewjyństwa. Podźoł tyn, uobyjmujy wijnc ino godki naturolne, ńikej godki sztuczne, choby esperanto, volapük, czy quenya. Podźoł na godki naturolne a sztuczne je wjync podźołym nodrzyndnym nod podźołym gynetycznym.
Problymatyczne sům gokdi kryolske, kere to sům miszungim roztůmajtych godkůw, zwykle ojropejskich ze godkůma ludźůw miyszkajůncych we kolůnioch a godkůma afrykůńskich plymjůn, ze kerych půchodziły czornoskůre ńewolńiki.
Do dźisiej udało śy powywodźić godki uod wspůlnych pragodkůw, we kerych śy godało uokoło 9-10 tyśůncůw lot nazad. Uobycńe naukowce průbujům przekroczyć tyn rant ich możliwośćůw, atoli przinośi to raczyj wůntpliwe ryzultoty.
Nojwjynkszym wspůłczysnym problymym we tyj klasyfikacyje je stwjyrdzynie, co je uosobnům godkům a co je ino djalyktym, czy gwarům. Na uznańy jakigoś djalyktu za sůmodźylno godka majům jydnok ajnflus raczyj wpływy polityczne, niźli czysto godkoznawcze. Przikłodowo ślůnski je uważany za djalykt (abo raczyj zyspůł djalyktůw) polskigo, kej dużo do śybjy bordźyj podobne djalykty syrbskochorwockij godki sům uznawane za godki nacyjne (poszczygůlne wariůnty djalyktolne chorwockigo bordźyj siy uod śybjy růżniům, niźli sztůndordowy chorwocki uod sztůndordowygo syrbskigo).
Jydnostki klasyfikacyje gynetycznyj[Sprowjej]
- makrofyla
- fyla
- subfyla
- makrogałyńź
- gałyńź
- půdgałyńź
- familijo
- půdfamilijo
- makrogrůpa
- grůpa
- půdgrůpa
- godka
- zyspůł dialyktůw (klaster dialyktolny)
- djalykt
- gwara
Klasyfikacyjo strukturolno[Sprowjej]
Czyli inaczyj typoligijo godkůw. Je to podźoł, kery dźeli godki podug ich roztůmajtych cechůw. Nojczyńśćij stosowane to:
Kryteryjům fůnologiczno-fůnetyczne[Sprowjej]
Podug ilośći fůnymůw[Sprowjej]
- godki bogate we fůnymy (>50)
- godki strzydnio bogate we fůnymy
- godki bidne we fůnymy (<20)
Podug stosunku spůłgoskůw do sůmogoskůw[Sprowjej]
- godki spůłgoskowe (>70% spůłgoskůw)
- godki sůmogoskowe (>30% sůmogoskůw)
Podug prozodyje[Sprowjej]
- godki prozodyjne
- ze ńystałym akcyntym
- uoporte na iloczośe
- uoporte na intůnacyje
- godki ńyprozodyjne
Kryteryjům morfologiczne[Sprowjej]
Godki izolujůnce[Sprowjej]
We tych godkoch wjynkszość morfymůw moży bůć sůmodźylnymi sowůma. Stosunki gramatyczne sům wyrażane bez roztůmajte przimjana, przisůwka a formy czasůwnikůw posiłkowych.
Godki syntetyczne[Sprowjej]
Tukej pojawio śy już zdecydowany podźoł mjyndzy morfymym a sowym. Zozwyczoj na sowo składo śy morfym gramatyczny a jedyn abo kilka morfymůw gramatycznych a sowotwůrczych. Np. zdańy: "Robotńiki lezům."
- robot- morfym leksykolny, uoznaczo robota.
- -nik morfym sowotwůrczy, uoznaczo wykonowca czynnośći.
- -y morfym gramatyczny, uoznaczo liczba mnogo. Sůłgoska   we poprzydńim morfymie wymuszo alternacyjo y>i.
- lez- morfym leksykolny, uoznaczo iśće kajś.
- -ům morfym gramatyczny, uoznaczo 3.uos. liczby mnogij.
Godki syntetyczne dźelymy na
- fleksyjne - morfymy gramatyczne spyłńajům zwykle wiyncyj niż jydno funkcyjo a spyłńajům jům ino przi uokryślonyj grupie sůw, a mogům wymuszać zmjany fůnetyczne we innych morfymoch.
- aglutynacyjne - morfymy gramatyczne spyłńajům zwykle ino jydno funkcyjo a sowo bazowe ńy mo wjynkszygo znaczyńo przi ich wybjerańu.
- alternacyjne - funkcyjo morfymůw leksykolnych pyłńům rdzyńe spůłgoskowe a rola morfymůw gramatycznych pyłńům przirostki a alternacyje sůmogoskůw we rdzyńu.
Godki polisyntetyczne[Sprowjej]
We tych godkoch rozmywo śy zaś růżńica mjyndzy sowym a zdańym. Morfymy łůnczům roztůmajte funkcyje a ńy mo śćisłyj kategoryje czyńśći godki.
Kryteryjům syntaktynczne - wykłodniki syntaktyczne[Sprowjej]
Godki pozycyjne[Sprowjej]
Decydujy szyk sůw we zdańu. Np. englicke Percy loves Annabeth vs. Annabeth loves Percy. Szyk czosym decydujy tyż we ślůnskim: Muter kocho Ana vs. Ana kocho muter. Te godki sům zwykle izolujůnce.
Godki przipadkowe[Sprowjej]
Decydujy forma sůw uokryślajůncych. Np. ślůnske Maks ubił lwa vs. Lew ubił Marka. Te godki sům zwykle syntetyczne.
Godki inkorporujůnce (kůncyntryczne)[Sprowjej]
Decydujy forma sůw okryślajůncych. Np. we godce odżibwe Nen-tawēmā u-kī-ness-ā-n wāwāškēššu-wan - Mů braćikuůn-ubić-jům sarna - Můj braćikubił sarna. Take kůnstrukcyje sům tyż we ślůnskim: Berg zasłańo familoki vs. Familoki zasłańajům berg. Te godki sům zwykle polisyntetyczne.
Kryteryjům syntaktyczne - szyk sůw we zdańu[Sprowjej]
We wjynkszośći godek istńejům zdańa, kere mogymy podźelić na půdmjot (S uod łać. subiectum) uorzeczyńy (V uod łać. verbum) a dopyłńyńy (O uod łać. obiectum), choć rzadko zdańe mo je wszyjske, np. podmjot moży bůć wyrażůny formům czasowńika. Klasyfikacyjo ta dźeli godki, podug szyku (to je kolyjnośći) tych trzych przodńich elymyntůw zdańa. We godkoch izolujůncych a czyńśći polisyntetycznych szyk tyn je twordo przestrzegany, atoli we godkoch syntetycznych a wjynkszośći godkůw polisyntetycznych możno go dość swobodńy miyńić. Istńejům wjync nostympujůnce szyki zdańa:
- SVO
- SOV
- VSO
- VOS
- OSV
- OVS
Strukturolne rozrůżńyńy argumyntůw predykałůw[Sprowjej]
We godkoch, kere majům przipadki stosunki mjyndzy agynsym (A) – wykůnawcům czynnośći przi czasowniku ńyprzechodnim pacyjynsym i (P) – odbjůrcům czynnośći a doznajůncym (D) – wykůnowcům czynnośći przi czasowniku ńyprzechodnim.
Godki nůminatywne[Sprowjej]
Doznajůncy a agyns wyrażane Mianownikiym, pacjyns Biyrnikiym.
Godki ergatywne[Sprowjej]
Agyns wyrażany Ergatywym, doznajůncy a pacjyns Absolutywym.
Godki transytywne[Sprowjej]
Doznajůncy wyrażany jydnym przipadkiym, agyns a pacjyns drugim.
Godki dyrektywne[Sprowjej]
Wszyjske trzi sům wyrażane jydnym przipadkiym - Dyrektywym.
Godki trůjdźylne[Sprowjej]
Kożdy elymynt je wyrażany innym przipadkim.
Godki aktywne[Sprowjej]
Majům dwie klasy rzyczownikůw - aktywne a pasywne a dwa przipadki morfosyntaktyczne - Ergatyw a Biyrnik. W zalyżnośći uod rzyczownika używo śy uodpowjydńygo przipadka.
Klasyfikacyje funkcyjonolne[Sprowjej]
Czosym używo śy tyż pozalingwistycznych klasyfikacyjůw funcyjonolnych, kej podźoł na godki martwe, żywe, wegetujůnce a umarte; wehikulorne, nacyjne a etniczne; piśmiynne a ńypiśmiynne; zworte a rozproszůne atp.
Biblijografijo[Sprowjej]
- Alfred F. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989.
- Anna Kozłowska, Klasyfikacja języków
szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn tur_Latn ces_Latn ces_Latn vec_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn sot_Latn szl_Latn ibo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pag_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn isl_Latn nob_Latn slv_Latn fra_Latn dan_Latn ltg_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn