k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
Marcel Braumann, Łuh 28.06.2005
Šansa za kulturne herbstwo: kultura wjesela
Wšitcy pytaja za wulkej ideju. Politikarjo, kotřiž su spóznali, zo ze zapřijećemi z dźěłarničkow wabjenskich agenturow, kaž na přikład „agenda 2010“ abo „dawkowa reforma na piwowym podstawku“, dale njepřińdźeš. Cyrkwinska wyšnosć, kotraž pytnje, zo wičnohospodarsce wusměrjena „nabožina derječuća“ nikoho njezajimuje. Wjednicy wulkich koncernow, kotrymž swita, zo njemóžeš jenož zepěrajo so na „shareholder value“ dołhodobnje wuspěšnje hospodarić. Nic naposledk zastupjerjo kultury, kiž dawno wědźa, zo njeda so zjawnosć hižo z ryzy zabawu zdobyć.
Woni wšitcy wołaja za zakładnymi hódnotami, kotrež ludźi přiwabja, jim žiwjenski zmysł posrědkujo. Tež serbscy prócowarjo sej žadaja cyle na liniji tohole powšitkowneho trenda zhromadne hódnoty za natwar noweje indiwidualneje a kolektiwneje identity. Tutón model rozrisanja towaršnostnych problemow wotpowěduje prastarej tradiciji čłowjestwa, ale hižo před dwaj a poł lěttysacom je grjekski filozof Platon w swojej twórbje wo staće na to skedźbnił, zo wobsteja najwažniše hódnoty na zemi jenož w podobje wotsćina, hlej mjez druhim na Platonowe přirunanje ze situaciju w prózdnjeńcy. Tón model sej po jeho měnjenju žada wosebitu worštu elity, kotraž ma hladanje zawjazowacych hódnotow na starosći.
Platon běše kruće přeswědčeny, zo zaručeja tak mjenowani stražnicy ludźom za wotsćinom stejace ideje, rozkładowace traće towaršnosće. Wjace hač dwaj lěttysacaj pozdźišo nańdźeš podobny swětonahlad w konserwatiwnym prudźe ewangelskeho bohosłowstwa, hdźež wěrja do wučby dweju mócnarstwow – tu rajch zemskeje wyšnosće, tam kraj njebjeskeho knjeza, ke kotremuž nima normalny čłowjek direktny přistup. Tohodla dyrbi so měć po wyšnosći, połnej Božeje hnady.
W dźensnišej dobje wobkedźbujemy znowa tutón stary zjaw: Serbja žedźa so po nowych wuznamnych wótčincach, Němcy so nadźijeja charismatiskich načolnych politikarjow a katolscy křesćenjo so modla wo duchowne wjednistwo, kotrež same je hódne zbóžnoprajenja. Zdobom słyšiš wšudźe, zo rozpad wšitkich zwjazacych strukturow pokročuje. Wyše toho je to tohorunja wuraz archaiskeho kolektiwneho stracha.
Najwjace europskich intelektualnych, reagujo na rozpušćenje zwučenych zakładow wšědneho žiwjenja ludźi a ludow w europskich krajach po zwjeselacym rozpadźe blokoweje kofrontacije, pasli w esejach na tych idejach, płaćacych jako duchowne stołpy tak mjenowaneho europskeho domu. Při tym so prócuja wo symbiozu zdźědenych regionalnych tradicijow z hranicy přesahowacej mobilitu, móhłrjec statok scomter awtodróhu.
Zdobom so wšudźe na to hórša, zo faluja w tuchwilnej epoše přeswědčacy, přikładni nawodźa wšěch towaršnostnych wobłukow, kotrychž móžeš sćěhować. Wupuć pyta wjele ludźi w ryzosći, wumóžacej přez jasnosć a jednorosć wosrjedź šmjatańcy moderneho, globalizowaneho swěta. Wočakujemy - wšojedne hač w komentarje nowiny abo w prědowanju - wotmołwu na prašenje, što dyrbjeli činić. So wě, zo nic jako poddani wotročcy, ale jako swobodnje pytacy po puću do směra swojeje identity.
Njedawno pak sym so dohladał jónkrótneho wuwzaća: nowinarskeho stejišća nastupajo gentechniku. Młody žurnalist je, prašenju za moralku wobarajo, prosće so prašał: Što budźemy činić? Zwoprědka tele wuchadźišćo so spodźiwne zdawa, přetož wone pozdatnje pytanje za měritkami jednanja wobeńdźe. Ale awtora je hinaši motiw k jeho nastawkej pohnuł, mjenujcy zajim na zwisku mjez cilemi a korjenjemi našeho a druhich ludźi skutkowanja. Wón chce wotkrywać, z kajkeho žórła wurosće čłowječa eksistenca.
Tale składnosć mje na podawk před dwaceći lětami w Bayerskej dopomina, hdyž je so mnich z benediktinskeho klóštra wuprajił: Naš nadawk je być. Něšto wotpowědnje spodźiwne namakamy tež w lisće Korinčanam z pjera japoštoła Pawoła. Wón piše: Lubuj a čin, štož so ći chce. Z tym wón njeprěje trěbnosć moralki, ale skedźbnja na to, zo spřećiwja so čłowječa eksistenca kóždejžkuli wobmjezowanosći kataloga kaznjow respektiwnje hódnotow.
Rozswětlerstwo je čłowjestwu nowu poslednju instancu přinjesło: Myslu – potajkim sym; njech rozum rozsudźi. Dźakowano dopóznaćam psychoanalyzy dźensa kóždy wě, zo so na rozum spušćeć njesměš, dokelž njeje duch čłowjeka ženje absolutnje njewotwisny.
W mjenje wulkich idejow buchu we wšěch dobach njeličomni morjeni. Njedźiwajcy toho su tajke ideje respektiwnje wizije w krizowych časach hustodosć pře wšu měru prašane. Móhłrjec jako parola: Wusměrjenje za wyšim zadźěwa spadej do hłubin, potajkim njebjesa město bjezdna. Ale přeco zaso dyrbjachu dožiwić, zo wjedźe kóždyžkuli pospyt zwoprawdźenja raja na zemi skerje do hele hač do zbóžnosće potrjechenych.
Wěriwi křesćenjo tukaja na bjezbóžnosć abo pobrachowacu bohabojazliwosć, kotraž je pječa wina na tajkich katastrofach. Zabywaja, zo je dosć złósćow w mjenje Boha, hlej na palenje chodojtow abo tak mjenowane swjate wójny. Radšo móhli rjec, zo je prawidłownje podćisnjenje zemskich poměrow nadzemskej absolutnej awtoriće na škodu, kotraž so přeńdźe přećiwo přirodnemu mjezsobnemu zadźerženju. Kóždyžkuli tajki fundamentalizm, njech je katolski abo komunistiski, so z njepřećelom swobodneho čłowjeka stawa.
Što poprawom čini čłowjeka hižo na zemi zbóžneho resp. zbožowneho? Što woznamjenjatej być a lubować? Eksistenca ma zasadnje něšto z ekstasu činić. Porno zwěrjeću, kotrež je takrjec awtentiske w sebi samym bjez daloko sahaceho prašenja, tči w čłowjeku ćěr, zo ze sebje samoho won stupi, so w ekstasy zhubi, zo by sebje samoho hakle na tute wašnje woprawdźe namakać móhł. Kóždy wulki tworićelski wukon korjeni w tymle wěčnym principje. Samozrozumliwje to płaći we wosebitej měrje za wulku ryzy lubosć, haj móžemy konkluziju sćahnyć, zo je kóždažkuli stworićelskosć wotbłyšć lubosćinskeje ekstasy.
Je wjele formow ekstasow, nic naposledk přez hudźbu, docyła kulturu, towaršliwosć, bjesadowanje, kotrež da jednotliwcej na wobćežowace starosće pozabyć, swjatočna Boža słužba z mócnymi pišćelemi a wonjacym kadźidłom, ale tež přemóžaca čišina wosrjedź krasneje krajiny. Kóždy kulturny kruh zwoprawdźa swoju jónkrótnosć w swojoraznosći swójskich ritualow indiwiduelneje a kolektiwneje ekstasy. Čim mjeńša a bjezmócniša přirunujo z druhimi jednotliwa towaršnosć je, ćim přiwabliwiša dyrbi wona w tutym bytostnym prašenju być.
Hinak a konkretnje prajene: Cyle wothladajo wot toho, zo ma so čłowjek wo hospodarske přežiwjenje starać, njetyje žanejžkuli kulturje, zo so do wubědźowanja poda, kotrež njemóže wobstać. Serbskosć njech so jako kultura wjesela wuprofiluje a so wzda toho, zo ludźom hospodarske wopodstatnjenje přirěči, kotrež tak a tak nichtó chutnje njebjerje. Štóž so nětk boji zawjedźenja spassgesellschafty w Serbach, smě so změrować. Wšako so wona njezepěra na princip ekstasy, kaž sej mnozy mysla, ale na ideal narcizma, to rěka na inscenaciju sebjezalubowanosće pod hesłom: Popřej sej skónčnje raz něšto. Budź rjany, zo by so sebi samomu spodobał.
Přećiwo tajkimaj wuprajenjomaj njeje ničo rjec. Ale jednostronska orientacija na narcistisce definowane indiwiduelne derjeměće zadźěwa wonej ekstasy. Wona drje w prěnim rjedźe nima z woporom ničo činić, wšako słuži wědomnje so woporowacy čłowjek, snano samo myto w njebjesach wočakujo, bóle swójskemu rjekowstwu, potajkim poćahej k sebi samomu. Mjeztym zo nastawa ryzy eksistencielna ekstasa w so zhubjenju, bjez toho zo wěš, što na kóncu při tym wuńdźe. Tuta njeposrědnja poddanosć bjez wobličenja, hač so wšo zadani, je z wuměnjenjom wotewrjenosće čłowjeka z ćěłom a dušu napřećo móžnosći wozbožaceho so zhubjenja.
Wjeselo a lóšt stej płodaj ekstasy, nic nawopak a tohodla njemóžeš sej z wosebitymi žiwjenskimi technikami zbožo wuhotować, ale maksimalnje prawdźepodobnosć njezboža pomjeńšić. Kultura wjesela je kultiwěrowanje ekstasy. Potom njeje prašenje prěnjotne, što móhli wobchować a zachować, ale kak móžemy so zhromadźe a mjez sobu zwjeselić, wšako je hižo Nietzsche hladajo na křesćanow skoržił, zo woni dosć wumóženje njewupadaja. Kóždežkuli kulturne herbstwo ze zańdźenosće změje přichod, jeli so přeco zaso a w načasnej formje ze sćělesnjenjom eksistencielneje čłowjeskeje žadosće za ekstasu stawa.
Tajkale kultura je emancipatoriskeho razu, je njewotwisna wot tak mjenowanych wulkich idejow pozdatnje wulkich muži. Tych chcemy so wzdać; wuńć bjez nich na swěće komunikaciskich syćow - to by zmysłapołna perspektiwa była.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!
pol_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn slk_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn slv_Latn szl_Latn pol_Latn ces_Latn slk_Latn