Wiycie, corôzki barzij tracóm sie te nasze szykowniste, gryfne ślónske zwyki, bo sztyjc i jednym ciyngiym przilazujóm ci ku nóm jakesik iptowate, i blank niy nasze zwyki hamerikóńske. Idzie mi ło to, co barzij sie fajruje Halloween miasto naszych Zaduszków, Mikołôj, i to jesce we babskim prziłobleczyniu fyrtô ci u nôs już łod drugigo listopada aże do poły lutego, a gysznki pod jedla niy przismycy nasze Dziecióntko ino tyn łoszkliwu hamerikóński przeblykaniec. Jes terôzki przileżitóść, coby połozprawiać ło tych naszych godnych betlyjkach, ftore ino jesce po kościołach łostali, i płużóm barzij niyftorym kapelónkóm ku polityce, niźli ludzióm ku pamiyntaniu, fajrowaniu Godów, przijńścia naszego Pónbóczka na tyn niynôjgryfniyjszy ze światów. I jô ci kiesjik już napocznół zuchtać bele kaj i naszôłech fajnisty artikel ze (dejcie pozór!) 1860 roku we piyrszym bandzie „Tygodnika Ilustrowanego”, kaj nasz łówczysny wywołany pisôrz i redachtór Wacław Szymanowski (ur. 9 lipca 1821 we Warszawie, zm. 21 grudnia 1886 we Warszawie) łopisôł gryfniście nasze polske betlyjki, szopki bóżonaródzyniówe. Poduk wszyjskich regli betlyjka musiała mieć gysztalt hyjli abo gróty, ale nôjczyńścij przedstawiónô łóna bóła gynał na gysztalt masztolika, takigo żłóbecka… betlyjki. Driny musowo PónJezusek we żłóbecku, blank wele niygo Przenôjświyntszô Paniynka i utropióny Jółzef. A na wiyrchu, pod i nad dachym janiyli ze krzidłami, kierzi śpiywali „Gloria in excelsis Deo”. Ku tymu tyż na zicher Gwiôzda Betlejymskô. A zatym dziepiyro te chudobne pastuszki, ftore klynkajóm przed nowonaródzónym Dzieciónteczkiym i łofiarujóm mu swoji darki; tyn łowiyczka, tyn juzaś maluśko ciga, dalszij, już za tóm betlyjkóm inksze pastuszki i jake wsiowe ludzie. Jedne paśli łówce i inkszô gadzina. We tych tyż betlyjkach za starego piyrwyj bóło wszyjsko. I paniska we karytach, ślachta i miyszczany, pampónie z fórami nafolowanymi drzewym, łobiyli, sianym, inksze juzaś to te, ftore wiydóm wóły, te ftore łorajóm, przedowajóm chlyb, wele juzaś tyż baby przi dojyniu krów. Ale tyż i stare Żydy zajimane przedôwaniym roztomajtych towôrów. Padanô na ta betlyjka łopisôł tyż Jędrzej Kitowicz jesce za czasów Augusta III Sasa. A niyskorzij jesce i Zygmunt Gloger wajôł, iże łówczysnô cywilizacyjô popsowała ta côłko szopka, ta betlyjka, kierô wykludzióła jóm ci ze kościołów miydzy sztudyntów, kierzi prziłoblykali sie cudocznie a zatym na drzewniannyj binie wystôwiali tyjater ze roztomajtymi szpasownymi dziwówiskóma.
Wszandy we Polsce, a nôjbarzij na Ślónsku, kiej ino prziszli Gody, niy bóło kóńca nôjroztomajtszym zabawóm, winszowanióm, gyszynkóm, przeblykaniu sie za żydów, cygónów, berów, cigi, tury, łamżyniu fórt po wsiowych chałupach ze śpiywaniym kolyndów, i to ci ze żywym wolfym, a kiej takigo niy nastykło, to ze synkiym przebleczónym we wilczô skóra. Łod Bożygo Narodzyniô do Trzech Króli fajrowali wieczóry, ftore do terôzka nasz ludek we wieluch łokolicach „świyntymi” mianuje. Bez côłke te wszyjske łodwieczerze śpiywali ludzie kolyndy ło naródzyniu Pónbóczka, ajnfachowe, dufne, szykowne. Łajziyli tyż modzioki ze betlyjkóm, mianowanóm kajniykaj jasełkóm, ze gwiôzdóm i take tam inksze mecyje. I tyż po tel, we wieluch strónach naszego Ślónzeczka, modzioki przebleczóne szykownie za Heroda, jego hetmana, wojôków, za jakô śmiyrtka i dziobła, wystôwiajóm fale ze Pisma Świyntego i śpiywajóm, cheba nôjbarzij wywołanô ze kolyndów „W żłobie leży, ftóż pobiyży” na gryfnô nóta polónyza grywanygo jesce na dwórach polskich królów we XVII wiyku.
Niy poradza sie spomiarkować kiej te pastuszki, te kolyndniki ze tych naszych sztreków sie potraciyli, ale bocza jak sómech wrółz ze kamratami fyrtôł po naszych Pniokach za pastuszka. Starszyjsze kamraty mieli fajniste przebleczyni a my śpikole ino we biôłych koszulajdach udôwali betlyjkowych pastuszków. Wiym, co jesce kajsik przi napoczniyńciu lôt siedymdziesióntych, szło u nôs ujzdrzić pastuszków (tak tych kolyndników mianowali samtyjsze ludzie). Ze ufifranymi spolónym frópym fresami, i pomalowanych na licach jakim możno chabniyntym mamulkóm abo starszyjszym szwesteróm lipynsztiftym.
Te fyrtanie po naszych pniokowych cestach, po tych wszyjskich naszych familokach miało swoje regle. Napoczynało sie lôtanie już we wilijnô nocka. Bół Herod, bóla śmiyrtka, bół dzioboł, byli janiołki ale niy bóło królów (króm Heroda). Dziepiyro po Trzech Królach, na łodwieczerz szóstego stycznia do tyj pastuszkowyj czelodki dokuplowali sie te trzi króle, te ci: Kasper, Melchior i Baltazar. Już tyż ci i za pierónym starego piyrwyj bajstlowali betlyjki ze gadzinóm driny, take ci żywe betlyjki. Terôzki ale juzaś sóm we mółdzie, i corôzki wiyncyj idzie jich ujzdrzić bele kaj (łóńskigo roka bóła tako żywo betlyjka we Watikanie). Trza ale sam spómnieć, iże piyrszo takô, we kieryj sóm żywe ludzie i żywô gadzina zbajstlowôł już we 1223 roku św. Franciszek we miyjscowóści Greccio.
Ło kolyndach i kolyndowaniu pisało nôs mocka móndrych ludzi: Stanisław Tarnowski, ks. Stanisław Jamiołowski, Lucjan Siemieński a jô nôjbarzij miôł rôd Zygmunta Glogera, łod kierego dowiedziôłech sie, iże polske kolyndy sóm tak po prôwdzie śpiywkami religijnymi ale … niy rzykaniym. I niy gôdô sie sam ło tych śpiywkach, ftore majóm charakter barzij świycki a bali i szpasowny, i kierych po kościołach sie niy śpiywało. Nó, cheba, co jakisik łorganista tak dlô szpasu zagrôł cosik takigo, co niy lza bóło grać we kościele we nôjważniyjszym mómyńcie błógosławiyństwa Przenôjświyntszygo Sakramyntu.
Śpiywanie kolyndów, wandrowanie po chałpach pasuszków miało szlus drugigo lutego, we świynto Łofiarowaniô Pańskigo. Miano tego teraźnygo świynta wandluje sie łod takich dwiuch słówecek greckich: Hypa-pante a Heorte ton Kataroin, co łoznaczô świynto trefu i łoczyszczyniô. Łoba te świynta byli festnie zakorzynióne we tradycyji Starego Testamyntu.
Te kolyndowani, te łamżyni po kolyndzie kóńczóło sie, miało swój fajrant za tego pierónym starego piyrwyj (jak pisôł Zygmunt Gloger) zawdy tym, iże znôd sie i miód, i łorzechy, i jabka roztomajte, i miynsa co niy bóńdź, a i do kabzy śleciało pôrã ceskich, i te nasze pastuszki, polske kolyndniki szli dalszij, już ci spómożyni, pojedzóne i fest ci szpasowne.
Zatym wszyjsko sie deczko zwekslowało. Niy nastykło już tych szopkowych, betlyjkowych kómpónistów, niy wieda kaj ci sie łóne podziôli, styknie co rzykna, iże zapochóniyli sie kajsik jak kamyń we woda. Jesce tam ino kajsik po wsiach łobstôli po czyńści dôwne zwyki. Ale napoczło sie tyż bajstlowanie roztomajtych tyjatrów. Po łodśpiywaniu dwiuch-trzech kolyndów tameszne pastuszki, kolyndniki łodgrôwali roztomajte kónsztiki. Jedyn ino łobrôzek łostôł ze dôwnyj przeszłóści, chocia i tak sie deczko zwekslowôł. Piyrwyj chodziół dziôd ze betelzakym, ajnfachowy dziôd, podany na tych, ftorzi kiejsik siôdali przi kościołach. Dziôd tyn miôł zawdy na pozoryńdziu narychtowane roztomajte śpiywki, ftore sie tyż już kajsik potraciyli. A eźli mu fto wciepnół do bojtlika za maluśko, potrzółsôł gracami i brodóm, a napoczynôł juzaś nowô śpiywka aże niy dociepli mu ludzie deczko wiyncyj ceskich.
We dôwnych kolyndach i jasełkach, jak i we wszyjskich tyj zorty śpiywkach ludowych, widne byli dziyje chudobnego wsiowygo życiô. Jak ci to te Jóntki, Bartki, Maćki, Hanyski i Kuby filozofiyrujóm ze sia, i witajóm Dzieciónteczko nowonarodzóne aże miyło bóło posuchać. Szczyre serca, szczyre dusze, ale tyż miarkujóm swoji fyjlery jak na tyn przikłôd jedyn Hanysek, ftory przikludziół sie ku betlyjce i:
„Dobył tak pięknego głosu baraniego,
Aż się Józef stary przestraszył od niego…
… Więc rzecze mu Józef: Nie śpiewaj tak pięknie,
Bo się Dzieciąteczko twego śpiewu zlęknie…”
Ale nic to, Hanysek poradzi śpiywać roztomajte śpiywki, chocia drugda i deczko za góśne, ale kiej ci nóm już tak dobrô nówina sie stała i wszyjske idóm Pónbóczka powitać, tyn póćciwy Hanysek chocia ino jakóm śpiywkóm urôczy Dzieciónteczko. Posuchejcie tyż możno (za naszym wywołanym Zygmuntym Glogerym) słówecek śpiywki ło biydnym wilcysku, kierô musiôł ci pewnikiym jakisik uwziynty ludowy kocynder ukłôdać, a we kôżdym razie bół ci to wróg babów, możno jakisik wieśny Sokrates, ftorymu już baba do imyntu dożarła, a niy nastykło mu ściyrpliwóści i wyrozumiyniô tego greckigo filozofa:
„O i patrzta, tam za górą wilczysko tańcuje!
… A czemuż to tak wesoła ta leśna bestyja?
Widać się nie ożeniła, kiedy tak wywija.”
Nó ale, niy na dugo tyj uciychy i hopsaniô, prziszła kryska na Matyska:
„Wilczysko się ożeniło,
Na dół uszy opuściło.
Au! au! au! au! cóżem ja zrobiło!”
Tóż to bół côłki dramat abo możno i kómedyjô we tych pôruch sztrofkach. Niy strachej sie wilcysko, Dziecióntko sie nóm narodzióło!
Pierónym sie tropiymy, co bele kaj, na roztomajtych szpilplacach, abo tam we Warszawie, nałónczôs Świynta Niypodlygłóści, lecy jake łochyntole i chachary sie pieróm. To już ale tyż bóło, i za pierónym starego piyrwyj, bali i przi tym wicnym pastuszkowym, betlyjkowym kolyndowaniu. Jak pisôł tyn Zygmunt Gloger: „A to juzaś pampónie wstôwajóm i napoczynajóm sie wadzić, zarôzki tyż i lachyty i gorści bydóm chnet w robocie, ajnfachowô polskô nôtura, iże procno zgódzić sie na jedne, choby i we nôjbarzij łodświyntnyj kwilce. A kiej sie już poprali, tak tyż zarôzki sie godzóm, bo to przecamć dobre i poćciwe serca. Beztóż tyż zarôzki sie dôwajóm dzióbka, ślimtajóm, i przeprôszajóm sie wzajym. I zatym bydzie juzaś srogô szlamera i lusztik.”
„Zabiół Hanys wieprzka, a my ło tym wiymy;
Nie pójdymy nikaj, wusztliki zjymy.
Wusztliki na różnie, śpiywómy pobóżnie:
Hej kolęda, kolęda!”
Bydóm tóż tyż ćkali tyn dar Boży, ale i śpiywki pobóżne bydóm ku tymu śpiywać. Bo to przecamć niy kónsztik naćkać sie, trza tyż za te dobro i Pónbóczkowi podziynkówać. Ale, co tam ludzie. Ludzióm sie niy trza dziwować, bo majóm swój filip, ale samtukej i bydlynta czujóm jakiesik sroge szczyńści dlô sia, ło czym idzie posuchać we śpiywce ło cidze:
„Tańcujże, cigo, tańcuj, niybogo,
A dô ci panoczek półtory złotygo,
A dô ci panoczek czerwióny złoty,
I bydziesz miała, cigo, na bóty!”
Nó, i musiôł być we takij betlyjce Heród. Cosik mu mozno niyhersko na sercu, trufo swoja biyda, płaczki mu możno sie we ślypiach pokazujóm ale słyszy śpiywka:
„Dziś dziyń, Herodzie, dziś dziyń bogôczu,
Dziś dziyń wieseli, ale nie płaczu.
Jak słońce świyci we strzybnym kole,
Tak ty porachuj swoji zorgi i bóle.”
Nó, i coby tak bóło do łostatka po starymu, trza jesce bóło, coby wylôz dziôd szpiterlok.
„Stary dziôd ci brodóm mele,
Bo mu zimno przi kościele,
Cobyście państwo dobrzi byli,
I we kościele piec postawiyli.”
Nó ale, przecamć jô sam już niy rółz tuplikowôł, iże terôzki u nôs nastała ta mółda na wszyjsko, co hamerikóńske (nó, jesce ynglicke). Kaj sie cowiek już łod kielanostuch lôt niy ruszy, idzie usłyszeć naobkołó, a łosobliwie we tych wszyjskich zuper-, i hipermarketach, ino te łoszkliwe:
„Jingle bells, Jingle bells,
jingle all the way.
Oh, what fun it is to ride,
in a one horse open sleigh.”
abo kajniykaj jesce:
“Merry christmas everyone
Snow is fallin, all around me
Children playing, having fun
It’s the season, love and understanding
Merry christmas everyone.”
Ale, tak prôwdóm, czym byliby Gody bez śniega? I czym, i to niy ino u nôs, bółaby zima bez śpiywki ze 1945r „Let It Snow”, kierô śpiywôł sztramski szałaszpiler Dean Martin. Zasik pastórałka, kieryj podarziło sie podbić serca chnet wszyjskich, modych i tych zwiykówanych, we wszyjskich chnet dziydzinach, we wszyjskich krajach ło blank roztomajtych tradycyjach skómpóniyrówanô bez George’a Michaela (śpiywanô ze muzykóm Wham) –„Last Christmas”. Do takich tyż ci niy blank zaboczónych i nôjbarzij tyż zyntimyntalnych pastórałków przinôleżi „All I Want For Christmas Is You”, kierô śpiywała Mariah Carey.
Nó, i to by możno stykło tego na dzisiôj ło tych kolyndach ale musza jesce sam dociepnóńć, co u nôs łod półowy listopada wszandy szło, i idzie usłyszeć ino ynglicke kolyndy. Niy kca być łoszkliwy ale niyftorym sie zdô, co samtukej na Ślónsku kôżdy, mody i zwiykówany, poradzi suchać, i śpiywać ino … ynglicke kolyndy, prôwda?
Nasze betlyjki, godne betlyjki…
Wiycie, corôzki barzij tracóm sie te nasze szykowniste, gryfne ślónske zwyki, bo sztyjc i jednym ciyngiym przilazujóm ci ku nóm jakesik iptowate, i blank niy nasze zwyki hamerikóńske. Idzie mi ło to, co barzij sie fajruje Halloween miasto naszych Zaduszków, Mikołôj, i to jesce we babskim prziłobleczyniu fyrtô ci u nôs już łod drugigo listopada aże do poły lutego, a gysznki pod jedla niy przismycy nasze Dziecióntko ino tyn łoszkliwu hamerikóński przeblykaniec. Jes terôzki przileżitóść, coby połozprawiać ło tych naszych godnych betlyjkach, ftore ino jesce po kościołach łostali, i płużóm barzij niyftorym kapelónkóm ku polityce, niźli ludzióm ku pamiyntaniu, fajrowaniu Godów, przijńścia naszego Pónbóczka na tyn niynôjgryfniyjszy ze światów. I jô ci kiesjik już napocznół zuchtać bele kaj i naszôłech fajnisty artikel ze (dejcie pozór!) 1860 roku we piyrszym bandzie „Tygodnika Ilustrowanego”, kaj nasz łówczysny wywołany pisôrz i redachtór Wacław Szymanowski (ur. 9 lipca 1821 we Warszawie, zm. 21 grudnia 1886 we Warszawie) łopisôł gryfniście nasze polske betlyjki, szopki bóżonaródzyniówe. Poduk wszyjskich regli betlyjka musiała mieć gysztalt hyjli abo gróty, ale nôjczyńścij przedstawiónô łóna bóła gynał na gysztalt masztolika, takigo żłóbecka… betlyjki. Driny musowo PónJezusek we żłóbecku, blank wele niygo Przenôjświyntszô Paniynka i utropióny Jółzef. A na wiyrchu, pod i nad dachym janiyli ze krzidłami, kierzi śpiywali „Gloria in excelsis Deo”. Ku tymu tyż na zicher Gwiôzda Betlejymskô. A zatym dziepiyro te chudobne pastuszki, ftore klynkajóm przed nowonaródzónym Dzieciónteczkiym i łofiarujóm mu swoji darki; tyn łowiyczka, tyn juzaś maluśko ciga, dalszij, już za tóm betlyjkóm inksze pastuszki i jake wsiowe ludzie. Jedne paśli łówce i inkszô gadzina. We tych tyż betlyjkach za starego piyrwyj bóło wszyjsko. I paniska we karytach, ślachta i miyszczany, pampónie z fórami nafolowanymi drzewym, łobiyli, sianym, inksze juzaś to te, ftore wiydóm wóły, te ftore łorajóm, przedowajóm chlyb, wele juzaś tyż baby przi dojyniu krów. Ale tyż i stare Żydy zajimane przedôwaniym roztomajtych towôrów. Padanô na ta betlyjka łopisôł tyż Jędrzej Kitowicz jesce za czasów Augusta III Sasa. A niyskorzij jesce i Zygmunt Gloger wajôł, iże łówczysnô cywilizacyjô popsowała ta côłko szopka, ta betlyjka, kierô wykludzióła jóm ci ze kościołów miydzy sztudyntów, kierzi prziłoblykali sie cudocznie a zatym na drzewniannyj binie wystôwiali tyjater ze roztomajtymi szpasownymi dziwówiskóma.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn ron_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn epo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ltg_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn szl_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn