Krześćijaństwo
Chřeśćijaństwo (gr. Xpισtιavισuóς , uać. Christianitas) – religijo můnotejistyčno i familijo zwjůnzkůw wyznańowych, kere guošům naučańy uo mesyjůństwje i synostwje božym Jezusa Chrystusa, jygo mynčyńskij i uodkupjyńčej śmjyrći a zmartwychwstańu. Śwjyntům kśygům chřeśćijan je Biblijo. Nojwjynkšo religja na śwjeće pod wzglyndym ličby wyznawcůw (kole 1/3 ludnośći śwjata), bjorůnc pod uwaga wšyjstke uodůmy wchodzůnce we jej skuad. Zgodńy s Dźejůma Apostolskymi (11,26) "W Antjochje po roz pjyršy zmjanowano učńůw chřeśćijanůma" (gr. Xpισtιavός).
Pjerwotńy symbolym chřeśćijaństwa bůua ryba, zaś we III w. stou śe ńim křiž. Nawjůnzano we tyn sposůb do dwůch pjyršych liter greckych suowa Christos (chi i ro), a nastympńy tyž do ukřižowańa Jezusa Chrystusa. Wprowadzyńy křiža greckigo do chřeśćijaństwa připisuje śe mńichowi ygipskymu Pachůmjušowi (rok 322 n.e.).
Dokuadne uokreślyńy grańic tej religije je kwestjům spornům. Ńy wšyscy zaličajům do wyznań chřeśćijańskych (guůwńy s kulitego, co ńy uznojům istńyńo Bůga we Trůjcy Śwjyntej) Śwjadkůw Jehowy, mormůnůw, arjan a ńykerych nowych ruchůw religijnych, nawet kej te wyznańo uwažajům śe za chřeśćijańske.
Treść
Podstawy wjary[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Chřeśćijaństwo je objawjůnům religijům můnotejistyčnům: zakuodo wjara we jydynygo Bůga, kery je Stwůrcům śwjata. Wjynkšość chřeśćijan wyznoje dugmat tryńitarny (wjynkšość uznoje wjara we uůw dugmat za warůnek kůńyčny, by můc śe nazywać chřeśćijańinym), kery gośi, aže Bůg istńije we třech uosobach (hipostazach), čyli, aže Bůg je Trůjjydyny. Uoznača to, aže Bůg, co do natury je Jedyn, choć we třech Uosobach: kej Bůg Uojćec, Syn Božy (Jezus) i Duch Śwjynty. Koždo s uosůb Božych mo ta samo, jydno bosko natura i pozostaje we wzajymnej relacyji uosobowyj na zasadźe pochodzyń: Bůg Uojćec stanowi zasada pochodzyńo do Syna, a cuzamyn s ńim (wspůlńy – uac. filjoque – we tradycyji zachodńij, bez Syna – uać. per filium – we tradycyji wschodńij) do Ducha Śwjyntygo.
Bůg s miuośći do půgrůnžůnej we gřechu ludzkośći posuou swygo Jednorodzůnygo Syna kery "stou śe čuowjekym" i dokůnou dźeua zbawjyńo śwjata. Chřeśćijańy wjeřům, aže přijmujůnc uofjara Jezusa uzyskujům zbawjyńy i žyće wječne. W časach uostatečnych nastůmpi "zmartwychwstańy ćou" a Sůnd Uostatečny na kerym nastůmpi tajlůng na zbawjůnych i potympjůnych.
Chřeśćijańy ńykerych wyznań (m.in. katoliki i prawosuawńi) uoddajům tyž čeść Marii - matce Jezusa, śwjyntym i ańouům, kere to kulty rozpowšychńiuy śe uod IV stolećo.
Podstawowym přikazańym etyčnym chřeśćijan krům přikazań Dekalůgu je přikazańy miuośći Bůga a bliźńich (nawet ńypřoćeli).
Klasyfikacyjo wyznań i Kośćouůw chřeśćijańskych[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Chřeśćijańy wjeřům we jydyn Kośćůu powšychny ustanowjůny bez Jezusa, kej wspůlnota ludźi wjeřůncych i důnžůncych do zbawjyńo. Tajla s ńich uwaža, aže uowym Kośćouem je zgrůmadzyńy do kerygo noležům (chřeśćijańy ekskluzywńi), a inkša tajla – aže Kośćouem tym je ńywidźalno wspůlnota ludźi pouůnčůnych wspůlnům wjarům, noležůncych do růžnych wyznań (chřeśćijańy inkluzywńi). Pjyrše podejśće skuańo do uodmawjańo inkšym wyznańům prawa do nazywańo śe chřeśćijańskymi a prozelityzmu – nawracańo inkšowjercůw. Drůge skuańo do ekůmyńizmu a dostřygańo we inkšych wyznańach inspirujůncych wartośći. Bo we ramach chřeśćijaństwa fůnkcjůnuje wjela wyznań (dynůminacyji) te wewnyntřne tajlůngy můgům być bez wjernych traktowane kej nojwjynkša rano wspůučesnygo chřeśćijaństwa, nale tyž kej bůgactwo i wartość.
Klasyčny tajlůng dźeli chřeśćijaństwo na tři guůwne uodamy:
- katolicyzm i starokatolicyzm – uobejmujůncy přede wšyjstkym Kośćoů katolicki a inkše wyznańo katolicke, we tym marjawityzm i wyznańo starokatolicke, do kupy přez milijord wjernych,
- prawosuawje – do kerej zaličůmy prawosuawje (waśćiwe) a kośćouy wschodńy, cuzamyn přez 300 mln wjernych
- protestantyzm i anglikańizm – grupa wjelu růžnorodnych wyznań uobejmujůnca m. in. luterańizm, kalwińizm, metodyzm, prezbiterjańizm, baptyzm, ůńitarjańizm a pyntekostalizm, a tyž Anglikańizm i wyznańo episkopalne. Nojstarše s ńich wywodzům śe s XVI-wječnej Reformacyji.
Inkše wspůlnoty wywodzůnce śe s chřeśćijaństwa[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Na śwjeće istńije tyž wjela wyznań uznojůncych śe za chřeśćijańske, nale ńy uznawanych bez inkše wspůlnoty za chřeśćijańske. Přikuadym može być antropozofja Rudolfa Steinera, přijmujůnca reinkarnacyjo. S kolei we Stanach Zjydnočůnych powstou Kośćůu Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, kerygo wyznawcy nazywańi sům mormůnami, gdyž uobok Bibliji uznojům ješče Kśynga Mormůna, kerům řekůmo spisali žydźi, keři wywyndrowali s Jerozolymy do Ameryki we VI stolećo před Chrystusym.
Ličebność chřeśćijan[edytuj | sprowjej zdrzůdło]
Wyznańo chřeśćijańske twořům jydno s nojwjynkšych religii, ščygůlńy ličnům we Ojropje a na terynach skolůńizowanych bez Ojropejčykůw – we Americe i Australiji.
Bardzo trudno je šacować dokuadna ličebność wyznawcůw, bo wjela s tych wyznań, we ščygůlnośći katolicyzm, praktykuje chřest ńymowlůnt i uwaža koždygo uochřčůnygo za swojygo wyznawcy, nawet ježeli zostou uůn čuůnkym inkšygo Kośćoua eli nawet religii. Jedynym sposobym na uopuščyńy Kośćoua za žyća je apostazyjo.
Šacůnkowo uobličo śe, aže chřeśćijaństwo wyznoje přez 33% ludnośći śwjata (ůngyfer 2,1 miljarda), we tym:
- ůngyfer 1,1 milijorda to katoliki
- 590 miljůnůw – protestańći
- přez 310 miljůnůw – prawosuawńi,
- 77 miljůnůw – anglikańy,
- ůngyfer 1,5 miljůna – Žydźi mesyjůńistyčńi
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn