Alojs Andricki
Alojs Andricki (němsce Alois Andricki, tež Aloys Andritzki; * 2. julija 1914 w Radworju; † 3. februara 1943 w koncentraciskim lěhwje Dachau) bě serbski katolski duchowny a martrar Mišnjanskeho biskopstwa. Wón běše wurazny přećiwnik nacionalsocializma a zamorduje so w Dachauskim koncentraciskim lěhwje. Andricki bu 2011 jako prěni Serb zbóžnoprajeny. Jeho wopomnjenski dźeń je 3. februar.
Wobsah
Žiwjenje[wobdźěłać]
Pochad a studijne lěta[wobdźěłać]
Alojs Andricki, syn wučerja Jana Andrickeho a Madleny (rodź. Cyžec) a bratrowc Mikławša Andrickeho, narodźi so 1914 jako štwórte ze šěsć dźěći w Radworju. Třo bratřa (Jan, Gerat a Alfons) studowachu tohorunja teologiju. Najmłódši bratr Alfons, kotryž přisłušeše jezuitskemu rjadej, padny jako wojak w druhej swětowej wójnje.
Andricki wopytowaše 1921 ludowu šulu w Radworju, hdźež běše jeho nan šulski nawoda. Po štyrjoch lětach změni wón na Budysku Katolsku wyšu a natwarjacu šulu, hdźež maturu z wuznamjenjenjom złoži. Wot 1934 do 1937 studowaše na filozofisko-teologismkej akademiji w Paderbornje a zastupi po tym do měšniskeho seminara w Smochćicach. Dnja 30. julija 1939 wuswjeći biskop Petrus Legge Alojsa Andrickeho w Tachantskej cyrkwi w Budyšinje na měšnika. Swoju primicu woswjeći wón 6. awgusta 1939 w domjacej wosadźe w Radworju.
Jako šuler běše Andricki sobustaw a mjez 1931 do 1933 starši gymnazialneho towarstwa Włada. W Radworju wutwori so 1933, po tym zo sportowe zjednoćenstwo Sokoł swoju dźěławosć zastaji „Radworska katolska hólčina“. Mjez 1933 a 1934 běše Alojs Andricki prěni nawoda hólčiny, kotraž měješe młodostnych nabožnje a narodnostnje kubłać a sportowsce hromadźe zwjesć. Za čas swojeho studija wuzwoli so wón 1936 na redaktora a staršeho serbskeho studentskeho časopisa Serbski student.
Kapłanstwo w Drježdźanach[wobdźěłać]
W lěće 1939 nastupi Andricki kapłanstwo při Drježdźanskej Dwórskej cyrkwi, hdźež wukonješe předewšěm nadawki dušepastyrja za młodostnych, prefekta Drježdźanskich kapałnikow a prezesa Drježdźanskeje Kolpingoweje swójby. Swojeje sprawnosće, wotpokazowaceho wustupowanja napřećo nacionalsocialistiskej ideologiji w zjawnosći a serbskeho pochada dla, běše dušepastyr Andricki NSDAP a statnym organam njepřijomny. Andricki a dalši kapłanojo předstaja z Drježdźanskej młodźinu 5. januara 1941 Oberufersku hru wo Jězusowym narodźe („Oberuferer Weihnachtsspiele“) w Drježdźanskej Dwórskej cyrkwi. Při dalšim předstajenju 12. januara 1941 w Pěrnom kontroluje gestapo hru, na čož sćěhowachu wótre rozestajenja.
Zajeće[wobdźěłać]
Alojs Andricki dyrbješe so spočatnje z přesłyšowanjemi zatrašić, zaja pak so 21. januara 1941 wot gestapo. Po dalšich přesłyšowanjach dowjedźechu jeho 7. februara 1941 do přepytowanskeje jatby do Drježdźanskeho přepytowanskeho jastwa na George-Bährowej dróze. Před Drježdźanskim wosebitym sudnistwom bu 15. julija 1941 dla „zachribjetnych nadpadow stata a strony“ (t. mj. „Zakoń wo zachribjetnosći“) wobskorženy a k šěsć měsacam kłódy zasudźeny. Dokelž so jemu přepytowanska jatba přiliči, měješe so Andricki hižo w awgusće 1941 do swobody pušćić, přewjeze so pak so 27. awgusta hnydom zaso do škitneje jatby. Andricki so wobstajnje spjećowaše z nacionalsocialistami hromadźe dźěłać a bu 2. oktobra 1941 z Drježdźan do Dachauskeho koncentraciskeho lěhwa transportowany. Tam bě z druhimi duchownymi w „farskim bloku“ zaměstnjeny. Nawod lěhwa připokaza jemu čisło jateho 27829.
Wotpowědnje swojemu měšnistwu prócuje so kapłan Andricki, najebać njepřihódnych wuměnjenjow za čas přebywanja w lěhwje, wo wědomje křesćanske zmyslenje a žiwjenje. Hromadźe z druhimi duchownymi studowaše prawidłownje Swjate pismo a wutwori z nimi liturgiski kruh. Andricki přizamknje so skupinje měšnikow Schönstattskeho duchowneho hibanja a zezna załožerja hibanja Josefa Kentenicha, kotryž so 13. měrca 1942 do Dachauskeho farskeho bloka zapokaza.[1] W decembru 1942 wudyri hubjenych hygieniskich wuměnjenjow dla tyfus pola njedozežiwjenych w lěhwje. Krótko po hodźoch lěta 1942 schori tež Alojs Andricki, přizjewi so pak hakle 19. januara w rewěrje chorych. W tutym času ležeše hromadźe z Hermannom Scheipersom w barace za chorych na brjušny tyfus. Próstwu wo spožčenju swjateho woprawjenja na smjerć choremu Andrickemu wotpokaza hladar jatych a jeho na to z injekciju zajědojći. Andricki zahiny w starobje 29 lět.
Popjelnicu morjeneho měšnika, kotruž Dachauske zarjadnistwo swójbje připósłała, pochowachu 15. apryla 1943 w Drježdźanach na Starym katolskim kěrchowje při Bjedrichowej dróze. Dnja 5. februara 2011 přenjesechu popjelnicu w přitomnosći tysacych wěriwych w swjedźenskim procesionje do Drježdźanskeje katedraly.
Kanonizacija[wobdźěłać]
Zbóžnoprajenje Alojsa Andrickeho zahaji biskop Joachim Reinelt z informatiwnym procesom 2. julija 1998 na putniskej Božej mši w Róžeńće. Po tym zo so proces na płoninje biskopstwa 2001 zakónči, přepoda vatikanski postulator jurist Andrea Ambrosi 6. meje 2003 w Drježdźanach biskopej poziciju wo martrarstwje, „Positio super martyrium“. Dnja 10. decembra 2010 zdźěli kongregacija za zbóžno- a swjatoprjenje w Romje, zo je proces zbóžnoprajenja wotzamknjeny. Hižo 5. februara 2011 běchu so w swjedźenskim procesionje smjertne powostanki duchownych Alojsa Andrickeho, Bernharda Wenscha a Aloysa Scholzy wot Stareho katolskeho kěrchowa do Katedrale swjateje Trojicy (katolska Dwórska cyrkej) přenjesli, hdźež so popjelnicy na martrarskim wołtarju namakaja. Swjatkownu póndźelu 13. junija 2011 bu Alojs Andricki w pontifikalnej Božej mši, kotrejž slěduja wjace hač 2000 wěriwych, před katedralu zbóžnoprajeny.[2] Z tym je Andricki prěni zbóžny Serb a zdobom prěni zbóžny rodźeny Saksa.
Spomnjenja a počesćowanja[wobdźěłać]
Wopomnišća[wobdźěłać]
Na prěnjej Schadźowance po druhej swětowej wójnje, kotraž wotmě so jutry 1946 w Radworju, počesćichu serbscy studenća swojeho něhdyšeho staršeho z wopomnjenskej taflu při cyrkwi. Při Kukowskim hrodźišću připrawichu 1984 serbscy młodostni křiž, kotrehož napismo złoži so na primicny wobraz Alojsa Andrickeho. Wot tutoho časa je hrodźišćo zdobom zetkanišćo katolskeje młodźiny. W samsnym lěće připrawi so tež při ródnym domje Andrickeho w Radworju koporowy relief grafikarja Wernera Juzy jako wopomnjenska tafla. W zwisku z přihotowanjemi jeničkeho zjězda katolikow w NDR, so w februaru 1987 w Drježdźanach dróha po Andrickim pomjenowa,[3] ale tež w Budyšinje a Radworju stej dróze po nim pomjenowanej. W Drježdźanskej Katedrali swjateje Trojicy a wot lěta 1993 tež w Dachauskim muzeju stej tafli k wopominanju Alojsa Andrickeho připrawjenej.
Radworska katolska pěstowarnja nosy mjeno „Dom Alojsa Andrickeho“ a w delnjošleskim Rząsiny je zakładna šula wot lěta 2005 po Alojsu Andrickim pomjenowana. K wopominanju Alojsa Andrickeho dari Radworska farska wosada zwón, kotryž so 4. februara 1990 wuswjeći a jako šesty zwón na cyrkwinej wěži připrawi. Dokelž měješe wona brach w materialu, so wona zwonkownje identisce znowa złije. W Radworčanskej kapałce, hdźež namaka so tež Njeswačanska madona, je wot lěta 2010 wokno z jeho podobiznu. Při wołtarju je popjeł třoch martrarjow Alojsa Andrickeho, Bernharda Wenscha a Aloysa Scholzy zaměstnjeny, kotryž so ze Stareho katolskeho kěrchowa w Drježdźanach wuwza. Lipšćanska Katolska studentska wosada woli 2013 Alojsa Andrickeho jako patrona za nowu kapałku na tamnišej Harkortowej dróze.
Wopomnjenski dźeń[wobdźěłać]
Zhromadnje z towarstwom „Münchner-Platz-Komitee e. V.“ wěnowaše Drježdźanska załožba „Stiftung Sächsische Gedenkstätten zur Erinnerung an die Opfer politischer Gewaltherrschaft“ wopomnjenski dźeń Spomnjenja woporow nacionalsocializma 27. januara 1998 Alojsej Andrickemu a čěskej žurnalistce Milenje Jesenskej.
W zwisku ze zbóžnoprajenjom postaja so 3. februar jako katolski wopomnjenski dźeń Alojsa Andrickeho.
Recepcija[wobdźěłać]
W lěće 1967 wuda Marja Kubašec literarnu biografiju Alojs Andricki, w kotrejž bój wojowarja, martrarja přećiwo fašizmej a wo dostojny přichod čłowjeka skicuje.[4] Kniha wuńdźe 1979 a 1999 w Ludowym nakładnistwje Domowina znowa.
We wuměłskej wideowej instalaciji Andricki. Wuznaće rozestaji so Sonja Toepfer na eksperimentelne wašnje ze žiwjenjom Alojsa Andrickeho. Prapředstajenje filma, kotryž so w nadawku biskopstwa Drježdźany-Mišno zdźěła běše 18. januara 2011 w Drježdźanach.
Składnostnje stotych posmjertnych narodninow Alojsa Andrickeho předstajitaj Budyske Němsko-Serbske ludowe dźiwadło a Serbski ludowy ansambl 12. apryla 2014 prapremjeru serbskeje hudźbneje dramy Chodźić po rukomaj Jěwy-Marje Čornakec a Ulricha Pogody.[5]
Literatura[wobdźěłać]
- Marja Kubašec: Alojs Andricki. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1999.
- Hermann Scheipers: Gratwanderungen. Priester unter zwei Diktaturen. St. Benno-Verlag, Lipsk 1997, ISBN 3-7462-1221-9.
- Joachim Reinelt: Ein Lichtzeichen für unsere Zeit. W: Kirchliches Amtsblatt für das Bistum Dresden-Meißen. Lětnik 8 (1998), zešiwk 14, str. 188–192.
- Siegfried Seifert: Kaplan Alois Andritzki. W: Helmut Moll (wud.): Zeugen für Christus. Das deutsche Martyrologium des 20. Jahrhunderts. 1. zwjazk, Schöningh, Paderborn 2001, str. 154-156.
- Marcus Knaup: Zeuge für Christus: Alois Andritzki (1914–1943). W: Theologie und Glaube. Zwjazk 4, 2010, str. 493–498.
- Alojs Andritzki, Benno Schäffel (wud.): Alojs Andritzki. Ein Lebensbild. St. Benno-Verlag, Lipsk 2011, ISBN 3-7462-3063-2.
- Šćěpan Delan, Benno Schäffel (wud.): Alojs Andricki. Wobraz žiwjenja. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2011, ISBN 978-3-7420-2206-6.
Wotkazy[wobdźěłać]
- Alojs Andricki – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki
- Biografija: Alojs Andricki – Alois Andritzki
- Wjacerěčna webstrona wo žiwjenju a procesu zbóžnoprajenja Andrickeho
- Alojs Andricki w Ekumeniskim leksikonje swjatych
- Widejowa instalacija k zahajenju zbóžnoprajenja (Sonja Toepfer)
Žórła[wobdźěłać]
- Marja Kubašec: Andricki, Alojs. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, s. 28sl.
- ↑ Der Märtyrer, der auf den Händen ging. W: Schönstatt-Nachrichten. Schönstatt, 21. apryla 2011. (online, wotwołana 15. apryla 2014) (něm.)
- ↑ Prozession zu Ehren von Alojs Andritzki. W: Lausitzer Rundschau. Wojerecy, 01. měrca 2012. (online, wotwołana 22. apryla 2014) (něm.)
- ↑ Dietrich Scholze: Stätten und Stationen religiösen Wirkens: Studien zur Kirchengeschichte der zweisprachigen Oberlausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2009, str. 327. ISBN 978-3-7420-2136-6 (books.google.de) (něm.)
- ↑ Lucija Hajnec: Rozestajenje z wójnu a fašizmom. Nazhonjenja luda we wosudźe jednotliwca. Marja Kubašec. W: Měrćin Völkel (red.): Spisy Serbskeho instituta 5 – Přinoški k stawiznam serbskeho pismowstwa lět 1945–1990. Ludowe nakładnistwo Domowina. Budyšin 1994. str. 56sl. (hsb.)
- ↑ Chodźić po rukomaj na webstronje Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła. (online, wotwołana 15. apryla 2014) (hsb.)
plt_Latn szl_Latn slk_Latn hrv_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn slk_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn slv_Latn hrv_Latn mos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn deu_Latn pol_Latn bos_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn oci_Latn pol_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn fao_Latn pol_Latn slk_Latn ltg_Latn plt_Latn hrv_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn hrv_Latn slk_Latn