„Tajke bohatstwo“ přinygny mi sympatiski wopytowar, kiž bě tu jako turist ze swojim dorosćenym synom. „Wona je ta najpisańša, kotruž sym dotal widźała a jara rjana ...“, praji přećelka při wobjedźe. Běchmoj słowaksku wustajeńcu „party w 21. lětstotku“ w Serbskim muzeju w Budyšinje wopytałoj.
Wustajeńca je produkt wjacelětneho slědźenja skupiny słowakskich ludowědnicow a ludowědnikow wokoło Kataríny Saboveje wo swjedźenskich drastach a wosebje wo nahłownej pyše – partach – młodych holcow a žonow po cyłym kraju. „Wona je znamjo dorostowaceje holcy“. W někotrych kónčinach mjenowachu ju vjenec, druhdźe pautlik abo stuški. „Za kóždym kopcom namakachmy druhu drastu“, praji ludospytnica, pokazujo na mnohotnosć pozabytych a pozhubjenych fragmentow ludoweje kultury.
W tutej kolumnje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezynarodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
W pólšćinje so kolonialny poćah ke krajam resp. kónčinam, kotrež běchu něhdy wotwisne wot Pólskeje, w prepozicijach wotbłyšćuje. Prajimy často, zo so na jednym boku „do Francoskeje“, na tamnym pak „na Ukrainu“ abo „na Běłorusku“ podamy. Samsne płaći za tamnu formulaciju: Prajiš, zo sy „w Francoskej“, ale „na Ukrainje“.
W minjenych lětach je so diskusija wo wužiwanju tutych kolonialnych formow wuwiwała, wona pak bu haćena přez linguistow, kotřiž mějachu to za zmylk, w zwisku z Ukrainu prajić „do“ abo „w“.
Kónc januara je w Ludowym nakładnistwje Domowina wušoł třeći zwjazk rjadu wubranych spisow Kita Lorenca (1938– 2017). Hižo teksty prěnjeho a druheho zwjazka skića wobšěrny dohlad do jeho literarneho tworjenja a skutkowanja. W třećim přidružeja so zdźěla njewozjewjene literarnokritiske studije, kotrež bě wón wot 1960tych lět hač do spočatka 21. lětstotka spisał. Wone zapřijeja po formje wědomostne nastawki a přednoški, recensije, posudki, zawody, dosłowa a medaljonki. Wjetšina tekstow je w serbskej rěči. W kónčnym dźělu k žórłam a přispomnjenjam su krótke němskorěčne anotacije k serbskim tekstam podate.
Wudawaćelej Franc Šěn a Christian Prunitsch staj hoberske dźěło zestajenja a wobdźěłanja zdokonjałoj a čitarstwu přewšo zajimawy wuběr literarnokritiskich studijow spřistupniłoj. Mandźelska Kita Lorenca je jeju při tym podpěrała a wudaće zmóžniła. Juliane Rehnolt je teksty za ćišć sobu spřihotowała, lektorat měješe Pětr Thiemann.
Steju hakle połdra lěta na čole najstaršeho serbskeho towarstwa, ale zwjazana sym z Maćicu Serbskej mjeztym hižo 29 lět.
Moja kolebka steješe w Delnjej Łužicy, tuž sym puć k Maćicy přez Maśicu Serbsku namakała: Po załoženju delnjoserbskeho wotdźěla 1993 wutworichu při Maćicy samostatnu Delnjoserbsku rěčnu komisiju. Jako doktorandka za serbsku rěčewědu při Serbskim instituće běch čłonka teje komisije – pozdźišo tež w Budyskej sekciji „serbska rěč“, kotruž někotre lěta nawjedowach. W Maćičnym předsydstwje dźěłam wot 2008 a smědźach w tym času dweju předsydow bjezposrědnje dožiwić a jeju podpěrać. W septembrje 2020 wuzwoli mje hłowna zhromadźizna na předsydku.
Lětsa 175 lět po załoženju Maćicy Serbskeje a 32 lět po znowazałoženju mam tu jako 16. předsyda na štyri lět skrótka někotre słowa, mysle podać.
Ze zastupom 11. oktobra 1990 do Maćicy Serbskeje w Budyšinje sym w njej nowu domiznu namakał. 1991 sym jeje stawiznisku sekciju sobu wutworił, wot 1995 do 2002 běch jeje předsyda. Tak słušam k Maćicarjam prěnjeje hodźiny po towaršnostnym přewróće. W prěnich lětach mějachmy na našich jednaće stawizniskich kolokwijach přeco něhdźe sto wopytowarjow. Rezonanca nas překwapješe: W Hornjej a Delnjej Łužicy, ale tež ze stron wukrajnych hosći z Pólskeje, Čěskeje a samo Ukrainy wobsteješe wulki zajim, so ze wšelakimi historiskimi prašenjemi w Serbach rozestajeć.
W lěće 2007 zemrě dr. Měrćin Völkel, kotryž bě Maćicu Serbsku dlěje hač 16 lět nawjedował. Hišće dźensa myslu z hłubokim wobžarowanjom na to, zo so jemu na smjertnym wječoru Myto Ćišinkeho, kotrež bě jemu kaž žanomu druhemu přistało, zapowě. Hižo dlěši čas bě wo to prosył, zo smě jako předsyda wotstupić, tola na naležne próstwy předsydstwa zastojnstwo hač do kónca wukonješe. Na tutym městnje mamy na njeho z dźakownosću spominać.
Interaktiwna pućowanska wustajeńca informuje na moderne wašnje wo štyrjoch w Němskej připóznatych awtochtonych ludowych mjeńšinach kaž tež wo delnjoněmčinu rěčacych. Wosebita přehladka, kiž nasta jako zhromadny projekt mjeńšinoweje rady a zwjazkoweje rady för Nedderdüütsch, wuzběhnje bohatosć a wjelestronskosć danskeje mjeńšiny, němskich Sintow a Romow, serbskeho ludu, friziskeje narodneje skupiny a rěčnikow delnjoněmčiny resp. platt. Nastanje tuž zaćišć, kaž to tež serbska wuměłča Maja Nagelowa we wideju sformuluje, zo je pomjenowanje „mjeńšina“ za politiske prašenja wažne, ale zdawna njereflektuje wobohaćacy kulturelny a rěčny aspekt ludowych a rěčnych skupin w Němskej kaž tež wjeselo a hordosć, kotrejž k tomu słušatej. Prašenje „Što rěka tu mjeńšina?“ móhło so tež jako sebjewědomy statement wuprajić a z wuwołakom za prašakom wudospołnić.
W tutej kolumnje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezynarodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Wjacore miliony ćěkancow su w minjenym času přez mjezy ćeknyli a to dale činja. Kónc februara jewjachu so wulkotne rozprawy wo wutrobnym witanju a podpěrje, kotrejž su ukrainscy ćěkancy w susodnych krajach dóstali. Hranicy, kotrež běchu hakle dny do toho kruće zamknjene a zesylnjene z wodumjetakami, su daloko wočinili tym, kotřiž před smjertnymi kanonami a artileriju z wuchoda twochnychu. Ani Ukrainjenjo ani jich psyki a nukle njetrjebachu wupokaz, zo móhli mjezynarodne mjezy do zapada legalnje překročić.
Młodźinski roman „Bjez čriji“ podawa wotmołwu
Njedawno je w Ludowym nakładnistwje Domowina nowa serbskorěčna dźěćaca/ młodźinska kniha wušła. Dźakowano přełožkej „Bjez čriji“ Jany Štillerovej a Pětra Šołty je roman „www.bez-bot.cz“ čěskeje spisowaćelki Ivony Březinoveje nětko tež serbskim młodym čitarjam přistupny.
Roman wopřija 146 stronow a je do 13 kapitlow rozdźěleny. Kniha doporuči so čitarjam wot 13 lět. Tekst je w formje ja-powědarja a w přitomnosći napisany. Tak dowoli Ben, rjek jednanja, čitarjej tež dohlad do swojeje psychi, tak zo móžeš poměrnje derje sobu začuwać. Je prašenje, kak młody, strowy a sportiwny čłowjek po njezbožu ze swojim handicapom wobchadźeć nawuknje. Při tym njewobkedźbuja so jenož ćělne wužadanja, ale tež psychiski staw a změny w poćahach mjez swójbnymi, přećelemi a spočatnje cuzymi ludźimi.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn