Budy╣in, stare h│owne mýsto hornjo│użiskich Serbow, k ranju, k po│dnju a k wjeŔoru z wýncom nahladnych hˇr wobdate, z kotrychż najhord╝i╣o ╚ornobˇh swoju krasnje wobrosŠenu, z wýżu krˇnowanu h│owu wuzbýhuje, stoji na powy╣enju tudy dale k po│nocy spadowaceje runiny, z wjet╣im d╝ýlom na prawym brjohu Sprewje wosrjed╝ p│ˇdnych polow, │ukow a hajkow, a ma swoje cyrkwje, hrˇd a domy do twjerdeho zornowca zatwarjene. Wokolne hˇrki wuż│obuje drje nýtko proch a dynamit, żeleznica wotwożuje rjenje p°irubany abo toŔeny zornowc do dalokich mýst, wozy drobne kuski k porjed╝owanju drohow a puŠow; tola napadne p°emýnjenje zwjeÓ╣neho napohlada zemje z tajkeho Ŕ│owjeskeho d╝ý│a njeslýduje. Kak hina╣e mocy su k temu jˇnu s│u╣a│e, hdyż so h│uboke rýŔni╣Šo do tutoho twjerdeho zornowca ryje╣e, hdyż bu hˇrka "Ăýlc" abo "pola P°iboha" z nawalom wod╝inow p°e│amana, hd╝eż nýtk wysoke kamje˝tne sto│py z wody so wuzbý│mja, swýdkojo stareje z│amaneje hordosŠe. Hi╣Še wjet╣e mocy býchu trýbne, p°emˇcne zemjerżenja zakhad╝achu, hdyż bu we wjele star╣ich Ŕasach zornowc niże nýtŔi╣eje "Winicy" wosrjed╝ roz│amany a zaklinjena nahladna żi│a druheho kamjenja ╣Šýpjela.
Tutaj p°ik│adaj neptunskich a wulkanskich p°emýnjenjow w na╣ej krajinje w pradawnych Ŕasach njejstaj jeniŔkaj; namakamy tudy w niżinach pod'p│ˇdnej pjer╣Šu też, kopjena drobneho bý│eho pýska, tu a tam hromady mjenje bˇle żo│teho ╣Šerka a ╣ýroke lýhwa hliny. Drobny bý│y pýsk a mjenje drobny ╣Šerk rozd╝ýlujetaj so napadnje wot na╣eho rýŔneho pýska, kiż z rozdrjebjenja na╣ich horow a kamjenjow z rýŔnej wodu │ýto wob lýto nastaw╣i wop°ija jenoż zestawki tutych, wosebiŠe zornowcowe - tamneje zestawk pak je k°emje˝ rozdrjebjeny z wodu, kotryż pola nas bˇle zrýdka so namaka. Sýroke lýhwa z njeho su wýsŠe z dalokich krajinow z mˇcnje so p°iliwacej a żo│mjacej mˇÓskej wodu sem p°injesene a w mýrni╣ich ż│objach so ╣Šerk w cyle drobny pýsk wotsad╝owa╣e: hd╝eż pak po│na mˇc wodow hi╣Še knjeże╣e, tam wostachu wulke Šeżke, hobrske kamjenje, zd╝ýla na mˇcnych lodowych ╣krutach p°ip│owaw╣i, wabjo pozd╝i╣ich wobydlerjow krajiny k w╣elakim d╝iwnym powýsŠam. Tele morjo kryje╣e cy│u nýmsku a s│owjansku sewjernu runinu; z wuzbýhnjenjom zemje pak buchu wody do druhich niżinow wotpu╣Šene. Mnoha krajina, nýhdy p│ˇdnje wobrosŠena, je z tym nýtk p°ikryta z wodu a mˇÓske żo│my wobnowjeja tam d╝ý│o pola nas zanjechane p°emýnjejo zemske wobliŔo. Pola nas wora nýtk rataÓ, khowataj so sorna a zajeŔk, hd╝eż nýhdy mˇÓska ryba a mˇÓski rak so wjesele╣taj.
Wobked╝bujo bliże zestawki tutych mˇÓskich p°ip│awow, nade˝d╝emy w nich w╣elake kamjenje, kotreż su na╣ej krajinje hewak cuze, każ ŔeÓwjeny zornowc z finskich brjohow, wapnowe kamjenje a krydu kupow a krajinow nýtŔi╣eho nara˝╣eho abo baltiskeho morja, jara zrýdka też jantar; w╣itke pak pokazuja na sewjerne kraje jako swoju domowinu.
Zastupiw╣i do na╣ich ╣Šerkowych abo pýskowych jamow nade˝d╝emy też Ŕasto, każ w╣ud╝om po polach rozbrojeneho w╣ým znateho cuzbnika: k°esawc abo klepany kamje˝. Wˇn bu w starych Ŕasach, wo kotrychż stawizny mjelŔa, k w╣elakej domjacej nadobje abo k brˇnjam trjebany, dokelż so z twjerdosŠu a wˇtrosŠu kromy swojich z│amkow wuznamjenje╣e. Swýdk tamnych Ŕasow, powýda wˇn potomnikam Ŕ│owjeslwa, mjed╝owy abo żelezny naporjad wużiwacym wo żiwjenju w tak mjenowanym kamjenjowyrn Ŕasu. ętˇż chce na jeho d╝iwne powýsŠý ked╝bowaŠ, tomu powýda wˇn z hi╣Še wjele star╣ich Ŕasow, z Ŕasa, hdyż Ŕ│owjek hi╣Še zemje njewobydle╣e, z Ŕasa, kiż je zapoŔatk jeho byŠa. Nic z pismikami Ŕ│owjeskeje rýŔe su pisane jeho stawizny; ný, w kamjenju wobkhowani su nam wobydlerjo tamnych Ŕasow sami a możemy jich p°irunowaŠ z na╣ej nýtŔi╣ej stwˇrbu. P°irunujo w╣elake k°esawcy na╣eje krajiny namakamy, zo su Šmowe a mˇdrojte tudy khude na skamjenjeniny, swýtli╣e, brune, nażo│Š a ╣ýre pak w tym bohat╣e. Namakam w zbýrcy z na╣eje krajiny mˇÓskeho jýża, pak dospo│nu skamjenjenu skoru abo kożu we wjacorych drużinach, pak jenoż z│amki skory zasy druhich drużinow, w╣itke drje w /lýtŔi╣ej stwˇrbje wotemrý│e, we wulkosŠi husaceho hac k ho│bjacemu jejku rozd╝ýlne; dale nohŠdo│he wjertawkojte ╣korpiznaki w naŔeÓwje˝ kamjenju; w druhich w╣elakobarbnych kuskach do│be k°emikowe jeh│y, z│amki krasnje wutworjenych pruhownikow, kotrychż p°erýz je mjenje bˇle prawid│owny pjeŠirˇżk. Najwjacori╣e pak su stwˇrby z najniż╣ich organismow, z rjadownje koralow.
ZwjeÓ╣ny napohlad tutych pokazuje mnohe ha│ożki a koru╣ki, w╣elako ze sobu spleŠene a p°ez cy│y kamje˝ roz╣ýrjene, na skorje a we zdˇnŔku pak mnohe d╝ýrki ze w╣elakozubkowanej kromku we wýstym porjed╝e stejace, najŔasŠi╣o w k°iwje so k°iżowacych smuhach; mjez nimi druhdy też │opjenojte twˇrby z mnohimi bˇnŔickami. Tajkele kożojte, │opjenojte twˇrby namakamy też w nýtŔi╣ich morjach hi╣Še na p°. flustra. ZdˇnŔki abo │opjenojte twˇrby su kolonije jenajkich zwýrjatkow, kiż w bˇnŔiŔkach bydla a w╣elake nohi abo ramjenja k │ojenju cyroby wutykuja. We starych skamjenjenych formach su jich Šý│ka zhni│e a jeniŔki powostank snad╝ jewi so we wosebitej barbje kamjenja, jich wapnojty wupot abo zdˇnŔk je wosta│, njep°etrajo pak p°emýny. W tamnych Ŕasach, hdyż wapnowe a krydowe ska│y so tworjachu, wjeselachu so swojeho byŠa też żiwochi w k°esawcu namakane, dokelż na kupach nara˝╣eho morja nade˝d╝emy k°esawc w╣ud╝e we wapnowyeh abo krydowych ska│ach, pak w jednotliwych kuskach, pak we wor╣tach zak│ad╝eny. Chemiski p°epyt pak powuŔa nas, zo k°esawe wapnojte zestawki jenoż p°ipadnje wop°ijejo h│ownje z k°emikoweje kisaliny wobsteji. Mˇżemy sebi mysliŠ, zo tehdom, hdyż býchu so miny│e wod╝iny, z kotrychż so wapnowe a krydowe ska│y z wulkeho d╝ýla też p°ez powostanki najdrobni╣eje zwýriny tworjachu, na wjeÓ╣ku krydowych twjerdnjacych polow │użiŔki stojo wostachu z ŠeŔitej k°emikowej kisalinu; w╣a zwýrina w nich so żiwjaca wýsty Ŕas w tajkejle mokrinje trajaca napjelnje╣e so bˇle a bˇle z k°emikowej kisalinu, doniż żiwjenje cyle njezasta; tuta kisalina pak stwjerdny bˇle a bˇle do mjen╣ich a wjet╣ich kruchow abo kulow, do na╣eho nýtŔi╣eho k°esawca. Tute lýżachu kryjo potajnosŠ tamnych Ŕasow we sebi lýt tysacy na mestnach swojeho nastaŠa, doniż mˇÓske żo│my je zaso wutorhnychu z mýrneho p°ebytka a p°enjesechu daloko do druhich krajinow, też na pola a hona na╣eje úużicy.
Dr. Pýtr DuŔman, ╚. M. S. 1878.
zpýt na obsah Dal╣Ý: Jýż
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn kab_Latn slk_Latn