Czom u Kijowi mnuoho cerkwuow i skuol wowk wziawsia
(Zapisy «bilśkowoju mowoju» z-za Buha)
Chocz może nemnuoho bilszczan pro siete znaje, «bilśkowoju mowoju» howorat ne ono w storonu Narwy, Hajnuwki i Simjaticz, ale toże daliej na połudeń – za Buhom. Same stamtuol, z seła Łomazy u Bilanśkomu (Bieło-Pudlaśkomu) powieti, majemo cikawy zapisy misciowoji mowy, kotory zrobiw łomazuweć Iwan Bessaraba (1850-1921) i opublikowaw 1903-ho roku u formi detalnoho opisu howuorki, proilustrowanoho narodnymi opowidaniami i słownikom. Na poczatok wybrali my z toho opowidanie pro cerkwu, szto zapałasia i w Kijowi wyszła, relihijno-fiłosofśku humoresku pro mużyka, szto – jak biblijny Adam – ne zumiew wderżatisia i poruszyw zaboronu, i szcze dwa, wże «czysto jazycznićki», mitołohiczny istoriji, jakije mieli pojasniuwati, skuol wzialisia wowk i busioł. Jak uważny czytaczie «NBiN» znajut, opowidanie pro busła w narodi dosiuol szcze żywoje – nedawno zapisaw joho u Pohrebach koło Kliszczel Łuka Bartoszuk (diwiś № 3/2016).
Publikacija była zroblana dla rosijśkoho czytacza, tomu j zahołowki, komentarie i prymietki do opowidań Beseraba napisaw po-rosijśkomu. Kob ne miszalisia wony z oryhinalnym tekstom narodnoju łomazuwśkoju howuorkoju, podajemo jich u perekładi kijuwśkoju literaturnoju mowoju. (red.)
Jak cerkwa prowałyłasia w zemlu i czomu w Kyjewi bahato cerkow
Każut lude, szczo na Hłuchowi1 koliś była cerkwa, no na Welikdeń zapałasia. Na Welikdeń, na perszy deń, koli lude wyszli iz cerkwy, baba zaczała tuju cerkwu zamitati i jak wdaryłasia nohoju o poroh, to zaklała: «A szczob taja cerkwa zapałasia!». I cerkwa zapałasia i wyszła w Kijowi. I de tulko zapadet´sia cerkwa, to wychodit w Kijowi i odtoho w Kijowi mnuoho cerkwuow. Jak pryjti na Welikdeń, na perszy deń, na Hłuch, de cerkwa zapałasia, i nahnutisia do samoji zemlie i słuchati, to czuti, jak w zwony zwoniat i jak śpiwajut w tuoj cerkwi2.
1) Hłuch – uroczyszcze w okołyci Łomaziw koło riczky Żelawy, de u dawnynu, za narodnym perekazom, isnuwała cerkwa.
2) Cej narodnyj perekaz, jak widhomin sywoji dawnyny, zaswidczuje cerkowno-relihijnyj zwjazok ruśkoho Zabużża z dawnim Kyjewom.
Pan i mużyk
W odnoho pana służyw liniwy mużyk. Jak stane mużyk do roboty, to wse narykaje na Adama: «Naszczo Adam zohriszyw w raju, a jak by ne zohriszyw, to wsiem dobre b żyłosia naświti: a teper rano treba wstawati i tiażko praciuwati». Poczuw pan, jak mużyk narykaje na Adama, zaklikaw joho do sebe i każe jemu: «Teper ty budesz panom: żywi sobie w mojich pokojach i niczoho ne robi; jież i pi, szczo tobie zachoczet´sia; śpi i leży, kuolko tobie schoczet´sia, – tuolko proszu tebe: nie zahladaj pod toj talier, szczo na stolie stojit». A pod talierom była mysz. Mużyk rad, szczo bude panowati. Żywe sobie wesioły mużyk w pańśkich pokojach, niczoho ne robit, a tuolko smaczno jiest i p’je, i dowho śpit. A mysz pod talierom deń i nuocz szelepaje, szelepaje. Wsioho u mużyka dowoli – i jidy, i pitia, tuolko joho kortit zahlanuti pod talier, szczo tam szelepaje, no bojit´sia pana rozhniewati. Chodit wuon po pokojach, wse rozhladaje, w okna wyhladaje, no wse odnuju dumku na-wmie maje, szczob zahlanuti pod talier, szczo tam takoje je. Terpiew, terpiew, a na treti deń i ne wyterpiew – podniaw troszki talier, a mysz szmyh pod joho rukoju i wtekła. Prychodit pan – słuchaje, a mysz ne szelepit; zahlanuw pod talier, a tam pusto. Mużyk zlakawsia, stojit i dryżyt, jak osina, a pan na joho kryczyt: «Ach ty, chame, jak-że ty smiejesz na Adama narykati, szczo wuon zohriszyw w raju, koli ty mojoho prykazania ne posłuchaw!». A mużyk buch jemu w nohi: «Oj, panoczku, oj ruodny muoj bat´ku! Bud´te łaskawy, ne hniewajtesia na mene durnoho – wże ja buolsz ne budu!». Pan wyhnaw mużyka z pokoju i prykazaw swojim słuham dobre joho poczastowati batohami. I mużyk nikoli wże ne narykaw na Adama.
Pro pochodżennia wowka
Jak Buoh stworyw świet, to czasto chodiw sobie po zemlie. Raz chtiew czort Boha nalakati: wylipiw iz hliny wowka i postawiw joho na dorozi. Koli Buoh zobaczyw toho wowka, to kryknuw: «Huża czorta!». Wowk schopiwsia i kinuwsia na czorta, a czort skoczyw na uolchu, i wowk tuolko jemu stehne obder, tak szczo z joho i krow potekła po derewi. I z toho czasu uolcha stała czerwonoju.
Pro pochodżennia busła (łełeky)
Zobaczyw Buoh, szczo nedobre zrobiw, szczo stworyw haduow, użuow, żabuow i jaszczurok: pozbiraw jich wsiech w miszok, zawjazaw joho i skazaw Iwanowi: «Iwane! Na, zanesi toj miszok w riku, tuolko ne zahladaj w miszok, a kiń joho w wodu». Wziaw Iwan miszok na pleczi j poniuos joho do riki. Jde sobie dorohoju, jde, a joho wsio kortit zahlanuti w miszok, szczo tam takoje je. Pryszow na muost, ne wyterpiw, i zaczaw rozwjazuwati miszok; jak tuolko troszki rozwjazaw, hadina wsia i powtikała, i popadała w wodu i porozbihałasia po zemlie. Tohdy Buoh skazaw Iwanowi: «Teper że zbiraj, Iwane, haduow, użuow, żabuow, pokuol ne pozbirajesz!». Iwan obernuwsia w bućna i chodit lietom i wesnoju po bołoti, zbiraje, zbiraje jich i ne może nijak pozbirati.
Za narodnym powirjam takoż wedmid´ pochodyt´ wid ludyny. Buseł w narodi wważajet´sia mow by swjatym ptachom. – I jakszczo ziwje hnizdo buseł komuś na strisi, to ce wważajet´sia wełykym szczastiam dla hospodarja.
Iwan BESSARABA
«Haд БyroM i HapBoю», 2020,№ 2, cTop. 18-19.
Na ilustraciji żywopysna kartyna Kyjewa j wyd na Dnipro u czas, koły ludy rozpowidały zapysani Iwanom Besaraboju nebylyci. Praworucz whori Andrijiwska cerkwa (XVIII st.), dali Podił z joho czysłennymy cerkwamy, najstarszi iz jakych buduwałys szcze u ranniomu seredniowiczci. Awtor kartyny ne wstanowłenyj.
pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn bel_Cyrl szl_Latn bug_Latn pol_Latn bug_Latn szl_Latn szl_Latn tgl_Latn ukr_Cyrl szl_Latn