k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 16.01.2018 | k dolnoserbskej wersiji
Křesćan Buk, Drježdźany 14.06.2005
Mysle k nastawkej dr. Měrćina Wałdy
Hižo napis budźe snano někotremužkuli - dźiwajo na politisku situaciju w Europje dźensa a čerpajo z politiskich nazhonjenow poslednich lět - z wótrej prowokaciju. Moje mysle pak njejsu razna wotmołwa na awtora dr. Měrćina Wałdu a jeho přinošk w Rozhledźe w měrcu 2005 „Kak móže serbska identita wobstać“. Měnju pak, zo je dalše wobšěrne přemyslowanje k tutej za nas Serbow bjez dwěla wažnej tematice trěbne a tuž chcu na někotre hesła w nastawku nawjazać z tym, zo swoje mysle podam.
Wšitke hižo zawodne fakty a definicije w nastawku dr. Wałdy su woprawnjene a njesteja k diskusiji. Problem widźu w tym, zo wón poćahi mjez Němcami a Serbami we Łužicy jako njerune, asymetriske hódnoći a zo Serbow “podćisnjeny“, mjenjehódny so wobhladowacy lud mjenuje.
Rozrisanje tutoho prašenja pak njeje prěnjorjadne. Tule maja so w prěnim rjedźe sociologiske a psychologiske aspekty serbskeje towaršnosće abo towaršnostneho wuwića Serbow analyzować: Kak dóńdźe k začuću „mjenjehódnoty“, jeli eksistowaše w tutej raznej formje?
Serbja běchu za čas 10. lětstotka w zažnym feudalizmje, pozdźišo w pózdnim feudalizmje žiwi a běchu poddanojo knježkow, w katolskich Serbach klóštra Marijina hwězda a někotři Budyskeho tachantstwa a łužiskich městow. Hižo w přechadźe wot zažneho do pózdnjeho feudalizma wuwi so w srjedźowěku woršta „swobodnych“, kiž wobsedźachu priwilegije. Myslu tu na mnohe serbske młyny, kotrež běchu ze swojim prawom swobodne, runje tak kaž woršta wjetšich burow, kotřiž so hižo w srjedźowěku z poddanstwa wuswobodźichu. Nasta pak krok po kroku tež mała woršta rjemjeslnikow – kowarjo, krawcy, šewcy –, ale tuta wosta hač do 19. lětstotka wobstatk wjesneje chudźiny.
Zdźěłana woršta běchu jeničce duchowni, pozdźišo wučerjo, to tež wot 18. lětstotka.
Porno měšćanam mějachu so Serbja, čujo so jako jednory burski lud, za „mjenjehódni“. Wědźachu, zo su analfabeća – wosebje w srjedźowěku a tež w 16. a 17. lětstotku – a njemóžachu so runać z měšćanami.
Tutón fenomen pak njebě jeno “serbska mjenjehódnota”. Ně, jich němscy sobuwobydlerjo na wsach mějachu podobne problemy. Wobswět Serbow a Němcow we Łužicy bě burski, a jako tajcy čujachu so wjesnjenjo „mjenjehódni“ porno měsćanam. To je zrozumliwa psychologiska dekompensacija. Jej podležachu Serbja a tež Němcy we Łužicy w zašłosći. Wěm ze stawiznow, zo bě wustupowanje na přikład Polakow w Póznanskej, kotřiž tehdy zwjetša na wsach bydlachu, podobne, z jeničkim wuwzaćom, zo so tam nimo wučerstwa inteligenca a byrgarska woršta we 18. a 19. lětstotku wuwištej. Zemjanstwo, kiž eksistowaše, bě po poslednim dźělenju Pólskeje 1795 zwjetša wochudniło a njeměješe wliw.
Fakt je, zo ma wjetšina towaršnosće-naroda stajnje předsudki přećiwo mjeńšinje; tute hižo lětstotki traja. Zwuraznjeja so w tym, zo wjetšina spyta, njerespektujo mjeńšinu, ju do swojeho cyłka zapřijeć z najwšelakorišimi formami. W zašłosći a tež dźensa stej to:
- germanizacija nastupajo Serbow
- powšitkownje asimilacija z pomocu wjetšiny – stata.
Podobne problemy njeeksistuja jenož w Serbach; eksistuja we wšěch statach, hdźež su narodne mjeńšiny žiwe. Z přikładami móžu pokazać, zo my Serbja njejsmy jeničcy „martrarjo předsudkow“. We wuchodnej Europje, w kotrejž po 1918 narodne staty z wulkimi a małymi narodnymi mjeńšinami nastachu, běchu předsudki přećiwo mjeńšinam wulke, hačrunjež dyrbi so wšěm statam wobkrućić, zo jim zdźěla wěstu kulturnu awtonomiju – šule, gymnazije, haj samo wěste prawa dwurěčnosće – zmóžnichu. To wotpowědowaše politiskej konstelaciji.
Wjetšina narodnych mjeńšin dósta politisku a materielnu pomoc z maćerneho kraja. Chcu tu zaso přikład podać: Sudetscy Němcy w Čechach běchu runoprawni staćenjo prěnjeje Čěskosłowakskeje republiki. Mějachu swoje strony: lěwicarsku, demokratisku a křesćansku, běchu w Narodnej zhromadźiznje zastupjeni. Wězo dyrbjachu statni zastojnicy, běchu-li Němcy, čěšćinu wobknježić. Kulturna awtonomija pak bě. W lěće 1936 załožichu profašistisku stronu „Sudentendeutsche Partei“, strona doby wjetšinu hłosow za sejm. Wjednicy narodneje mjeńšiny Henlein, Frank a druzy jednachu za chribjetom stata z Hitlerom.Wuslědk kóždy wě. W oktobrje 1938 so po Mnichowskim zrěčenju Sudety Němskej přizamknychu; sćěhowaše 1939 wobsadźenje zbytneje Čěskosłowakskje republiki. Kónc 1945 a skónčnje z podpisanjom Podstupimskeho zrěčenja 1945 so wšitcy Němcy z wuwzaćom tych, kiž běchu so 1938 loyalnje zadźerželi a kotřiž płaćachu jako „antifašisća“, specialisća w zawodach a tych, kotřiž pochadźachu z měšanych mandźelstwow abo kiž běchu z Čechami zmandźeleni, wupokazachu.
Tutón fakt je njerjany, ale wobkrući, zo móže mjeńšina so dać znjewužiwać.
Podobnje je so němska narodna mjeńšina w hranicach stareje Pólskeje do 01.09.1939 znjewužić dała. Sćěhi po wójnje su kóždemu znate, hačrunjež bě w Hornjej Šleskej situacija podobna kaž w Sudetach. Polacy zmóžnichu 1948 mnohim Němcam přiwzać pólske staćanstwo.
Trjechi, zo bě zasadnje ideologiske nastajenje za čas NDR k cyrkwjomaj jenakore. Wězo, a to kóždy wě, hraješe tu politiska situacija rólu a wotwisowaše w konkretnym padźe wot wotpowědneje Ewangelskeje krajneje cyrkwje. Stejišćo katolskeje cyrkwje k statej je znate. Za čas kardinala Bengscha wjedźeše wona tak mjenowany žiwjenje w „gheće“, tak zo so mnozy wukrajnicy, haj samo zapadni Němcy, prašachu, hač docyła eksistuje abo što je z cyrkwju w NDR.
Po tym, zo bu biskop Gerhard Schaffran předsyda Berlinskeje biskopskeje konferency a z jeho naslědnikom sta so Berlinski biskop Meißner, pozdźišo kardinal, so katolska cyrkej wotewri we wšěch wěcownych a fachowych prašenjach a ze statom jednaše, jenož nic w politiskich prašenjach. To katolska cyrkej NDR činješe a nic bjez wuspěchow.
Podpěra Serbow jako „wuhladko“ narodnostneje politiki Honeckera płaćeše wšěm Serbam njedźiwajo nabožiny.
Wězo bě katolskim Serbam z pomocu cyrkwje wjac dobyć. Tak dóńdźe k rozkćěwej katolskeho pismowstwa do 1989. Njemyslu sej, zo bě to system po hesle „dźěl a knjež“, ně katolscy Serbja mějachu ze stron cyrkwje wšu pomoc, hač do 1989 wosebite kontingenty papjery za ćišć w dewizach přez GENEX AG płaćachu.
Jich njepodpěrowaše jenož Drježdźansko-Mišnjanske biskopstwo, hačrunjež bě znate, zo runje biskop Gerhard Schaffran njebě Serbam přichileny biskop, ale tež wšoněmski episkopat ze swojimi najwšelakorišimi towarstwami skićeše podpěru.
Naslědnik biskopa Schaffrana, biskop Joachim Reinelt, ma za katolskich Serbow wulke sympatije a spožči jim wšu skedźbnosć wot spočatka swojeho skutkowanja w februaru 1988.
Tutón spomóžny rozkćěw katolskeho pismowstwa zbudźi snano ćichu socialnu zawisć pola ewangelskich Serbow. Na druhej stronje njewěm, hač bychu zapadne Ewangelske krajne cyrkwje pjenježnu pomoc za ewangelske pismowstwo do 1989 zapowědźili, hdy bychu je tehdy serbski superintendent a wodźace kruhi ewangelskich lajkow wo pomoc prosyli.
Kritisce chcył naspomnić, zo falowachu ze serbskeje strony ewangelskeje cyrkwje aktiwity.
NDR-knježerstwo dźě měješe zajim dowožować dewizy. A po dlěšim tam- a sem-jednanju so ćišć dowoli.
Poprawom njewobsteji mjez Serbami wobeju wěrywuznaćow konflikt. Zastupnicy wobeju wodźaceju konfesionalneju towarstwow so zaso zetkawaja; z kotrym wuspěchom, je druhorjadne, ale su dialogu. Tohorunja zetkawaja so duchowni. Ekumena, kotraž je zdźěla z winy katolskeje strony w 70-tych/80-tych lětach womjelknyła, je so zaso wožiwiła.
Ale konflikty su druheho razu, znajmjeńša so tute na ramjenjach ewangelskich wěriwych w wunjesu. Zhromadnemu tekstej serbskeho „Wótčenaša“ znapřećiwjachu ewangelscy zastupnicy, dokelž sej to jich wěriwi njepřeja. Hač je to woprawdźe měnjenje šěrokeje bazy serbskich ewangelskich wěriwych abo jenož delegatow (zastupnikow), njehodźi so slědować.
Němcy a druhe, tež mjeńše ludy, maja zhromadny tekst „Wótčenaša“, zhromadne wudaće Swjateho pisma. Kak dołho dyrbi tuta šćěpjeńca mjez Serbami trać? Ekumena trjeba kompromis z wobeju stron, hewak wona scyła móžna njeje.
Knježi njewuprajena njedowěra. Prašam so, čehodla. Tuta nam Serbam jenož škodźi a pači serbske sebjezrozumjenje; škodźi wutworjenju narodneho wědomja jednotliwca.
Wěm, kak bu serbski katolski farar před lětomaj ze stron swojich katolskich sobubratrow kritizowany, dokelž bě „zastarske připowědźenje njewjesty abo nawoženje“ jako „čestneju abo nječestneju“ zjawnje z woprawnjenymi argumentami kritizował. Wotmołwa bě protestna deklaracija serbskeho katolskeho klerusa. Tajke hódnoćenja pak su prašenja datoweho škita, swobody wosoby, na kotruž so z tym saha. Samo posledni vatikanski koncil je prašenje swobody čłowjeka cyle wulkotnje wuzběhnył a je mjezynarodnych dokumentow, kotrež tole zaručeja. Měnju, hdyž so tón abo tamny Serb abo Serbowka tak jara z prašenjom čestnosće/nječestnosće (druhich) zaběra, je to snano wuraz wosobinskeho začuća seksualneje mjenjehódnoty.
Tajki konserwatizm haći swětawotewrjenosć a wjedźe skónčnje ke krótkowidnemu prowincialnemu nacionalizmej. Sćěwki su wopačne abo přezažne předsudki wjetšiny. Konserwatizm drje wobchowa wěste hódnoty, ale nima monopol stajneho abo wěčneho wobchowarja. Tež ze swětawotewrjenosću wochowa kóždy swoje hódnoty.
Naš lud, to je wěste, njecha so stać z „krótkowidnymi“, „zezadkarjemi“, ze zhubjenymi. Serbja chcedźa kontakt k wulkemu wobswětej pytać a namakać, njedźiwajo wšěch hospodarskich a politiskich problemow globalizacije. Nutřkownje so wuznawaja k serbskej identiće, haj maja narodne wědomje, ale wotpokazuja přehnaty nacionalizm.
Je hižo někotre lěta z praksu w katolskich serbskich wosadach, zo so serbscy starši namołwjeja, swoje dźěći-holcy pósłać k prěnjemu swjatemu woprawjenju jako družku. Starši to činja, dokelž je so tuta forma mjeztym stała z njepisanej winowatosću. Snano boja so tola sylneho wliwa we wjesnym socialnym cyłku, nochcedźa so wustajić izolaciji „narodneho wotrodźenca“, hačrunjež tón abo tamny to (jako nacionalizm) nutřkownje wotpokazuje.
Zdruha pak dyrbju wuzběhnyć, zo přez družču drastu na tajkich swjedźenjach nastanje wobraz socialneje runowahi, přetož družča drasta wotstroni socialny rozdźěl mjez zamóžitymi a mjenje zamóžitymi. Štóž měni, zo tutón rozdźěl w Serbach njeeksistuje, je slepy. Woprawdźitosć wšědneho dnja je tež w Serbach hinaša.
Katolska cyrkej je hižo do 1989 na tutu socialnu runowahu při wažnych nabožnych swjedźenjach dźiwała. Znajmjeńša w městach je so jej to poradźiło.
Tež serbska ewangelska Budyska fara konfirměruje serbske młodostne jako družki.
Njewobhladuju tole wšitko jako folkoru, kaž mnozy měnja. Ně, to je prěnje wuznaće młodostneho k serbskej identiće, kotrež pak je tež zwjazane z wurazom socialneje runowahi.
Tutón hrozy zasadnje kóždej narodnej mjeńšinje, na přikład, hdyž chce w přehnatych formach wšitko zbudźić, štož je zašło, na přikład wšědne nošenje serbskeje katolskeje drasty. Formy nacionalizma zwuraznja so mj. dr. w přehnatych žadanjach statej njedźiwajo na zakonske normy (napjate financne problemy stata atd.), w separatizmje a wotšćěpjenju (identizm) a we wěstych formach zjawneho protesta.
K zrozumjenju: hajenje nałožkow, spěchowanje maćeršćiny, serbskeho šulstwa, kultury, njeje a njebudźe nacionalizm.
Sprěnja je stat wužadany, tež zapósłancy na wšěch runinach. Tak móžetej administracija (zarjadnistwo) a legislatiwa (ludowy zastup) lěpje kooperować.
Wšitke naše žadanja njesmědźa so jako „přehnate“ wobhladać, dyrbi so stajnje prawy kompromis namakać, bjez toho, zo jedna strona „wobličo zhubi“.
Zastupnicy/rěčnicy mjeńšiny maja při jednanjach bóle na měnjenje Serbow dźiwać.
Prašany je kóždy jednotliwy Serb/Serbowka, zo by so angažował we wšelakich formach towaršnostneho žiwjenja. Tež cyrkwinski angažement je prašany a hajenje serbšćiny w swójbje. Mjezsobna solidarita je trěbna runje tak kaž přewinjenje mjezsobnych rozkorow.
Zasadne ma so cyrkej wot stata dźělić, kaž to wustawa předwidźi, a róla lajkow so zwyšić. Tute žadanje njesmě so zrozumić jako laicizm. Zadźěwać móžemy nacionalizmej ze swětawotewrjenosću a tež z politiskej kritiku we wosobinskej komunikaciji a z pomocu medijow.
Čas konserwatizma je nimo; žadana je wotewrjenosć – swoboda, kotruž njesměmy zaměnić z totalnym liberalizmom. Tutón je zahuba kóždej narodnej mjeńšinje, tež nam Serbam.
Naša inteligenca a serbska młodźina stej swětej wotewrjenej. Njech to tak wostanje. Wuznawajmy so jako Serbja, tak zadźěwamy nacionalizmej.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!
pol_Latn szl_Latn dik_Latn hrv_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn slk_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn slv_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn szl_Latn slv_Latn pol_Latn bos_Latn slv_Latn ces_Latn slk_Latn