To mi sie przitrefióło kajsik we pojstrzodku zimy. Deptóm se – jak zawdy – bez Krojcka i łoroz kukóm a sam chop podany na mojigo kamrata Bynoka ale taki ci jakisik inkszy, łodmiynióny. Łón mie zarôzki poznôł, spuściół ślypia i szôł tak, choby mie kciôł łóminóńć. Ale beztóż, iże bóła pieróńskô ślizgawica, wkarowali my na sia i tak musiôł sie Byno symnóm prziwitać.
– Sergust Ojgyn! Co tam u cia? – spytôł piyrszy.
– Anó, u mie po starymu, nic sie niy dziyje… cowiek na pynzyji, to i mô zawdy mocka czasu. – Łodpedziôłech. – Ale ty, co tam u cia? Bo niy poradziółech cie dzisiej poznać.
– A niy ma ło czym rzóńdzić.
– Nó, Byno niy gôdej, boch cie jesce takigo łodmiyniónygo, i blank na sia niypodanego niy widziôł.
– Bo, to wiysz Ojgyn, bóło tak. Autok mi sie skiebziół i napocznół pierónym sztinkrować. I co za tym idzie, łorôz wykôzało sie, iże jô niy móm wszandy poblisku … tak po prôwdzie, pierónym wszandy daleko.
– Nó, ja … miarkuja … ale …
– Zakludziółech autok do automechanikera, kaj tak prôwdóm żôdyn sie niy trôpiół tym szpecijalnie i bez trzi tydnie łostôłech bez mojigo autoka. Na dómiar złygo, kuknółech w zdrzadło i uwidziôłech, coch jes zarośniynty nikej te dzike sztachloki i pasowało by jakigosik golaca nawiydzić. Tyn, do kierego prziwyknółech chodzić, łoddalóny bół ło côłke lata świytlne (tak mi sie zdało bez mojigo autoka) i musiôłech znojść jakigo golaca kajś bliżyj. Niy zuchtołech dugo, bo już po jakichsik piyńciu minutkach znodech zalón (a jakóżby inakszij, jak niy zalón?) ło wdziyncznym mianie „Metamorfoza”.
– Chopie, ale tym môsz ruła, dójńdziesz jesce dzisiôj przi tym piyrszym piwie do fajrantu? – pytóm go sie, bo miarkuja, co bydymy musieli łobsztalować drugô laga.
– Nó, tóż dej mi gôdać Ojgyn!… Te miano zdało mi sie ździebko złówiyszcze alech bół uwziynty i zdeszperówany, bo to zawdy do dóm bliżyj a i ćmióło sie już, i niy kciało mi sie dalij sznupać. We krótkich słóweckach wytuplikowôłech golacowi, ftory sprawiôł wrażyni festelnie – jak to terôzki jes we mółdzie – „metroseksualne”, ło co mie sie łozłajzi:
– Raziyraparatym na krótko prosza…
– Fric spokopiół i ruk-cug zwyrtnie mie łostrzig zatym zapytôł:
– Stylizujymy?
– Kuknółech ze cwajflowaniym we zdrzadło – cióngnie dalszij kamrat – i bez gowa śmigó mi, iże sam niy ma co stylizówać alech naskwol pedziôłech:
– Aaa stylizuj pón…
– Jezderkusie! I niceś niy miarkowôł, co bydzie robiół? – pytóm sie ciykôw.
– Ojgyn! A tyn jak ci mi niy naciepie żilyju na palica, jak ci mi jakesik dzióbki na gowie porobi … gupio mi sie bóło łodezwać, boch przeca dôł zwóla ….. Dobrze Ojgyn, iże chocia ciymno bóło i do chałpy poblisku … a tam na doczkaniu łeb pod kokotek… tfu… metamorfoza… psia jego mać…
Rółzczasu łodkrółech, wymiarkowôłech, iże corôzki procnij przilazuje mi zicnóńć sie i poczytać jakosik ksiónżka. A przeca łodkiela nauczółech sie czytać, zawdy bółech łokolóny sztaplami ksiónżków. Czytôłech na harcyrskich lagrach, we szuli, nockóma, szlustydnióma. Co tyż to sie zatym stanóło? Klynski niy wystôło pragniyni czytania ale wólô, cyl. Chocia możno to bali i niy wólô, ale pôłny balóng, baczyni – kómszt zahaltowaniô uwôgi na tela dugo, coby wczuć sie we czyjiś świat i dać mu sie spodobać, coby wlôz we mój włôśny. Czytanie to zorta zastaraniô, możebnie jedziny taki łoka mrzik, kiej kuplujymy sie wymiakowaniym inkszego czowieka. Kiej czytómy, to wlazujymy we włôdanie gyhaltu ksiónżki, łożywiómy we lyjmóngu jynzyk, ftory na nôs czekô. Ale tyż ci ta esyncjô łobjimô w posiôdani nôs, wypołniô nôs myślónkóma, i szkómli, cobychmy łónyj dali zwólô stôć sie naszóm tajlóm.
Zdô sie, co dzisôj niy szukómy już zastaraniô, ale dziwokigo zortu łobyrtaniô pozorności. Po jakiymu? Anó, tojszujymy sie, cyganiymy sie, iże dróga do łoświycyniô musi być jak nôjwarciyjszô, nôjgibszô, iże lepszij ryagówać niźli myśleć. Żyjymy przeca we świycie, we ftorym wszyjsko dicht binduje sie ze czasym.
Niy szteruje mie żôdnô ważnô zacha, ale znômiynne bździny kôżdydniówego życiô. Wyglóndô na to, iżech jes k’tymu pódatny na sztral spółczysnyj kultóry nic niywercitych klangów. Bez wiela, wiela lôt czytôłech nikiej taki istny E. I. Lonoff (we ksiónżce hamerikóńskigo pisôrza Philipa Rotha „Ciyń Pisôrza”) ino bez noc, bez pôra godzin kôżdô łodwieczerz, kiej moja Elza (a skorzij jesce moja Mamulka) nynała. Terôzki jednakowóż corôzki procnij przilazuje mi sie wyciszyć po wieluch godzinach przetrôwiónych na czytaniu tych internecowych ymilków (e-maili), łodbiyraniu telefółnów i przesznupowaniu roztolicznych, niyporachowanych zajtów we internecu, we zuchtaniu interesantnych gyszichtów. Biera ksiónżka i po jednym ci już kapitelu pierónym sie szteruja – ruguja, sprôwdzóm brify, krajzuja po tym kómputrowym necu, swańdóm sie po pomiyszkaniu i dziepiyro niyskorzij wrôcóm sie do kolyjnyj ksiónżkowyj zajty. Abo, móm tyż szkrabka robić wszyjsko ale sie strzimuja. Przimuszóm sie do łostaniô we jednym miyjscu i cichtowaniô tego, co razinku czytóm aże blank i do łostatka zaciykawi mie te czytanie. Ta kwilka zawdy przilazuje, ale rółz za kej zajimô mi to bali i dwacet zajtów ksiónżki. Ringuja sie ze brzinkaniym, ftore durch przilazuje, ze takim ci wymiarkowaniym, iże jes tam cosik na co werci sie zważować. A kiejsik… a kiejsik toch poradziół kukać na telewizyjor abo suchać radijoka lebo muzyki ze tółnbandgyryjtu abo widyjorykórdera i ku tymu sie uczyć do prifóngu zymestralnygo na mojij glywickij politechnice. A terôzki, to i przi czytaniu, bletrowaniu lecy jakigo cajtónga, szteruje mie tyn telewizyjor lebo mój radijok we kierym móm nasztalowane Radio Piekary.
Ale… tak po prôwdzie we rzeczywistóści jes ci to ino miszóng cufalowych zachów, jake skłôdajóm sie na pôłne hruzy i niypokoju żywobycie XXI wiyku.
Jednakowóż znôjdzie sie czas, eźli ino tego kcymy. Zaślynczynie, zamyślynie jes ci niy ino móżebne, ale i kóniyczne we świycie bogajstwa. Pedziała ci jesce przed wojnóm Simone Weil (1909-1943), iże: „Należy wierzyć w rzeczywistość czasu. W innym wypadku tylko marzymy.”
I ło to razinku sie rozłajzi – bez czasu tracymy gyfil wiynzi ze samym sobóm. Ludzie! Żyjymy driny, w czasie; miarkujymy sami sia we skrymplowaniu ze czasym, ale we dzisiyjszych kultórze czas weksluje sie we twajónce do usranyj śmiyrci… „terôzki”. Jak my mómy zrobić pauza, eźli kcymy wiedzieć, znać na doczkaniu? Jak mómy medikować, kiej sztyjc łoczekuje sie łod nôs łodmowy? Jak mómy sie tónknóńć we „idei”, szpanóngu i decyzyji, eźli niy kcymy dać se kwilki na pomyślónek?
To jes akuratnie róla czytaniô, ftore prziwrôcô nóm czas, i łodcióngô nôs łod terôźniyjszóści. Czytómy tu i terôzki ale côłki tykst zmiyniô sie bez zglyndu na to czy łostôł napisany wczorej abo tysiónc lôt tymu nazôd.
„Niy czuja, iże żyja, eźli niy jeżech pozórny – napisôł ci bół kiejsik Charles Bowden (hamerykóński pisôrz; urodziół sie w tym samym roku, co jô) we jejigo łostatnij ksiónżce „Niektórzy martwi nadal oddychają” („Some of the Dead Are Still Breathing”) – a niy poradza być pozórny, eźli niy łokrocza pónktu w kierym jô regiyruja kóntrola.” Ło to, co forszlaguje nóm czytanie – zaciyranie szweli, po dobryj wóli – urwa kóntroli.
Kiejech bół jesce bajtlym, śpikolym moja Ółma gorszóła sie na mie, kiejech przilazowôł na familijne fajery i biysiady z ksiónżkóm. Kiejbych to wtynczôs poradziół łoblyc we słówecka, mógbych łónyj pedzieć, iże ksiónżkowy świat zdô mi sie barzij interesantny, fascyniyrujóncy niźli świat prôwdziwy, richticzny. Czytôłech wteda (łod szejściolytnigo śpikola aże kajsik do Abrahama) skuli tego, coby citnóńć łod wszyjskigo, i coby ku tymu łostać pochłóniynty bez akcjô ksiónżki. Bez te wszyjskie lata czytanie stało sie dló mie zortóm takij ci indijskij „medytacji”, ze azistujóncymi jij mecyjóma, szwerami ale i piyknościóm.
A możno prawie ci miôł nasz nôjsrogszy powojynny polski pisôrz Stanisław Lem, ftory mustrowôł sie na wywołanym „Trylemacie” Gorgiasza z Leontinoi (gr. ΓopYίaς ὁ Aeovtῖvoς , Gorgias ho Leontinos, ur. ok. 480, zm. ok. 385 p.n.e. – grecki wajzer i mówca), kiej pisôł: „Za piyrsze – żôdyn nic niy czytô; za druge – eźli już ftoś cosik czytô, to blank nic niy poszkopi; za trzecie – eźli bali i cosik spokopi, to na doczkaniu przepómni.”….
Siôdóm. Staróm sie, usiyłuja sie wyszaltrować, wycichnóńć. Jes ci ale procnij niźli kiejsik… ale czytóm… już siódmy rółz kca zgwółcić „Ulissesa” Jamesa Joyce’a. Możno latoś byda miôł mazel i mi sie udô!
Ja, ja, i rzyknijcie mi, Wy, terôzki już stare knakry i zwiykowane mamzele, fto niy znô, fto niy pamiyntô tyj szykownistyj śpiywki, kierô śpiywała naszô szwarnô dziołcha ze Bytónia, Karin Stanek.
To bóło pierónym dôwno tymu nazôd. Bóło to zarôzki przi napoczniyńciu lôt szejśćdziesióntych. Jôch tyż grôł na gitarze (my ze kamratami Cygónym, ale blóndinym Szynalskim i Bolkiym Sznapkóm gôdali na gitara „piynta”), bo mi sie już pierónym zmierzło dudlynie i skrzipiynie na krzipkach do kierych ci to Tatulek, a niyskorzij Mamulka mie przimuszali. Grôłech do kupy ze jednym mojich richticznym kamratym Yjdusiym Jelónkiym. Lecy kedy przikludzali sie ku nóm jesce dwa braciki cwilingry ze Bielska (łóni tam we Bielsku ze tym mojim kamratym Yjdusiym chodziyli do Technikum Budowlanego), ftorzi wygrali taki kónkurs modych talyntów organizjyrowany bez muzyka, bez takô kapela „Czerwono-Czarni”. I chocia mieli, mógli łod zarôzki grać do kupy ze tóm kapelóm Czerwono-Czarnymi uzdali, iże nôjprzodzij muszóm erbnóńć matura a dziepiyro niyskorzij bydóm sie gracać za artystów.
We tym samym kónkursie wygrała tyż naszô dziołcha ze Bytónia, Karin Stanek i znôdła sie do kupy śniymi we galantnyj finałowyj dziesióntce tego I Festiwalu Młodych Talentów we Szczecinie.
Nó, i ło tym autosztopie kciôłbych sam dzisiej deczko połozprawiać. Mółda na tyn autosztop wypraskła nôgle i łorôz pokôzało sie, co modzioki kcóm na isto wandrować, rajzować po côłkij Polsce (ło cudzych krajach jeszcze sie wtynczôs za tela niy miarkowało, niy lza bóło). Kcóm łóni, te modzioki, poznôwać inksze dziydziny, kamracić sie ze inkszymi modziokóma we naszym piyknym kraju.
Bezmać tyn autosztop we Polsce wypokopiyli dwa sztudynty AGH Bogusław Laitl (ze Opolô) i Tadeusz Sowa. Już we 1957r wypuściyli sie łoba ze Krakowa naobkoło Polski. Zbajstlowali se łóni tyż szykownisty tagebuch tyj côłkij rajzy we kierym zarôzki na piyrszyj zajcie bół łokróngły sztympel Wojywódzkij Kómyndy Milicji Obywatelskij pod takim szkriftym tamesznego kómandanta, iże: „Stwiyrdzô sie, co sztudynt AGH łobywatel Laitl Bogusław i łobywatel Sowa Tadeusz, tyż sztdynt AGH we Krakowie, zgłósiyli swoja rajza naobkoło Polski autokami-autosztopym.” To bół taki dló nich łobiuch glyjt, coby ci jich milicjô niy ścigała. Wtynczôs jesce jejździóło sie kajniykaj „na łebka” ale to ino we miastach abo na blank krótkich turach.
Te dwa karlusy mieli fajrant piyrszego roku sztudiyrowaniô i piyrsze sztudyncke trzimiesiynczne feryje. Wtynczôs już kajsik we Hamerice, we tym łoszkliwym kapitalizmusie, już taki szimel rajzowaniô fóngowôł. Ale u nôs? Ło tym blank niy mógło być gôdki, coby tak blank ajnfach krajzować po Polsce. A łóni kcieli tak rajzować tela, co strachali sie tyj milicyji, kierô mógła jich we kôżdyj kwili zahaltować. Nó, i beztóż tyż nôjprzodzij poszli do tego kómandanta i byli festelnie zadziwióne, iże takô zwólô łod niygo erbli. I we pyndziałek 9 wrzyśnia sztartli ze Krakowa do Bytónia.
Niyskorzij take rajzowanie wlazło we mółda. Już na bezrok blank urzyndowo zorganizjyrowali „Autostop”, co bóło niypotkane, wyjóntkowe dlô côłkigo bloku wschódnigo. Snadne fyrtanie po côłkim kraju miało być takim erzacym wolności i słebody, ftory erbli mode ludzie. Ale tak po prôwdzie kôżdy bół zaryjestrówany – bez ksiónżyczki „Autostopu” kôżdy bół podyjzdrzany. Ta ksiónżyczka, ftorô trza bóło mieć przi sia miała driny kupóny ze gynał wyrachowanymi kilomyjtrami, ftore łostawiało sie szoferokowi. Na podzim, kajsik we półówie paździyrnika szoferoki, ftore nazbiyrali nôjwiyncyj tych kupónów, mogli wygrać fajniste nadgródy. Byli tam i waszmasziny „Frania”, łodkurzacze, radijoki abo i kristalowe blumazy. Łorganizatorym akcyji bóła (to ci bóła irónijô i festelny szpas) redakcjô cajtóngu „Dookoła świata”. I już wtynczôs gôdało sie, napoczło sie gôdać, co Polska to ci jes nôjwicniyjszô baraka we tym kómunistycnym lagrze, bo te polske ksiónżyczki poradziyli sie lajstnóńć i Madziary, i Pepiki ze dôwniyjszyj Czechosłowacji.
Jô tam niy bół za modzioka teli wandrus, jô bół barzij wygodliwy. Za to mój bracik miôł festelnie rôd wandrować, rajzować i krajzować po Polsce. Łón bez możno śtyry lata zarachowôł kajsik kole śtyry a pół tysiónca kilomyjtrów po wszyjskich cestach Polski i bół we wszyjskich dôwniyjszych wojywództwach. Mie ino rółz sie przitrefiyło wypuścić sie na tyn autosztop. Bóło to (już terôzki gynał niy bocza) we 1960 abo 61 roku. Bylichmy na obozie harcyrskim we Szumiradzie, maluśkij wsi na trasie Łolesno-Łopole pojstrzód gryfnych Borów Stobrawskich. Kiejsik, za pierónym starego piyrwyj bół to prynżny łostrzodek przemysłowy, za mojich czasów wieś we ftoryj miyszkało kajsik kole tysióńc chopa a terôzki bali i dwiesta tam niy żyje. Kiejsik tyntnióło ci tam życie a dzisiej cichóść przerywô łodgłós przejyżdżajóncych autoków. Tam tyż piyrszy rółz miôłech przileżitość skusić łorzechów wodnych, mianowanych kotewkóma, ftore cichtowali we sublu Smolnik. Te łorzechy mieli pierónym twarde szupy, ftore ale tyż wartko pukali, łozlazowali po wciepniyńciu na deczko do fojery. Bółech na tym harcyrskim obozie już drugi miesiónc, drugi turnus i ździebko nóm sie mierzło. Upytali my naszego kómandanta Tadka Przybyłowicza i łón dôł nóm zwólô, coby my sie na jedyn dziyń zrobiyli ausflug, szpacjyrfart …. autosztopym do Łopolô. Ale niy ma sie czymsik asić, bo tam a nazôd bóło to ino cosik wele piyńdziesiónt pôrã kilomyjtrów.
Co tyż ale przeżół na tym pôralytnim autosztopie mój bracik, to szłoby sam i ksiónżka napisać. Poradziyli chopcy celt na placu postawić … ło szaroku stary cap abo barón łozwlyk go po côłkim łobyjńściu. Kiejn indzij za gorki łobiôd musieli farorzowi do mszy sużyć (bracik, tak jak i jô bół za bajtla kapistrantym). Ale przitrefiyło mu sie kiejsik spać na … wytrzyźbiołce. Niy, niy coby łón i jego kamraty byli naprane, to niy. Ino już fest na wieczór, kajsik na Mazurach niy poradziyli ani za Boga łapnóńć żôdnego autoka i poklechtali sie do szczyrych i przocielskich milicjónerów, ftorzi dali jim zwólo, coby sie przespali na tyj tamesznyj wytrzyźbiółce.
Nó, i szłoby dalszij za tóm Karin Stanek pod fusiskiym sie pospiywać:
„Jadymy autosztopym, jadymy autosztopym.
Hej udôł nóm sie dzisiôj, wóz tyn i tyn szofer.
Choć dyszcz zaczynô mżić, nóm cesty biôłô nić
Uciekô sztyjc spod kół kalupym.”
Nó ale, tak po prôwdzie to łobyczajówość piyrszych lôt „Autostopu” stracióła sie, zemrziła śmiyrcióm naturalnóm. Napoczli krajzować po naszym piyknym kraju roztomajte hippisy i inksze podane na nich dugokudłe łochyntole. Łostatni rółz jaki anhalter pofómlowôł, pomôchôł ksiónżyckóm we 1980r. A na bezrok mielichmy już u nôs tyn łoszkliwy „stan wojynny” i niyskorzij już żôdnymu niy prziszło na myślónek, coby juzaś takô akcyjô napocznóńć.
Łodkludziół sie tyż i autosztop, kiej ino modzioki napoczli mieć inksze marzyni, i blank inksze ci jesce winszbildy. Chocia, możno niy tak do łostatka. Wiycie, łozprawiajóm mi kamraciô, co łod gryfnych kielanostuch lôt juzaś idzie uwidzieć przi cestach, przi chnet wszyjskich drógach przelotowych corôzki wiyncyj „autosopowiczów” .. nó, możno „autostopowiczków”, ftore zôwzicie próbujóm zahaltować, zaszperować a zatym i napasztować szoferoków, łosobliwie szoferoków we tych srogich TIR-ach. Ale, to już możno blank inkszô bôjka.
Wiycie, już łod dugszego czasu znómy sie ze jednym istnym Maniusiym-Ukrainerym, srogim wigyjcym i kocyndrym. Śniym to richtik niy marni sie czasu (ani pijyndzy, mô sie rozumieć, kiej mu sie fóndnie jesce jakosik laga biyru ze sznapsym), bo zawdy mô cosik interesantnego do łopedzyniô. Tak tyż ci bóło łóński tydziyń, kiejech go trefiół wele mojigo szynku. Deptóm sie tak po lekuśku do „Breka” (moja starô we robocie, tóż tyż i czasu móm sporze) i łorôz widza go, ale zdô mi sie taki jakisik inkszy niźli zawdy. Miôł ci łón take fest zaślimtane łod cygaretowego smóndu i zbrónotniałe łod niymocnych leberków ślypia a ku tymu jesce, co niy dziwota, stopieróńsko zachrapociały głós. Zawdy we dobryj launie, dzisiej bół ci taki jakisik markotny a ku tymu smyntny i zachmulóny. Zicli my sie we sztyrzo (Maniuś, Hanzlik-taksiôrz, dedektiw Mónk i jô) przi tiszu na placu przed naszóm biyrsztubóm, szynkiyrka przijyna nasz łobsztalónek, wartko przismycóła po ladze biyru i po sznapsie dlô kôżdego i tyn Maniuś-Ukrainer – choby ino na to doczkôł – napoczynô swoja gôdka, ta swoja łozprôwka.
– Wiycie chopy, jôch sie na Ślónsk, do Chorzowa, przikludziół ino skuli roboty na grubie… i pomiyszkaniô…
– Niy gôdej, przikludziyła cie sam twoja babeczka we papyndeklowym pakycie, bo byś sie tam wele tyj ukraińskij abo biôloruskij szweli na zicher zmarniół, prziszôł blank na skapka. – wlôz mu we parada Hanzlik-taksiôrz.
– Dej mu pokój! Niych gôdô, łobejzdrzymy, co dzisiej wypokopi! – pedziôłech.
– Tam na tym schódzie bóło blank inakszij. – rzóńdziół dalszij Maniuś – Tam czowiek zawdy cosik łapnół we rzyce, we Bugu, wszyjske tameszne chopy raubszykowali, kôżdy snôs bół pytlokym i raubszykym… a kiej sie już cosik uszczelóło, jakosik dzikô świnia, lelynia abo chocia hazoka, to tyż zarôzki znôd sie i bimberek i… fajniście bóło… żôdnyj utropy…
– Ja, ja, jakeś sie wykludziół, to tam we tych twojich Kukurykach, to już blank nic niy łostało, ani fiszów we Bugu, ani hazoków, dzików, lelyni abo sorków….
– Bakołech bez dwadzieścia piyńć lôt na tyj mojij grubie i wielach nigdy niy medikowôł. Bóła przileżitość (wypłata abo forszus), to sie cosik luchło, czowiek poszôł moreśnie do dóm i tela.
– A co? Terôzki na pynzyji môsz inakszij? – pytóm sie go opaternie.
– Ja! Terôzki to sie symie zrobiół bergsztajger, taki, wiycie chopy, alpinista lebo himalajista…Na starość mi to prziszło…
– Niy fandzol chopie, jakô to tam u cia starość, jaki to tam ze cia zwiykowany chop? – spytôł sie Maniusia nasz szynkowy dedektiw.
– Ja, chopie , starość… starość napoczynô sie chopy wtynczôs, kiej już blank niy poradzymy łoszpluchtać swojich szłapów we ausgusie, prôwda?
– Dobra! Tóż gôdej jaki to ze cia alpinista. – rzyknół Hanzlik-taksiôrz.
– Nó, to bóło tak. – napocznół rzóńdzić Maniuś po drugij ladze biyru. – Spichli my sie we pôruch, starych berkmónów, we szynku i napralichmy sie jak belówy. Jakosik żech sie dokulwitôł ku mojij chałpie, a wiycie przecamć, iże miyszkóm na dwanôstym sztoku i zawdy po gorzôle przitrefiô mi sie, co winda u mie niy fónguje. Nó, króm tego tyż, łod czasu jakech ustôł bakać na grubie stopieróńsko niy móm rôd wlazować do szoli (łostało mi to po tym jak kejsik na mojij grubie zahaltowôł perzółnynaufcug na piyńciuset myjtrach i bez pôra godzin ani w góra, ani w dół…). Tóż tyż wlazuja do siyni i napoczynajóm sie dló mie… dló mie… te srogachne Himalaje…
– Co ty sam nóm fandzolisz? Jake Himalaje? – spytalichmy wszyjske wrółz.
– Ja Himalaje…Tak jakosik do drugigo sztoku toch sie wkletrowôł jesce ze ausszwóngu. I sam bóła moja piyrszô „baza” – jak gôdajóm bersztajgery, kletroki. Zdziebkoch cupnół, przisnół i po jakichsik piytnôstuch minutkach kletruja sie dalszij na wiyrch. Tak wele siódmygo sztoku wyloz na siyń jedyn mój wrazicki sómsiôd i spytôł sie mie eźli niy potrza mi „Szerpy”, ftory by mie wysmycół na wiyrch. Deczko żech go spieróniół, ale pyndaluja dalszij. Tak przi łósmym sztoku wiela niy brakło, cobych łodpôd łod ściany ale już kiejsik musiôł tóm drógóm deptać inkszy kletrôk, bo łostali po niym gylyndry. Na dziesióntym sztoku zrobiółech sie drugô „baza” we kieryj tyż żech deczko dychnół i zatym juzaś procnie kletrowôłech sie na wiyrch. Yntlich wkletrowôłech sie na tyn mój dwanôsty sztok, legnółech sie na sztrółdeklu, na słómiónce blank wele mojich dźwiyrzy i usnółech. Łorôzki słysza wrzesk mojij staryj, blank po polskimu:
– Nó, to już KURWA SZCZYT!
Dôwnoch niy pisôł ło cufalach, kiere sie mi przitrefiajóm wele mojij siyni. Ale terôzki musza spómnieć fal ze łóńskigo tydnia. Wylazowôłech – jak to móm we zwyku – na laga biyru do mojigo szynku na Grunwaldzkij i łorôz sztopnół mie kamrat, Janiurcynyj Pyjter, kieregoch już pierónym dôwno niy widziôł. Miôł ci łón take zaślimtane łod cygaretowego smóndu i zbrónotniałe łod niymocnych leberków ślypia a ku tymu jesce stopieróńsko zachrapociały głós:
– Te! Ojgyn! A żyjesz to jesce? – napasztnół mie na ece Krojcki.
– Anó, Pyjter, żyje tela, co to jes za życie chopa na pynzyji? – łodrzyknółech.
– Ja, ale dobrze wyglóndôsz… miarkuja, co ci sie darzi, abo chocia môsz rôd… biyr. – fandzoli jak zawdy Pyjter. – Widza, co môsz nowy gybis… a i u golaca bółeś, ja?
– No, sztimuje… ale pewnikiym niy to kciôłeś mi pedzieć… – łodrzyknółech mu juz deczko snerwowany; łón mie zawdy poradziół swojóm iptowatóm gôdkóm zaufryjgować. – Gôdej, co tam u cia słychować.
–Wiysz Ojgyn, jô jesce do terôzka niy poradza sie spamiyntać po takim jednym cufalu, kiery mi sie trefiół tak jakosik przi łostatku czyrwnia.
– Niy gôdej! A co takigo ci sie przitrefióło?
– Wiysz Ojgyn, móm psiôka. Poszôłech do Kauflandu, coby sprawić mu ze dwa-trzi pakyty tego modernego Pedigree Pal Junior… tyn pieróński gizdóń ino take maszkyty żre… jes już półtora roku stary.
– Nó, cosik mi ta łozprôwka wyglóndô na dugszô… wlezymy rajn do mojigo szynku, łobsztalujesz po ladze (czamu jô móm łochyntolowi fóndować?) i mogesz dalszij łozprawiać.
Wleźlichmy rajn, Pyjter łobsztalowôł po zajdlu piwa i ku tymu po sznapsie. Zicli my sie na lufcie, nó i suchóm, co tyż to bydzie fabulół tyn mój kamrat…
– Wiysz Ojgyn, stanółech ze tym sprawónkym we raji do kasy, kiej łorôz jakosik baba za mojimi plecóma pytô sie mie eźli jô móm psa… cóż tyż to za pytani?
– Nó, i… – markiyruja, iże mie to interesjyruje.
–Jô, wiysz Ojgyn, tak bez dugszigo medikowaniô łodrzyknółech, iże niy, inoch razinku napocznół wywołanô dijyta… dijyta Pedigree Pal, coby małowiela ściepnóńć ze basiska, czegoch ale miôł niy robić, bo wylandowôłech ci we lazarycie na OIOM-ie…
– Toś to wysztudiyrowôł Pyjter!
– To jesce nic Ojgyn. Pedziôłech tyj babie, iże tak po prôwdzie ściepnółech ze dwadzieścia kilo ze basiska, tela, coch sie chnetki łocuciół ze roztomajtymi jegłami i rułkóma powstyrkanymi bele kaj na tym OIOM-ie. Ale dijeta jes fajnistô i ino trza zawdy wylazować ze chałpy ze kabzami naladowanymi do pôłna tymi klómpkami Pedigree Pal i ćkać je, kiej cowiek napoczynô mieć głód. Bo to ci jes jôdło, ftore mô we sia wszyjske tajle, kierych potrza do zdrowygo życia… i byda ta dijyta dalszij używać.
– Chopie! Aleś to zagiździół! I co dalszij? – spytôłech i łobsztalowôłech terôzki jô po ladze biyru.
– Wiysz Ojgyn, wszyjske ludzie we tyj raji byli łocałbrowane mojóm łozprowkóm a łosobliwie srogi chop, kiery stôł za tóm wrazickóm babóm i mało mu basisko niy pukło łod śmiychu. A ta baba niy dała pokój i dalszij ci mie pytô:
– A to łóni wylandowali na tym OIOM-ie skuli tego, iżeście sie zagidziyli, zatruli tym jôdłym dlô psioków, ja?
– Niy, niy paniczko. To skuli tego, iżech siednół se na wele borsztajnu na hulicy i napocznółech sie lizać swoje jajca. Wtynczôs ci mie prasknół autok!
– Jezderkusie! Pyjter! Ale to nametlôł!
– Ja, ja Ojgyn… ale nôjgorzij bóło ze tym istnym za tóm babóm. Pó niygo musiała przijechać waleska (pogotowie retónkowe), bo blank ci sie niy poradziół ze śmiychu spamiyntać!
Łocuciółech sie dzisiôj nôgle ze uważowaniym, iżech wymiarkowôł cosik dziyjowygo. Nó, możno niy na miara Nobelprymiji, ale bodej na jakiesik porzómne wyróżniynie bych zasużół. Bezmać nôjlepszyjsze ajnfale przilazujóm nóm do gowy we śniku. Postanowiółech pisać tagebuch, pamiyntnik i prziśnióło mi sie, iże baba jes nikiej ta waszmaszina. Kôżdô sie dô pasownie narychtować i bydzie ci fóngować jak przinoleżi. Przistójne słówecka, ździebko herclich i libeźnie, ku tymu kwiôtki, szmektnô wieczerzô i co tam jesce… i program fónguje. Zawdy wieda, co, kiej i jak sie stanie, i na co i jak zaryaguje. Waszmaszina i baba sóm we tym dziôłaniu po jednych pijóndzach, ze tóm ino inkszóścióm, iże modernyj waszmasziny niy dô sie… zaladować łod zadku.
Sobota 14 marca…
Blank niy miarkuja, po jakiymu babóm do zeksu potrza libeźnych słówecek? Przeca fandzolynie nałónczôs zeksu to nadbytnie marniynie czasu. Potrza ci tyj iptowatyj gôdki jak starego wertika. Słówecka fest szterujóm i przimuszajóm do medikowaniô. A po jakigo dioska przi zeksie ło czymsik medikować? Wczorej swadźbiółech sie (kochôłech sie) ze mojóm staróm. Bółech cicho, trzimôłech pychol jak zawdy, bo ło czym sam łozprawiać? Ło kapelónku Rydzyku i jejigo pijóndzach abo ło naszych zgrabaźniałych fusbalôrzach? Tego ci Radiopiernika niy ciyrpia a na fusbalu, to moja starô sie niy rozumi. Nó, tóż trzimia pychol i blank sie niy łodzywóm. A łóna ku mie:
– Wiysz ty mój roztomiyły! – a jô jóm „bzykóm” łod zadku. – We cia już niy ma telij libeźności i przóniô jak dôwnij. Zaniydbywôsz mie. Mógbyś chocia rółz za kej ku mie pedzieć cosik piyszczótliwie?
– Rzić wyżij… KOCHANIE!
Dochtór pedziôł, iże szeka, mój kifer i kielca mogóm boleć jesce ze trzi tydnie ale… niy bóło złómaniô.
Pyndziałek 16 marca…
Jô sztyjc niy poradza spokopić babów, a mojij staryj tym tuplym, chocia sómy już tela lôt do kupy. Łóne ciyngiym labiydzóm na swój wyglónd. Za te jejich lipynsztifty, kryjmy, mazidła, parfiny i inksze pierdoły to bych sie już dôwno lajstnół mercedesa abo inksze volvo. Wczorej moja starô molyndzióła, iże mô maluśke cycki. Nó, tóż gôdóm ji:
– Babo, niy môsz ty inkszyj utropy?
A łóna mi karwiynczy, iże sie źle czuje, iże na isto gódzi sie, coby łóna miała je srogsze, co tyż możno dôłbych jij na te diosecke „silikóny”? A cóż to? Praskło ji cosik na łeb? Nó, tóż gôdóm ku nij:
– Pociyrej se pôra razy kôżdydziyń szmyrgelpapiórym miyndzy cyckami!
– A to pómoge? Bydóm srogsze?
– Twojij dupie to spómógło!
Canarct pedziôł, co moja jedynka i ta trójka dô sie wstawić, ale ino na takim mytalowym „implancie”. Ze dwójkóm juzaś, to żôdnygo problyma niy bydzie, bo sie ino deczko uszczyrbióła.
Wtorek 17 marca…
Dzisiej z rańca moja cera przijńszła cobych jij spómóg zawiónzać szczewiki. Nó, tóż wiónżymy, metlómy i metlómy. Ucza ci jóm ło tych hazoczkach i pańtlinkach, ło pipelokach knółtlujóncych krzidełka, na szlajfki i maszki, i takich ci tam jesce szpaltkowych, sznórbyndlowych historijkach, a łóna ci mie z niynôgła pyto:
– Tatulku! A po jakiymu dziołszki majóm myńsze szłapecki łod chopców?
– Coby we prziszłóści mógli stôć bliżyj ausgusa.
Kamratóm na mojij Krojcce pedziołech, iże mi szczypka praskła we pychol przi ciupaniu drzywa na łogiyń. A zółwizół widać, iże to blank ci maminô cera – poradzi „pierdolnóńć” gówniôra, aże poradzi!
Pióntek 17 kwiytnia…
Mój ty roztomiyły tagebuchu, wybôcz, co mie sam tak dugo niy bóło. Ale we niydziela przi śniôdaniu łóński miesiónc łozprawiali my ze mojóm staróm na tymaty religijne. Starô miyniyła, iże kobiyta to lepszyjszy „produkt” tego naszygo Pónbóczka niźli chop. Nó, tóżech ji przipómniôł, iże to chopa stworzół tyn nasz Pónbóczek jako piyrszygo. A łóna mi na to:
– Jaaa… bo musiôł napoczynać łod nula, znacy łod nicego…
Nó, tóż szlag mie trefiół na ta gadzina jedna, flyjgowanô na mojim chopskim „łónie”, iżech jij łodpolół, frónknół jak sie przinoleżi:
– Hmmm… A kiej kciôł stwórzić kobiyta, to sie potknół i wrzesknół „kurwa”. I słówo ciałym sie stało!
Na OIOM-ie trzimali mie ino bez tydziyń. Dochtór łod szeków pedziôł mi, coch miôł sroge szczyńści, iże mi sie kielca we mózg niy wtukli. Moje tyrpniyńcie mózgu to bółby ku tymu… pikuś… nó, pón pikuś! Dziepiyro wczorej ci mie wypisali ze lazarytu. I niy łodpuszczóm… szkryflóm dalszij.
Sobota 18 kwiytnia …
Baby ci majóm zawdy jakiesik pretynsyje i uskargowani. Ciyngiym, i do usranyj śmiyrci cosik jim sie niy zdô i same ci blank niy miarkujóm czego tak po prôwdzie kcóm. Pamiyntóm jak bółech przi narodzyniu cerziczki. Moja starô darła sie choby jóm fto ze skóry łobdziyrôł:
– Zróbcie cosik z tym. Dejcie mi jakosik medicina. Retóng, to boli jak sto diosków! To, ty łochyntolu powiniyneś sam leżeć za mie i skróncać sie ze bólyści! Toś ty mi to zbajstlowôł!
Niy kciołech być niczymu winowaty – jak zawdy – toch jij przipómniôł:
– A niy pamiyntôsz? Kciołech ci go wrajzić w rzić aleś rzykła, co to moge być barzij bolyściwe.
Dochtór wylandôwôł na „urazówce”. Mie już łóna niy sióngła. Wróciółech sie nazôd po dwiuch tydniach, jakech blank wytrzyźbiôł a łóna sie uholkała. Bo te baby zawdy swôlajóm wina na nôs chopów.
Niydziela 19 kwiytnia…
I ludzie! Niech mi fto sam rzyknie, iże baby niy medikujóm durch i jednym ciyngiym – podanie jak chopy – ło zeksie. Siedziôłech wczorej na łodwieczerz we kaczmie ze kamratym i tuplikowôłech ci mu, jak tyż to smakuje łogolónô cipecka, bo nigdy ci łón niy miôł takij szanzy pornóńć, spróbować. Blank ci niy wiedziôłech jak ci mu to wyeklerować, nó tóż dyciś mu gôdóm:
– Wystôw sie, takô łogolónô cipecka i różowygo lizôka Chupa Chups-a.
– Nó i?
– A dyć tóż ta łogolónô cipecka szmekuje i podłajzi jak tyn lizôk.
– Nó ja… a jak podłajzi takô niyłogolónô?
– Jak tyn lizôk… wyjmniynty spode szranku!
Cheba tego niy spokopiół. Bez flaszki tego przeca żôdyn niy wymiarkuje, nó tóż pyndalujymy do inkszego szynku. Podlazuja ku szynkwasowi i sztaluja wrółz dwie glaski whisky. A ta gospodzkô ku mie:
– Ze lodym abo bez loda?
– Bez loda. – łodrzyknółech. – Kamrat przeca niy bydzie tak dugo czekôł.
I co tóż tyż? Bali i tyj szynkiyrce ino lody we gowie. I niech ci mi sam kierôś terôzki rzyknie, iże ino chopy ciyngiym medikujóm ło zeksie.
Strzoda 22 kwiytnia…
Po wczorejszyj akcyji poszôłech do roboty. Tóm razóm mi sie podarziło. Miôłech ino kalny ślyp i łozerżniynto japa. Niy kciôłech kminić, iże to łod ciupania drzewa, i dyć tyż prziznôłech, iże to mie moja baba praskła. A kamraty sztyjc pytali:
– A za co to, Ojgyn, za co?
Nó, tóżech jim rzyknół, iże to skuli tego coch ji nałónczôs zeksu gôdôł za jedno. Blank niy uwiyrzyli.
A co? Miôłech jim pedzieć to, iże łóna mi przi tym „kochaniu” pedziała:
– Nó, już cheba ze trzi miesiónce my sie niy swadźbiyli…
A jô ji na to frónknół nazôd:
– Cheba ino TY… żeś sie niy gzióła…
To i tak dobrze, że sie skóńczóło, jak sie skóńczóło, a niy tak, jak wtynczôs, kiej wylandowôłech ze tyrpniyńciym mózgu, kiej erbnółech ci bez ryjok mrożónym kurzóntkiym. Kurde mol! Zeksu mi sie zakciało wtynczôs wele kilszranku. Przecamć przi kilszranku cheba kôżdô baba mô rada.
Żôl ino… co to bóło we TESCO.
Pióntek 24 kwiytnia…
Mój ty roztomiyły tagebuszku, pamiyntnicku… dzisiej robia ekszperimynt. Kca badnóńć, sprôwdzić fto tak na isto jes mojim nôjlepszyjszym przocielym: mój pies abo moja starô? Zawrza jich łobiuch na noc we koferaumie mojigo autoka. Łobejzdrzymy, fto sie bydzie z rańca radowôł, iże mie juzaś ujzdrzôł.
Nó, i to ci bół łostatni wpis we znejdziónym tagebuchu.
Ja, ja… na isto… życie richticznego chopa poradzi mieć pôłno niyspodziónek.
I sam idzie wycióngnóńć taki myślónek, takô ci prôwda:
Chop i baba majóm ci blank, ale to blank roztomajte mniymani ło richticznym chopie!!!
Briftryjger prziwstowô, przelazuje na pynzyjô. Wszyjske ludzie ze pobliskich familoków uzdali, iże bydzie łón łostatni już rółz pyndalowôł łod chałpy do chałpy, ale tóm razóm bydzie se łón ino łodbiyrôł wszandy gyszynki za swoja procnô, dugolytniô briftryjgerskô robota.
Nó tóż rółzczasu klupie do piyrszych dźwiyrzy…. dostôł szykowniste werkcojgi, ajnrichtóngi wyndkôrske… prómiyniyje, rôd wszyjskimu!
Klupi do drugich dźwiyrzy… tam erbnół bilet na Hawaje… chop uradowany jesce barzij.
Klupie do trzecich dźwiyrzy…. dźwiyrze łozewrziła szwarnô, galantnô blóndina. Blikuje tymi jeji zielónymi ślypkóma, zaprôszô go na swoja zofa i bez côłkô noc spôłniô jejigo nôjskrytsze zeksualne winszbildy. Ło szaroku jesce smycy mu do prykola szmektne śniôdanie. Nó, briftryjger jes na isto wniybowziynty….
Kiej mu ta całbrownô, szarmskô blóndina nalywała po lekuśku bónkafyju do szolki, briftryjger merknół skukanego pod untertaskóm dulara. Zaciykawióny pytô:
– Wiedzóm łóni paniczko, noc bóła spanialistô, śniôdanie tyż stopieróńsko szmektne, ale rzyknóm mi łóni, paniczko, po jakiymu tyn dular bół pod szolkóm?
Na to blóndina napoczła amizyrować sie i prziliźnie łodrzykô:
– Wiedzóm łóni, joch wczorej we wieczór spytałach sie mojigo chopa, co móm wóm dać za waszô wielolytniô sużba. Łón mi na to ino łodrzyknół:
– Pie…ol go! Dej mu dulara!
Wiycie, nôjbarzij bodlawe sóm… zawdy baby. Łóne poradzóm chopa do glacy dokludzić, coby już niy gôdać cosik barzij łoszkliwego. Przitrefiyło sie to kiejsik mojimu kamratowi Bercikowi łod Majzlinyj. Tak ci go jego baba sztychowała, tak ci mu przeciepowała bele co, iże chop niy szczimôł i wybrôł sie do dochtora.
– Panie dochtorze! Móm pieróńskô utropa …
– A ło co sie rozłajzi panie Bercik? – spytôł opaternie dochtór.
– Anó, musielibyście mi cosik dać na to, coby tyn mój chopski interes bół deczko dugszy …
– Nó, na to, panie Bercik, niy ma żôdnyj mediciny, ale moga wôs skiryrówać do takigo lazarytu, kaj wóm tyn… chopski interes… przeszczypióm na srogszy…
– Niy gôdejcie dochtorze… kaj, i kiej byda tam móg sie zakludzić? – pytô uradowany Bercik.
Dochtór dôł Becikowi skiyrowani na operacjô. Bercik poszôł do lazarytu a tam ci mu zbajstlowali tyn moderny przeszczyp… przisznajdowali mu miasto jego ciulika trómpyjtka łod elefanta. Nó, możno niy takô blank srogô trómpyjta, ale trómpyjtka łod takigo maluśkigo elefantka.
Tak jakosik pôrã tydni niyskorzij przikwanckôł sie łón juzaś do naszego knapszaftu, do swojigo dochtora ale ze srogim ślimtaniym.
– Panie dochtorze! Musicie mi panoczku zarôzki, w te piynty uchlastnóńć ta trómpyjtka!
– A czamu? Co sie stanóło? Niy poprawióło sie wóm pożycie ze waszóm staróm, abo co?
– Niy, niy ło to sie rozłajzi…
– Nó, tóż ło co idzie? – pytô sie dochtór.
– Wszyjsko ze mojóm staróm bóło dobrze, poradziółech ji yntlich wygodzić…
– Nó, to wszyjsko jes do porzóndku Panie Bercik, prôwda?
– Ja, ale mogecie sie panoczku wystawić, mogecie sie forsztelować wielach jô skorzij sie jabek… do rzici nafolowôł?
Zawdych bół łotôczóny, chnet łoblygany bez kobiyty (i blank sie sam niy kca asić!). Kiejby łóne tak jesce zawdy, ale to na isto zawdy, mieli mie festelnie rade, przoli by mi, bółbych i jô moc rôd. Cosik mi sie ale zdô, iże terôzki już corôzki mynij mie te dziołchy, baby majóm rade, corôzki mynij garnóm sie ku mie i blank ci już dó mie niy lgnóm. Zdô mi sie drugda, co jakosik gryfnô frela, łoziymnôstka sie za mnóm łobejzdrzi ale to pewnikiym skuli tego, co miarkuje, iże… Gargamel deptô za nióm po hulicy. Ale chopie ! Gôdôsz, co kciôłbyś iżby ci baby przôły; niy dowej jim tego poznać po cia, naskwol na nie niy zważowej i dozwôlej, coby poduk swojij lałny reskiyrowali tobóm. Baby, bele zdôwałoby sie jim, co ło tym niy wiedzóm, wolóm same być usuchliwe, zamiast zmuszać do ulygłości inkszych. Udôwajóm ino, co sóm blank równe chopóm, ale gynał miarkujóm, iże tak na isto niy jes… Co tam, dziyje sie to ze richtik dobrym rezultatym, bo przeca niy mieli by my jich tak fest rade, kiejby nóm byli równe.
Wiycie, jô to móm ło babach, kobiytach marka ło wiela lepszyjszô niźli ło chopach, ale jim blank tego niy gôdóm i tela. Babski insztynkt wiydzie ci je zaobycz na zicher bez côłkie życie tak, jak nôs wiydzie filip, i dziynka tymu niy tak czynsto łostôwajóm iptami. Przónie, miyłość znaczy dlô babów wiyncyj niż dlô chopów. Jes ci to dló nich na isto wszyjsko. I te przónie jes ci dló kôżdyj kobiyty rzôdzij, niźli chopy miarkujóm, gróntym zmysłów. Baba, babeczka moge przoć cowiekowi żadnymu, szpetnymu, bali i starymu, jeźli udô mu sie razinku łocucić ajnbildóng, lałna. Na prociw do chopa, kiery niy poradzi przoć babie, kierô niy działô na niygo, na jejigo gyfil. Skuli tego tyż granice wiyku do przóniô niy istniyjóm. Taki kardynôł Richelieu miôł jesce festelne wziyńcie bali kiej ci mu już pizło łoziymdziesiónt lôt, chocia już blank na swojich kotyrach niy poradziół ustôć. Abo taki wywołany poyta Goethe, kierymu tyż pizło bez łoziymdziesiónt lôt kiej umiyłowôł takô jedna istnô – Ulryka von Levetzow.
Ludzie, przeca przónie zetwô krótko jak życie nôjszykowniyjszygo kwiôtka. I trza miarkować, co u chopa przónie umiyrô ruk-cuk we małżyństwie a u baby – żyje jesce te przónie aże do łostatka.
Ale idzie to słówić deczko inakszij. Jô to zawdy gôdóm: WINO, KOBIYTY I… ŚPIA!!! Chocia kiejsik to blank inakszij bywało. A jedyn móndrok już bezmać we siedymnôstym wiyku, taki Daniel Naborowski, prawiół we jejigo sztrofkach cosik takigo, iże :
„Kiepska miłość o głodzie,
Nie chce się giąć po wodzie,
Ale po dobrym winie
Dogodzi się dziewczynie.”
Możno to i prôwda, nale niy bydymy sie sam ło to fest spiyrać i fantować, pra? Bo terôzki u modzioków jes możno jesce inakszij: Wino… kobiyty i… jaki tam śpiyw? I na pieróna jesce śpiyw? Wartko, wartko i dalszij do przodku ! Wszyjsko stoji monej łod tego jake wino, jake kobiyty a… śpiywać to sie zatym już blank niy kce.
Baby zaisto niy sóm gupsze łod chopów (chocia niyftórym łoszkliwcóm sie tak zdô). Na prociw, możno bali i sóm móndrzyjsze łod nich tela ino, co tak po prôwdzie, jes to móndrość inkszyj zorty. I niy byda sam za tela klycić, rzykna ino, co prôwdóm jes, iże chopy majóm srogsze filipy i tela. Ale bez te wszyjskie lata, kiej cowiek deptô po tym nôjgryfniyjszym ze światów, roztomajcie to ze tym wszyjskim bywało. We starożytnich Atenach niy miyniyli, co kobiyty sóm barzij iptowate i kôżdô asta wiydzy bóła dló nich dostympnô. Juzaś ci take plymióna jońskie i doryckie prziznôwały babóm zawdy srogô dobrô wóla dziôłaniô, a u Lacedemończyków łozrósła sie aże jak nôjyntô. Bez śtyrysta lôt zetwania rzymskij wysokij kóltury używali baby srogigo laufpasu i dobryj wôli. Mógli łóne bali i łozporzóndzać i naporónczać jejich iściznóm. Juzaś kajś we strzydniowiyczu wyksztôłcynie, bildóng babów przesiyngało wiydza chopów. Łówczysne ritery na isto lepszij poradziyli używać, włôdać okszóm i bardóm niźli piórym, fyjderhaltrym; fraterki zajimali sie naukóm, ale bóło tyż mocka babskich klôsztorów, kaj wiydza dostympnô bóła we takij samyj miyrze dlô klósztornych pannów. A wiela, wiela bôb bóło dochtórkami bez te côłkie stulycia. Choby ino take jak: Luisa Bourgeois ze Salerno, kierô ci flyjgowała ta Marija de Medici, babeczka łod wywołanego Henryka IV, hyjbama Marguerite la Marche, kierô fóngowała już we 1677 roku we Hôtel Dieu. Jezderkusie! We siedymnôstym i łoziymnôstym wiyku bóło moc babów-profesorów na wszycka katyjdrach we Bolonii, Pavii, Ferrarze cy Neapolu.
Ja, baby na isto niy sóm barzij iptowate łod chopów, niy sóm miechym piźnióne jak to sie niyftórym chopóm-angyjberóm, a już nôjbarzij naszym politykiyróm –przitrefiô. Ale sóm roztomajte fale, cufale i durchfale nikej u nôs na Pniokach. Kiejsik ci na plantach kole lazarytu na Karolce zicło sie dwóch, tak możno łoziymdziesiyńciolytnich knakrów. Plaszczóm tak, gniytóm te swoje rzicie na tych gorkich bankach i łôrôz jedny śnich gôdô:
– A wiysz, cosik mi sie zdô, iże moja starô cheba już kipła, już sie ji zemrziło.
– Ja? A po jakiymu tak miarkujesz ? – pytô sie tyn drugi.
– Anó, wiysz, rzecy ze tym „zeksym”, jes gynał tak niźli dôwnij, tela, co côłkie moje pomiyszkanie niy jes do porzóndku posprzóntane, poschróniane !!!
Ale, ale. Bez côłkie wiyki dziołchy ze wyższyjszych sferów pinkolyli na takich szykownych lautach, harfach, klawikordach i jesce ci zôwziyncie doskwiyrali klawiyróm tela, co jô niy znóm, niy miarkuja żôdnyj baby, kierô by poradziyła skómpóniyrować i zagrać a niy zarzympolić, choby cosik takigo jak „Serenada” Franza Schuberta. Prawucko niy ma szykowniyjszyj piyśni miyłosnyj niźli ta jejigo „Serenada”. Kómpóniyrowôł ci tyn karlus aże mu pizło trzidziyści jedyn lot i wtynczôs we srogij biydzie, we jakij żół bez côłkie życie, zemrziło mu sie we Wiydniu. Abo tak przi tyj przileżitości cosik jesce ze inkszyj zorty. Ludzie terôzki tyrajóm po roztomajtych myzyjach, galeryjach, „pinakotekach” (z gr. pinakothēkē, a za pierónym starego piyrwyj teli magazin łobrazów-wotów we Propyjejach na Akropolu) i potwiyrdzóm mi, pewnikiym potuplujóm, co nikany niy znôjdzie sie jakisik wywołany landszaft, kiery bółby podszriftowany bez kobiyta. Nó możno króm takij jednyj Rółzy Bonheur, kierô ale musiała sie ciyngiym golić i łoblykała sie ino we chopskie łodziynie. Jó tyż sóm (i ze mojóm Elzóm) już bez trzidziyści pôra lôt ździebko świata przewandrowôł i nikaj’ech na takie łobrôzy niy trefiół. Idzie sam ale spómnieć ło takij poytce Safonie (ze greckigo Eaπφώ, łac.Sappho), kierô sie wandlowała ze Mityleny na wysepie Lesbos, i ftóro bóła nôjbarzij wywołanóm poytkóm ze VII wiyka przed naszóm eróm. Prawióm ludzie, co bali i we tego niyszczysnego 24 siyrpnia 79 roka naszyj ery przi srogim fajerze na czyść cysôrza Augusta i boga łognia Wulkana, kiej na Pompeje i Herkulanum śleciała lawa, maras i woda, a côłke te miasta łostali po tym wszyjskim przisute bez dziewiytnoście stulyci – tameszne Greki śpiywali i tańcowali do sztrofek tyj Safony. Ło tych dwiuch, a tak na isto – trzech niyszczysnych miastach Pompejach, Herculanum i Pindele szło by sam mocka łozprawiać ale rzykna ino tela, co jes to tyż ze babami skuplowane.
Miasto Pompeje bóło gróntowane kajsik we VII przed naszóm eróm, mocka sie tam dziôło a tak 89 lôt przed Krystusym Rzymiany przemianowali je tak jakosik maszkytnie na „Colonia Veneria Cornelia Pompeianorum”. Archyologi już tam chnet wszyjsko we tych Pompejach łodkopali, i terôzki wszyjskie wandrusy i turisty, mogóm zwiydzać i podziwiać nôjważniyjszô atrakcyjô starożytnigo miasta – „lunapar” (niy metlać ze rómlym, bo „lunapar” to jes po naszymu puf), gryfniście łozdobióny „erotycznymi” freskóma, a kiery mô już dwa tysiónce lôt. Tyn przibytek, tympel do kierego jesce kielanôście lôt tymu nazôd (kiej my tam ze mojóm Elzóm byli we łoziymdziesióntym roku) fest niyrade ci baby rajn wpuszczali, zostôł już terôzki do mola łozewrzity dlô wszyjskich. Tam wszandy na ścianach, na gipsdekach sóm roztomajte szildy, świnskie i zbereźne malónki, freski i płaskorzyźby, co pokazujóm nałócznie roztomajte sztelóngi przi tyj ci babsko-chopskij „robocie, kiere niy zdali sie dziewiytnôstowiycznym srogim móralistóm i roztomajtym szulmajstróm a ftórzy – tak jak Żydy i krześcijany wtynczôs – miyniyli, co erupcyjô tego Wezuwiusza to bóła k’rzeczy sztrofa za grzychy, za tyn tyjater „Rozkoszy, Grzechu i Śmierci”. A tak by tak te pufy we Pompejach to bóła ciekawô tyma. Zaobycz skuli cyny za tameszne usugi. Te zajimanie bóło na isto mało we wercie, bali i niywólnika stôć bóło na to. Za ajnfachowô, strzydniô dziołszka geldowała tela, co poła zbonka abo łoziym glasków wina abo dwa pecynki chlyba. Ale, izbetki byli tam maluśke i ćmawe, prykole krótke a kóndy, byzuchanty blank ci bali niy sebuwali szczewików, i do dzisiôj idzie ujzdrzić fleki po abzacach i zolach na ścianach.
Tyn „lunapar”, tyn côłki puf stôł poblisku ichniego „forum”, przi winklu dwiuch hulic, tak iże kóndmany mógli wlazować rajn ze łobiuch zajtów a pokazowôło jim kaj majóm wlyjźć i powiydzôło, prómp namôwiało do byzuchu take sroge żyniadło, wielgachny ciulik na kierym stôło napisane: „Hic habitat felicitas” znacy „Tu miyszkô szczyńści”. Wiycie, gôdajóm, co te wszyjskie „lunapary”, pufy to wypokopiół już we VI w. przed naszóm eróm taki jedyn istny łojciec-założiciel atyńskij republiki – Solon, kiery naskwol szafnół we wszyjskich dziylnicach swojigo miasta, tych Atyn take dómy miyjskie (gr. oἰkίσkoι, oikiskoi), ftórych cylym bóło umóżniynie fyrniokóm, samotnym prykolowygo trefu ze babami, coby niy musieli skuli tych babsko-chopskich uciychów lôtać, laufrować za wydanymi, gdowami abo dziywkami, myjdlami i modymi cerami zôcnych i wywołanych łobywateli. Tak gróntowali sie, powstôwali ci te piyrsze grecke pufy. Idzie jesce tu dopedzieć, co społyczyństwo grecke bóło nôjbarzij „mizoginistyczne”, co idzie po naszymu tuplikować, że wszyjskie tameszne chopy festelnie niy ciyrpieli kobiyt i beztóż tyż zawiyrali je we „gyneceach”. Te wszyjskie wszetecznice byli zaobycz niywólnicóma chocia, mógli być tyż i frajnymi babami, kiere straciyli łojców i patrónów, i łostali bez kustu we życiu.
Takich dziołchów-szlóndrów bóło wszandy, we wszyjskich dziydzinach mocka, byli roztomajte jesce „kapłanki” łod kierych tak na isto napocznół sie tyn nôjstarszyszy fach na świycie. Bóła takô bógini miyłości i gryfności Afrodyta (wyłóniyła sie łóna bezmać ze morza, ukôzała sie przi telim felsie kole Cypru), ftórô miała – jak to pisôł gryfnie niyjaki Strabon – we greckim Koryncie łoroz aże tysiónc takich „kapłanków”, kiere mieli wyżgane, wydziubane na kitach nómery łod 1 do 1000. Łod tych szmajów, niyrzóndniców wziyno sie miano „córy Koryntu”. Bół bali i taki król Koryntu, kiery bół tak ci wywołany, iże bywôł na gościnach i fajerach na Olimpie kaj podbiyrôł Zeusowi „ambrozja”.
Byli ci jesce we starożytniości i hetery (gr. hetaíra – towarzyszki), ale ino dlô tych nôjważniyjszych. Poradziyli łóne króm tego co Wy wiycie, a jô miarkuja, jesce móndrze gôdać, poradziyli bajstlować roztomajte malónki, czytać poyzjô. Do dzisiôj idzie sie poczytać ło takich szykownych „kurtyzanach”, „heterach” jak Aspazja (gr. Ἀσπaσίa), cera Aksiocha ze Miletu (skuplowano z Peryklesym), Lais ze Koryntu abo jesce Fryna, co bywała we Atynach. I niy metlać jóm ze Frynóm (Friedenshütte) dziylnicóm naszyj Rudy Ślónskij-Nowego Bytónia.
Tak sie miarkuja, co na dzisiôj by to możno już stykło, bo ftosik mi przeciepnie, co jo szkryflóm ino ło bereźdżyniu, ło gupotach i belakwastrach. I sam ci mi terôzki gynał sztimujóm sztrofki naszego Jana Kochanowskiego, ftóry pisôł bół na szimel starożytnigo Anakreonta ze Teos (kiery kole szczwôrtego wiyka przed naszóm eróm pisôł gryfne sztrofki) ło winie, przóniu i śpiywaniu:
„Próżno się mam odejmować,
Widzę, że muszę miłować,
Miłość mi dawno radziła,
Lecz ja, jako prawy wiła,
Nie chciałem słuchać jej rady,
Aż nama przyszło do zwady.
(…)
Ona ku mnie ciągnie rogi,
A ja co najdalej w nogi,
A gdy wszystkich strzał pozbyła,
Sama się w bełt obróciła
I prosto mi w serce wpadła,
Aż mnie zaraz moc opadła.”
Alech sam dzisiôj nawynokwiôł, prôwda? Przeca telach ci sam do kupy ze sia pometlôł, iże bali i sto hamerykańskich stolôrzy bez pôrã lôt by tego niy poskłôdało. A Wiycie, idzie sam terôzki możno pedzieć za Kazimierzem Przerwą-Tetmajerem:
„Jô wolã polskie gówno w polu,
Niźli siyrotki w Neapolu.”
Rółzczasu łódka, takô niysrogô kana, przibióła do brzega jednyj meksikóńskij wsi. Dupny hamerikóński rajzynder, kiery festelnie podziwiôł ryby fangniónte bez meksikóńskigo rybôka, spytôł sie go, wiela tyż to ci czasu zajimało mu jich łapniyńcie, fasniyńcie.
– Nó, niywłośnie dugo! – łodpedziôł Meksikaner.
– Nó tóż tedyć po jakiymu niy łostôłeś chopie na morzu dugszij, coby chycić wiyncyj takich fiszów?
Tyn Maksikaner wyeklerowôł tymu Hamerikónowi, iże takô małô ilóść rybów styknie mu gynał na jego, i jejigo familije, potrzyby.
– A co chopie robisz ze resztym frajnego czasu? – pytôł dalszij tyn Hamerikón.
– Anó, dugo nynóm, dugo śpia zatym chyca pôra fiszów, niyskorzij bawia sie ze mojimi dzieckóma, przetrôwia „sjesta” ze mojóm babeczkóm. Na łodwieczerz wylazuja do wsi i trefióm sie ze mojimi przocielóma, wysłepiymy wtynczôs pôra sznapsów, grómy na gitarach, spiywómy roztomajte śpiywki… nó, żyja pôłnióm życia…
Tyn hamerikóński rajzynder ale niy dôł mu dalszij gôdać i dalszij molyńdzi:
– Jôch skóńczół sztudiyrówać na MBA na Harwardzie, tóż tyż tak se medikuja, iże poradza ci deczko spómóc. Powiniyneś, gódzi sie, cobyś napocznół dugszij kôżdy dziyń łowić ryby. Mogesz wtynczôs mieć te ryby na przedej, mogesz je sprzedôwać. Bydziesz miôł nadbytni prófit, tóż tyż bydziesz sie móg lajstnóńć srogszô kana. Juzaś za nadbytnie pijóndze, ftore prziniesie ci srogszô łódka, mogesz sie sprawić drugô, trzeciô, szczwôrtô kana, i tak dalszij, aże bydziesz miôł côłkô flota bółtów. Wtynczôs tyż miasto sprzedôwać ino te swoje fisze postrzydnikóm, bydziesz móg paktówać, smówiać sie direkt ze przetwórnióma, a możno i bali łozewrzisz swoja włóśnô fabrika. Bydziesz wteda móg łosmolić ta maluśkô wiyś i przekludzić sie kajsik do Mexico City, Los Angeles abo i do Nowego Jorku. I już tamstela bydziesz móg reskiyrówać swojimi interesóma.
– A wiela czasu mi to panoczku zajimô? – spytôł sie tyn Meksikaner.
– Nó, możno tak wele dwadzieścia, dwadzieścia piyńć lôt! – łodrzyknół tyn Hamerikón.
– Nó, a co niyskorzij?
– Niyskorzij? Wtynczôs ci sie chopie dziepiyro napocznie – łodpedziôł tyn Hamerikón i zaśmiôł sie na côłki karpyntel. – Kiej już tyn twój „byznes” bydzie na zicher srogachny, mogesz napocznóńć sprzedôwać swoje „akcyje” i robić chopie milijółny!
– Gôdôcie panoczku milijółny? Na zicher, ja?… A co niyskorzij?
– Nó, bydziesz móg chopie przyjńść na pynzyjô, miyszkać kajsik we maluśkij dziydzinie, maluśkij wsi na wybrzyżu, bydziesz móg dugo spać, bawić sie ze swojimi dzieckóma, lecy kedy łowić ryby, przetrôwiać „sjesta” ze swojóm babeczkóm a wszyjske wieczory trôwić we szynkach ze przocielóma i kamratami…
Mórał, glajcha ze tyj gyszichty: Chopie! Zastanów sie, pomedikuj kany kcesz dójńść we swojim życiu, bo możno jużeś tam jes!
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn knc_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ron_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn gle_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn tuk_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn lus_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn unk pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn