Świyntŏ Hyjdla
Świyntŏ Hyjdla, mianowanŏ tyż Jadwiga Ślōnskŏ[1][uwaga 1] (miym. Hedwig von Andechs, Hedwig von Schlesien; nar. pōmiyndzy 1178 a 1180[uwaga 2][2][3] we Andechsie, um. 14 abo 15 paździyrnika 1243[2][4] we Trzebnicy) to była hercogina Ślōnska, co starała sie ô biydnych na Ślōnsku i społym ze swojim mynżym Hajnelem I Brodatym fōndła moc kościołōw i klŏsztorōw, świyntŏ Kościoła katolickigo. Uwŏżanŏ je za patrōnkã Ślōnska[5].
BiografijŏEdytuj
Narodziyła sie i wychowała we zōmku Andechs na Bajerach. Była cerōm grŏfa Bertolda VI von Andechs i Neszki von Rochlitz ze familiji Wettynōw. Miała sztyrech bratōw, w tym Eckberta von Andechs-Meranien, biskupa Bambergu[6] a trzi szwestry, w tym Neszkã z Meran (ślubnõ Filipa II Augusta) i Trudkã z Meran (ślubnõ krōla madziarskigo Jyndreka II a matkã świyntyj Elzy Madziarskij)[7]. Trzeciŏ z jeji szwestr była przełożōnõ klŏsztōru benedyktynek we Kitzingen koło Würzburga, kandy Hyjdla ôstała wysłanŏ we modym wieku, kaj zdobyła bildōng[7][8].
We wieku 12 lŏt ôstała wydanŏ za ślōnskigo princa Hajnela I Brodatego. Wesele ôdbyło sie snŏdź w jeji familijnym zōmku Andechs[uwaga 3][3]. We 1202 roku Hajnel ôstoł princym cołkigo Ślōnska, a we 1233 ôstoł princym Wielkopolski. We 1229 roku Hajnel we wyniku wojaczki z Mazowszem ô ziymiã krakowskõ dostoł sie do niywoli. Z pōmocōm przibyła mu Hyjdla. We wyniku ôsprŏwek z Kōnradem Mazowieckim Hajnelowi ôstała swrōcōnŏ swoboda w pōmianach za zrzeczenie sie roszczyń do Małopolski[2]. Hyjdla narodziyła mu siedym bajtli: Bolka, Kōnrada, Hajnela, Neszkã, Trudkã i Władysława.
Społym z Hajnelem I byli barzo religijnymi ludźmi, we 1209 roku słożyli śluby czystoty, dbali ô rozrost Kościoła i byli fōndatorami mocka kościołōw, w tym klŏsztōru szwestr cysterek w Trzebnicy. Hyjdla chodziyła w habicie mniszki, z prymedytacyjōm spała na twardym lyżu, w czasie mrozy chodziyła po bosoku, a kożdy dziyń wypołnioła dugimi pŏciyrzami. Kej swrōcōno jeji napōmniynie, coby aby zimōm nosiyła strzewiki, posuchała i ôd tego czasu zwiōnzane strzewiki nosiyła przewieszone bez ramiã. Niy miała tyż umierōnku w uczestniczyniu we mszach. Bez to powstoło nawet łacińske pedzynie tykajōnce jeji pobożności – „una missa non est contenta ducissa” (jedna mszŏ niy ukōntyntuje hercoginy)[9]. Skirz herskigo zawiyrzyniŏ planowała przeznaczyć trzi swoje ynkelki na klŏsztorne panny i dwōch ynklōw na ksiynży. Antlich ino jedna ynkelka i dwōch ynklōw (Władysław wrocławski, Kōnrad I gogowski) społniyło jeji ôczekowaniŏ[9].
Kludziyła tyż działalność dobroczynnõ, zetrzała sie ô pōmoc niymocnym i chudobnym – zôrganizowała działalność wandrownego lazarytu dlŏ chudobnych, ôtworziła lazaryt dlŏ trōndowatych we Ślōnskij Środzie, dalszõ placōwkã lyczniczõ założyła w Trzebnicy.
Po śmierci ślubnego we 1238 zamiyszkała we trzebnickim klŏsztōrze, kludzōnym bez jeji cerã Trudkã. Hned zaangażyrowała sie we ôżywiynie życiŏ religijnego Ślōnska i przikludziyła do tamtejszych kościołōw duchowych z Miymiec. Spiyrała tyż przikludzanie miymieckich ôsadnikōw na ôwdy słabo zaludniōne rejōny zachodnij czynści Ślōnska, a tym samym spiyrała rozrost bauerstwa.
UpamiyntniynieEdytuj
W czasie najazdu tatarskigo we 1241 roku Hyjdla schrōniyła sie na zōmku we Ôdrzańskim Krośnie, kandy najeźdźcy już niy dotrzeli. Ôd mocka lŏt w tym mieście ôrganizowany je turniyj rycerski „O Pierścień Księżnej Jadwigi” (Ô Piestrzyń Hercoginy Hyjdli) (porzōnd we wrześniu), a tyż trefiynie muzyczne pod mianym Festiwal Jadwigensis (porzōnd w paździyrniku).
We 2017 roku Sejmik Dolnoślōnskigo Wojewōdztwa nadoł jeji tytuł Hōnorowego Ôbywatela Dolnego Ślōnska Civi Honorario[10].
Fundacyje świyntyjEdytuj
Tradycyjŏ przipisuje hercoginie 20 kościelnych fundacyji. Jejich budowaniym zajmowali sie przikludzyni ze Reniji budowniczowie i rzeźbiŏrze[7]. Zdrzōdła wymiyniajōm m.in[8]:
- klŏsztōr cysterek w Trzebnicy (1209),
- lazaryt św. Ducha we Wrocławiu (1214),
- klŏsztōr Augustianōw we Bobrzańskim Nowogrodzie (1217),
- lazaryt dlŏ trōndowatych we Ślōnskij Środzie (1230),
- pŏrãnŏście kościołōw farnych.
UwagiEdytuj
Przipisy
- ↑ Rafał Szyma, Lekcyjo: Nasz dōm – Gōrny Ślōnsk!, wachtyrz.eu, 28 grudnia 2020 [dostymp 2021-05-04] (ślōnski).
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Jadwiga - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostymp 2021-05-04] (polski).
- ↑ 3,0 3,1 Święta Jadwiga Śląska, www.brewiarz.pl [dostymp 2021-05-04] (polski).
- ↑ St. Hedwig - Saints & Angels, Catholic Online [dostymp 2021-05-04] (angelski).
- ↑ Waldemar Cichoń, Świynto Hyjdla po bosoku, „Górnoślązak”, 1 (12), Związek Górnośląski, styczyń 2016, s. 27, ISSN 2391‒5331 (ślōnski).
- ↑ Berthold VI., www.manfred-hiebl.de [dostymp 2021-05-04].
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Małgorzata Kaganiec, Święta Jadwiga – władczyni Śląska, Katowice: Muzeum Śląskie, 1994 .
- ↑ 8,0 8,1 Johann Peter Kirsch, „St. Hedwig”. The Catholic Encyclopedia, t. 7, Nowy Jork: Robert Appleton Company, 1910 .
- ↑ 9,0 9,1 Zygmunt Boras, Książęta piastowscy Śląska, Katowice: Wydawnictwo „Ślask”, 1974 .
- ↑ Uchwała w sprawie przyznania tytułu Honorowego Obywatela Dolnego Śląska Civi Honorario Świętej Jadwidze Śląskiej
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn eng_Latn szl_Latn nld_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn