W januarje přednošowaše Leoš Šatava w Budyskim Serbskim instituće wo noworěčnikach w konteksće mjeńšinowych rěčow a rewitalizaciskich hibanjow. Wo tym bě Šatava tež w Rozhledźe 6/2018 pisał. Tu slěduja někotre dodatne prašenja.W zwisku z nowo- a maćernorěčnikami wobkedźbuje so wěsta dichotomija. Maće přikłady, kak rozeznawaja so ći, kotřiž su rěčnje z dźěćatstwa socializowani, wot tych, kotřiž su rěč na hinaše wašnje nawuknyli?
Hłowna dichotomija, kotraž płaći mjenje abo bóle powšitkownje, je, zo wužiwaja ći tak mjenowani tradicionelni abo stari maćernorěčni rěčnicy husto wobchadne abo dialektalne formy, kotrež su často přez majoritnu rěč wobwliwowane. Nawopak je rěč noworěčnikow, kotřiž su rěč w šuli nawuknyli, z linguistiskeho stejišća bóle čista, ale tež kusk sterilna a nima duch we sebi, kajkiž ma stara rěč. Rěč rozeznawa so tež po słowoskładźe. Tradicionelni rěčnicy wužiwaja husto požčonki abo kalki z majoritneje rěče a nawopak su nowi wužiwarjo husto purisća. Druha wěc je, zo sej tradicionelni husto njewaža, zo rěč wobknježa abo so samo za nju hańbuja; noworěčnicy su husto hordźi a samo trochu militantni rěč nastupajo. A hišće něšto třeće: Teritorialnje móžemy tradicionelnych rěčnikow husto na wěsty region wobmjezować. Noworěčnicy njejsu tak z wěstym regionom abo městnom zwjazani, su wšudźe žiwi.
Štož pak bě w žołmje wotprajenjow jako prěnje alternatiwnje organizowane, a informacija roznjese so spěšnje přez socialne syće, běštej internetnej wusyłani njedźelnišich katolskich kemšow z Chrósćic a Radworja 15. měrca. Sobotu bě Drježdźansko-Mišnjanske biskopstwo wozjewiło, zo so žane kemše wjace njewotměwaja a hižo njedźelu rano sedźachu wěriwi před wobrazowku a swjećachu na te wašnje zhromadnje Božu mšu. Njepřijomne začuća njewěstosće na njedźelnišim dopołdnju najskerje na wjele městnach začuwać njeběchu.
Serbski institut wuhotuje prawidłownje Institutny dźeń, zo by šěrša zjawnosć wo slědźerskich projektach wědomostnikow zhoniła. Lońše zarjadowanje wusměri so na serbskich zajimcow a wotmě so w serbskej rěči 13. decembra w Serbskim domje w Budyšinje. Štyri přednoški wěnowachu so wubranym projektam. Lechosław Jocz a Jan Měškank rozłožištaj zhromadny pjećlětny projekt z Astrid Schmiedelowej, w kotrymž wuwiwaja serbsku předčitansku funkciju za internetne strony. Jana Piňosová, Jana Šołćina, Thomas Menzel a Pětš Šurman předstajichu projekt »Generacija Warnoćicy – wulki mały swět łužiskich dźěći w Čěskej«. Wito Bejmak poda dohlad do digitalnych poskitkow Serbskeje centralneje biblioteki a Serbskeho kulturneho archiwa, Theresa Jacobsowa a Ines Kellerowa reflektowaštej móžnosće, kotrež skići imaterielne kulturne herbstwo za widźomnosć Serbow.
Předčitanska funkcija wuwiwa so we wobłuku spěchowaneho projekta na dobro inkluzije a ma bjezbarjerny přistup k serbskim internetowym stronam zmóžnić. Nimoměry wuznamny pak je poprawom pódlanski efekt projekta. Za jeho zwoprawdźenje su slědźenja na polu serbskeje fonetiki a ortoepije trěbne. Kaž slědźerjo rozłožichu, njepředleži dotal ani za delnjo- ani za hornjoserbšćinu kompletne wopisowanje načasneho wurjekowanja.
Kampanja sama wuwoła kritiku. Tež ja njemóžach rozumić, čehodla je slogan akcije za wjace akceptancy serbšćiny w zjawnym rumje jenož němski. »Sorbisch? Na klar!« Čehodla njewužiwa kampanja znajmjeńša nimo němskeho hashtaga tež serbski? Zamołwići rozkładźechu, zo njeměri so kampanja na Serbow a zlutniwe wužiwanje serbšćiny je wědomy rozsud.
Jako sylnu a zmužitu žonu, kotraž so ze zahoritosću za swoje přeswědčenje angažowaše, jako wěriwu křesćanku a jako humanistku, kotraž měješe wulku česćownosć před ludźimi, hódnoćichu rěčnicy swjatočneho spominanja 6. awgusta w Radworju dr. Marju Grólmusec (1896–1944). Grólmusec wotrosće w Lipsku, sta so z wučerku a publicistku, rozestaješe so z rólu žony w politice a demokratiji, angažowaše so sama we wšelakich politiskich stronach a zaběraše so z dźěłarnistwami. 1933 zaćahny do lětnjeje wile staršeju w Radworju a zasadźowaše so wottam za antifašistiske spjećowanja. Po denunciaciji bu 1934 wot gestapo zajata a k šěsć lětam w chłostarni zasudźena, po kotrychž přewjezechu ju do koncentraciskeho lěhwa w Ravensbrücku. Tam 1944 zahiny.
Wuchodosakska wotnožka Němskeho zwjazka dźěłarnistwow DGB ze swojej jednaćelku Danu Dubil bě składnostnje 75. posmjertnin Marje Grólmusec spominanje nastorčiła. Na smjertnym dnju Grólmusec přeprosy do Radworja a 22. awgusta na dalše zarjadowanje do Budyskeho Serbskeho muzeja.
W Radworju zetkachu so zastupnicy sobuzarjadowacych gmejny Radwor, Maćicy Serbskeje, Žónskeje iniciatiwy Budyšin, Domowiny, Budyskeje SPD, Serbskeho instituta kaž tež Budyska społnomócnjena za runostajenje a dalši na Radworskim kěrchowje. Dawid Wowčer spominanje na pozawnje zahaji a wobrubi. Farar Beno Jakubaš poda mysle wo křesćance Grólmusec a zwurazni zdobom, zo bě jemu přistup ke Grólmusec dołho přez jeje předstajenje jako komunistka zašlahany. Poćahujo so mjez druhim na jeje listy z jatby a na rozprawy sobujatych w Ravensbrücku pokaza na to, kak je so Grólmusec za čłowjeskosć a za swojich sobučłowjekow zasadźiła. Nyšpor při pomniku zakónči so z modlitwu a kěrlušom.
Tute »rasowědne« přepytowanja wotměwachu so w 1920tych a 1930tych lětach we Łužicy. Započachu so hižo do přewzaća mocy přez nacionalsocialistow a wotpowědowachu tehdyšemu duchej časa w antropologisko-medicinskim slědźenju. Rasowa teorija bě jedna z teorijow, z kotrymiž wědomosć tehdy dźěłaše. Započinaše so hižo w 19. lětstotku a mjez wědomostnikami jewi so tež wulke mjeno Rudolf Virchow. Znaty medicinar je rasowědne přepytowanja přewjedł a hižo Łužicu sobu wobkedźbował. Hladajo na přiběracy nacionalsocializm dóstachu přepytowanja w mjenowanych lětach přidatnu politisku dimensiju.
Wot 4. do 7. julija wotměje so 13. mjezynarodny folklorny festiwal »Łužica« w Budyšinje, Hochozy a Chrósćicach. Rozhlad je so z Markom Kowarjom rozmołwjał, kotryž organizaciju festiwala wot spočatka w lěće 1995 nawjeduje.Kotre skupiny směmy lětsa na festiwalu dožiwić?
Skupiny z Pólskeje, Georgiskeje, Čěskeje, ze Saratowa w Ruskej, Hrodowskich Chorwatow z Awstriskeje a prěni raz na našim festiwalu skupiny z Peruwa, Boliwiskeje, Algeriskeje a Nepala.Prócujeće so při planowanju wo konkretne skupiny kaž wo słowjanske abo tajke z europskich mjeńšin?
Haj, jich mamy přeco pódla. Pak nam skupiny pisaja, zo bychu so rady wobdźělili, pak namjetuja je naše serbske folklorne skupiny a my so zaměrnje naprašujemy. Zakładnu zestawu wudospołnjamy dale ze skupinami, kiž su z dalšeho kontinenta abo so po hudźbnej barbje a temperamenće wot zbytka rozeznawaja. Program ma być wotměnjawy a pod wuměłskim aspektom wuwaženy. Sylnje prócujemy so wo zastupjerjow mjeńšinow.Kak wupada powabjenje a namjetowanje skupinow?
Někotre skupiny hladaja do CIOFF-protyki a naprašuja so pola zarjadowarjow wšelakich festiwalow. Hdyž so skupina do koncepta hodźi, abo hdyž ju hišće měli njejsmy, sćelemy jej naprašnik. Z nim přepruwujemy, hač wotpowěduja wuměnjenjam organizacije CIOFF: originalny hudźbny přewod, předstajenje drastowych regionow, zapřijeće spartow reje, spěw a hudźba. Nimo toho sćelu nam skupiny wobrazowy a widejowy material. Potom rozsudźimy, hač skupinu do programa přiwozmjemy.
Pśechod. Přechod. Übergang. Prehod 03
W přichodnym połdra lěće budźe njewšědna wustajeńca łužiskich a korutanskich tworjacych wuměłcow w muzejach w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej widźeć, přewodźana wot čitanjow a koncertow ze serbskej a słowjenskej literaturu a hudźbu. Z mjeztym třećim wudaćom pokročuje słowjensko-serbske zhromadne dźěło na polu wuměłstwa.
Před pjeć lětami wotměchu so na iniciatiwu korutanskeho Słowjenca Karla Vouka Serbske kulturne dny w Korutanskej w Awstriskej. Wuměłc so wobšěrnje ze serbskej a łužiskej tematiku rozestaja. Najmarkantniši drje je jeho cyklus »Satkula abo (st)wor(jen)a krajina«, kotryž bě jako druhi dźěl projekta »Přechod« na wšelakich městnach we Łužicy wustajeny.Wustajeńca »Přechod 03« započina so 26. meje w Budyskim Serbskim muzeju, budźe dale wot 3. oktobra w Slovenj Gradecu (KGLU), wot 23. januara 2020 w Celovecu (MMKK) a wot 25. junija 2020 w Choćebuskim Serbskim muzeju widźeć. Grafika: Karl Vouk
Wustajeńcu »Wobrazy krajiny« charakterizuje zajimawy wuběr twórbow k temje krajina. Poprosych dr. Andreju Hribernik, Noru Leitgeb a Sabrinu Kotzian, zo bychu něšto wo dwanaće wuměłskich pozicijach powědali. Andreja Hribernik nawjeduje Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa (Koroška galerija likovnih umetnosti, KGLU) w Slovenj Gradecu a je zastupjerjow za słowjensku Korutansku wubrała. Nora Leitgeb dźěła w Muzeju moderneho wuměłstwa Korutanska (Museum Moderner Kunst Kärnten, MMKK) w Celovecu, kotryž je tohorunja na projekće wobdźěleny a pisa katalogowe teksty k twórbam awstriskich Korutanjanow. Wuměłska stawiznarka Sabrina Kotzian z Choćebuza dźěła za Wuměłski archiw Beeskow a pisa teksty k twórbam serbskich wuměłcow.
W Budyskim Serbskim muzeju zahaji so 26. meje projekt »Wobrazy krajiny. PŘECHOD 03«. Hač do lěća 2020 pućuje wustajeńca wizuelneho wuměłstwa po štyrjoch muzejach we Łužicy a Korutanskej. Na přihotach bě direktorka muzeja w Slovenj Gradecu dr. Andreja Hribernik wobdźělena.Nawjedujeće Korošku galeriju likovnih umetnosti (Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa) w Slovenj Gradecu, muzej načasneho wuměłstwa.
Mějachmy zbožo, zo su stawizny w Słowjenskej decentralny kulturny poskitk spěchowali a zo mamy tež zwonka wulkich centrow jara dobre muzeje. Naš muzej wobsteji wot lěta 1957 a ma zajimawu mjezynarodnu a narodnu zběrku. Muzej je zjawny a spěchuje so předewšěm wot ministerstwa a zdźěla wot gmejny. Spřistupnjamy zjawnosći načasne wuměłstwo ke kompleksnym prašenjam a temam.Pokazujeće potajkim słowjenske kaž tež mjezynarodne wuměłstwo.
Haj. To je ze stawiznami muzeja zwjazane. Přez štyri mjezynarodne wustajeńcy pod patronatom Zjednoćenych narodow wot 1960tych lět docpě muzej po cyłej Juhosłowjanskej wulki wuznam. Wuměłcy a kuratorojo běchu namołwjeni, dźěła za wustajeńcy zapodać. Mjez tehdyšimi wobdźělnikami su wuznamne mjena kaž Victor Vasarely, Henry Moore a Ossip Zadkine, ale tež wažni wuměłcy z Juhosłowjanskeje. Tute wustajeńcy zaměstnichu naš muzej na juhosłowjanskej a mjezynarodnej kulturnej karće. Jeho nastaće bě jónkrótne: Muzej w małym měsće wuhotowa mjezynarodne wustajeńcy w njewšědnje wulkim wobjimje, twarjenje muzeja bu 1966 za wustajeńcu nowotwarjene, wotewrjenje přenjese so po cyłej Juhosłowjanskej w telewiziji.
pol_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn bos_Latn bos_Latn pol_Latn ces_Latn slk_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn ces_Latn cym_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn