»Přewjele ze swojich wunamakankow a wudobyćow přeradźić,
je jedne a to same, kaž so wupłodow swojeje wunamakarskeje
bohatosće wzdać.«Filippo Brunelleschi (1377–1446)
Čerwjeny štom
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
njeměr lěha na swětlinje
drjewo jaskrawe
chila so
k žołmam zdychnjenja
we wokomiku bliženja
je čerwjeń njesćerpna
sćinuje wobličo holiny
moch zastona
hat so zatorhnje
w šumje mikoce wjeršk
łoskotaja łopješka pótne
do stwjelcow huškaja
dźiwje sony barbiča
štomy znazdala
blady šěrja
scena w lěsu
žada kulisu
MĚRANA CUŠCYNA
ýýýý3. STRONA WOBALKI:
Jan Buk – Čerwjeny štom, 1998, tempera, 56 x 76 cm, priwatne wobsydstwo
»Přewjele ze swojich wunamakankow a wudobyćow přeradźić,
je jedne a to same, kaž so wupłodow swojeje wunamakarskeje
bohatosće wzdać.«Filippo Brunelleschi (1377–1446)
Sada kaž kaskada
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
Sada kaž kaskada: Doniž přepozdźe njeje. A swět jenož hišće pusćina z pěska a plastika. Wot wusmahnjeneje čłowječeje kreje wočerwjenjeny pěsk a rozpadanju so spjećowacy plastik. Twórba zmylkow žiwjenja, hódna wěčnoh wopomnjeća, ale prošu njewospjetowanja.
Je to sada kaž kaskada, hdyž so polarne kónčiny pozhubja a z nimi energiju słónčnych pruhow wróćo mjetace běłe płoniny. Jenož běła plastowa třěska zwostawa.
Je to sada kaž kaskada, hdyž lodowcy roztawaja a jich słódku krej do selowych morjow wuliwaja, zo motor so přewalacych wodźiznow zakašluje a wjaznje. Jenož módra plastowa třěska zwostawa.
Je to sada kaž kaskada, hdyž trajnje zmjerznjene bahnja roztawaja a z nich njehaćene dalše płunojte woćoplenje twocha. Jenož bruna plastowa třěska zwostawa.
Je to sada kaž kaskada, hdyž suche wětry kerki a lěsy zamiškrja a składowany wuhlik zaso z kislikom woženja. Jenož čerwjena plastowa třěska zwostawa.
zynk něhdyšich domow nošu we sebi
drjewo wrotow majka mój słuch
a běłosć škleńčanych wočow jelenja
kotryž nad zachodom wisa wupjelnja
přeco časćišo moje sony
wopojenosć njezapomniteho procha
šćipa kwětki w staromódnych zahrodach
w kotrychž kročele křipja
kaž na drjewjanych špundowanjach skromnje wuhotowanych
kóždy raz hdyž sym sam
wobkružu swój něhdyši dom
w kotrymž bych će rady widźał jenički raz
poměrnje a woměrje
zo by mi na přeco dosahało
mój něhdyši dom
natwarić njeje dosahało
kaž twojim pohladnjenjam njedosahaše
mje widźeć
mój něhdyši dom
w kotrymž swoje dźěćatstwo schowach
prjedy hač woteńdźech
a do kotrehož wjace nutř njepřińdźech
ženje wjac
Temeswar, 1977 Traian Pop Traian
do serbšćiny přebasniła: Dorothea Šołćina
»Přewjele ze swojich wunamakankow a wudobyćow přeradźić,
je jedne a to same, kaž so wupłodow swojeje wunamakarskeje
bohatosće wzdać.«Filippo Brunelleschi (1377–1446)
Jan Buk – wuměłc a wučer
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
Serbska šulska zhromadnosć w Budyšinje 1960-tych lět njebě mała, tola poměrnje přewidna. Přez to, zo mějach w třoch rjadownjach nad sobu sotře a bratra, znajach tež jich sobušulerjow a sobušulerki. Sobušuler Pětr w rjadowni bratra bě syn Bukec mandźelskeju, Jana a Marki. Wuměłc Jan Buk zasłužeše swój wšědny chlěb tehdy hišće ze swojej fachowej kompetencu w šulskej słužbje. Wón bě naš wučer za rysowanje. Na tutym polu nječujach so wosebje talentowana. Zdobom mje poćežowaše, zo trjebachmy za wučbu wšelake wosebite materialije, kiž bychu móšeń wjeledźěćneje Malinkec swójby snano přećežili – za jednu šulsku hodźinu wob tydźeń. Ale na jeho wučbu so tež po wjace hač poł lětstotka hišće rady dopominam. Naša serbska, tak mjenowana A-rjadownja měješe w přizemju Serbskeje polytechniskeje wyšeje šule pod Bohatej wěžu (dźensa Dźěćaca a młodźinska biblioteka) rysowanje w małej rumnosći. Tam běchu ławki hišće stare: jednotliwe, při zadnim pulće přičinjene drjewjane sydadła stajnje horje prasnychu, dyrbjachmy-li stanyć.
Mje njezajimuje,
z čim swoje pjenjezy zasłužiš.
Chcu wědźeć,
za čim so žedźiš
a hač sej zwěriš sonić,
zo so twoje najnutrniše spjelni.
Mje njezajimuje,
kak stary sy.
Chcu wědźeć,
hač so zwažiš
kaž błazn wupadać,
za lubosć
za swój són
za dyrdomdej, žiwy być.
Mje njezajimuje,
kotre planety křižuja
twój měsačk.
Chcu wědźeć,
hač sy so dótknył
žra swójskich bolosćow,
hač su će wotewrěli
přerady žiwjenja
abo hač sy zeschnyty a zawrjeny
ze strachom před dalšim horjom.
Chcu wědźeć,
hač móžeš horjo znjesć,
moje abo twoje,
bjez toho zo by je zakrywał
abo zamazał
abo sporjedźał.
Chcu wědźeć,
hač móžeš z radosću być
z mojej abo ze swojej
hač móžeš dźiwje rejować
a so cyle z wopojenosću napjelnić
hač ke kónčkam swojich porstow a palcow
bjez namołwy,
zo mamy być kedźbliwi
a strózbi,
zo mamy so na swoje wobmjezowanja
jako čłowjekojo dopominać.
Mje njezajimuje,
hač je stawizna, kotruž mi powědaš,
wěrna.
Chcu wědźeć, hač móžeš
druheho přesłapić,
zo by sebi samomu swěrny wostał.
Hač móžeš znjesć
wumjetowanje přerady
a swójsku dušu njepřeradźić.
Hač móžeš być njeswěrny
(za Jiříja Grušu)
Dobry wječor
powěda smjerć.
Wšak je dobry
powěda kral.
Tebi dobry
powěda smjerć.
Wšak ze mnu je
powěda kral
a powěda: njechodźće
po fararja.
A hdyž přiwjedu fararja,
powěda: njechodźće
po krawca.
A hdyž přiwjedu krawca,
powěda: njechodźće
po blidarja.
A hdyž přiwjedu blidarja,
powěda: nochcu hudźbu.
Hudźba přichadźa
a mortwy prosy:
njehašujće swěčki.
Hudźba dóńdźe
a tón z husličkami
porazy stólčk.
IVAN WERNISCH
z čěšćiny přebasniła RÓŽA DOMAŠCYNA
IVAN WERNISCH narodźi so 18. junija 1942 w Praze. Wón je basnik, prozaist, přełožowar a nowinar. Za swoje dźěło dósta mjez druhimi Statne myto za literaturu (2012). Jeho dźěła su w mnohich rěčach wušli, tak w jendźelšćinje, francošćinje, pólšćinje a němčinje. Sam přełožuje z francošćiny, rušćiny, łaćonšćiny, italšćiny a němčiny.
Baseń »Marionety« je wuwzata z knihi samsneho titula, wudatej 2019 w Praze.
Sejźim na ławce pśi pśibrjoznej droze města Bordeaux a do myslow zanurjona glědam na Garonne, ako se něnto zasej na swěśecem słyńcu błyskoco.
Pśed njewjele minutami som pśišła z cerkwje Saint Louis, do kótarejež běšo mě mócna lejawa zagóniła. Jo se zdało, ako njeby ceły źeń kśěło wěcej pśestaś se dešćowaś.
W cerkwi Saint Louis su swěśili namšu, na dnju 15. awgusta, na swěźenju Marije do-njebja-stupjenja. Ja, njewěrjeca, som wuběgnuła pśed toś tym póstrowom lubego Boga togo Kněza pód jogo šćitajuce kšywo a som była ned pśejmana.
Mója maś jo teke tam. By dejała se tam z njeju zmakaś – na spirituelnej rowninje? Wóna, ako jo na kóńcu swójogo žywjenja, abo samo južo z młodych lět, to dokradnje njewěm, jano hyšći zajśpjenje a zgórkosćone słowa za togo Kněza wušej měła, se mě cesto pokazujo, gaž se w cerkwjach rozglědujom, se chylcycku we wobmysliwosći zgubujom abo na górucych dowolowych dnjach chłodnosć pytam, něźi na swěśe. Ale how, w cerkwi Saint Louis w měsće Bordeaux, swěśe namšu. A wšykno jo hynac ako pśi powšyknych wótpócywańskich pśestawkach, ako howac w cerkwjach póžywam.
Toś take spiwanje! Kšasnje! Zacuśiwe, pśejmjece a pitśku bólece. Kak by móžno było, se tej imaginaciji na wutšobu a dušu njepowdawaś? Do togo zapśimjeś a zacuśa dopušćiś. Zacuśa dopušćiś – to ga se žycym wjelgickan. Za žedne minuty wumějom wšo pušćiś – žywjenje wence, zwenka cerkwinych murjow, wótkulž wšak monotone šumjenje dešća w slězynje meditatiwnje zni. Pśeto cerkwine źurja su wótcynjone.
»Přewjele ze swojich wunamakankow a wudobyćow přeradźić,
je jedne a to same, kaž so wupłodow swojeje wunamakarskeje
bohatosće wzdać.«Filippo Brunelleschi (1377–1446)
Blaki
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
Njemóžeš rjec, zo njejsym ći swěrny był. Běch ći přeco swěrny a to tež nětko hišće sym. A hdyž tak wupada, jako bych so přećiwo tebi pozběhnył, potom je to jenož zwjeršny, naiwny wid ludźi, kotřiž wo naju poćahu žane zdaće nimaja. Přezměru horliwa konkluzija diletantow. Nichtó njemóže so přećiwo tebi zběhać. Tež hdyž cuze polo woramy, hdyž će přeradźimy, wostanjemy ći wěčnje swěrni, přetož sy přeco něhdźe w pozadku. Naju poměr njehodźi so prosće tak wupowědźić. Sy mje rjemjesło nawučiła, sy mje do potajnstwow wuměłstwa zawjedła. Sy lětdźesatki dołho moja jenička wučerka była. Moja jenička knjeni. Přetož sym dobrowólnje swoju pozdatnu swobodu z twojej kašćikatej syću zaměnił. Sym swět lětdźesatki dołho jenož přez twojej woči widźał, njebě za mnje hinašeje perspektiwy hač twojeje. A běchmoj wuběrny team. Wědźach, zo mje ženje sedźo njewostajiš. Hdźežkuli tež běch – na twarje, w lěsu, na polu, w zahrodźe, w mojim ateljeju – ty sy přeco při mni była.
Žołta dalokosć rapsowišćow jo spalona
Dowuměrajucy horicont pokazujo złosnosćiwe frace
Warcanje brjucha warnujo dla na nic se njemyslecych grajucych źiśi
Łdzy se wěcej kaž diamanty njebłyskotaju
Wótgłos wójnskich spiwanjow zalěga wušy
Njeskóńcnosć swětnišća rozpadujo do wjele milionow bombowych škórbinow
Jadnonogate wójaki gramuju skokotanju
Zymnicowe fantazije zadušuju dodychnjenje
Bijuca, derkotata wutšoba swójogo zakśika dla dowuměrajo
Bajki wó lažkosći njejsu wěrne
W Ó J N A wupłoźijo tšachotne wuźěsenje
W naźeji na M Ě R pókšajźu sobu dunjo wugnata lažkosć
INGRID HUSTETOWATekst se indirektnje póśěgujo na tekst »Wó njeśěžkosći lažkosći«; Rozhlad oktober 2021, b. 28.
W pražniku
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
złote kłosy a kłóski
na wjeršku lěća
zybolaca so horcota
mjez nimi
hłódne dźěći žurka
na kromje
a wšudźe druhdźe tež
klepanje jězdźenje hara
syčomłóćawa suwa so
w runych smuhach
po žołtym žitnišću
kłosy połne
do rynkow zestupane
kłonja so nožam
zawleku so do mašiny w słužbje
z namocu dźěla so
pluwy a zorno a słoma
so syće a młóći
pjerje a bije
bjez cypow w bróžni
huna su puste a čiste
wšě serpy připołdnicy
tajne lubki w snopach
njewoža so domoj
zorno so wubluwa
na čeladne nakładne awta
z napřemo chwatacych hobrow
wumjeta so słoma
na zhusćenu pódu
zwostanu
brune šćernišća
žurkow žně
SYLWIJA ŠĚNOWA
ýýýý3. STRONA WOBALKI:
Jan Buk – Syčomłóćawy w słužbje, něhdźe 1970/71, wolij na płatnje, Serbski muzej, Budyšin
Njebozowy ropot Pawlinu ze spara torhnje. Młoda žona z poslešća wujědźe a styknywši ruce we łožu sedźo hač na smjerć wustróžena wustorči: »Božičkecy, što tu činiće?«
Zadwělne słowa měrja so na muža, kiž w ćmowomódrej dźěłanskej monturje na metalowym rěblu a z chribjetom k Pawlininemu łožu stejo nad woknom spanskeje stwy dźěru do sćěny toči.
Njeskazany dźěłaćer wustork Pawliny wězo njesłyši, nawopak, z pozběhnjenymaj ramjenjomaj a rukomaj tłóči ze wšej mocu wjerćacy so njeboz bićoweje točenskeje mašiny do betona. Na folijowu płachtu na špundowanju padaja proch a kruški z twjerdeje murje.
Zatrašena so Pawlina hromadźe bjerje, zo njeby za rěblom sahnyła a cuzbnika z njeho torhnyła. Dyrkotajo pak sej wuwědomja, zo ju nawalny hósć njewidźi a njesłyši. A zo su rańše zerja zeschadźeli.
Pawlina na budźak pohladnje, kiž na nócnym kamorčku pódla łoža pokojnje tikota, štož pak pod haru točenja tohorunja słyšeć njeje.
Wona widźi, zo je krótko do wosmich. To ju hišće bóle rozšeršenja hač grawoćiwa hara, wšako ma w dźewjećich termin pola swojeje frizerki a přećelki Hilže, kotraž ma swój salon hnydom wokoło róžka blisko cyrkwje Našeje lubeje Knjenje. Pawlina je so z dźiwadźelnikom a swojim lubuškom Lukašom wotrěčała, zo chcetaj wječor party molerja Litwina wopytać, w schowanym a chětro zanjerodźenym ateljeju na zadnjej hasce nakupowanskeje mile. Tam wuhotuje wuměłc, kiž ma sam sebje za prěkulu a zakitowarja swobody, hižo cyłe lěto kóždu sobotu wječor tajne hejsowanja, njedźiwajo na postajenja a zakazy korony dla.
W skale
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
Módrin njebja špihelowaše so na hładźinje wody. Wanda połoži swoje trjenje na nahi kamjeń. Wokoło njeje sahachu skalizny do wyšiny. Čuješe so wot nich škitana, runočasnje bě to hoberska błuzna w zemi. Něhdy běchu kamjenje tu schowane pod trawu leželi. Nětko dźeržachu wone sćěny a třěchi, zo bychu ludźo w nich bydlić móhli.
Wona so zeslěka a tykny jednu nohu do zymneje wody. Ju huškaše, zdobom bě to wjeselo na horcym dnju. Hišće bě tu sama, měješe skału za sebje. Cyle skedźbliwje stupaše wona po kamjenju dale do wody. Běše hładki, wona so nimale wobsuny a móžeše hišće runje tak runowahu dźeržeć. Njewidźeše hižo dno a tasaše so pomału z nohomaj dale. Kamjeń so nahle skónči a wona zjědźe njenadźicy do hłubiny. Njezamó ani zakřiknyć, tak spěšnje bě wona preč.
Ruce ju wotdeleka podeprěwaštej a njeseštej ju horje k hładźinje. Lochke žołmički wokoło njeje zejhrawachu. Wanda kašlowaše, so zhraba a poča płuwać. Z mócnymi storkami přepłuwa skału a dźeržeše so kamjenja. Hakle nětko bu jej wědome, zo bě jej něchtó pomhał. Zo bě tu hišće něchtó druhi.
»Halo?«, wona zawoła. Jeje hłós bu wot sćěnow wotraženy. Nadobo wujědźe pódla njeje młody muž z wody. Jeho zelenkojtej woči so šibale na nju směještej.
Pod Čornobohom/Unterm Czorneboh. Historische Begebenheiten und Geschichten aus der Gegend rund um Hochkirch, wudał a z hornjoserbšćiny přełožił Marko Grojlich, 2. nakł. 2022
Bukecy swjeća lětsa 800. róčnicu prěnjeho naspomnjenja. Składnostnje jubileja je wušoł dalši nakład čitanki »Pod Čornobohom – Unterm Czorneboh« z historiskimi powěsćemi a stawizničkami z Bukečanskich kónčin, kotruž je před dźesać lětami wudał Bukečan Marko Grojlich. Kniha je tehdy jara dobry wothłós našła, wosebje w tamnišej němskej ludnosći, wšako je čitanka přezcyłna dwurěčna. Wudawaćel sam je wubrane serbske teksty do němčiny přednjesł, w nadźiji, zo so ludźo we wsach pod Čornobohom na swoje serbske korjenje dopomnja, zo je njeprěja, zo so snadź samo k nim přiznaja. Kniha skića zajimawy dohlad do žiwjenja ewangelskich Serbow na ranje a na połnóc Budyšina w druhej połojcy 19. a prěnjej połojcy 20. lětstotka.
Ja wumru ...
A hdyž ja wumru,
to zelenej woči mojej
přerostu znjeměrnjene trawy
a horcej dłóni mojej,
kiž woraja kłosy,
a moju rozbudźenu wutrobu
– přerosće štom, čerwjena kalina,
hej, z čerwjenej kalinu
nad mojej Ukrainu.
W trawach budu holiča so kupać,
hosći budu z chlěbom, selu witać
a za čerwjenu kalinu
a za moju Ukrainu
poeća zbasnja hišće basnje,
kajkež sam wjac njenapisach ...
ROMAN KUDLYK
do serbšćiny přebasnił: BENO BUDARze zběrki »Wokomiki słónca«, Budyšin 2001
Woknowy wobraz
Literarne teksty k twórbam Jana Buka
To čini wokno, zo »wonka« prajimy ‒
a dokelž sami nutřka smy.
Wolfgang Borchert
Wokomik a dlěje traje wobraz, doniž njestupi z ramika. Wotwonka chceš nutř do swětła woknow hladać. Što by był dom bjez woknow? Směrki padaja a do zawěška ćahaja wšědne chowanki. Pišpot sćinow a sćěnow. Wokna sahaja do so. Pismiki je zdźěla dźerža abo młowojće dźěla. Raz cunjo, raz raznišo. Pismikuja te wono za woknami. Zhromadnje z barbami zwukuja poćahi. Hdys a hdys komponuja melodiju. Potom žedźa so wotnutřka won do daliny a wotwonka nutř do jstwy. Pismiki tworja potajnosćiwe zwiski. Hdyž wobraz wjerćiš, so wobrazliwosć pismikow měnja.
Čerwjenosć wjedźe će dosrjedź wokna k na hłowje stejacemu F, kotrež njenapadnje dale do E saha. Smuhi šwižneho I přeńdu do čorneho a dótkaja so fijałkojteho susoda. Srjedźišćo je křižowanišćo fragmenta. Wabi do rozwólneho zetkanja myslow a začućow. Samozwuki jako wukřiki. Te su pola kóždeho hinak. Je wotwisne, zwotkel přińdźeš a dokal dźeš. Čim dlěje hladam, ćim bóle so do wobrysow sobuzwukow zanurjam. Wone tworja sćinojte poćahi ze samozwukami.
szl_Latn bos_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn ibo_Latn szl_Latn sag_Latn hrv_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn pol_Latn deu_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn nno_Latn scn_Latn cjk_Latn plt_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn hrv_Latn ces_Latn szl_Latn ces_Latn hrv_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn ces_Latn pol_Latn ces_Latn pol_Latn ces_Latn pol_Latn pol_Latn ces_Latn slk_Latn pol_Latn ces_Latn ces_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn swh_Latn ces_Latn bos_Latn tur_Latn als_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn kac_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn slv_Latn bam_Latn slk_Latn szl_Latn plt_Latn szl_Latn deu_Latn bos_Latn slv_Latn lij_Latn pol_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn szl_Latn afr_Latn szl_Latn bos_Latn hrv_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn slk_Latn zul_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn szl_Latn slk_Latn vec_Latn gaz_Latn pol_Latn spa_Latn sag_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn swe_Latn ces_Latn ces_Latn slk_Latn ces_Latn pol_Latn bos_Latn pol_Latn bos_Latn szl_Latn pol_Latn ces_Latn pol_Latn hrv_Latn pol_Latn ces_Latn pol_Latn szl_Latn plt_Latn ces_Latn szl_Latn pol_Latn ces_Latn szl_Latn slv_Latn ces_Latn tuk_Latn ces_Latn lij_Latn bos_Latn tuk_Latn slk_Latn bos_Latn lim_Latn pol_Latn szl_Latn fur_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn isl_Latn szl_Latn szl_Latn luo_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn pol_Latn slv_Latn hrv_Latn pol_Latn yor_Latn pol_Latn szl_Latn hrv_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn sag_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn ces_Latn slv_Latn knc_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn slv_Latn pol_Latn uzn_Latn vec_Latn pag_Latn bos_Latn szl_Latn bos_Latn kmr_Latn pol_Latn slv_Latn vec_Latn slk_Latn ces_Latn slv_Latn slk_Latn szl_Latn nno_Latn ces_Latn knc_Latn pol_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn slk_Latn deu_Latn szl_Latn kac_Latn kac_Latn slv_Latn slv_Latn pol_Latn kea_Latn hrv_Latn hrv_Latn slk_Latn pol_Latn pol_Latn ces_Latn hrv_Latn hrv_Latn als_Latn szl_Latn knc_Latn epo_Latn pol_Latn szl_Latn slk_Latn ces_Latn ltz_Latn szl_Latn szl_Latn