Wunoški a nastorki z 1. Serbskeho sympozija w Drježdźanach
Hladajo na nic runjewon rozbuchnjace ličby serbowacych Serbow - Móžemy spokojom być z połoženjom w Serbach, myslo na kulturu, politiku a zjawny wobraz serbskeho naroda? Čehodla spaduje ličba serbskorěčnych dźěći, byrnjež měli my nětk serbskeho ministerskeho prezidenta a aktiwnu rěčnu politiku? Njedóstawaja Serbja wjac rady dźěći? Je přewjele měšanych partnerstwow wina? Abo dyrbimy so tež prašeć, čehodla mnoho młodych Serbow we Łužicy samej mjez sobu radšo hnydom němcuje, a serbšćinu za komunikaciju ze staršej generaciju rezerwuje? Je to snadź prašenje niskeho socialneho prestiža rěče pola Serbow samych? Hdyž haj, wotkal to přińdźe? Je to móžno, zo čini chroniske redukowanje serbskeho naroda na folkloru a zdobom pobrachowace intelektuelne wuprudźenje młodym identifikaciju ćežku? Kak tomu dopomhać? Zamóža eksistowace struktury a naprawy, wěcy efektiwnje a přeražace polěpšić? Wobsedźimy so hodźace mechanizmy, kotrež wuspěchi serioznje přepruwuja, a tež dowola konsekwency ćahnyć, jeli to trjeba? Mamy prawe wučbne poskitiki za eficientne posrědkowanje serbšćiny dorosćenym partneram w měšanych swójbach a druhim zajimcam?
Prašenja a wjac prašenjow, kotrež je sej wěsće hižo wjele Serbow stajiło. Tak tež my wot Drježdźanskeho towarstwa Stup dale z.t. Ale hdźe so docyła tajke prašenja w Serbach zjawnje a sprawnje diskutuja? Dokelž njejsmy spokojacu wotmołwu namakali, smy so rozsudźili składnostnje našich pjatych narodnin 1. Serbski sympozij organizować a z tym serbsku přitomnosć w Drježdźanach podšmórnyć.
Štó bě přišoł?
Zjawnemu přeprošenju přez Serbske Nowiny, rozhłós, facebook a internet bě 1,2 ‰ tučasnje oficielnje proklamowanych 60.000 Serbow sćěhowało. Zo by sympozij konkretne daty a wotmołwy wunjesł, steješe wobdźělnikam wothłosowanski TED system k dispoziciji, z kotrymž wuslědźachu so nastajenja publikuma a zwěsći so jeho měnjenje k diskutowanym prašenjam. Wobdźělnicy běchu k 47% z Łuzicy (94% Hornja, 6% Delnja, 82% katolska, 18% ewangelska, 52% wjesna, 48% měšćanska), 35% z regiona Drježdźany, 15% nadregionalnych (9% z Berlina, 3% z Lipska, 3% druhe), 3% bjez podaća. Reprezentanća serbskich institucijow (Domowina, Załožbowa rada, RCW), stronow (Lěwica, Zeleni, Łužiska alianca), medijow (SN, serbski rozhłos) a iniciatiwneje skupiny za serbski sejmik běchu runje tak zastupjeni kaž studenća, serbscy IT-eksperća a druzy zajimcy. Hladajo na zestawu a ličbu wobdźělnikow, kotřiž wotpowědowachu přenjesene na němske proporcije 93.000 Němcam, je tola wěsta reprezentatiwnosc naprašowanjow tych politisce zajimowanych Serbow data.
Wosobinske nastajenja
Na započatku sympozija buchu přitomni za swojim sebjezrozumjenjom a praksu jako Serbja woprašowani. Přewinjaca wjetšina (97%) rěči wšědnje abo husto doma serbsce (zwobraznjenje 1),
zwobraznjenje 1: wuslědki TED-prašenja „Rěčiš doma serbsce?“
tež před Němcami (zwobraznjenje 2).
zwobraznjenje 2: wuslědki TED-prašenja „Dóstanješ telefonat wot Serba, sy pak runje mjez Němcami. Rěčiš z nim tohodla serbsce?“
Porno tomu wužiwa jenož 82% serbske medije (nowiny, časopisy, rozhłós, Wuhladko, serbske online-poskitki ) wšědnje abo husto (zwobraznjenje 3),
zwobraznjenje 3: wuslědki TED-prašenja „Kak wužiwaš serbske medije, kaž nowiny, časopisy, rozhłós, Wuhladko, online-poskitki?“
a 74% haji aktiwnje serbske nałožki. To podšmórnje, zo wostanje rěč najwažniši element serbskeje identity. Tomu wotpowědujo měni wjetšina (63%), zo móže jenož tón „prawy Serb“ być, štóž serbsce rěči. Na druhim boku přihłosuje 50% wopytowarjow tezy, zo padnje serbskorěčna komunikacija, wosebje spisomna, mnoho Serbam dźeń a ćežo. Změjemy bórze tójšto Serbow, kiž so njeidentifikuja přez rěč ale přez druhe faktory. Tamne 50% wobdźělnikow pak tole wotpokazuje. Zhladujo na wažnosć rěče za kulturnu identitu Serbow su trochowane wosobinske inwesticije za serbsku kulturu překwapjejo snadne. Dwě třećinje njewudadźa wjace hač 300 € wob lěto, to je 25 € za měsac (zwobraznjenje 4).
zwobraznjenje 4: wuslědki TED-prašenja „Kak wjele na lěto wudaš za serbsku kulturu?“
Tule su zapřijate wudaća za nowiny, knihi, dźiwadło, koncerty, drasty a křižerske wuhotowanja. Hač je přičina tuteje „zlutliwosće“ pobrachowacy zajim na eksistowacych kulturnych poskitkach abo skerje wěste wočakowane darmotne kulturne zastaranje kaž husto za NDRski čas, njeje so dale prašało. Kóždemu pak měło jasne być, zo so da tajka wobšěrna a mnohostronska kulturna krajina dołhodobnje jenož zwoprawdźić z wjac hač symboliskimi přinoškami ze stron kulturneje zaměroweje skupiny.
Dale je 57% wobdźělnikow sympozija hižo negatiwne nazhonjenja jako Serb činił, snadź nima tohodla wjetšina (61%) žane wuznawanske serbske nalěpki na awće. To pak k tomu wjedźe, zo so husto składnosće za serbowanje njespóznaja, a zo so nochcyjo mjez Serbami němcuje.
Nastupajo priwatne zbožo widźi jenož mjeńšina (31%) klasiske serbsko-katolske mandźelstwo jako model swójby w přichodźe, mjeztym zo wočakuje 69% měšane („serbske plus“) mandźelstwa abo „patchwork“ z wjacorych swójbow (zwobraznjenje 5).
zwobraznjenje 5: wuslědki TED-prašenja „Kak widźiš swoju swójbu w přichodźe?“
To pokazuje na to, kak wažne je, zo so polěpši a rozšěri posrědkowanje serbšćiny za partnerow a dźěći w měšanych swójbach. Tež 96% ma zwonkašulske rěčnopedagogiske poskitki za trěbne. Wot zwonka Łužicy bydlacych Serbow chce so jenož 26% w přichodnych 5 lětach abo docyła raz do Łužicy wróćić, štož njewotpowěduje dotalnym předstajenjam. To woznamjenja, zo chcedźa Serbja dźensniši dźeń tež serbsku perspektiwu tam měć, hdźež wopradźe tež žiwi su. Za to trěbne su pedagogiske poskitki zwonka Łužicy, kotrež 96% paruje. Přichod Serbow widźa 4% jenož we Łužicy, 47% widźi přichod Serbow wotwisny wot kóždeho jednotliwca, tola njewotwisnje wot geografije abo njewotwisnje wot k dispoziciji stejacych strukturow. Mjeztym pak měni 49%, zo je přichod Serbow tež zwonka Łužicy móžno, ale jenož, jeli-zo so wotpowědne serbske struktury wuwija, kaž na př. w Drježdźanach.
Što měnja wobdźělnicy politisce?
Wuprajenju „Serbja njetrjebaja sebi wo přichodźe žane starosće činić“ 92% njepřihłosuje , štož implicitnje woznamjenja, zo so „dale tak kaž dotal“ w Serbach njezdawa z prawym pućom być.
Praktisce su Serbja tuchwilu politisce reprezentowani přez Załožbu, w kotrejež přiradźe maja Němcy wjetšinu. Domowina ma kulturnu a ideelnu funkciju, podobnje zwjazkowemu prezidentej. W prawym politiskim procesu, štož nastupa zakonjedawstwo, budgetowe abo kulturnopolitiske rozsudy, su Serbja přez serbskich stronskich čłonow zastupjeni. Potencielny zaměrowy konflikt mjezy zajimami wjetšiny, stronskej disciplinu a wosobinskej politiskej karieru na jednym boku a efektiwnym zastupjenjom Serbow njewupadnje potajkim husto dosć na dobro serbskich zajimow. Hladajo na tučasne móžnosće politiskeho wliwa, ma tež wjetšina wobdźělnikow sympozija (92%) wjace prawow Serbow sami rozsudźić za nuznje trěbnych, t.r. wjac samopostajenja. Zo by so to docpěło, měni 53%, zo je trjeba hinaše serbske ludowe zastupnistwo (sejmik abo druhe) hač dotal. Jenož 26% wobdźělnikow ma nětčišu situaciju (Domowina plus serbscy zastupjerjo w němskich stronach) za dosahacu. 21% njejsu dotal wo tym přemyslowali (zwobraznjenje 6).
zwobraznjenje 6: wuslědki TED-prašenja „Je Serbske ludowe zastupnistwo trěbne?“
71% wothłosowacych wupraji so za wjac angažementa w serbskich stronach, zo bychu so serbske zajimy lěpje přesadźili. Ideju serbskeho sejmika pak jenož 17% wobdźělnikow wotewrjenje podpěraše. Na druhim boku žada sej 96% přitomnych zjawny a transparenty politiski dialog wo serbskich naležnosćach. Prašenje, hdźe měł so docyła tajki dialog praktisce w demokratisce akceptabelnych formach wotměć, njeje so eksplicitnje stajiło. Zo pak je formelny forum za zjawny diskurs někak trěbny, ilustruje dalše wothłosowanje: Wjetšina (57%) ma rozsud Domowiny, so nic wjac ze sejmikom zaběrać, za wopak. Zda so, zo wobsteji dale nadawk, za nutřkownoserbski diskurs jednu formu foruma namakać, kotryž ma powšitkownu akceptancu a wotpowěduje idealnje dźensnišim předstajenjam legitimacije.
Za praktiske přesadźenje serbskich zajimow žada sej 96% přitomnych ze stron Serbow wjace lobyjoweho dźěła w němskich gremijach. Dokelž nječini so tajke dźěło připódla, staji so tež prašenje, hač njetrjebaja Serbja „něšto podobneho kaž serbske knježerstwo“. Jednu tajku eksekutiwu, kotraž so stara wo skutkowne zwopradźenje kulturnych a politiskich zaměrow, ma 53% za trěbnu.
Jako ideja: tajka struktura by na přikład móhła měć formu prawakmaneje korporacije zjawneho prawa a z tym měć prawo na skóržbu w zajimje Serbow, prawo nic jenož za přesadźenje politiskich naležnosćow, ale tež za zadźěwanje hrožacych njelěpšinow. Tajke prawo nimaja Serbja jako narod tuchwilu w Němskej.
Kulturnopolitiske
Jako centralny kulturnopolitiski nadawk wujewi so šulstwo – městno, hdźež přichodna generacija swoju towaršnu socializaciju dožiwja a identitu twori. W zmysle samopostajenja měni wjetšina wobdźělnikow (68%), zo měło so wo priwatnym nošerstwje serbskich šulow přemyslować. Zaměr je „serbske rěčne rumy“ lěpje zawěsćić, w kotrychž móže so połnohódna serbskorěčna kompetenca kruće etablěrować. Nastupajo zjawne šule měni 96%, zo je trěbny wot Serbow woleny čłon w šulskich konferencach, zo by dźiwał na serbske zajimy, kaž je to etablěrowane w Delnjej Łužicy.
Druhe kulturnopolitiske ćežisćo je zjawny wobraz serbskeje kultury pola Serbow samych, ale tež w němskej wokolinje. Wjetšina wobdźělikow (79%) je přeswědčena, zo je marketing za serbsku kulturu trěbny, formy pak dyrbja so indiwiduelnje po zaměrowej skupinje namakać. Najwažniša skupina je serbska młodźina, kotraž rozsudźi so za abo přećiwo aktiwnu serbskosć. Za młodostnych su wosobinske idole, pozitiwne rólowe modele a rěčne rumy wažne. Nimo serbskich kubłanskich strukturow (šule, powołanske zawody w serbskim rjemjeslnistwje) hraje zabawa centralnu rólu.
Najwjetši rěčny rum, kotryž kombinuje zabawu, móžnosće identifikacije, rěčneho sobuskutkowanja a dožiwjenje kulturelneje zhromadnosće, je rozhłós, a tule wosebje radijo. Tuchwilu saha po Sakskej struchła radijowa uniformita, štož nastupa hudźbny radijowy poskitk za młodych. Tam pak leži zdobom wulki potencial: nadźěłać serbski program z distinktiwnym „coolnessowym faktorom“. Po słowach Hajka Kozela, hač před krótkim zapósłanc w Sakskim sejmiku, steji technika a personal za 24-hodźinske serbske radijo hižo dźensa k dispoziciji. Wočiwidnje pobrachuje wot serbskeje strony jenož iniciatiwa, tajke žadanje tež stajić. Snano to rjany nadawk za nowy nutřkownoserbski politiski forum abo serbsku eksekutiwu?
Što wozmjemy sobu domoj ?
Zajim na serbskej kulturje a sympatija za Serbow stej tuchwilu wulkej. Leži w našich rukach, z tuteje składnosće nětk dobry přichod za Serbow tworić.
Što je k tomu trěbne? Do nutřkownosće: sprěnja atraktiwnosć za młodu generaciju, zdruha instrumenty woprawdźiteho samopostajenja a ztřeća samozrozumliwa prezenca serbskeje rěče w zjawnosći.
Do wonkownosće: sprěnja wukonliwe a šěroko legitiměrowane struktury za wuslědźenje a přesadźenje zajimow Serbow, zdruha institutionalizowane móžnosće sobuskutowanja a ztřeća žadanja stajeć, a te móžne dodnić.
Jenož, štož móžemy sej předstajić, hodźi so zwoprawdźić.
Je hódne, to spytać.
Andreas Kluge a Hubertus Deleńk
Stup dale z.t.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn ces_Latn hrv_Latn hrv_Latn hrv_Latn slv_Latn hrv_Latn ces_Latn hrv_Latn ces_Latn hrv_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn bos_Latn hrv_Latn szl_Latn hrv_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn nno_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn hrv_Latn hrv_Latn ces_Latn bos_Latn cym_Latn slk_Latn