MADLENA MIČKEC
Wot 27. do 29. junija 2018 wotmě so w Budyšinje mjezynarodna wědomostna konferenca na temu »Zetkanje z wjelkom: dynamika a přichod«. Organizatorojo konferency běchu Serbski institut Budyšin, Katedra za europsku etnologiju/ludowědu při Würzburgskej uniwersiće a Institut za socialnu antropologiju a empiriske kulturne wědomosće Uniwersity Zürich.
Po wobzamknjenju z lěta 1992, wjelka po cyłej Europskej uniji škitać, wobkedźbuje so přiběrajcy nawrót wjelka do srjedźneje Europy. We Łužicy wuwi so žro němskeje wjelčeje populacije. Konferenca skićeše móžnosć, so z wšelakorymi perspektiwami na temu a ze slědźenjemi w najwšelakorišich europskich kontekstach zaběrać. Cil konferency běše, so na interdisciplinarnej a mjezynarodnej runinje wo wuwiću a dynamice mjezsobneho zetkanja wjelkow a čłowjekow wuměnjeć. K tomu zetkachu so wědomostnicy z Albanskeje, Finskeje, Němskeje, Norwegskeje, Pólskeje a ze Šwicy kaž tež wjele zajimcow, mjez nimi někotři Serbja. Dla njewočakowano wulkeje ličby připosłucharjow dyrbješe so konferenca samo do rumnosćow Serbskeho domu a Budyskeho muzeja přepołožić. Štyrceći do pjećdźesat ludźi bě na wšitkich třoch dnjach přitomne.
Dr. Susanne Hozyna, hłowna organizatorka ze stron Serbskeho instituta, wotewri konferencu w serbskej rěči a přida, zo zda so tema konferency njewšědna być za Serbski institut, ale šěroke wobjednawanje temy je dla jeje brizancy wosebje tež w serbskim sydlenskim rumje wažne. Tež sobuorganizatorojo prof. dr. Michaela Fenske z Würzburgskeje uniwersity a prof. dr. Bernhard Tschofen z Uniwersity Zürich powitachu wšitkich přitomnych. Wuzběhnyštaj, zo njeměł so wjelk hižo jako přichadnik wobhladować a zo njeje wón jeničke zwěrjo, kiž so nawróći, tež rys a bobr so znowa w Europje rozšěritaj. Nimo čłowjeka tež zwěrjata wokolinu wobwliwuja a formuja a z tym wobličo krajiny změnja.
Přiroda, kultura, hódnoty, wšitko je dynamiske a realita zrědka čornoběła, kaž ju ludnosć hustodosć rysuje. To spóznaštej doktorandce Irina Arnold a Marlis Heyer z Würzburgskeje uniwersity we wjele rozmołwach z najwšelakorišimi akterami a potrjechenymi nadpadow wjelka w ramiku projekta »Nawrót wjelkow. Kulturnoantropologiske studije k procesej wjelčeho managementa w Zwjazkowej republice Němskej«. Zwěsćištej, zo žada so w ludnosći hustodosć za jednorymi rozrisanjemi kaž na přikład za conami bjez wjelka, po moće: žadyn wjelk, žane problemy. Politika zabjerje při tym skerje pasiwnu rolu a po potrjebje reaguje, njeje kmana w předpolu jednać. Marlis Heyer pyta konkretnje w Delnjej a Hornjej Łužicy za měnjenjemi, stawiznami a stawizničkami na temu a motiw wjelk.
Emilia Wieczorkowska ze Šleskeje uniwersity w Katowicach rozprawješe wo situaciji w Pólskej, hdźež njebě wjelk ženje wutupjeny. Wjele swójbnych mjenow kaž Wilk, Wilczyński a Wilkowski pokazuje na wjelka. Tež frazeologizmy kaž »wilczy głód« a tradicije pokazuja na zwisk a konfrontaciju ludźi z wjelkami. Medije dadźa na dołho trajacu koeksistencu zabyć a šěrja znowa wulki strach. Sćěh toho je, zo přida wjetšina pólskeje ludnosće w naprašowanjach, zo so před wjelkom boji.
Zo su strachi chutna naležnosć, kotrež so wot generacije ke generaciji dale dawaja, a zo móža być wopodstatnjenje wšeho jednanja, wo tym přednošowaše Heta Lähdesmäki z uniwersity w Turku w Finskej. Zašłosć a přitomnosć dźetej ruku w ruce. W 19. lětstotku běštej so w Finskej dźěsći přez wjelka moriłoj. Tutón podawk legitimowaše morjenje wšitkich wjelkow, doniž njeběchu w Finskej wutupjene. Wjelki, kiž so do Finskeje nawróćichu, připućowachu z wuchoda a wobhladowachu so tohodla jako ruske wjelki. Z tym woteda so w zašłosći zamołwitosć wjelka škitać. Dźensniši dźeń drje płaći tež w Finskej zakaz třělenja wjelka, ale přiwšěm přizwola so hišće wjele wuwzaćnych dowolnosćow.
Druhi dźeń konferency zahaji so w Budyskim muzeju z přednoškom Håkona Stoklanda z Norwegskeje techniskeje uniwersity w Trondheimje. W kraju zwonka Europskeje unije maja cyle hinaši wobchad z wjelkom. W Norwegskej eksistuje jeničke wjelče pasmo na hranicy k Šwedskej. Za tute płaća krute postajenja. Na přikład smědźa jenož tři młode wjelki wob lěto wotrosć, wšitke tamne dyrbja so morić. Jara wobšěrny wjelči monitoring, kiž je za tajke zapřimnjenje do wuwića wjelčich stadłow trěbny, zda pak so jenož dla wobmjezowaneho rozšěrjenja wjelkow móžny być. Zwonka wjelčeho pasma njejsu wjelki škitane a wjelče stadła njeeksistuja.
W debatach wo třělenju abo škitanju wjelka staji so prašenje, kajku škodu zamóže wjelk docyła načinić. Michael Gibbert z Uniwersity italskeje Šwicy w Lugano rěčeše wo tym, zo zawinuja druhe zwěrjata kaž bobr ryzy hospodarsce a ekonomisce wo wjele wjetše škody hač wjelk. Rozdźěl mjez wjelkom a bobrom leži drje w tym, zo su strachi a negatiwne asociacije z wjelkom wo wjele wjetše a hłubšo we hłowach ludźi zakótwjene.
Cyle wosebity dohlad do wobchadźenja z wjelkom zmóžni připosłucharjam Aleksandër Trajçe wot uniwersity Roehampton w Londonje, kotryž přednošowaše wo situaciji w Albanskej. Wowčerjo w Albanskej njedóstanu podpěru wot stata, jeli zhubja skót přez nadpad wjelka. Woni dyrbja so sami starać a škitaja swoje stadła wodnjo a w nocy z pomocu psow, wšako elektriske płoty w Albanskej nimaja. Jeli přińdźe k nadpadej skota přez wjelka abo mjedwjedźa, so rubježnikaj njewobwinujetaj ale wowčer sam, wšako dobry wowčer swoje stadła prawje škitać zamóže. Dla toho tež žadyn pastyr njepřida, hdyž je skót přez wjelka zhubił. Po měnjenju ludźi by dyrbjał wjelk być kaž mjedwjedź, kotryž ma kruty teritorij, njepokazuje so w bliskosći wsow a mori při nadpadźe jenož jedne zwěrjo. Wo wjelku maja špatny zaćišć a wobhladuja jeho jako bjezdomneho. Njedźiwajcy toho su ludźo w měrliwej koeksistency z wjelkom žiwi.
Kak wotběži zetkanje a zeznajomjenje z wjelkom w Sakskej, wo tym zhonichu wobdźělnicy wot sobudźěłaćerjow wjelčeho běrowa Sakskeje w Rěčicach. Wjelči běrow poskićuje wšitkim zajimcam darmotne dalekubłanja a šulske projekty. Argument, zo wjelk nikomu lěpšinu njepřinjese a zo nichtó z jeho přitomnosće profitować njemóže, zamóže so tež ze swěta zrumować. Přitomni zhonichu, zo, njehladajo na problemy z wjelkom, wosebje turizm we Łužicy wot wjelka profituje a ličby wopytowarjow stupaja. Film Sebastiana Körnera »Deutschlands wilde Wölfe – Wie sie wirklich sind« předstaji wšelake fakty wo žiwjenju wjelka, na přikład, zo wobsteji stadło wjelkow jenož z čłonow jedneje swójby: staršeju a młodźatow, kotrež po lětomaj stadło wopušća, zo bychu swójske załožili. W diskusiji po filmje so wuzběhny, zo je dźensniša kulturna krajina paradiz za dźiwinu, přez čož je aktualna hustosć wjelčich stadłow hakle móžna. Tuta so přidatnje přez picowanje (Kirren) spěchuje. Argument, zo dawa wo wjele wjace wjelkow hač do jich wutupjenja, zda so z tym woprawnjeny być. Přičina pak zwisuje z wašnjom wužiwanja krajiny přez čłowjeka.
Na poslednim dnju konferency předstajichu dalši wědomostnicy ze Šwicy swoje dźěła. Ilona Imoberdorf a Manuela von Arx rěčeštaj wo tym, kak wažna je prawa komunikacija z wobydlerjemi kónčin, do kotrychž so wjelk nawróća. Tomu, zo wobydlerjo informaciske wječory jako negatiwne nazhonja, měło so zadźěwać. Eksperća z daloka, kotřiž spytaja tajke zetkanje dominować, su skerje kontraproduktiwni. Po přednošku nasta diskusija wo zmysle a wašnju kubłanja a informowanja ludźi wo wjelku. Jewješe so prašenje, hač njeje »kubłanje« wopačny wuraz, wšako implikuje njewědu ludźi. W slědźenjach Elisy Frank a Nikolausa Heinzera ze Zürichskeje uniwersity njeńdźe wo ryzy ekologisku perspektiwu, ale ćim bóle wo kulturelny proces. Wonaj spytataj wšelake měnjenja a nastajenja zapopadnyć a z tym přinošk k lěpšemu rozumjenju brizantneje temy přinošować.
Konferenca skónči so z jara pozitiwnym wothłosom a pokaza, zo je multidisciplinarna wuměna z antropologiskeho, coologiskeho a praktiskeho wobłuka móžna, wažna a wobohaćaca. Njehraje při tym rólu, hač maja wšitcy samsne měnjenja a nastajenja, ale zo je móžno a wažne wšitke pozicije zapřijeć a z jich zastupjerjemi rěčeć, zo by so lěpše zrozumjenje, akceptanca a we wěstej měrje rozrisanje docpěło.
hrv_Latn slv_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slk_Latn