»Domownja móžo byś wěcej nježli jano meštno«
Rozgrono z wuměłcowku a muzikaŕku Marion Kwicojc wó domowni, póchadu a móžnosćach we wuměłstwje se zwurazniś
Wy póchadaśo z Bórkow, sćo pak južo wjele lět w Lipsku žywe. Źo cujośo se doma?
Pópšawem cujom se na wobyma městnoma doma. Doma, to jo teke we Łužycy pla starjejšeju, rowno tak ako how w Lipsku. Njeby pak kśěła bydliś w Chóśebuzu, how w Lipsku se wěcej tšoj. How mam teke tśi muzikowe projekty z tudejšymi muzikarjami, źož irsku, šotisku, amerikańsku pśewažnje koncertantnu folkmuziku grajomy ze žeńskecym trio »Isle of Sounds«, rusku a serbsku rejowańsku muziku z trio »Kupazukow« a srjejźowěkowu rockowu muziku z band »Ohrenpeyn« na jawišćo spórajomy. W toś tom nastupanju w Błotach tak derje njewuglěda, rownož jo teke tam móžno, we wěstem ramiku muziku gótowaś. Tak som cesto we Łužycy, źož grajom teke solistiski na akordeonje a gitarje pśi cołnowanjach abo mjeńšych zarědowanjach. Pśi tom profitěrujom teke wót serbskich spiwow. Ja znajom pśisamem wšykne spiwy, kenž tam raźi spiwaju. Mimo togo som za Rěcny centrum Witaj pšawidłownje we Łužycy, aby na se wótměnjajucych městnach ze źiśimi muzikopedagogiski źěłała a gromaźe muzicěrowała.
»Mój swět we wobrazach« − něnto pśedlaže nowe dolnoserbske knigły za BOOKii-pisak z LND pó měritkach moderneje pedagogiki a modernych digitalnych standardach.Daniela Heelemannowa, Mój swět we wobrazach, redakcija a projektowe nawjedowanje Madlena Norberg, ilustrowała Gudrun Lenz, 124 b., barw. il., kšuta wězbaK šesć temowym wobceŕkam, ako su rozrědowane do dalšnych pódtemow, ako na pś. wšedny źeń, hobbyje, źěło w domacnosći a gumnje, lětne case, małke dyrdakojstwa w pśiroźe abo nałogi a tradicije, jo zestajony nejwažnjejšy słowoskład za pśedšulske a šulske źiśi ako teke za rěc wuknjecych. Pśez kombinaciju: wobraz – słowo, scena – dialog jo móžno, lažko a grajucy wuknuś. Knigły funkcioněruju z BOOKii-pisakom, dogromady jo słyšaś 1270 słownych jadnotkow, sadow, dialogow, wšakich zukow, špruchow a spiwow. 36 wósobow – źiśi, młodostne a starše luźe – su teksty powědali do mikrofona. Register wšyknych wokablow ako teke pokazki za pšawe wugronjenje su namakaś slězy w knigłach. Ilustracije su wót Gudrun Lenz.
Njeźelske zajtšo
Pózlažka, skšajźicku pada sněg
na kšomje města
Šery dym padorowny
Škjarcanje srokow
z běłych bomowych wjeraškow
A wukśik karwony
Zdalone škrabanje
sněgowych suwakow
Škripanje pód pódašwju
pśechójźowarki w módrem płašću
Stopy za njeju
se błyšćece na słyńcu
kenž něnto se jawi
Skšajźicku
Njeźelu zajtša
INGRID HUSTETOWA
Rowno w adwenśe, w tom casu pśichoda, jo wujšła nowa zběrka źiśecych basnjow »Rybkow połne kupadło« Dorotheje Šołćineje. W njej dopokazujo górnoserbska basnikaŕka, až wobkněžy swójo rucnikaŕstwo samo w dolnoserbskej rěcy. Wšako se rym a rytmus z jeje pjera perfektnje makatej. Toś buźo źiśam wót 8 lět radosć, wó pócynkach a njepócynkach nejwšakorakšych ptaškow a žrackow cytaś abo słyšaś. Basni pśewóźuju serbsko-nimske rěcne pomocy na kuždem boce. W tych pśisamem 30 basnjach graju zwěrjeta tu głownu rolu, lěc pólewankowa kokoš, wobuzna wójca, hajtka Majka abo 27 pjerkatych towarišow w ptaškowem abejceju. Rowno tak šybałe su rymowane tšojeńka. Tak drogujo běły mjadwjedk Knut do Łužyce, pinguin póžeda za ptaškoweju swajźbu, psyck Sherry wumějo cirkusowe kumšty a njeplek Hano handa same njerodnistwa.Dorothea Šołćina, Rybkow połne kupadło, ilustrěrowała Barbara Schumann, Budyšyn: LND 2020
Wót załoženja spěchowańskego towaristwa stawiznow domownje »Stog« w lěśe 2004 słuša k tradiciji, až se prědny eksemplar lětnego domowniskego lětopisa »Stog« pśepódajo direktoroju bórkojskego amta. W lěśe 2020 jo Christoph Neumann, zastupujucy amtski direktor, rowno wuśišćany prědny eksemplar »Stoga« wót Ralfa Radochle, pśedsedarja spěchowańskego towaristwa, kenž jo dla korony pśedpisany wótstawk doźaržał, dostał w listowej wobalce. Aplaws pśibytnych njejo mjenjej wutšobny był.
»Domowniski lětopis ›Stog‹ słuša mjaztym k fachowej literaturje za lěpše znaśe a cesćenje domowniskich stawiznow našogo regiona«, jo gronił Christof Neumann, kótaryž co se skóro sam ako awtor pokazaś. Z tysac wuśišćanymi eksemplarami jo »Stog« nejwuznamnjejšy kalender regiona Górne Błota. Ten nowy »Stog« 2021 jo 41 awtorow, mólarjow, basnikarjow a fotografow »nakładło«, gaby to pśirownowali ze składanim stogow.
12 kalenderowych łopjenow za lěto 2021 pśiwobrośujo se stawizniskim a aktualnym wětšnikam a wódnym młynam regiona z wjele stawizniskimi informacijami a detailami. Slědkoju móžo region ze stawiznisko-techniskeju wósebnosću słužyś. W Myšynje blisko Wětošowa źěła hyšći z »Paulicks Mühle« jadnučki wódny młyn w kraju Bramborska. K tomu pasujo baseń w dolnoserbskej rěcy »Źož se wjerśi« Jill-Francis Ketlicojc z Chóśebuza, kótaraž spódobnje tu głownu lětnu temu pódkłaźo.
Pśed krotkim jo Norbert Christoph Eckstein ze Schnaittacha w Bayerskej na woglěźe w Budyšynje był. Katrin Čornakec jo se ze za serbsku rěc se górjecym rozgranjała.Móžośo se našym cytarjam skrotka pśedstajiś?
Dobry źeń! Mě se groni Norbert Christoph Eckstein. Bydlim něźi pěśnasćo lět w małej wjasce blisko Nürnberga a źěłam na wušem krajnem sudnistwje. Lěcrownož som se w Pólskej naroźił, lažy mója domownja wšak w měsće Regensburg, źož som swójo źiśetstwo a młoźinski cas pśežywił.Wobkněžyśo źaseś rěcow a cośo dalšne dwaźasća nawuknuś. Wótkul pśiźotej Waš zajm a Waš talent za rěcy? Kak resp. z kótarymi srědkami rěcy wuknjośo?
Haha! Něnto sćo tšochu spśegnawali, ale źěkuju se Wam za kompliment. W běgu žywjenja som młoge metody wopytał. Gramatiku dejm faktiski zaměrnje wuknuś, ale słowa mógu sebje nejlěpjej markowaś, gaž cytam kniglicki a casopise za źiśi. Z barwojtymi a wjasołymi wobrazkami mógu wjelgin spěšnje a efektiwnje asociacije twóriś. W rěcach som južo pśecej dobry był, som pak matematiski njewobdarjony. Licby a licenje su za mnjo pšawy horor! Matematiki dla njamam abituru. Som se pótakem rozsuźił za wukubłanje ako korespondent za engelšćinu a francojšćinu. Tegdy jo to za mnjo jadnučka alternatiwa była.
Jill-Francis Ketlicojc abo Źilka jo ta nejmłodša dolnoserbska spisowaśelka a casnikaŕka, znata južo cytajucym serbskich medijow a tejerownosći teke źiśam. Serbska princesna śmojteje romantiki, nutśi kótarejež hyšći jo wóstała góle a to góle póžeda za tšojeńkami!
Wóna jo z rodom wót Města, jo wótrosła w Žylowje a tencas bydli w Nowem Chmjelowje. W bachelorje jo Jill studowała sorabistiku na lipšćańskej uniwersiśe, ako master wóna jo studěrowała pśirownujucu literarnu wědomnosć a interdisciplinarne pólske studije w Halle nad Solawu. Jo južo pśed lětami a něnto zasej łoni se wobźělowała na literarnem wuběźowanju Ludowego nakładnistwa Domowina a Załožby za serbski lud, źož jo dobydnuła dwě 3. myśe ako basnikaŕka a awtorka krotkeje proze.Jill-Francic Ketlicojc, Wuchack głupack a druge tšojeńka, il. Thomas Binder, Budyšyn: LND 2020, 64 b.
»Wuchack głupack a druge tšojeńka« su jeje prědne wózjawjone kniglicki, je jo Ludowe nakładnistwo Domowina lětosa wudało, ilustrěrował »Wuchacka« jo Thomas Binder. To su te prědne źiśece kniglicki w slědnych lětach, napisane w dolnoserbskej rěcy a nic pśestajone z drugich rěcow (jano tšojeńko »Kak jo kobołk swóju smjerźinu dostał« jo było pjerwjej w nimskej rěcy napisane, ale pótom awtorka jo sama napisała serbsku wersiju, wěcnje wobźěłanu a wudopołnjonu). Kniglicki se pórucuju za źiśi w starstwje wót wósymich lět, kuždy bok ma wukludny wobrazk a serbsko-nimski špikowański cedlik dołojce.
Pó wobšyrnych twaŕskich źěłach we wustajaŕnjach jo se Słowjańske groźišćo Raduš kóńc awgusta 2020 nowo wótwóriło. Archeologowka Katharina Schmeiduch jo wót julija wědomnostna sobuźěłaśeŕka w muzeumje, kótaryž do města Wětošowa słuša. Katrin Čornakec jo se z njeju rozgranjała wó jeje wuwiśu, wó archeologiji a nadawkach na jeje nowem měsće statkowanja.Kak jo se Waša zagórjetosć za archeologiju zbuźiła?
Mójej starjejšej w Barlinju stej měłej stare wěcy a meble. Z nima som teke pśecej rada do muzejow šła, wónej pak njejstej žednogo archeologiju-spleena měłej. Weto smy byli na pśikład w Prignicy, aby sebje woglědali ten kralojski row wót Seddina. Abo dopomnjejom se na bagnowe śěła w Dolnosakskem krajnem muzeju w Hannoverje. Mimo togo som z nima cesćej była na srjejźowěkowych markach a stakim pśistup do toś teje sceny dostała. Mój zajm za starodawne wěcy njejo žednje pópušćił. Togodla som se rozsuźiła za studium archeologije na Lichej uniwersiśe w Barlinju. Pópšawem som kśěła pśecej wence źěłaś, sama pytaś za namakankami a je na swětło pśinjasć, dokumentěrowaś a wó tom pśemyslowaś. A pśez wurywanja za cas mójogo studiuma, źož som źěłała we wuglowych jamach a we wobceŕku nastawajuceje trase za płun OPAL a Łužycu bližej zeznawała, som starcyła na temu zukowe šćerkotawy (Tonrasseln). Wóni su byli pón teke tema mójogo magisterskego a mójogo doktorskego źěła, kótarež něnto pišom.
Toś ten dopis se póśěgujo na pśinosk Christiany Piniekoweje wó njelubosnych a ranjecych tšojeńkach w zwisku z pšašanjami serbskeje (wendisch) identity a jeje wótgódnośenja (R 03/2020). Pó cytanju togo artikla som se teke ja zasej jasnjej na take tšojeńko spomnjeła, nejpjerwjej krotko a zwjeršnje, ale jo mě pón cesćej zasej do wědobnja stupało.
Som pśed žednymi lětami była pla gójca za ortopediju (w Chóśebuzu), bóžko som jogo mě zabyła. Wón jo mójej noze pśepytował a pón naraz na »humoristiski« part wugronił: Da haben wir ja einen klassischen wend´schen Plattfuß! Ja som była kaž derjona. Kak móžo taki kubłany luź take něco groniś! Njejsom mógła nic k tomu pśispomnjeś. Mě jo se rěc zatykała a rownocasnje jo mě někaka njedobra zacuwatosć do brjucha stupała. Lěta su pśejšli, som tu wěcku někak zabyła, abo lěpjej gronjone zagnała. Ale kaž rowno dožywijom, jo hyšći »žywa«. To groni: Pódwědobnje jo mócne a nic njezabydnjo. A wóstanjo pśecej zasej pšašanje: Co jan su nam (wšyknym, nimskim, serbskim, drugim ...) historija, politika a kultura, myslenje, cłowjeske byśe a eksistenca ako taka napórali a nadalej (wšuźi na swěśe) napóraju, mimo tych »wjelikich« wójnow?
slv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn zsm_Latn ces_Latn szl_Latn hrv_Latn szl_Latn mos_Latn run_Latn pol_Latn glg_Latn pol_Latn slv_Latn fij_Latn min_Latn dik_Latn szl_Latn luo_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn