Kulkowa wacka
Kulkowa wacka (teke kulkowy bruk; Leptinotarsa decemlineata) jo bruk ze swójźby listowych brukow (Chrysomelidae) z pórěda (Coleoptera).
Wědomnostne mě[wobźěłaś]
Pó nimskej wikipediji wědomnostne mě Leptinotarsa decemlineata wóznamjenijo nimski někak "Zehnstreifen-Leichtfuß" a serbski pótakem "lažka noga ze źaseś smužkami" abo "źaseśsmužkowa lažka noga".
Wopis[wobźěłaś]
7 až 15 milimetrow dłujka kulkowa wacka jo žołta, pśi com jeje šyjowa toflicka (nimski de:Halsschild) carne flacki ma a na kšywoch (teke pókšyw kśidłow) źaseś śamnych podołhostnych smužkow jo.
Rozšyrjenje[wobźěłaś]
Bruk jo swětadaloko rozšyrjony. Originalnje póchada, kaž teke kulkowa rostlina, z Ameriki. Jeje originalna amerikańska domowna jo lažała w zwězkowem staśe Colorado. W Amerikańskej engelšćinje bu Kulkowa wacka teke "Colorado beetle" pomjenjowany. Jeje originalna picowa rostlina jo była de:Büffelklette, kótaraž teke k swójźbje ronicowych rostlinow słuša. Pśechod na kulku se pópšawem pśipadnje stał. Pśez pśedobywanje běłych sedlarjow a z nimi jich kulkowymi rostlinami) bu brukoju jogo nowa picowa rostlina praktiski napśeśiwo pśinjasata.
W Europje była kulkowa wacka prědny raz w lěśe 1877 w pśistawach wót Liverpool a Rotterdam wuglědany. W Nimskej su prědne namakanki za Mülheim am Rhein a Torhow (Sakska) teke za lěśe 1877 dopokazowane. Južo w toś tem casu bu wó njesnadnych napinanjach rozpšawjone, plagu zagranicowaś. W lětoma 1887 a 1914 su nowe wjelike napadowe wuchadnišća w Europje wustupowali. W lěśe 1922 se jo kulkowa wacka na wjelikej šyrokosći skóńcnje wót wuchoda her do nutśikownego kraja pśedobywał a 250 km² kulkowych wobrostow wokoło Bordeaux skóncował. W lěće 1936 je po Rynje dochadał a se z spěšnosću wót 20-30 km na lěśe do wuchoda rozšyrjował. W lěśe 1945 jo na Łobjo dochadał, w lěśe 1950 na Odru. W lěśe 1960 jo skóńcnje Pólsku pśeprěkował a UdSSR dośěgnuł. W Europje Kulkowa wacka žedne pśirodne žratne njepśijaśele njama, jeje warnujuce barwy su jeje optimalnje šćitali (glědaj teke Mimikry wósy). Akle w slědnych lětźasetkach su domacne ptaški družyny zachopinali, kaž fazany, Kulkowa wacka ako žratwa akceptěrowaś. Mimo togo pśepytuju, nad brukoweju plagu z chemikalijow a zaměrne inficěrowanje brukow z wěstymi bakterijowymi rodami dobyś.
Pica[wobźěłaś]
Kulkowa wacka a jeje larwy su žywe wót źělow kulkoweje rostliny (a drugich ronicowych rostlinow ). Wóttudy teke mě "Kulkowa wacka". Kulkowe wacki mógu w krotkem casu cełe póla do gołego wobežraś.
Wuwiśe[wobźěłaś]
Bruki wótpołožuju w juniju na łopjenowych dolnych bokach kulkowych rostlinow kuždy raz pakety z 20-80 oranžožołtych jajkow. Cele su na samica něźi 1200 jajkow. Z jajkow se pó 3 až 12 dnjach larwy wulagnu. Su cerwjenojte a maju na bokach a na głowje carne dypki. Larwy wjelgin spěšnje wurostu a se tśi raz slěkaju. Pó 2 až 4 tyźenjach lězu do zemje, aby se tam zapśěźowali. Pó něźi dwě dalšnyma tyźenjoma kulkowe wacki wulězu, kótarež pak hyšći nejmjeńša jaden tyźeń we zemi wostanu. Na lěśe jo 1 - 2 brukowej generaciji, pśi comž se w srjejźnej Europje jano jadna generacija wuwiwa, ale se w śoplejšych regionach samo až do tśich generacijow wuwiwa. Kulkowe wacki pśezymuju we zemi.
Žrědło[wobźěłaś]
- Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, ISBN 3-411-12023-1, bok 71 (nim.)
- Welcher Käfer ist das?, Kosmos, ISBN 3-440-05728-3 (z nimskej wikipediji)
szl_Latn pol_Latn ces_Latn szl_Latn twi_Latn szl_Latn twi_Latn szl_Latn szl_Latn twi_Latn pol_Latn twi_Latn szl_Latn pol_Latn deu_Latn deu_Latn