Stary Nowgorodski dialekt
Stary Nowgorodski dialekt (rusojski: ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT) mjenjujo se słowjański dialekt, kótaryž jo na rěcnych pomnikach z brjazoweje škóry wužywał, kótarež su se w Nowgorodskem regionje Rusojskeje nadejšli. Dialekt jo se až do 15. lětstotka w Nowgorodskej federalnej republice wužywał. Zapśimjeśe stwórił jo Andrej Zaliznjak. Staronowgorodski dialekt wótchyla se we wjele pozicijach wót starorušćiny. W dokumentach wužywana rěc ma wjele znamjenjow, kótarež njejsu typiske za druge pódzajtšnosłowjańske dialekty (a teke howacej za druge słowjańske rěcy).
Stary Nowgorodski jo se pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478 zgubił. Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko na Nowgorodskem teritoriju su źaržali (cokanje, pismik яTb (ѣ) město ы w genitiwje sg. a-zdonkow atd.).
Wopśimjeśe
- 1 Rěcne pśiznamjenja
- 2 Pśikłada
- 2.1 Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje, c. 109
- 2.2 Pśepšosenje: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje c. 497
- 3 Stawizny
- 4 Nožki
- 5 Žrědła
Rěcne pśiznamjenja[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Staronowgorodski dialekt wuznamjenijo se mjaz drugim pśez slědujuce rěcne wósebnosći:
- Modus relativus, kótaryž eksistěrujo howacej jano w krotkozajtšnej kupce pódpołdnjosłowjańskich rěcow.
Morfologiske pśiznamjenja
- nominatiw singular o-zdonkow ma kóńcowku -e (město starorusojskego -ъ), na pś. brate "bratš" (pśir. rusojski бpaT (brat)), ИBaHe (rusojski: 'ИBaH', pśir. starorusojski ИBaHъ), cTape "stary" (rusojski: 'cTapый', pśirownaj starorusojski cTapъ), keTo "chto" (rusojski: 'kTo', pśirownaj starorusojski k-ъ-To);
- genitiw singular a-deklinacije jo měł kóńcowku -ѣ město starorusojskego -ы (y жeHѣ město rusojskeje formy y жeHы "pla žony").
- Pódawanje směra z pomocu datiwa bźez prepozicije, na pś. idi Pliskovu "źi do Pskowa".
Fonologiske pśiznamjenja
- njepśewjeźona druga palatalizacija, kótaraž jo howacej pśiznamje wšyknych słowjańskich rěcow, (w zdonkach — kѣлe 'ceły' (pśir. rusojski цeлый, starorusojski: цѣлъ), xѣдe 'šery' (pśir. rusojski ceдoй, starorusojski: cѣдъ), pśed kóńcowkami — na pś. datiw sg. rěkě "(k) rěce" (pśir. rusojski (k) peke), Horѣ "noze" (pśir. rusojski Hore, starorusojski: Hoзѣ), pykѣ "ruce" (pśir. rusojski pyke, starorusojski: pyцѣ) atd.);
- zdźaržanje protosłowjańskego *kv, *gv (kaž w pódwjacornosłowjańskich rěcach). Toś tej kupce njejstej pótakem pśed prědnymi wokalami do cv resp. zv pśejšłej. Na pś. květ "barwa", rBѣздa [gvězda] "gwězda" (pśirownaj rusojski цBeT [cvet], зBeздa [zvezda], starorusojski: зBѣздa);
- źělne njepśewjeźenje tśeśeje palatalizacije /x/, na pś. vbx- "wš-" (w słowach kaž wšo, wšykno, wše), pśirownaj Bc- w modernej rušćinje a starorusojske Bbc);
- Wótpóranje fonologiskego rozdźěla mjaz c a č, na pś. Hoцb "noc" (pśirownaj starorusojske Hoчb).
- Změna *tl a *dl na kл, rл, na pś. kлeщb (rusojski: 'лeщ'), пpиBerлe (rusojski: 'пpиBëл', pśirownaj starorusojski пpиBeлъ). W rušćinje stej se kupce, kaž pokazuju górne pśikłady, howacej na l zjadnoriłej. Pódobne wuwiśe kaž w Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo w dolnoserbskich dialektach: tłušty > kłusty, pśir. teke górnoserbske klama pla tlama.
Pśikłada[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje, c. 109[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
(Mjaz kóńcom 11. lětstotka a lětom 1110, wuryte w 1954)
Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pśełožk[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
'Pismo (wót) Žiznomira (k) Mikuli: Sy w Pskowje njewólnicu kupił, a za to jo mě Kněni (za)jała. [Nejskerjej jo była wóna njewólnicu spóznała ako jadnu, kótaraž jo była se jej kšadnuła a Žiznoměr jo někak do teje wěcy spleśony, snaź ako swójźbny Mikule abo jogo wikowański partner.] Ale pótom jo družyna (swójźba, žona) za mnjo rukowała. A něnto pósćel tomu mužoju [wót kótaregož sy njewólnicu kupił] list, až ma (dalšu) njewólnicu. [Toś ta druga njewólnica by se musała pśepódaś kněni za cas, w kótaremž by rubjona njewólnica ako "corpus delicti" trěbna była, tak dłujko ako njejo wujasnjone, chto jo był paduch.] A com, ako som konja kupił a kněžojskego muža na njogo sadnuł, k napśeśiwostajenju pśiś. A ty, jolic hyšći njejsy pjenjeze wzeł, njewzej nic wót njogo [wót wikowarja njewólnikow, howacej mógł se plan mimo kuliś.].'
Pśepšosenje: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje c. 497[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
(mjazy 1340 a 1380; wuryte w 1972)
Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Pśełožk[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Póstrow wót Gawrile Posenje k mójomu swakoju, kmótšoju Grigori a k mójej sotše Ulita. Jolic wej tola k mójej radosći stej do města jěłej, a stej naše słowo (abo naše rozgrono?) njezabydnułej. Daś Bog wam radosć da. My wšykne njezabydnjomy waše słowo (abo waše rozgrono?).
Stawizny[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Stary Nowgorodski dialekt wěcej jo njewužywał pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478. (Pśi tom su někotare wósebnosći južo jěsnjej zgubili. Na pśikład jo gustosć wužyśa kóńcowki -e wóteběrał, pśi nominatiwje muskego genusa.).
Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko w pódpołnocnej rusojskej narěcy su źaržali (cokanje, pismik яTb (ѣ) město ы w genitiwje atd.).
Znate su pśedewšym wopisma na brjazowych škórach (rusojski: бepecTяHыe rpaMoTы), kótarež su zwětšego w cystej narěcy napisane a jano wótergi jawi se naddialektalny wliw a wótbłyšć cerkwinosłowjańskich normow, a wopisma na drjewjanych "cylindriskich zamkach" měchow běricow[5]. Někotare stare Nowgorodske dialektizmy se su teke do śišćanych rěcnych pomnikow dostali. Pomocne pśi rekonstrukciji narěcy jo był źiwanje a pśeslěźenje nacasnych pódpołnocnorusojskich narěcow k pśirownowanju.
Nožki[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
- ↑ Swójske mě njejo znate
- ↑ Wó wopismje na rusojskej stronje (rus.)
- ↑ Informacije wó teksće 109 z rusojskim pśełožkom (rus.)
- ↑ Informacija wó teksće 497 z rusojskim pśełožkom (rus.)
- ↑ ЯHиH B. Л.: Oчepkи иcTopии cpeдHeBekoBoro HoBropoдa. 2008.
- ↑ ЗaлизHяk A. A.: ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT. 2004.
Žrědła[wobźěłaś | žrědłowy tekst wobźěłaś]
Wědomnostna literatura wó Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo dotal jano w Rušćinje:
- A. A. ЗaлизHяk. ДpeBHeHoBropoдckий диaлekT. M., 1995 (2-e изд., M., 2004).
- Janin, Walentin Lawrentjevič. Я пocлaл Teбe бepecTy... (Ja poslal tebe berestu...) ("Ja sym tebje wopismo na brjazowej škórje pósłał ...") 3. nakł, z dosłowom wót A.A. Zaliznyak. Moskwa 1998.
- ДpeBHepycckиe бepecTяHыe rpaMoTы Bok wó wopismach na brjazowej škórje
szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn slv_Latn pol_Latn hrv_Latn slv_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn nno_Latn hrv_Latn szl_Latn ces_Latn pol_Latn hrv_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn slk_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn pol_Latn hrv_Latn tpi_Latn slv_Latn hrv_Latn rus_Cyrl ukr_Cyrl pol_Latn nno_Latn bul_Cyrl szl_Latn als_Latn