Wiela jes na czasie? Wiela… ja, słysza, na kościylnym zygarze naszyj „Józefki” pizło szejść. Côłkôch noc niy poradziół spać. Pewnikiym i Wy poradzicie sie na isto wystawić jak dugo poradzi zetwać noc, kiej cowiek niy poradzi zasnóńć. Za śpikola, za modzioka, a i wtynczôs, kiej już cowiek chyciół sie roboty, śnik sóm przilazowôł rółz-dwa i zdało sie cowiekowi, iże nocka śleciała jak z bicyska prasknół. A terôzki ta noc poradzi wlyc sie jak dziôd po słodach.
Ale, ale, cosik mi sam niy sztimuje dzisiej. Ja, miarkuja, blank’ech zaboczół, przepómniôłech i niy nacióngnółech wczorej gywichtów przi zygarze we drugij, paradnyj izbie. Stary, szykowny, srogi zygôr, ftory moja Haźbiytka erbła po swojim łojcu. Tyn erbnół tyn zygôr łod swojigo… starzika. Jes ci tyn chnet bez dwa myjtry srogi zygôr we elzinyj familiji łod półowy dziewiytnôstego wiyka. Tóż to choby familijant, choby bliski przociel. Kiejsik, jak my sie na pôrã dni przikludzali do świgrów, toch ci blank niy poradziół bez noc przibadać sie do tuplowanego klangu tego zygara, kiery zwóniół we nocy dwanôście razy.
Rozwidniok taki już ździebko kalny, już corôzki niyskorzij szarzi sie, wybiyrô. Terôzki, jakech już jes na pynzyji, niy ma iste dló mie, ło ftoryj gynał sztrekna sie z tego prykola. Jesce pôrã lôt tymu nazôd toch już bół po piyrszyj, drugij cygarecie, jużech wysłepôł srogô szolka bónkawy, wartko – i to bez zima, i bez lato – łoblykołech hymda, krymplowôłech kark bindrym, łoblykołech ancug i w te pyndy gzułech do werku. Takô robota. Terôzki łod szaroka moja babeczka Elza przetwiyrô sie bele kaj po pomiyszkaniu, sztigluje sie, rychtuje śniôdanie dlô sia i dló mie, łoblykô sie i wartko gzuje na autobusowô haltnsztela, coby sie niy zniyskorzić do roboty, do jeji kranknszaftu, kaj jesce fórt i jednym ciyngiym robi, chocia tyż już jes na pynzyji.
A za łoknym już łod pôruch dnioszków już jesiyń. „Podzim tego niy wywieje, cego wiesna niy zasieje” – gôdali ludzie za blank starego piyrwyj. I prôwdóm, cowiek ani niy pozdoł, kiej ci prziszła jesiyń, sam u nôs, we jedna niydziela, kiej jużcić te liściô, te gryfne i farbiste blatki napoczli do imyntu ślatywać ze tych wszyjskich stromów naobkoło. Jesce jakosik tak trzi, śtyry dni skorzij blank niy poradziółech ze mojigo łokna dojzdrzić tyj kościylnyj wiyży mojij „Józefki”, aże ci we niydziela ze rańca – jakech wyglóndôł mojij Elzy, kiej przikwnackô sie ze kościoła na śniôdanie – gawca, kukóm i już poradziółech łoboczyć wiela pizło na józefkowym zygarze. Bóło to jesce na łostatek wrzyśnia przecamć. Te niybo zacióngniynte, dwa-trzi gradusy ino na tyrmomyjtrze, i taki ci – jak to Miymce gôdajóm – „Nebelschleier” naobkoło, i takô wilgłość, kierô sie poradzi wszandy wciść, i zdô sie choby mrowce cowiekowi po plecyskach tyrali. I, ino żôl kukać na te liściô, kierych corôzki wiyncyj ślatuje, z kierych corôzki rubszô deka sie na ziymi robi, i na kieryj – skuli tego jesiynnego szlajeru – idzie sie na isto festelnie kiołzdnóńć. Możno ino jesce dziecka majóm ździebko wiyncyj uciychy, a to beztóż, co łorôz wszyjskie kasztóńce i ajchle napoczli ślatywać, i niy trza jich falytami ze stromów ściepywać, tak jak my to jesce piyrwyj, jesce za bajtli robiyli na józefkowym smyntôrzu, kaj nôs zawdy tameszny, i moc łoszkliwy kopidoł żynół. Kiej to bóło? Jak dôwno tymu nazôd? Tyż podzim, ziymiô stwierdła, nocóm ścinôł jóm mróz, liściô ahornów, jasiónów, buchów, brzisków lebo kasztóńców, ftore rośli naobkoło, furgali ze podmuchym wiatru. Nasze szwarne dziołchy łoblykali poleku windjakle na tresy, kiej po połedniu wylazowali na szpacyr. Ja, ja… i zarôzki spóminajóm sie szykowniste sztrofki, polske sztrofki (niy bocza już fto je napisôł), kiere terôzki mi sam sztimujóm jak sto diosków:
„Wspomnienia do siebie to mają,
czy chcesz czy nie chcesz
zawsze wracają i bywa,
że starzec się wzruszy,
gdy wieje jesienny wiatr.
Mówicie romantyzm, głupota,
a może to po prostu tęsknota,
wiatr wieje i serce się kruszy,
gdy wieje jesienny wiatr.”
I zarôzki tyż móm we łoczach mojigo niyboszczyka Tatulka, a bół ci Łón kiejsik dôwno tymu nazôd srogóm perzółnóm (niy byda sam sie tym asiół, boch to już kiej indzij rzóndziół), ale miôł zawdy czas, coby do kupy snami, ze Mamulkóm symnóm i mojim bracikym, zicnóńć na łodwieczerz przi kachloku i zagrać na ciji abo na laucie. Nôjredszij miôł zawdy te szykowne łodwieczerze na podzim, abo już niyskorzij – bez zima. A na isto na podzim, to i te liści, listecki gryfnie jak kiejsik ślatowali, tak ci i terôzki ślatujóm, i tak po maluśku, po cichuśku te ślatujónce listka przisujóm wszyjsko naobkoło, choby nôjlekszejszô pierzina…
Tak wele połednia wylazuja zawdy po sprawónki, nó i kukna do mojigo zwykowego szynku, coby szluknóńć ze kamratóma-pynzjónistóma jakô gryfnô laga biyru, możno i po sznapsie, jak sie trefi szczysnô przileżitość. Bo wszyjske pewnikiym miarkujóm, iże terôzki, na pynzyji, dobre kamractwo jes ci gynał jak ajsbajn ze kapustóm. Bo chop we mojich latach, dowo sie już pozór, gynał miarkuje ze swojigo doświadczyniô, swojij szprymy, iże żywobycie niy jes nóm dane rółz i na zawdy; kôżdy dziyń przikludzô nôs ku fajrantowi, kôżdy dnioszek jes przeca inkszy, kôżdy niypodobny do drugigo, kôżdy moge tyż na isto być tym na zicher łostatnim. Trza sie gibać, trza sie uwijać, coby tyn kôżdydziyń fest utrzimać, choby ino na papiórze.
Ja, ja chopie, żyj ino dzisiyjszym dnioszkym. Wczorejszy poszôł fórt i sie już blank niy wróci, a jutrzyjszy niy wieda eźli przijńdzie. A mie sie sam terôzki – niy miarkuja po jakiymu – spómniôł taki jedyn ynglicki móndrok, historiker Paul Johnson, kiery kiejsik ci bół wypedziôł take móndre słówecka: „Starzejąc się, stajemy się podobni do jesiennych liści. Nasza starość nie przynosi jednak estetycznej rekompensaty, jaką u schyłku życia otrzymuje liść – oznacza wyłącznie szarzenie, wymywanie wszelkich kolorów, a pojawiającym się na skórze plamom daleko do szaleństwa słonecznych barw – są ciemne, brzydkie i zwiastują zagrożenie.”
Roztomajcie to i umie, i u inkszych mojich kamratów sie dziyje. Jô, na tyn przikłôd, łod malyńkóści, łod wczaśnygo dzieciynctwa miôłech ci wyłczuci, miôłech miarkowani, iże na wszyjsko niy nastyknie mi czasu. Nerwowôłech sie, aufryjgowôł, kiej przilazowała jakosik sómsiôdka abo znôjómô i klycióła, fandzolóła duperszwance, i zebiyrała czôs mie, i mojij Mamulce. Miôł ci mie pierón strzelić, kiej we szuli, mojij „Siedymnôstce” abo na politechnice, we werku i kaj tam jesce wszelijake trefy – do roboty, na ausflugi, jakesik zgrómadzynia – wyznôczali ło godzina skorzij niźli bóło potrza, we takim uważowaniu, iże wszyjske zółwizół sie uniyskorzóm, tak by tak przijńdóm za niyskoro. A już mój Tatulek dôwno tymu sztyjc i jednym ciyngiym gôdali (i łostało mi to we palicy do terôzka): „Eźli synek niy poradzisz wykorzystać minutki, to przetyrmanisz, przesmolisz do łostatka i godzina, i côłki dziyń, i côłke życie!”
Aufryjgowali mie i mierziyli tyż te moje lecy jake rechtory, ftore bez piytnôście minutek poradziyli zabajtlować côłkô klasa sztrofowaniym, a zatym ci juzaś niy poradziyli nastyknóńć ze nowym materijôłym, mekrowali, wynokwiali, traciyli sie, a klasynzuzace, dómowe prôce zadôwali nóm już po zwónku. Ja, ja, zawdy bóło samtukej tak, iże gupi uczół inkszych, a móndry uczół sie sóm.
Po ladze piwa, i po pôruch gryfnych sznapsach napoczynali my ze kamratami spóminać jak ci to piyrwyj bóło. Kôżdy ze kamratów swoji dziesiyńć ceskich do łozprôwki dociepnół, a i mie tyż mocka zachów przilazowało do filipa.
I Wiycie, coch miôł na podzim nôjbarzij rôd? Anó, miołech rôd tych wszyjskich roztolicznych najduchów, kierzy na szachcie, na zantce lebo na tyj balzamgórce fyrtali ze drachami abo faklowali kalfaskami aże bóło siwo łod smyndu. A zasik na łodwieczerz, za smyntorzym przi „Jozefce”, we glucie ze fojery piykło sie te kartofle, pichniynte chorzowskim pampónióm, a wszyjskie ci łóne mieli fresy choby dziobły ufifrane tymi festelnie spolónymi kartoflóma.
Ja, ale te gracki sie już niy wrócóm. Już sie na ceście niy uwidzi synków, ftorzi tyrajóm za rajfóm na drucie abo i niy natrefi sie na te haje „nasz plac, na wasz plac” kole naszyj klopsztangi i łobciepowanie sie świyżymi kasztaniolami, co sie je skorzij ściepowało ze stromów przi józefkowym kiyrchowie (a starego kopidoła sie za błozna robióło). Gôdajóm, iże terôzki jes inakszij. Ale, eźli na isto lepszij???
Nó, bo jakóżby inakszij sam medikować niźli poduk słówecek jednego istnego, ynglickigo móndroka i historikera Paula Johnsona, kiery kiejsik ci bół napisôł, ofyn wypedziôł take szykowniste słówka:
„Starzejąc się, stajemy się podobni do jesiennych liści. Nasza starość nie przynosi jednak estetycznej rekompensaty, jaką u schyłku życia otrzymuje liść – oznacza wyłącznie szarzenie, wymywanie wszelkich kolorów, a pojawiającym się na skórze plamom daleko do szaleństwa słonecznych barw – są ciemne, brzydkie i zwiastują zagrożenie.”
A kiej ci i mie dopadła, i do łostatka łobjimała te podzimowô bóńdźwólô i fest usmolónô launa, wlôzech do banki, ftorô fyrtô łod Bytónia bez Chorzów do Katowic i… nazôd. Dojechôłech do Sztadijónu Ślónskigo. Wysiôdech z tyj banki, coby rółz jesce ze rułóm pomedikować ło tym, co tyż to smycy ze sia ta gryfnô polskô jesiyń, kiej sie cowiekowi zbiyrô na spóminki i na zaziyranie kajsik blank do zadku swojigo żywobyciô… I Wiycie! Kuknółech sie na te sztramske, gryfne i szykowne stromy naobkoło i blank ci mie zacałbrowało. Choby miesiónczkorz, szlafwandler wylôz żech z banki i poszôłech piechty bez tyn panaziyntkowy Park Kultury przemianowany niydôwno na Park Ślónski, tyn park, co to go już niyftore łoszkliwce, gizdy kcieli kiejsik do imyntu zawrzić i możno we tajlach przekajplować na cosik blank inkszego.
Nó i medikuja tak se we tym mojim filipie, iże wiesna, to ci jes cosik gryfnego, bez lato jes ci we tym parku na isto jesce szykownij i szumnie, zima poradzi tak śniygiym wszyjsko zasuć, wszyjsko do imyntu wysztiglować, iże dych poradzi cowiekowi chycić. Ale, dló mie to stromy, krzôki, nó ta côłko nôtura jes ci nôjgryfniyjszô, nôjszykowniyjszô i móm ci jóm nôjbarzij rôd, festelnie ji przaja – razinku na podzim.
Takech kroczôł bez tyn park, zacałbrowany, czas dló mie blank zabrymzowôł. Widziôłech sie ino jak to za bajtli, po boskoku tyrali my po tych liściach, kiere tak lekuśko, cichuśko ślatujóm na drógi, na cesty, na trôwniole. Niyskorzij tyż juzaś ujzdrzôłech sóm sia we krótkich galotkach, ze takóm fest rozfaklowanom kalfaskóm w gracy… swónd łozhajcowanych liściów w nocholu… zarôzki tyż spómnieli mi sie fojery, blandery już blank na łodwieczerz, i kartofle, habniynte skorzij chorzowskimu pampóniowi ze pola za naszóm szachtóm na Pniokach. Te gryfne pieczoki wyjmniynte ze gluty palcyskami. Te szpasownie i gryfnie ufifrane spolónymi kartoflóma fresy mojich wszyjskich kamratów-śpikoli ze starych pniokowych familoków.
I łorôz poczułech sie taki lekuśki choby tyn papiyrzanny drach, kiery na podzim furgôł w lufcie na szpagacie. Na taki drach stykli dwa-trzi patyki, lajstki, trocha modrego, zielónego abo cerwónego papióru, akuratnie ku tymu sknółtlowanô wôga ze szpagatu, kierego côłke cyfki habiół swojimu łojcowi kopyciorzowi (szewcowi) ółaty Hajnuś. I jesce ku tymu musieli mieć te drachy papiyrzanny łogón podany na keta ze godnyj jedli przi Dziecióntku. A tyn drach niyskorzij furgôł, corôzki dalszij, corôzki myńszy sie robiół, a mie sie zdało, co jô do kupy śniym furgóm choby te ptôki, ftore już łodfurgli na zima do Afriki…
Furgóm, loca i łorôz prask pycholym ło taki srogi strom, ło buczyna, ło festelnie srogi buch. Deczko zetrwało niżech prziszôł do sia, podwiyl żech jesce niy ślôz na ziym, podwiyl żech sie do łostatka niy spamiyntôł, iże to wszyjsko, to ci bóło przecamć dôwnij, blank piyrwyj… terôzki to już blank cosik inkszego… a możno to ta niymoc na kierô wajajóm i lamyndzóm wszyjske moje sznapskamraty – ta diosecko sklerółza?
A listecki ślatujóm, lekuśko, cichuśko nikiej śniyg bez zima. I bez te listecki, bez to, co na isto mómy już tyn podzim, przepomniołech wszyjsko to, co kôzało mi pójńść do tego parku. I takech sie czuł, choby stary klamot, choby jake tam ci habrajstwo i szkwara, choby jaki stary kofer na górze, kiery już żôdnymu sie na nic niy przidô a żôl go jesce wyciepnóńć. Bo na isto z takim wyciepniyntym już na pynzyjô, to blank tak, jak ze mojim Starzikiym, ftory zawdy mi gôdôł, iże na starość: „Słuch sie traci, ślypia corôzki słabsze, a… pragliwość ciyngiym rośnie!
E, tam szkoda gôdać, szkoda wajać, kiej za łoknym listka corôzki gibcij i gibcij ślatujóm, corôzki barzij farbiście i na stromach, i na dródze. I beztóż tyż na łostatek łostawiółech sie jesce jedyn fal. Kasztóny znôcie, dymbiónki, ajchle znôcie, pra? A jô sam spómnioł przodzij ło bukach. Jô jesce za bajtla miôł rôd bucynki, wiycie take ajchle, kiere na bukach zdrzejóm. Festelnie ci mi łóne, zdrzałe smakowali. Poradziółech pod bukami łajzić godzinóma, zbiyrać i choby ziórka ze tych sónynblumów – łuskać i ćkać.
A buczyny, buki to sóm stromy, kiere zawdych miôł nôjbarzij rôd, chocia jich sam kole mie za tela niy bóło. Im wyżij łóne rosnóm (we górach), tym barzij ci te stromy przipominajóm, sóm podane na ludzi, tym barzij sie trzimióm ziymi takimi szpotlawymi, powykrziwianymi korzynióma, nikiej te zbakane, usiotane ryncyska naszych starek, i staroszków. Korzynióma, kiere wystôwajóm nad ta ziymiô, nikiej wylazujónce ze pnioka abo ze podziymka grace, ryncyska zwalitego chopa, łolbrzima, wielgoluda i rizoka. I te ci srogie stromy dôwajóm take maluśkie ajchle, ajchelki z kierych juzaś nowe wyrosnóm, i to jesce srogsze stromy. A na podzim cheba ino buki majóm tak gryfne liście, iże idzie gawcyć sie na nie côłkimi godzinóma.
I juzaś mómy podzim
Wiela jes na czasie? Wiela… ja, słysza, na kościylnym zygarze naszyj „Józefki” pizło szejść. Côłkôch noc niy poradziół spać. Pewnikiym i Wy poradzicie sie na isto wystawić jak dugo poradzi zetwać noc, kiej cowiek niy poradzi zasnóńć. Za śpikola, za modzioka, a i wtynczôs, kiej już cowiek chyciół sie roboty, śnik sóm przilazowôł rółz-dwa i zdało sie cowiekowi, iże nocka śleciała jak z bicyska prasknół. A terôzki ta noc poradzi wlyc sie jak dziôd po słodach.
Cufal starego żyniola…
Miało sie już na podzim, kiej trefiyli my sie we sztyrzo we naszym zwykowym szynku u Pyjtra na Grunwaldzkij. I jak tyż to już łod pôruch lot mielichmy we mółdzie – łobsztalowalichmy sie po ladze biyru i po sznapsie, zakurzyli po cygarecie. Nó, króm mie, bo jô już ło dówna niy kurza. Na to wszyjsko wlôz rajn do tyj kaczmy Gogolinów Jorguś taki jakisik nabańturzóny, zachmulóny i niyrôd wszyjskimu, we poklabustrowanych łachach, nó gorzij niźli jakisik szmoder i szlómpa.
– Jezderkusie! Jorguś! A ty jak wyglóndôsz? – łozwôł sie piyrszy stary Paul-pynzjonista. – Stało sie cosik, starô ci nadrzistała abo – niy dej Pónbóczku – twoja świekra cie znogła nawiydzióła?
– Gorzij chopy, mocka gorzij…
– E tam Jorguś, tyś to już wiela w życiu przeszôł i zawdyś jakosik sie ze wszyjskigo wyplańtôł. – pedziôł ruby Chimek. – pewnikiym i terôzki sie ze tyj łostudy wywlykniesz.
– Nó, tóż godej Jorguś, co ci legło na leberkach. – rzyknółech i wartkoch łobsztalowôł laga i dló niygo.
– Wiycie chopy, to bóło tak. Jakech wóm pedziôł, moja starô wykludzióła sie na taki gryfny ausflug ze kamratkami ze roboty. Miała być tam côłki tydziyń…
– Nó, i…? – wartko spytali wszyjske łoroz.
– Nó, a łóna przikludziyła sie do chałpy dwa dni skorzij…
– I co? Bółeś naprany jak bekla? Jak kôżdy chop, kierego baba łostawi na pôra dni fraj.
– Niy, niy! Kiej łóna sie przikotasióła do chałupy zaścigła mie, chycióła ci mie we prykolu ze szykownistóm, modóm, zeksównóm frelóm…
– Niy gôdej Jorguś! Ciebie łapła ze modóm i szwarnóm dziołchóm? – blank niy dowiyrzôł jimu stary Alfrid.
– Ja! Ze modóm i szwarnóm dziołchóm, takóm co to i dychanie miała… pôłno szóstka, i to jesce poradzióła fedrować…
– Nó, tóż gôdej, co bóło dalszij – rzyknółech krótko, coby inksze juz niy dogadowali.
– Tóż łona na mie direkt łod dźwiyrzy na côłki karpyntel:
– Ty niywiyrny łoszkliwcu! Ty giździe stopieróński! Ty lómpie zapierónowany! Jak mógeś to zrobić mie, mamulce twojich dziecek? W te pyndy wylazuja samstónd i żóndóm, dómôgóm sie szajdóngu, ty sakramyncki łoszkliwcu!
– Nó, to ci sie łodpolóła… I cóżeś ty zrobiół, Jorguś? – spytołech sie opaternie.
– Nó, chopy, napocznółech ji tuplikować jak tyż to sie stanóło… ale łóna ino wrzeskła:
– Nic niy gôdej! Niy kca nic wiedzieć, Nic mie to niy lobłajzi ty giździe!… Abo ja, doczkóm, cóż tyż to bydziesz cyganiół, jake bydóm twoji łostatni fałeszne słówecka… ale gôdej krótko i wyńźlato, kurc ónd bindich!
– Wiysz, ty moja roztomiyło – napocznółech ji eklerować – jechôłech ze werku do dóm, a sam na dródze ta modo dziołcha chyto mie na „stopa”. Zlitowôłech i wziónech jóm rajn do autoka. Już we autoku spomiarkowôłech, merknółech, iże jes ci łóna takô wyszczyrzało chudzina, szpatnie łodziónô i ufifranô, ucioranô… Wyznała mi tyż, iże już łod trzech dni nic niy jadła… Takech ci sie łozrzywniół, iżech ci jóm zarôzki prziwióz do dóm i dołech ji ta wieczerzô, ftoroch dlô cia narychtowôł na jutro; przecamć kcesz ściepnóńć ze basiska, kcesz na isto ściynknóńć, pra? Boroczka wećkała jóm w te pyndy, w blysk. Kuknółech tyż tak opaternie na jeji udiurdzianô, ufifranô gymbulka i spytôłech sie, eźli by niy kciała sie deczko łokómpać, nó, deczko łoszpluchtać chocia. Kiej bóła już pod brauzóm, merknółech, co jeji prziłodziynie tyż jes festelnie czôrne, zmaraszóne i jes w nich pôłno dziurów, tóż tyż dôłech ji te jedne twoje dżinsowe galoty, kierych już łod poruch lôd niy loblykôsz (bo dó nich niy wlazujesz). Dôłech ji tyż jesce ta jakelka, ftorôch ci sprawiół na gyburstak, ale kieryj niy łoblykôsz, bo sztyjc i jednym ciyngiym miynisz, iże jô blank niy móm gustu, niy móm dobrego gyszmaku. Dôłech ji tyż cwiter, ta sztriklaka, kierôś erbła łod swojij siestry na Dziecióntko, a ty go niy łoblykôsz ino skuli tego, coby zrobić ji na łostuda i do łostatka jóm łozgzukać i łozeźlić. Do tego wszyjskigo dociep’ech jesce te szczewiki, kierech kupiół we tym drogim sklepie, a kierych ty blank niy łobuwôsz, łod tego czasu, kiejś badnóła, spomiarkowała, iże twoja nôjlepszyjszô kamratka mô teka same….
– Nó, chopie, toś napoczôł – rzyknół stary Paul.
– … Ta dziołcha bóła mi festelnie wdziyncznô – prawiółech dalszij mojij staryj – i kiejech jóm łodkludzôł ku dźwiyrzóm, spytała ci mie ze płaczkami we tych jeji modrych ślypiach: „A môcie, roztomiyły panoczku, jesce cosik takigo, czego waszô starô blank niy u ż y w ô?”
Turisty, wandrusy i globtrółtery …
Na co użôlajóm sie nôjbarzij polske turisty? Anó, cheba na wszyjsko, co ino jes myjglich. Dóm Wóm ino pôrã przikłôdów.
To bóło jakiesik piytnôście lôt tymu nazôd, kiej my ze mojóm Elzóm wykludziyli sie na wywczasy do Tunezji, a ta szumno i fajnistô miyjscowość, kaj my byli, mianowała sie Al-Monastir kole srogigo portu Sousse. Kiejsik na łodwieczerz zicli my sie we hotylowym barze kole takij hormiji polskich turistów. My sie tam ze mojóm staróm blank niy łodzywali, ale te kamractwo wedle nôs, kiere dosik już sie nasłepało, napoczło ci terôzki na przedbiyżki łozprawiać, co i fto takigo srogigo widziôł abo zmachlowôł. To wszyjsko szło by jesce strzimać, ale znôd sie jedyn taki nabańturzóny, kiery ci na wszyjsko żelómbôł i molyndziół, wszyjsko mu sie niy zdało, wszyjskimu niy bół rôd. Kiej ci tak wszyjskie naobkoło łozprawiali ło swojich przigodach, ino łón jedziny napocznół wajać, iże skuli takij maluśkij fóncli we jejigo izbie, bóło mu na łodwieczerz tak festelnie ćma, co mu sie blank wszyjsko popśnióło i miast do haźlika, wlôz ci do hotylowygo szranku i jesce ku tymu prasknół palicóm ło rant i terôzki miôł festelnô ojla na czole.
Inkszóm razóm bóła ci snami na wywczasach (a bóło to Majorce) jedna angyjbera kajsik spodle Czynstochowy, kierô zawdy wandrowała po świycie ze swojim psiôkiym. Kiejsik przi łobiedzie wkarowała do hotylowygo restółrantu i już łod proga wrzescała, choby jóm fto ze skóry łobdziyrôł:
– Ludzie, kaj sam jes jakô łochróna, kaj sam sóm ludzie, kierzy majóm sie starać łó nôs, ło turistów i jejich dinkse, kiere ze sia na wywczasy przismycyli?
– Poleku paniczko, poleku – krochmala ci ji opaternie. – A cóżesz tyż takigo wóm sie stało, iże tak larmujecie na côłki karpyntel i szterujecie ludzi przi łobiedzie?
– Co sie stało? Co sie stało? – napoczła sie jónkać ze złóści i porwała ci sie na mie. – Widziôł to fto, widziôł! Mojigo psiôka, mojigo „pekincyka” kciała ci zeżrić… mywa… srogô choby adler!!!
Kiej indzij byli my ze mojóm Haźbiytkóm we Egipcie. Bez côłke dwa tydnie miyszkali my we szykownym hotylu (miana już niy bocza) jakiesik kielanôście kilomyjtrów łod samyj Aleksandrii we takij miyjsowości Hannoville. Tam ci juzaś bóła snami pôrã łoszkliwców, a pojstrzód nich, nôjgorszyjszy bół jedyn móndrok, kiery bezmać wszyjskie filipy pozjôdôł i wszyjsko go tam szterowało. Nôjprzodzij tracióła mu sie gorzôła we jejigo izbie. Pewnikiym miół ci łón pierónych słabo palica i niy pamiyntół na drugi dziyń wiela tyż na łodwieczerz wysłepôł, abo już taki bół śniego łoszkliwiec-rasista, co zawôdzali mu ludzie ćmawe, abo blank côrne.
Skuli niygo dyrechtor hotylu wyciep by chnet ze roboty jednego Arabera, kiery nóm bedinowôł, bo tyn istny dôł skôzać, iże tyn razinku Araber wysłepôł mu pół halby naszyj polskij gorzôły. Niy miarkowôł tyn gupielok, iże tymu Araberowi religijô niy dozwôlała słepaniô gorzôły. Ale to bół jesce maluśki pinkel. Kiejsik kôzôł zawołać naszygo „pilota” (bół to fest wysztudowany chop, Mr. Mamnun Sadek) i napocznół jamrować, wajać i wynokwiać, iże mô pierónym daleko do morza. Jes ci te morze łoddalóne barzij niźli to bóło na fotografiji we foldyrze. I nic ci mu sie szło wytuplikować, co to jes dwa razy bez dziyń skuli odpływu i przipływu morza. Uwzión sie, co bydzie sie szprajcowoł we naszym „Orbisie”. Jednymu juzaś inkszymu łochyntolowi we Sienfuegos na Kubie zawôdzali na isto szykowne, wizgyrne ajdeksy, kierych wszandy bóło pôłno. I blank ci łóne żôdnymu niy zawôdzali, a szło ci na nie zazierać godzinóma.
Kiej sie cowiek wykludzô do takich krajów jak Egipt, Indie, na mółdnô terôzki Dominikana, abo kajsik jesce we inksze gorke kraje, to trza tyż być zawdy na to narychtowanym, iże bele kaj trefić idzie na mozgole, szwoby i rusy. Tak ci tam już jes i nic na to niy idzie poradzić. Alech trefiół tyż już i na takigo, kiery na łodwieczerz, juz po cmoku wkarowôł do hotylowego baru we Soczi na Krymie i wrescôł na côłki karpyntel:
– Ludzie! Ludzie, u mie we izbie sóm szwoby sroge choby lyjwy!!!
Pokôzało sie niyskorzij, co to byli dosik sroge kopruchy, ale tyn cielepa niy dôł sie tego pedzieć i dalszij jamrowôł, aże mu dali inkszo izba tela… co jesce barzij zabłechanô.
Nôjbarzij to ale (nó, tu by sie szło wadzić ło Polôków) wyrôbiajóm kajsik we cudzym kraju Ynglyndery. Jim, i jesce możno ino tym nowym-ruskim, zawôdzô na isto wszyjsko. Nôjbarzij to, co żôdyn niy kce gôdać po ynglicku. Jejim sie zdô, co wszyjske muszóm – tak jak we jejich dôwniyjszych kolóniach – na zicher gôdać po ichniymu. I kiejsik tyż uwidziôłech we szykownistym, sztramskim kafyju we Paryżu, jak jedyn ryży Ynglynder dugôł, przisrowôł francuskij kelnyrce, iże jego i jejigo kamratów przinoleżi uważować po królewsku. Łóna poleku, blank ze rułóm łodpedziała ci mu:
– A miarkujecie panoczku, co my Francuze robiyli swojim królóm…???
I tu ci go sztopło, i blank już niy bóło mu nic do śmiychu.
Jô juzaś nôjredszij spóminóm moje (i mojij Haźbiytki) wywczasy na Cyprze. Już terôzki niy bocza eźli to bóło we Limmassol abo we takij dziydzinie Ayia Napa (hotel ale mianowôł sie Aeneas), kaj na isto przikludzali sie sroge hormije tych nowych-ruskich. Śniymi to bóło drugda na isto mocka uciychy.
Kiejsik gawca sie tak na pôruch tych ruskich i suchóm, a jedyn śnich gôdô:
– Ha чMo y MeHя Hoж и Bилka?
– A Ha чMo, Ha чMo… – napoczyno tuplikować jejich pilótka. – ПoToMy чToбы oбeдaTъ, yжиHaTъ!
Pilótka wyeklerowała co potrza, karlus pokroł jôdło i… wećkôł ci to wszyjsko palcyskóma. Dwa razy ci mu sie hepło, łoblizôł jesce talyrz i na łostatek wrzescy choby nôjynty:
– A xлeбHый kBac y Bac ecTъ ?
Prziszôł grecki óber i opaternie mu raji, coby sie chop szluknół ichniygo wina abo metaxy, ale tyn ryl ino wrzescy, iże co to za kultóra, kaj sie łóni chowali. I take tam pierdoły. Tak sie miarkuja, co i u nôs sóm take dudroki i ryle, i jes jich na isto corôzki wiyncyj wszandy, tak, iże jô już pôrã lôt tymu nazôd gańbiółech sie prziznać kajsik we świycie, co jô jes Polôk. I ino sie cowiekowi jscać kce, kiej mô do czyniyniô ze takimi soróniami. Chocia… tu mi sie spómniôł blank inkszy fal, jesce ze Czechów (kiejsik Czechosłowacji).
Fónguje we Pradze jedyn artista-rzyźbiôrz. Mianuje sie łón Dawid Černy. Jes ci łón fest wywołany tam we Czechach, a i we côłkim świycie. Wyrzezôł ci łón mocka roztomajtych rzyźbów i dynkmali. Niy byda sam ło wszyjskich gôdôł (u nôs we Polsce znajóm go na tyn przikłôd we Wrocławiu, kaj miôł takô gryfnô wystôwka pod mianym: „Przykra sprawa – czeska sprawa”), ino spómna ło pôruch, kierech sóm miôł przileżitość łobejzdrzić. Nôjprzodzij trza sie dokwanckać we Pradze na Václavske Náměsti i kuknóńć na dynkmal patróna Pepików św. Wacława, kierego palica ugarnirowanô klyjnotami poczywô na Hradczanach, a łón na tym dynkmalu kroczo hyrnie na kóniu. Trza terôzki ślyjść ze trzista myjtrów na dół, wlyjźć do ajnfartu ze napisym „Rokoko” i tam gynał łobejzdrzić, co tyż to tyż rzyźbiôrz zrobiół ze tym patrónym jejigo kraju. Świyntymu świtnół, zdech tyn kóń, a łó sóm (tyn świynty) zicnół sie łokrakiym na jejigo basisku. To wszyjsko jes dziyrgniynte, prziwiyszóne do gipsdeki, a te zezwłóki kónia, na wiyrchu majóm wywalóny lynzyk. Inkszy jejigo dynkmal styrcôł bez jakisik czôs na Rynku Staromiyjskim we Pradze, ale pierónym ci szterowôł Miymców, festelnie jich gańbiół. Beztóż tyż wykupili go i terôzki idzie go łobejzdrzić ino bez płot (łod stróny łogrodu) ambasady Miymiec we Czechach. Po jakiymu tak jes. Anó, tyn dynkmal to jes goldowy, miymiecki „trabant”, kiery kroczô przed sia na śtyruch rubych szłapach. Jes ci łón śtyry a pół miyjtra srogi i mô ci tyn „trabant” jajca, kiere ftosik posztrajchowôł na czerwióno. I terôzki blank na łostatek dwa jesce dynkmale tego côłkigo Dawida Černygo. Na hulicy Holečkovyj 49 we takij galeryji „Futura” styrcóm dwie „duponogi” (ja, tak to mianowôł tyn artista). Łobie rzyźby sóm ino na to, coby jim szło zajzdrzić, możno ino zaziyrać do rzici. To sóm dwie łozeryje, dwie łogrómniaste szłapy i wypniyntô dupa. Tułów łogibany, nakłónióny do przodku traci sie we murze kajsik na piyrszym sztoku. Coby do tyj srogij dupy kuknóńć, trza skorzij wlyjźć na wiyrch po drabinie. I jak sie tam już na isto kuknie, idzie niyskorzij łobejzdrzić gryfny, krótki fylm.
Drugi juzaś dynkmal, kierym tyn artista-rzyźbiôrz fajrowôł wleziynie Czechów do Unii Ojropyjskij, to jes taki basing (wyglóndô jak côłkie Czechy) we kierym styrcy dwióch chopa, kierz jscajóm rajn. Ale niy zawdy. Trza skorzij wyklupać takigo jednego „esemesa” ze jakimsik zdaniym, to wtynczôs, po łoka mrziku, te chopy tyn napis wyjscajóm na ta mapa Czechów. Jes ci wicny dynkmal na Malyj Stranie, na hulicy Cihelnyj 2b.
Nó, i kiejsik trefiyli tam Polôki, turisty ze Czynstochowy (a możno ze Torunia?) i kiej ino sie kapli, kaj tyż to patrón, pilot tego ałsfugu jich przikludziół, zarôzki napoczli wyrôbiać, jamrować, co na take grzychy, łoszklistwa i berdyjstwa niy lza gawcyć sie i dziwać. A tego pilota to straszyli jesce łogniym piykielnym.
Ludzie! A przeca wszyjsko napoczynô sie łod jscaniô. Dziyciô sie pojscy i dziynka tymu cuje, iże żyje. Jscanie jes na isto przijymne. Kôżdy kciôłby chocia rôz zejscać sie w galoty tela, co mu na to kultóra niy dozwôlô!
Beranie starego knakra na podzim…
Nó, tóż mómy już podzim côłkóm gymbóm, ło czym łozprawiôłech już łóński tydziyń. Niy jes ci to tak prôwdóm ta na isto – jak to móndroki gôdajóm – gryfnô „złotô polskô jesiyń”, ale możno jesce przijńdzie, i – podwiyl co – niy ma co jamrować i labiydzić. I sam ci mi sie spómniôł jedyn fal skuplowany ze jesiynióm. Ja, to tyż sie przitrefióło na podzim. Siedymdziesiónty rok łóńskigo wiyka. Jechali my ze mojóm Elzóm bez Lwów. Bez te stare nasze przedwojynne miasto. Mieli my trzi godziny pauzy we rajzie, coby kuknóńć sie tak, łobadać cosik we tym miyście. Tak na isto, to terôzki niy poradza spokopić gynał czamu, spómnieli mi sie sam take sztrofecki:
„Najdroższy! Chcę wiedzieć, dlaczego z pozoru
Praw równości głosicie człowieka,
A przestrzeń odwieczna od chaty do dworu
Tak zawsze boleśnie daleka ?
Dlaczego przed dzieckiem, panienką, paniczem
Zasiwiałą swą głowę odkrywa
Staruszek, piast wiejski z dostojnym obliczem?
Kto bratnie rozerwał ogniwa?
Kto kraj śmiał zubożyć o siłę bez czynu,
O myśl te zmąconą, niejasną?”
Po jakiymu jô to razinku spóminóm? Niy poradza pedzieć, ale to cheba beztóż, co we tym Lwowie, na smyntorzu bół i jes gryfny, możno deczko zaszmodrany, ździebko zdziadziały grób Marii Konopnickiej. Eźli Wóm te gryfne ci sztrofki cosik gôdajóm, terôzki, we tyj naszyj trzecij Rzeczpospolitej? Pewnikiym niy! Bo my samtukej we Polsce mómy we zocy ino cmyntorze bohatyrzów, i to nôjbarzij takich, ło kierych ino my spóminómy. Boczycie jak to nasz Prezidynt bół latoś na Ukrainie. Łotwiyrôł, świyńciół ino nowy kiyrhów we Bykowni, kaj sóm pochowane Polôki, kierych ukatrupiyli Ruske bez drugô wojna. Gôdôł tyż ci tyn nasz Prezidynt ze ichnim prezidyntym ło polityce, ło tyj Timoszynko, ło Uniji Ojropyjskij (do kieryj Ukraińce tak prôwdóm blank niy kcóm wlazować), ale ło naszych inkszych srogich Polôkach sie ani niy zajynknół. E ta, polityka… przecamć niy łó nij kciôłech sam dzisiej berać. Bo tak po prôwdzie, to jô tam niy ma taki srogi angyjber i na polityce sie możno niy znóm, chocia bocza, i tyż zawdy byda pamiyntôł, jak mój niyboszczyk Łojciec sztyjc mi tuplikowôł:
– Dej sie Ojgyn pokój ze politykóm, bo polityka , anôjbarzij polskô polityka, to jes richtik taki srogi kónsztik, coby łyknóńć rapitółza (żaba) abo gónsiora, a ku tymu niy wykrziwić pychola ze łobrzidzyniô, ino markiyrować, iżeś chopie społyknół jakisik szmektny i szykowny maszkyt. Niy kôżdy to poradzi łobstoć.
A skuli tych, kierzy bajstlujóm (nó, barzij bôjcóm, gôdajóm ino ło tym) tam we tyj Warszawie bezmać wszyjsko, co jes nôjlepszyjsze dló nôs ale blank ci nie boczóm tego, co jesce chnet sto lôt tymu nazôd szło przeczytać, wciepna sam te jesce gryfne słówecka:
„Nie widzisz ty słonko, z wysokiego nieba,
Jak się sen przedaje za kawałek chleb:
Nie widzisz ty matki schylonego czoła
Nad kolebka dziecka, co próżno jeść woła.”
Wiela jes takich Mamulek terôzki? Terôzki, kiej jejich dziecka mogóm wećkać cosik ino we szuli, bo w dóma niy ma, i to niy ino łod kolybki. Nó ale, zawdy bydóm nóm snochwiać ino byrki na wiyrzbie, prôwda? Spómna możno tyż jesce inkszô sztrofecka, ftorô idzie skuplować ze tym, coch skorzij rzóńdziół, a ło czym te niyftore warszawske klugszajsry ciyngiym fandzolóm choby nôjynte, a co tyż tak niy do łostatka jes na prawie:
„Chodziły tu Niemce,
Chodziły odmieńce:
Sprzedaj, chłopie rolę,
Będziesz miał czerwieńce!”
To możno juzaś zahôczô ło polityka, a jô móm skuplowany śnóm taki recept: Jes ci to gryfnistô dijyta na ściepowanie ze basiska, boch już na tyj pynzyji zrobiółech sie stopieróńsko spaśny. Jes ci łóna blank ajnfachowô. Blank, ale to blank niy zaziyróm, niy kukóm już łod pôruch miesiyncy na to, co rzóndzóm nasze (Pónbóczku łodpuść mi tyn grzych!) politykery. Beztóż tyż już blank i do lostatka niy słepia gorzôły. A kiej niy słepia gorzôły, to tyż na isto blank już niy musza zajôdać. I to gynał styknie mi, coby cosik, małowiela ściepnóńć ze tego mojigo rubego basiska.
Nocny wjater
Nocny wjater
Za ôknami noc
zimny wjater wjeje
słyszeć jak rōmpluje
czaskŏ,gwizdŏ
naôkoło wszysko rozwaluje
Gałynzie sie ôgibajōm
druty na mastach huśtajōm
liści w lufcie tańcujōm
chociōż cima
w śwjetle ampli
widać jak pofurgujōm
Wyje wjater za ôknami
straszy ludzi nocami
czy ôn musi sam tak wjŏć!?
by już było tego dojś !
Urszula Oślislok
NIE ZAMYKAJ DRZWI PRZED MIŁOSIERDZIEM !
NIE ZAMYKAJ DRZWI PRZED MIŁOSIERDZIEM !
Miłosierdzie Boże do drzwi zapukało,
Zziębnięte i głodne, schronienia szukało.
Nigdzie Mu nie otwarto, choć prosiło pokornie,
Przecież by przeszkodziło w rozmowach wieczornych.
Modliłeś się człowieku o Miłosierdzie Boże,
Lecz wzgardzone przez Ciebie, stało u drzwi zmarznięte na dworze.
Hubert Mojżesz
MATKO RÓŻAŃCA
MATKO RÓŻAŃCA
Do Ciebie wznośmy codziennie.
Nie tylko prośby,
Ale i hołdy dziękczynne.
Kiedy bierzemy do rąk różaniec,
Myśli same kierują się ku Tobie.
I nagle wszystko staje się proste.
Prosta rozmowa,
Prosta modlitwa.
I życie staje się proste.
A było to takie zawiłe,
Jak w labiryncie.
Lecz po paciorkach, można wyjść na prostą.
Hubert Mojżesz
KIYJ PRZIJDZIE NOM ZAJŚ WELOWAĆ !
KIYJ PRZIJDZIE NOM ZAJŚ WELOWAĆ !
Kedy nadyńdom zajsik wybory,
To idźmy wszyjscy, jak jednym torym.
By zawelować na człowieka prawego,
Apel dlo Narodu Ślońskigo !
Welujcie Ślońzoki na Plury Marka,
Dlo Ślońska to jest i bydzie, sztyjc dobro „MARKA”
Bo tyn to Chop jest godny tego,
By mieć załufani, łod Narodu Ślońskigo.
Łon to ło Ślońskość łupomino sie w Parlamyńcie,
Jymu to wierzyć mogymy świyńcie.
Marek to Ślońzok z Dziada-Pradziada,
To też tam w syjmie, znejdzie jakojś rada.
By AUTONOMIJO, dlo Ślońska była,
A Ślońsko Ludzkojść, by godnie żyła.
Bo Śloński Narod robotny jest,
Na godne życi, zasłożył sie fest.
Name
Hubert Mojżesz
NOWE SOMSIADY
NOWE SOMSIADY
Jak mi bolo szesc lot, a miyszkali my jeszcze na trzecim sztoku, tam, kaj sie urodziolach, to do naszy chalpy na drugi sztok przikludzioly sie nowe somsiady: panstwo z jednym synkym i z dinstmyjdlom , kero nazywali „gosposia”, ona o nich godala: „Pan” i „Pani”. Z tym synkym, kerymu na miano bolo Jarek, to my sie zarozki skolegowali, a potym laziyli do kupy bez siedym lot do szkoly podstawowy. Moja Mama niy musiala zy mnom lazic do szkoly, bo jak „gosposia” zakludzala Jarka, to mie tyz dycki zabiyrala, a potym po lekcjach po nos przilaziola. Ale to bolo yno w piyrszy klasie, bo potym jo sama tyralach do szkoly.
Z Jarkym my sie zgodzali i fajnie bawiyli. „Gosposia” przilaziola do nos na wiyrch i wolala mie do nich do miyszkanio, coby Jarek sie zy mnom bawiol. Ludzieee! Co tyn miol za graczki! Jo niy wiedziala, jak sie z tym bawic!
Ale nojsmiyszniejsze bolo to, ze na poczontku my sie niy bardzo rozumieli, bo Jarek „mowil” a jo „godala”. Panstwu i gosposi to niy szkodziolo, a my sie i tak „dogodali”. Jarek miol taki aparat, do kerego sie wraziolo film z bojkom i obrozki sie pokozowaly na scianie. Tego jeszcze niy bolo: kino w doma! Mama Jarka czytala nom, co bolo napisane pod kozdym obrozkym.
Miol tyz Jarek take drzewiane lalki, kere sie sklodalo do kupy, bo wszystko bolo ekstra: glowa, rynce, nogi, brzuch, szczewiczki, klajdziki, i za kozdym razym lalka bola inaczy obleczono. Jak pedzialach, ze te pupy som szykowne, to Jarek sie zy mie smiol, i godol: „jak ona sie brzydko wyraza”. Bo do mie „pupa” to bola lalka, a dlo Jarka – zadek. A na dodatek jo niy wiedzialach, co to znaczy „sie wyraza”.
Abo te auta, kere same jechaly jak sie je przodzi do zadku nacionglo a potym pusciolo. Przejechaly colki dugi antryj od izby srodkowy az do kuchnie, a tak fajnie przi tym brzynczaly! Jo mialach auto drzewiane ciongnione na sznurze, kere mi zrobiol ujek, ale takich cudow to jeszcze niy widzialach! Pamiyntom ta fojerwera, Jarek godol, ze to jest „straz pozarna”, jak sie jom pusciolo to richtig sie slyszalo zignal: „uauauauaua”, abo autobus, na kerym we oknach boly namalowane glowy od pasazerow, czy tyn wielgi dzwig, abo prawdziwy buldog z anhyngrym i inksze auta osobowe itp.
Abo na colkij dylowce porozklodali my szyny, a potym puszczali my zug z lokomotywom i wagonami. Jarek godol, ze to jest „pociag”. Jo tyz mialach zug co mi ujek zrobiol z drzewa, ale tyz musialach se go ciongnonc na sznurku. A tyn pociong od Jarka jechol som!
Jo mialach moc ksionzek, co mi Mama kupowala, ale jak widzialach te, co miol Jarek, to aze gymba otwarlach! Niy dosc, ze duzo wiyncy, to mialy twarde oprawki, kolorowe i swiyconce, a te obrozki dryny…mie sie ani take cos niy sniolo! Niykere boly sklodane jak harmonijka.
Miyszkol tam z niymi tyz pies ratlerek, na kerego wolali „Lala”. Lala bola malo i rubo, a miala take ciynke szlapki, na kerych pomalutku sie kulala bez antryj, a my z Jarkym stowiali ji przeszkody z tych rozcionganych ksionzek. Ale ona cisla jak pancer, porozwalala nom tyn mur, a bawic sie wcale niy poradziola. Szczekala za to jak gupio i szterowala przi graniu!
Jarek przilaziol tyz czasym do mie na wiyrch se pograc, ale moje graczki niy boly take fajne jak te od niego. To przinosiol ze sobom jakes gry i tyz bolo fajnie. Roz, niy wiym skond, bo papa golol sie brzitwom, znodlach kajs ziletka. Czimalach jom w rynce, Jarek chciol mi jom zabrac a jo niy chcialach puscic. No i jak to bywo, Jarusiowi przejechala przez palec i…poleciala krew. Jak tyn sie rozdar na colki glos, a wrzeszczol: „Basia mnie zarznela”, ze wszyscy mysleli, ze Jarek umiyro. Jo sie wystraszolach i tyz zaczlach beczec, przileciala gosposia i chciala leciec z Jarkym na pogotowie, ale moja Mama, jak zwykle rozsondno, obejrzala ta wielgo rana i…okozalo sie, ze, ze to jest ledwie przeciynto skora na palcu, nalola mu jodu, zawinola flastrym i…po placzu. Za dwa dni niy bolo juz sladu po tym wielgim niyszczynsciu.
Na drugi roz byda osprawiac dalij o moich przigodach z Jarkym.
Na tym obrozku jo (ta malo) stoja z kamratkom Ewom. Obie boly my 12 lot stare. Jo dycki bola taki skrzot i jestech do dzisiej:-)
Barbara Matusiewicz
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn quy_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn srp_Cyrl rus_Cyrl szl_Latn bel_Cyrl szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn eus_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn ltz_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn ces_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn ltz_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hne_Deva ltz_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn sot_Latn