Huta Malapana
Huta Malapana (dŏw. Krōlewskŏ Huta Malapana, pol. Huta Małapanew/Huta Królewska Małapanew) – huta kerŏ je we Ôzimku. Ôstała wystawiōnŏ w roku 1754, na rozporzōndzynie pruskigo krōla Fridricha II. Wielgigo.[1]
Gyszichta[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Anfang huty[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Anfangu tyj huty idzie szukać we ôbmyślōnku pruskigo ministra Heinitza, kery zapropōnowoł krōlowi Fridrichowi II. coby powiynkszyć pruske hutnictwo na Gōrnym Ślōnsku. Realizacyjõ tego ôbmyślōnku dokonoł grŏf Reden, kery mioł szprymy a wiedzã ô hajerce a hutnictwie bezto iże rajzowoł na industryjalne regiōny Anglije a Niymiec. Reden propōnowoł Fridrichowi II. coby wystawić nowõ hutã nad lewym krajym rzyki Malapana. 1 marca 1753 roku Fridrich II. wydoł rozporzōndzynie ô stawianiu huty nad rzykōm Malapana. Plac tyn był gut kōmunikacyjnie (wele Ôdry, ôd nij ino ōngyfer 20 km) jak tyż zabrany we holc, za to rzyka Malapana mogła dać srogo ynergije. Przed hutōm bōł tam młyn, kerego teryny kupiōł (gyszeftman kery kludziōł młyn dostoł krōm geldu tyż inkszy dziołek a stawiyniŏ) pruski sztat. Stawianiem zajōn sie lokalny ferśterspektōr Rehdanz. Już w listopadzie 1754 roku ôstoł wystawiōny piyrszy piec, na placu dŏwnego młyna, a w 1755 drugi. We 1754 roku sztartniynto dwa piyce do fryszowaniŏ żelazła. We 1789 roku po rŏz piyrszy użyto koksu do wytapianiŏ żelazła, zamiast holckouli, atoli koks niy bōł tōni, i aż do 1865 roku używano holckouli przi wytapianiu.[1]
Kryzy XIX stolecia[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We latach 1859-1861 była kryza we gōrnoślōnskim hutnictwie. Produkcyjŏ fest zmyńszyła sie. Wielość hut na Gōrnym Ślōnsku w latach 1858-1861 śleciała ze 65 do 50. We roku 1859 Huta Malapana miała 8850 talarōw deficytu na kōniec roku. Ôzimske piyce do fryszowaniŏ żelazła zawarto we 1866 roku. Ôstatni wysoki piyc na holckoulã we Ôzimku zagaszōno we 1871 roku. Ciynżko było tyż z transportym ercu do huty. Bez kryzã we latach 70. XIX wieku, trza było zawrzić wszyjske wysoke piyce w Ôzimku.[2]
Piyrszŏ światowŏ wojna[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We czasie anfangu piyrszyj światowyj wojny, hutã zawarto na ōngyfer 3 tydnie, pōniywŏż rychtowano sie do zniszczyniŏ werkōw na Gōrnym Ślōnsku, coby nie dostały sie w rynce Ruskigo Impyrium, atoli wygranŏ Paula von Hindenburga we bataliji pod Tannenbergym, sprawiyła iże do zniszczyniŏ Huty Malapana niy dolŏzło. We czasie pyrszyj światowyj wojny produkowano sam granaty a tajle do podwodnych szifōw.[3]
Drugŏ światowŏ wojna[edytuj | edytuj zdrzōdło]
We czasie drugij światowyj wojny, gynau we 1940 roku do przimusowych robōt przikludzōno sam piyrsze grupy robotnikōw, nojczyńścij ze Polski. We 1941 roku przikludzōno sam grupy sowieckich robotnikōw zebranych ze Stalagu VIIIB - R 530 a R 700, w wielości keluset perzōn.[4]
Huta dzisiej[edytuj | edytuj zdrzōdło]
Dzisiej tajlã terynu dŏwnyj huty niy ma juże za hutã, a sōm hań sklepy a parki. We jednym ze stawiyń huty je dzisiej Muzeum Hutnictwa Doliny Małej Panwi w Ozimku. Wele mostu Kettenbrücke sōm tabule ze gyszichtowym ôpisym huty. Teryny na kerych dalij je kludzōnŏ huta, sōm dzisiej pode forsztandym sztamgyszeftu Huta Małapanew Sp. z o.o.
Przipisy[edytuj | edytuj zdrzōdło]
- ↑ 1,0 1,1 Zbigniew Kowalski: Dzieje Huty Małapanew w Ozimku 1754-1979. Jan Kwak, Jan Meissner. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1980, s. 5-7.
- ↑ Zbigniew Kowalski: Dzieje Huty Małapanew w Ozimku 1754-1979. Jan Kwak, Jan Meissner. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1980, s. 9-11.
- ↑ Zbigniew Kowalski: Dzieje Huty Małapanew w Ozimku 1754-1979. Jan Kwak, Jan Meissner. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1980, s. 17.
- ↑ Zbigniew Kowalski: Dzieje Huty Małapanew w Ozimku 1754-1979. Jan Kwak, Jan Meissner. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1980, s. 33.
nso_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn