Wiycie, mockach już sam pisôł ło roztomajtych uciychach dlô ludzi, ło gorzôle (i za to mie spierónióła moja Dyrechtorka), ło piwie, ło chlebie, ło kartoflach i wieluch jesce inkszych zachach. I terôzki prziszołech na te idy, coby samtukej połozprawiać deczko ło fajfkach. Ja, ło fajfkach, bo przecamć ludzie tak możno zwiykowane jak jô, boczóm jesce starych Ślónzôków ze fajfkóm we gymbie. Jô sómech miôł starzika, ftory pod srogim, kajzerowskim fusiskiym sztyjc i jednym ciyngiym trzimôł we zymbiskach gryfnistô, srogô, dugô fajfka. A i jô sóm kiejsik, króm kurzyniô „Carmynów”, miołech rôd zakurzić cigara i… razinku ta fajfka. Do dzisiôj, chocia już chet dwadzieścia lôt blank niczego niy kurza, móm gryfnisty zamlóng fajfków ze roztomajtych strón świata.
Fajfka, to werkcojg, takô ci norychta do kurzynia tabaki, na ftorô skłôdô sie: mónsztik, fajfynruła i kopciuch abo kobuch. Juzaś chopa, ftory robi te fajfki mianujóm fajfkôrzym a takigo, a ftory juzaś mô pierónym rôd kurzić fajfka – fajfczôrzym.
Kurzynie fajfki piyrszy rółz bóło łopisane bez łodkrywców Nowygo Świata za czasów ynglickij królowyj Elżbiety I. Idzie sam prziwołać take zawołane miana jak Sir Francis Drake abo Walter Raleigh, kierzi jako blank piyrsze wtynczôs we Ojropie ulygli wpływówi kultóry kurzyniô fajfki hamerikóńskich indijanerów, i przikludziyli to do Anglii kajsik we 1570 roku. Prziwyk ale kurzyniô tabaki już łod starożyntnióści bół na isto ważnym elemyntym kultóry i religiji, ło ftorym ludzie blank przepómnieli bez dwa tysiónce lôt.
Fajfki powszychnie uchódzóm za nôjstarszyjsze norychty, nôjstarszyjsze dinksy do zaciónganiô sie arómatycznim smóndym łozhajcowanyj tabaki. Prziwyk tyn bół już znany we V wiyku przed Pónbóczkiym, eźli idzie wiyrzić starożytnimu historikerowi Herodotowi. Kolyjne nôcyje, kiere łozpowszychniyli kurzynie fajfki to Greki, Rzymianie i ku tymu tyż Galowie i Germany. Jak miynióm znôwcy dôwnych kultórów, antyczne fajfczôrze wprówadzali sie tym tuplym we taki stan łodurzuniô, kiej kurzyli ziyle ło narkoticznych włôściwóściach, znacy kónopie indyjske.
Historyjô fajfki łod czasu legyndarnych wandrów Marco Polo łozkulała sie choby pierón szczelół wtynczôs, kiej przikludziyli do Ojropy nôsiynia tabaki. Piyrsze srogsze plantacyje łozkwitli na terynach Miymiec i Anglii, i dôwało to pampónióm mocka pijyndzy, chocia iże kurzynie tabaki bóło zwykiym ino niższyjszych klasów i wojôków. Mółda na kurzynie pojstrzód ludziami pijynżnymi i niyskorzyjszy postymp techniczny pokôzały sie być za tela powiydzkóm dlô włôściciyli ziymskich, coby łóne inwestjyrówali we kolyjne plantacyje.We XVII wiyku we naszyj Rzeczypospolitej (terôzki sie prawie gôdô Rzeczpospolitô) niyspodziónie, nôgle fajfka łobjôwióła sie barzij powszydniô niźli sznuptabaka. Do siela boć to, sznuptabaka bóła słôwiónô pojstrzód ludzi, ftorzi reprezyntówali wyższyjsze wôrstwy, jużzaś kurzynie tabaki przipisôwano niżyj urodzónym. Przemôwiô za tym pewnikiym popularność tabakdółzów we zacu norychtów kôżdydniówego użytku dlô chopów.
Nó ale, ino pijynżne, móżne mógli łoddôwać sie tymu dziwokimu we dôwnych czasach cudajstwu, ftorego niy uwachowali sie bali i prziwódce religijne. Znanô jes historyjô sir Waltera Releigh’a, kierego mianowali piyrszym fajfczôrzym Anglii, a kierego izbetnô dziołcha we jejigo rezidyncyji nad River Dart w Devon, kiej uwidziała dym, ftory fachtlowôł ze fajfki swojigo gospodrza, drab chlistła go wodóm, bo myślała iże łón cufalowo sie podpolół.
Utworzóne miyndzy Anglijóm a Hamerikóm szlaki handlówe, sprawióły, iże tabakowy gyszeft stôł sie festelnie wercity, co juzaś szło ku tymu, iże corôzki wiyncyj ludzi kurzóło fajfki. Beztóż tyż niy ino pijynżne mógli kurzić fajfki. Skuli tego juzaś, co kopciuchy byli robióne ze porcylanu, fyrmy gôńczôrske uzdali, coby przikuplować wyrôbianie gliniannych fajfków do swojij łofyrty, co juzaś załowocówało łozkwitym tyj zorty rzymiósła. Kajsik miyndzy rokiym 1600 a 1750 fajfki glinianne mocka sie zwekslowali i to we gysztalcie, jak i we srogości. Ale, dziepiyro kajsik po 1800 roku te glinianne kopciuchy napoczli szykowniście garniyrować.
Trza sam tyż jesce dopedzieć, iże we XIX wiyku chnet we côłkij Ojropie fajfki byli zachóm kôżdydniówygo użytku, i to bez zglyndu na stan i pochodzyni chopów. Ale wert portmaneja decydowôł ło lajstniyńciu sie lepszyjszyj tabaki abo barzij wercityj fajfki. I wiycie, wtynczôs niy ino chopy ćmiyli fajfka, ale i baby tyż. To sie mianowało wteda „emancypacjóm”. Na łostatek XIX wiyku fajfki napoczli wekslować na cigary, kiere uwidzieli se i literaty, i artysty, i ku tymu tyż politykery. Gyneralnie, historyjô kurzyniô tabaki przeplôtała sie ze wóntkami bijógraficznymi wywołanych wajzerów, sztudyroków i majstrów pióra. Mocka miyłóśników fajfki niy stôło ło to, iże poradzóm wlyjźć we nałóg ale miyniyli, co kurzynie mô siyła łozdrowiyńczô, na zicher lyczy dusza i zabijô tyż do imyntu samótność.
Nó, coby za tela po darymnicy niy fandzolić rzykna terôzki jak ci to – jesce niy tak blank dôwno – bóło u nôs. Mój starzik Paul festelnie rôd miôł kurzynie fajfki. Miôł ci jich pôra a mie łostała ze dzieckowych lôt we pamiyńci jedna. Kopciuch tyj fajfki bół biôły i – poduk mie, bajtla – łogrómnucny a na niym byli wysztrajchowane roztomajte malónki ze gónu. Fajfynruła bóła côrno i chnet na pół myjtra dugô, i szło jóm wykróncać na roztomajte zajty. Juzaś gryzok tyj fajfki, mónsztik bół ze elefantowyj kóści. Coby sie ta fajfka zakurzić, starzik wyczyniôł côłki tyjater. Nôjprzodzij folowôł rajn do kopciucha moc tabaki. Ta tabaka tyż bóła narychtowanô podle regli. Starzik miôł takô blaszannô biksla do ftoryj na spodek wlywôł pôra kropek kóniaku i dziepiyro niyskorzij wciepowôł rajn markowô tabaka. Do kurzyniô brôł jóm po jakichsik piyńciuch tydniach. Pierónym mróncôł kiej kole niygo zakurzół se fajfka nafolowanô drajcapym (to bóła tabaka gorszyjszyj zorty). Terôzki prziszôł czôs na nafolowanie tyj jejigo fajfki. Polekuśku, pomaluśku wciskôł kściukym po troszycku tyj swojij tabaki. Ubijôł jóm opaternie takim szpecijalnym dinksym, ftory ze jednyj zajty miôł ubijok a ze drugij takô łyżecka do wydropywaniô gluty ze fajfki. Zatym pocióngôł pôra razy bez łognia a zatym wyjimôł ze kabzy paket sztrachecli i takimi dugimi sztracheclami (zwiykowane boczóm jesce take duge sztrachecle) zapôlôł ta swoja fajfka. Siôdôł kole łokna a my bajtle niy poradziyli sie doczkać kiej napocznie łozprawiać nóm ło starych czasach.
Samtukej u nôs kajsik przi napoczniyńciu lôt siedymdziesióntych wypraskła mółda na kurzynie fajfków. Możno to i skuli tego, iże cigarety byli corôzki drogsze a możno ino beztóż, co we wszyjskich „komisach” szło sie lajstnóńć gryfniste fajfki zeza granicy. Nó, i jô tyż napocznół kurzić fajfka (króm kurzyniô Carmynów), napocznółech tyż kupować i zamlować roztomajte zorty fajfków.
Niyskorzij wykludziyli my sie ze mojóm Elzkóm na dugszij do Egitpu (ło czym’ech już niyrółz sam gôdôł). Mieli my take miyndzylandowani we Stambule i tam chnetki bych blank łogup, jakech uwidziôł srogo lada i nafolowane driny fajfki, dziesiótki fajfków, setki fajfków a co jedna, to gryfniyjszô. Moja Haźbiytka musiała mie za szkrawitel wycióngać z tego sklepu, bo bych cheba wszyjske szlojzowane, szmuglowane dulary na te fajfki wydôł. Nó, a zatym wylandowali my we tym Egipcie, i we takij skamracónyj familiji we Hannoville (kole Aleksandriji) nauczół żech sie kurzić nargile, takô zorta fajfki wodnyj, we kieryj smónd przelazuje bez woda a dziepiyro zatym cowiek to wdychô.
Kurzynie nargili to cheba nôjstarszyjszy prziwyk ludzi we Turcyji. Tam te nargile kurzyli i chopy i baby (dziecka niy kurzyli ale dostôwali do cyckaniô tabaka namoczónô we łostrzódce roztomajtych ichnich ółbstów). Procno jes wyszpekulować skany prziszło te kurzynie nargilów do Turcyji i do Egiptu. Gôdô sie ale, co to mógło sie przikludzić ze Indiów. Ze tych Indiów nargile powandrowali do Królestwa Perskigo a zatym do Pakistanu, Afganistanu, czyńści pojstrzodkowyj Azji i jesce niyskorzij do północnyj Afriki. Kómszt kurzyniô tyj fajfki wodnyj powandrowôł dalszij ku Libanowi, Syrii i terôźnich Zjednoczónych Emiratów Arabskich. Zbajstlowani tameszne ludzie take moderne terôzki coffee-shopy a gospodzki bół majstrym we narychtowaniu tyj fajfki. Starszyjsze, zwiykowane tameszne Arabery kurzyli we tych nargilach zaobycz opium abo haszysz ale terôzki idzie sie gryfnie zakurzić szpecijalnyj tabaki pomiyszanyj ze miodym i suszónymi ółbstami.
Wiycie, ło fajfkach szłoby sam jesce mocka łozprawiać ale tak sie miarkuje, iże to pewnikiym niy wszyjskich interesjyruje, i beztóż tyż na tym zrobia terôzki fajrant.
Fajfka, gryfno fajfka…
Wiycie, mockach już sam pisôł ło roztomajtych uciychach dlô ludzi, ło gorzôle (i za to mie spierónióła moja Dyrechtorka), ło piwie, ło chlebie, ło kartoflach i wieluch jesce inkszych zachach. I terôzki prziszołech na te idy, coby samtukej połozprawiać deczko ło fajfkach. Ja, ło fajfkach, bo przecamć ludzie tak możno zwiykowane jak jô, boczóm jesce starych Ślónzôków ze fajfkóm we gymbie. Jô sómech miôł starzika, ftory pod srogim, kajzerowskim fusiskiym sztyjc i jednym ciyngiym trzimôł we zymbiskach gryfnistô, srogô, dugô fajfka. A i jô sóm kiejsik, króm kurzyniô „Carmynów”, miołech rôd zakurzić cigara i… razinku ta fajfka. Do dzisiôj, chocia już chet dwadzieścia lôt blank niczego niy kurza, móm gryfnisty zamlóng fajfków ze roztomajtych strón świata.
szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn epo_Latn szl_Latn