Modest Lewyćkyj — Zaś i zaś.
Znod żech ńydowno fajny artikel uod Modesta Pylypowycza Lewyćkigo, literata a godkoznowcy, uo problymach ukrajińskij godki. Cołkigo’ch go ńy przekłodoł, bo wjynkszość tekstu to sům przikłady ze ukrajińskij mowy, kere lo Ślůnzokůw ńy bydům interesantne, nale wstymp, myśla, werći śe nům wszyjskim poczytać. “Paky j paky” bůło napisane bezmała sto lot do zadku, wydurkowali go w 1920 roku w “Naszyj woli” we Wjedńu. Zdo mi śe ale, że dźiśo i my mogymy znojś w ńim cośik dlo śa.
Modest Lewyćkyj — Zaś i zaś ( Uo naszyj literackij godce)
MoдecT ЛeBицbkий — Пakи й пakи (Пpo Haшy лiTepaTypHy MoBy)
Trzeći roz przichodźi mi stować w uobrońe naszyj godki ńy przed jeji wrogami, a przed dobrymi ludźmi, swojimi, Ukrajińcami. Brůńył żech tyj mowy we “Literacko-Naukowym Cajtůngu” i w “Śwjetle” jeszcze w czasach, kej pjyrszy roz dostali my możebność pisać rodńům mowům (po rewolucyji 1905 r.). Zaczynła śe wtynczos uożywjůno, żyźwo robota na grůnće naszego piśmjynńictwa we wszyjskich uod ńigo astach; do tyj roboty brało śe moc szczyrych i chyntliwych ludźi, co radźi byli przisłużyć śe sprawje. Nale szczyrośći a chyntki, a czasym aji wjedzy i talyntu, nie wystarczało; kupje tych fachmanůw ńy dostowało znajůmośći rodńij mowy i pragńyńo śe jeji nauczyć tak jak trzeba.
Czynsto usprawjedliwjało śe to tym, że wszyjscy my uczyli śe w szkołach uobcům nům, moskewskům godkům. Nale te usprawjedliwjyńy je słabe i merske, dyć Kotlarewśkyj, Kwitka, Szewczenko, Kulisz, Wowczok, Hrinczenko, Konyśkyj, Komarow, Jefremow, Matuszewśkyj, Prokopowycz, Doroszenko a inkśi tyż uczyli śe po moskewsku, nale pisali a piszům snożnům i pjyknům ukrajińskům mowům, ńy charatajům jij. To znaczy, iże szkoła je usprawjedliwjyńym ino dlo tych lebrůw, co ganc przepůmńeli uo zocy dlo rodńij godki a psujům ja tak, że czasym i ćynżko poznać, eli to je ukrajińsko, eli ino schacharzůno moskewsko godka. Te lyńistwo naszych “chochłůw” wykorzistujům wrogi dlo uobśmjywańo ukrajińskij mowy:
— “Wybaczcie, ale to przecież taki sam język rosyjski, jedynie jego dialekt, żargon jakiś, ale wcale nie osobny język!”
Beztůż szkoła ńyma winno tego przikrego zjawiska. Je inkszo prziczyna, podug mje tako:
1. Brak zocy do rodńij godki, brak norodowyj ery. Choby u Benawentury Kopacza, kerymu ganc egal, eli szukać skarbůw w źymi abo pisać “wierszyki w małoruskiej gwarze”, abo tyż strzewiki szyć — to sům růwnocynne fachy. Dlo echt patrjoty, śwjadomego i inteligyntnego, rodńo mowa je choby śwjůntyńo, keryj ńy mogymy tykać ńypůmytymi ryncami.
2. Pjyrworodny grzych wjynkszośći Ukrajińcůw polygo na tym, że kożdy ś ńich mo śe za autoritet w sprawach naszyj godki, a swoja dźedźina abo mjasto, kaj śe rodźůł abo dugo żůł, mo za “pympek ukrajińskij źymje”. “U nos tak śe godo!” – i tyla. Ńy yno tertium, nale i alterum non datur.
Uo pjyrszym půnkće ńy werći śe dugo uosprawjać, bo to choby ćepać grochym uo śćana: Benawentury Kopacza żodnymi argumyntami śe ńy przegodo, takim uůn i půmre. Uo drugim je ale co pedźeć, i trzeja to zrobić.
Nasza godka richtig mo moc djalektůw — czynsto skirz politycznych prziczyn: ńynaturalnego, ńynormalnego tajlůngu naszego hajmatu na austrjacko (polsko) i rusko Ukrajina, kery trwoł wjeki. W pjyrszyj godka rozwijała śe ze srogim wpływym polskij, a tyż ńymjeckij mowy, w drugij pod jeszcze wjynkszym ćiskym moskewskij, kero wszandy wkludzali przimusym — uosobliwje moskewski wpływ pokozoł śe w tyj czyńśći Ukrainy, co grańiczy z Moskowijům — wele Charkowa a Worůneża.
Ftośik spyto: tůż kaj je tyn istny “pympek ukrajińskij źymje”? Uůnego ńyma. Teoretyczńy mjoł by swůj plac nad Dńiprym, to je kajś wele Kijowa, Połtawy abo Czerńihowa. Nale w praktyce i tam nasza godka je fest zepsuto skirz przimusowyj rusyfikacyje bez szkoła, wojsko, gerichty, admińistracyjo. Lydźe s tyj Prydńiprjanszczyny, co nojmyńij dali śe uobmoskewszczyńu (ńyporadzůnce pisać baby w malyńkich, głuchich wśach) zachowało nojsnożńyjszo mowa; i richtig można czasym suchać ich godki choby istnyj melodyje, czystyj muzyki naszego słowa. Nale, na żol, te baby ńy bjerům aktywnego udźału w naszym literackim żyću.
Beztůż ńy do Benawenturůw Kopaczůw bydźe můj tekst — i ńy do tych “towarziszůw”, to je fanatykůw, dlo kerych program partyje je drogszy uod hajmatu, ino do tych, u kerych ńy zńikła norodowo era, do tych, co szczyrze, a ńy za pińůndze abo za włodza, przajům swojij źymi, przajům ńy podug partyjnych wytycznych, a cołkim swojim byćym; co sům w sztandźe uoddać czyńść swojij procy i swojigo czasu, coby nauczyć śe aby ńy psuć tyj godki. Prziszło na to dran: tworzimy terozki swůj sztat, a urzyndowo godka gro ważno rola w tyj twůrczyj roboće. Kej tworzi śe cośik nowego, to muszymy tworzić to uod razu dobrze, coby ńy trzeja bůło potym przerobjać, poprowjać, flekować, a przi tym gańbić śe skirz tego przed śwjatym i przed nostympnymi pokolyńami.
Sam kůńczy śe wstymp. Dalij idům przikłady felerůw, jake robjyli Ukrajińce, co průbowali w tym czaśe pisać po ukrajińsku. Ńykere ś ńich majům swoja analogijo na Ślůnsku, ńykere ńy. Na jedyn nale chćoł bych festelńy zwrůćić uwoga:
Ukrajińce z Galicyje czynsto widzům swoje polůńizmy i průbujům půmjyńać ich tak, coby jak nojmyńij bůły uůne podobne do zńynawidzůnyj polskij mowy. Wynojdujům uůńi jakiś dźiwoki rusycyzm i przerobjajům go, nale zůuwizůu podug polskigo mustra.
Zdowo śe znajůme, pra?
szl_Latn szl_Latn szl_Latn ukr_Cyrl szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn