Jan Brězan
W 16. stolěśu jo słušała Dolna Łužyca ku krajam českeje krony. Nimski kejžor a česki kral Karl IV. jo pśewzeł markgrobojstwo Łužyca w lěśe 1367 do swójogo kralojstwa. Tam jo wóstała až do Praskego měrowego dogrona w lěśe 1635. Ale w tej nabocnej krajinje česke krale njejsu mógali załožyś mócne krajne kněstwo. Tak jo pśišło, až Łužyca jo swóje nutśikowne nastupnosći dłujko w dalokej měrje sama rědowała. Mimo dwórskeje kanclaje w Praze gromadne statne organy ako instrument monarchije njejsu stwórili, a stawy wšyknych krajow su jano wjelgin rědko na głowne zemstwa zejšli. W krizowych casach 15. do 17. stolěśa jo se felujuca statna organizacija na škódu wupokazała, což jo se wótbłyšćowało w religioznje wopšawnjonych rozestajanjach a wójnach.
Reformacija w srjejźnej Europje jo se zachopiła z magisterom praskeje uniwersity Janom Husom. Wón jo se naroźił wokoło lěta 1370 w Husincu w pódpołdnjowych Čechach a jo był 1415 w Konstancu katowany. Kral Sigismund a pśiwisniki zakósćonego bamžojstwa su jogo šćit na koncilu zlubili, ale weto su jogo zamordowali. Ideje Jana Husa su pak žywe wóstali. Zachopinajucy z pśibitkom tezow Mjertyna Luthera w lěśe 1517 su se ideje reformacije rozšyrjali pó cełem łužyskem kraju. Dolna Łužyca jo słušała ze wšyknymi drugimi krajami českeje krony wót lěta 1526 do habsburgskego katolskego wobłuka mócy. Situacija w Chóśebuzu njejo była ta sama ako w markgrobojstwje Dolna Łužyca. Wót lěta 1445 stej byłej Město a jogo wokolina bramborske leno. Město jo se wuwijało k lokalnemu centrumoju Dolneje Łužyce ako srjejźišćo suknaŕstwa a wikowanja. Kněžece su zasedlili w 13. stolěśu mnichy franciskanarjow w Chóśebuzu, aby rozšyrjali kśesćijańsku wěru w serbskej ludnosći. Dokradne lěto załoženja kloštarja njejo znate. Nejskerjej stej jen załožyłej Fredehelm chóśebuski († 1307) a jogo žeńska Adelheid von Colditz († 1309), wó kótaremž znanitej jeju rowowej plaśe w Kloštaŕskej cerkwi. Wót zachopjeńka kloštarja njamamy wjele dokumentow. Konwent jo słušał sakskeje kustodiji (Saxonia) w Mišnju. Jo měł nabranki w susednych serbskich jsach ako Žandow, Wótšow, Chmjelow, Brunšwig a druge. Kšute wobceŕki franciskanarjow na slěpcenje su znate wót jich zepěranišćow (domus terminalis) na pśikład w Baršću a Łukowje. W lěśe 1503 jo zejšła ceła Saxonia w chóśebuskem kloštarje z derje 700 rědniskich bratšow. Móžno až bramborska uniwersita jo wužywała kloštaŕ w lětoma 1516/17, ako jo pśeśěgnuła mrětwy dla z Frankobroda nad Odru do Chóśebuza.
Ideje reformatorow wokoło dr. Mjertyna Luthera su namakali dobru włogu we Łužycy. Wittenberg źe njejo daloko wót serbskich stronow. Smólne słowa Luthera pśi bliźe: „Sed pessima omnium natio est die Wenden, da vns Gott eingeworffen hatt.” (Pśeto Serby su nejgóršy lud, mjazy kótaryž jo nas Bog póstajił.) njejsu wóttšašyli młogemu Serboju wót studiuma pla reformatora. Snaź su pak zatajili swój póchad z rědnučkem łatyńskem abo pśenimcowanem mjenim. Z matrikle uniwersity (zapis pśiwzetych studentow) wěmy, až rědna licba serbskich młoźeńcow jo studěrowała w měsće nad Łobjom.
K prědnym a rownocasnje nejwuznamnjejšym zastupnikam Lutheroweje wucby we Łužycy jo słušał Jan Brězan (Johannes Briesmann). Jo se naroźił 31. decembra 1488 w domje na chóśebuskich Starych wikach. Jogo nan jo był cesćony měsćanaŕ Simon Briesmann. Maś Elisabeth Briesmann jo roźona Dobrikojc. Wót jeje nana Valentina Dobrika jo znaty, až jo był měsćański raźc.
W lěśe 1507 (abo 1505) jo se pódał Jan Brězan do Wittenberga na studium teologije. Pó wuswěśenju na mjeršnika w lěśe 1510 jo zastupił do mnichojskego rěda franciskanarjow. Rěd jo jogo pósłał ako lektor do Frankobroda nad Odru, źož jo był imatrikulěrowany ako Frater Johannes Brisemann Cotbusianus pauper (to slědne łatyńske słowo pauper – chudy – pokazujo na jogo ako bósego mnicha franciskanarjow, kenž su se žywili pśez wołomužny). Bramborska uniwersita we Frankobrośe jo aktiwnje wójowała pśeśiwo Lutheroju. Wósebnje rektor Konrad Wimpina a wótpustkowy prjatkaŕ a uniwersitny profesor Johannes Tetzel stej wustupowałej z pśeśiwnymi tezami. Pód tym wliwom jo teke Brězan ako pśeśiwnik Luthera wustupił. Ako taki jo se wšak wrośił do Wittenberga. Nejskerjej jo był znank disputa mjazy Lutherom a Eckom w lěśe 1519 na Pleißenburgu w Lipsku, kenž jo jogo pśibližył reformaciskemu gibanjeju. Pód wobstaranim reformatorowu Andreas Karlstadt a Justus Jonas jo dokóńcył studium dnja 31.10.1521 ako licenciat. Pó krotkem casu jo w januarje 1522 promowěrował na doktor teologije a jo był pówołany na teologisku fakultu.
Wšyknych cłonkow katolskich rědow jo měsćańska rada z Wittenberga w lěśe 1522 wupósłała. Jan Brězan jo se wrośił do swójogo rodnego města. Na konwenśe w kloštaŕskej cerkwi jo rozpokazał pśibytnych 700 mnichow do noweje Lutheroweje wucby ewangelskeje wěry. K prědnemu razoju jo zjawnje prjatkował pó Lutherowej wašni 7. měrca 1522 w chóśebuskej cerkwi swětego Nikolawsa. Na tej cerkwi jo wšak mógał jano někotare mjasece ako faraŕ statkowaś. Jo był prědny, kenž jo wopóznał Chóśebuzarjow z noweju wucbu, ale bramborski kurwjerch Joachim I. jo był kšuty pśeśiwnik reformacije. Ako druge Lutherske prjatkarje w Bramborskej jo musał Brězan zasej copaś. Pód śišćom biskupow, klerusa a kurwjercha su se namše we wobyma chóśebuskima cerkwjoma nadalej wótměli kšuśe pó katolskemu ritusoju.
Luther jo pśesajźił, až Brězan jo se mógał wrośiś pó wupokazanjeju na wittenbergsku uniwersitu. Wóttam jo se Jan Brězan ned pórał do Pódzajtšneje Pšuskeje. Prědne ewangelske prjatkowanje w Kralowcu jo źaržał 27. septembera 1523 w tachańskej cerkwi. W naslědnem casu jo měł Brězan kradu wuznamny późěl na pśesajźenje reformacije w něgajšnem pšuskem rědniskem staśe. Jo był sobuzałožaŕ kralowcojskeje uniwersity a jo statkował we wjele městow pódzajtšneje Europy ako nawjedujucy zastupnik młodeje ewangelskeje cerkwje. 1.10.1549 jo wumrěł w Kralowcu na carnu mrětwu.
Jo dejało hyšći něźi 20 lět traś, až su nowu wucbu w Chóśebuzu, w Dolnej Łužycy a w cełej Bramborskej pśipóznali. Pó smjerśi bramborskego kurwjercha Joachima I. w lěśe 1535 su Bramborsku rozdźělili, a Johann von Küstrin jo pśewzeł kněžaŕstwo w Nowej mroce, w krosyńskem wokrejsu a w chóśebuskem kraju. Z jogo nastupom kněženja jo konwertěrował k Lutherowej wěrje a jo se pśizamknuł Schmalkaldenowemu zwězkoju protestantiskich wjerchow a městow. Z Johannom su pśestupili wšykne jogo kraje k ewangelskej wěrje. W chóśebuskej chronice jo zapisane, až brošnu 1. junija 1537 jo se w wobyma cerkwjoma prědny raz oficialnje pó Lutheroju prjatkowało. Chóśebuzaŕ Johann Mantel jo prjatkował w chóśebuskej cerkwi swětego Nikolawsa. W kloštaŕskej cerkwi jo Bóže słowo zapowědał Johann Lüdecke. Slědne katolske duchowne a mnichy su Město spušćili. Kloštaŕ su rozpušćili a dobytki sekularizěrowali.
Za tym až kurwjerch Joachim II. – bratš Johanna kostryńskego – jo zawjadł w lěśe 1539 reforměrowany cerkwiny pórěd w kurwjerchojstwje Bramborskej, jo wót 1540ych lět teke susedne markgrobojstwo Dolna Łužyca zwětšego ewangelske. Jo wšak był jadnučki kraj českeje krony, źož jo se ewangelskim duchownstwom raźiło załožyś konsistorium.
Bóžy dom chóśebuskego kloštarja jo był južo w lěśe 1495 pomjenjony capella slavorum (cerkwicka Słowjanow). Pó zawjeźenju reformacije jo wužywany ako wósadna cerkwja wokolnych zafarowanych jsow. Až wóni su serbske jsy, jo se prjatkowało w kloštaŕskej cerkwi až do 1930tych lět w serbskej rěcy. Pomjenjenje Serbska cerkwja wustupujo wót lěta 1529. Až jo pódrědowana cerkwi sw. Nikolawsa, zadomja se za wónu nimske mě Oberkirche (Wuša cerkwja). Dla togo až namše su tam byli jano w nimskej rěcy, pomjenjujomy ju Nimsku cerkwju.
Lěc Jan Brězan jo źaržał w lěśe 1522 prědne ewangelske prjatkowanje w kloštaŕskej cerkwi w nimskej abo serbskej rěcy, njejo znate. Zewšym njewěmy, lěc wón nimski abo serbski był. Chóśebuski reformator jo swóje mě zwětšego pó moźe humanistow we łatyńskej rěcy pisał: Briesmannus. Ale – „nomen est omen” – mě jo mimo cwiblowanja serbskego póchada. Arnošt Muka pišo, až w 16. stolěśu jo było nanejmjenjej 40 % chóśebuskego wobydlaŕstwa serbski.
Brězan jo dał reformaciji w Chóśebuzu a w Dolnej Łužycy wažny póstark z prjatkowanim a z pisanym słowom. Hyšći w lěśe 1523 jo napisał Chóśebuzarjam swójo póznawańska pismo „Unterricht vnd ermanung Doct. Johannis Brieʃmās, Barfuʃʃer ordēs, an die Chriʃtlich gemeyn zu Cottbus” (rozwucowanje a napominanje dr. Jana Brězana, cłonka rěda bósych mnichow, kśesćijańskej wósaźe w Chóśebuzu), kenž jo wujšło pla Johanna Rauha we Wittenbergu. W tych reformatoriskich knigłach, kenž su schowane we wolfenbüttelskej bibliotece, jo se direktnje wobrośił na wobydlarjow swójogo rodnego města, aby jim rozkładł ideje reformacije.
Wót tych nowych idejow jo drje spódobało Serbam wósebnje zapowědanje Bóžego słowa w maminej rěcy. Pśestajenje Biblije do nimskeje rěcy wót Luthera njejo měł wjeliki wuznam za nich. Pódla łatyńskego zapowědanja w katolskej liturgiji jo to było jano druga cuza rěc, kenž su lěbda rozměli. Ze zawjeźenim reformacije we Łužyce jo notne było, zapowědanje Bóžego słowa teke w serbskej rěcy póbitowaś. Za prědnych ewangelskich fararjow jo to było wobśěžke. Njejsu měli Bibliju a liturgiju w serbskej rěcy. Sami su se dali na pśestajenje katechizma, kjarližow a drugich tekstow. Jadno z nejstaršych pśestajenjow Lutherowego Nowego testamenta jo nastało w pódzajtšnem źělu Dolneje Łužycy. Pód kněžaŕstwom Bibersteinowych jo se zawjadła reformacija w Žarowje a wokolinje južo w lětoma 1523/24. Wjeliki wliw jo měł abt Paul Lemberg, kenž jo pśestupił w lěśe 1524 z 15 mnichami žagańskego kloštarja k lutherstwoju. Móžo byś, až k tym abtoju bliskim luźam jo słušał teke pśestajaŕ Nowego testamenta do serbskeje rěcy, kenž jo se sam Mikławuš Jakubica pomjenił. Wjele jo se južo pisało, ceji wón jo był a źo jo dokradnje statkował. Na zarědowanje jogo rěcy a městno nastaśa su južo wjele lět njejadnake hypoteze. Ewangelski faraŕ Jakubica jo nejskerjej wužywał ako zakład pśedstajenja Lutherowu bibliju, łatyńsku vulgatu a njeznaty staročeski rukopis. Jo dokóńcył pśestajenje w lěśe 1548. W tekśe jo se inspirěrowaś dał wót českego słowoskłada a pšawopisa. Pśełožk jo pisał w pódzajtšno-dolnoserbskej rěcy, ale ma teke wšake słowa a sady, kenž njewustupuju w lutherskej pśedłoźe. Ku kóńcoju wuzwignjo, až jo pśestajił Nowy testament, aby cesćił serbski lud a jogo rěc.
W schmalkaldiskem wójnje w lětoma 1546 a 1547 jo wójował nimski kejžor a česki kral Karl V. pśeśiwo zwězkoju protestantiskich krajnych wjerchow a městow. Ewangelska Dolna Łužyca jo weto stojał na boce katolskich ku kraloju a markgrobje Dolneje Łužyce Ferdinandoju I. Wón jo bratš Karla V., a pó jogo smjerśi w lěśe 1556 jo dostał kejžorsku kronu. Katolska strona jo dobyła 1547 w bitwje pla Mühlberga, a relatiwna tolerantnosć w krajach českeje krony pśeśiwo ewangelskim jo se změniła. Ferdinand jo wudał dekret ze zakazom aktiwitow wšyknych disidentow, tych wótchylnikow katolskeje cerkwje. Ako naslědnica husitow jo musała religiozna zgromadnosć Českich bratšow (Jednota bratrská) česki jědrowy kraj spušćiś. Ned pó wójnje w aprylu 1547 su zakazali wšykne protestantiske śišćaŕnje w krajach českeje krony. To jo měło wažne wustatkowanje na rukopis Nowego testamenta Jakubicy, kenž jo južo był dokradnje na śišć pśigótowany. Wózjawjenje wěcej njejo było móžne a jo snaź pśicyna, až Jakubica jo manuskript wězaś dał. Na slědnem nutśikownem boce wuwězka jo pśipisał z ruku „Jhus Kristus prossi za nas Hebre” (Jezus Kristus pšosy za nas Serbow).
Reformacija w Chóśebuzu a Dolnej Łužycy njejo był jaden a samy pśewrośujucy moment. Jan Brězan jo stojał ze swójim prjatkowanim w lěśe 1522 na zachopjeńku dłujkego komplicěrowanego wuwijanja z namócy a wójnow. Serby su byli w tom procesu na boce woporow, jich rěc jo mógała dostaś akle pózdźej pisny zakład. Śišć Nowego testamenta ga jo se raźił J. B. Fabriciusoju akle w lěśe 1709 w Kórjenju.
glědaj teke: Pratyja 2022. Budyšyn: Ludowe nakładnistwo Domowina.
hat_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn