Staropólšćina
Staropólšćina jo pomjenjenje pólskeje rěcy w staropólskej dobje, kótaraž jo trała wót IX. do XVI. stolěśa. W zachopjeńkach staropólskeje doby su se pokazali prědne rozdźěle mjazy jadnotliwymi pódwjacornosłowjańskimi rěcami, wósebnje mjazy česko-słowakskeju a lechiskeju kupku (pólšćina, kašubšćina, pomorjanšćina, połobšćina).
Pó dubjenju Pólskeje w lěśe 966 jo wjele póžyconkow z łatyńšćiny do staropólšćiny pśišło (pak pśez pósrědnjenje češćiny, ako wětšyna nabóžninskeje terminologije, pak njepósrědnje w pózdźejšem casu) na pś. ańjoł → janžel wót łat. angelus)
[wobźěłaś] Gramatika
W XIV. - XV. stolěśu zgubujotej se wót starosłowjańšćiny zdubnjonej casa zachadnosći aorist a imperfekt, kótarejž hyšći w swětokśicnych prjatkowanjach. Wót XV. stolěśa zhubujo se na stronach pólskego kralojstwa dual (na Górnej Šlazyńskej jo wón až do źinsajšnego pśetrał). Charakteristiske pśiznamje su byłej teke relatiwnej pronomena jąż (kótaruž), jegoż (wó což, wó kogož), kótarejž wustupujotej w Bogurodzice a źinsa se wěcej njewužywatej.
[wobźěłaś] Wugrono
W běgu stolěśow jo staropólske wugrono wjele modifikacijam pódlažało. Eksistěruju někotare rozdźěle w pśirownowanju ze źinsajšnym nowopólskim wugronom:
- pismik ł jo se wugronił ako t. p. "jawišćowe l" (ɫ).
- pismik ą jo se cytał ako "nasalne a" (ã), togodla teke źinsajšny pšawopis (pisanje "a" z ogonkom).
- Jo eksistěrował teke zjaw wokaloweje dłujkosći, wokale su měli dwě warianśe wugrona – dłujku abo krotku (dłujke o – ó – jo pśejšło do źinsajšnego u).
[wobźěłaś] Pisanje
Śěžkosć, na kótaruž sjrejźowěkowe pisarje, kótarež su wopytali rěc skodificěrowaś, su starcyli, jo było njepśiměrjenje łatyńskego alfabeta do někotarych zukow pólskeje rěcy, na pśikład cz, sz. Z teje pśicyny jo se staropólska rěc rědko zapisała a njejo měła standardny pšawopis. Jaden pismik jo mógł někotare zuki pódawaś – na pś. s jo se cytało ako s, sz abo ś. Pisanje słowow jo se makało pśisamem dopołnje z pšawopisom łatyńšćiny, na pś. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz a p. Prědna zapisana staropólska sada, wó kótarejž wěmy, jo se zapisała wokoło lěta 1270 na Šlazyńskej w t. p. Henrykowskich knigłach: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (originalne zněnje: "Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj" – źinsajšna pólšćina: "Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj" abo "Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij")[1].
Prědne naraźenje zjadnotnjenja pšawopisa jo pśednjasł Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije. Reforma jo wobstojała w zawjeźenju rožkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twardych a měkich konsonantow a zasejpódawanje wokaloweje dłujkosći pśez dwojne pisanje wokalow, na pś aa – /a:/. Ale naraźenje Parkoszowica njejo se pśiwzeło, a jogo teoretiske koncepcije njejsu namakali pókšacujucych.
[wobźěłaś] Pśikład
- Zawjeźenje do „Legendy wó swětem Aleksandrje”, pśestajoneje do pólskeje rěcy w XV. stolěśu:
- Ach, Królu wieliki nasz
- Coż Ci dzieją Maszyjasz,
- Przydaj rozumu k mej rzeczy,
- Me sierce bostwem obleczy,
- Raczy mię mych grzechów pozbawić
- Bych mógł o Twych świętych prawić.
[wobźěłaś] Bibliografija
- Zenon Klemensiewicz – Historia Języka Polskiego, Warszawa 1974, wyd. PWN (pólski)
[wobźěłaś] Pśispomnjeśa
- ↑ dolnoserbski: "Daj mě zemlaś, a ty wótpócni"
szl_Latn szl_Latn szl_Latn twi_Latn szl_Latn twi_Latn szl_Latn slv_Latn hrv_Latn szl_Latn twi_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn pol_Latn fur_Latn pol_Latn pol_Latn twi_Latn szl_Latn pol_Latn ces_Latn