k startowej stronje | archiw | impresum | kontakt
wutora, 23.10.2018 | k dolnoserbskej wersiji
Werner Měškank, Chóśebuz 10.01.2006
Hač do 26. februara 2006: Njewšědna wustajeńca w Choćebuzu
© Werner Měškank
Přibóh Flins z lawom na ramjenju, rysowanka z lěta 1714. (Kliknyć a sej cyły wobraz wobhladać!)
Po słowje zachowana přisaha złotnikarja Jacoba Ernsta Sponholza (1734 – 1809) z Noweho Branibora (Neubrandenburg) swědči wo dostojnym rjemjeslniku města a swěrnym staćanu Mecklenburgskeje:
»Bürger=Eyd. Ich Jacob Ernst Sponholz schwere zu GOTT einen körperlichen Eyd, daß ich denen HErren Hertzogen zu Mecklenburg, wie auch E. E. Rath dieser Stadt, treu, hold, und Dero Bürger seyn, Ihr Arges kehren, und Bestes befordern, mich auch an Gleich und Recht genügen lassen wolle; So wahr mir GOTT helfen soll, und Sein heiliges Wort! Neu=Brandenburg, den 23. Jun. 1768 iur.«
Doniž běchu Sponholz a jeho młódšej bratraj Jonathan Benjamin (1740 – 1811) a Gideon Nathanael (1745 – 1807) žiwi, běchu připóznaći. Tola wo Sponholzecach njebychmy dźensa hižo wědźeli, bychu-li so woprawdźe čas žiwjenja po božich kaznjach žiwili. Jich žiwjenske (nje)skutki wšak wjazaja so z tak mjenowanymi Prilojskimi idolemi (Prillwitzer Idole). Tute „dźećelowe łopješko“ je skućiło najwjetši stawizny a wuměłstwo sfalšowacy skandal w stawiznach Mecklenburgskeje. A předmjet jebanstwa běchu – přibohojo Słowjanow!
© Werner Měškank
Bronzowy law „Zernebocg“, z kotrymž je 1768 so jebanstwo započało. (Kliknyć a powjetšić!)
Z bronzowym lawom so wšitko započa: Domjacy lěkar dr. med. Hempel wopyta spočatk lěta 1768 chorowatu wudowu, knjeni Sponholzowu. We jstwě wuhlada připadnje mału bronzowu postawu rubježneho zwěrjeća. Wot synow Sponholzoweje zhoni, zo běše dźěd, něhdy farar w Prilojcach (Prillwitz), pokład na tamnej hrodowej horje wuhrjebał. Pozdźišo rěkaše: Při sadźenju krušwiny běše dźěd wokoło lěta 1690 lawa a dalše zajimawostki w farskej zahrodźe wotkrył. Běše je w zahrjebanymaj horncomaj w zemi schowane namakał. Lěkar Hempel so jara za starožitne wěcy zajimowaše. Jacob Sponholz chcyše jemu rady bronzowe namakanki za přihódnu płaćiznu předać.
Lěto prěnjeje wobšudy a lěto byrgarskeje přisahi so kryjetej. Hempel njedwělowaše na sprawnosći Sponholzecow. Ale wón poprosy přecelow-fachowcow wo radu. Tući běchu tohorunja překwapjeni a jemu přirěčachu, starožitnosće kupić. Tak přeńdźe law a 34 dalšich „namakankow“ do wobsydstwa medicinarja. Jako jedyn wučeny z do figurkow zadypanych pismikow słowo „Rethra“ wučita a je bjez dwělow jako „wendische Runen“ interpretowaše, běše sensacija perfektna: Skónčnje běchu namakali pohanski templ Łutykow, wo kotrymž běchu chronisća z časa křižowych wójnow Němcow přećiwo Słowjanam pisali. Dnja 7. februara 1768 wozjewichu nowiny „Hamburger Correspondent“, zo je so sławna słowjanska swjatnica Rethra namakała.
Nimale sto lět so fachowcy a pjenjezydawarjo z tu- a wukraja z njewšědnej zběrku wumyslenych słowjanskich přibohow, woprowanskich nožow, škličkow, talerkow a amuletow zaběrachu. Mjez wobšudźenymi běchu mecklenburgscy wójwodźa - potomnicy něhdyšich słowjanskich wjerchow. W lěće 1770 je princ Carl von Mecklenburg-Strelitz (1741 – 1816), pozdźiši prěni wulkowójwoda kraja Mecklenburg-Strelitz, dwórskemu molerjej Strělicanskeho wójwodstwa Danielej Woge nadawk dał, namakanki molować. Nastachu wolijomólby a kopororytwy.
W samsnym lěće kupi Mecklenburgsko-Strělicanski dwórski prědar, Nowobraniborski superintendent a konsistorialny rada Alexander Gottlieb Masch (1724 – 1807) wšitke figurki ze zběrki lěkarja Hempla. Zhoniwši, zo wobsedźa Sponholzecy dalše namakanki, poradźi so jemu tež tute kupić. Za to wužiwaše 300 tolarjow z pokłada Ratzeburgskeho domu. Masch je 1771 wobšěrne knihi z kopororytwami wudał: „Die gottesdienstlichen Alterthuemer der Obotriten aus dem Tempel zu Rethra am Tollenzer-See“.
Fantazijapołnje wopisuje wón nadrobnosće a (wumyslene, zdźěla krawne) funkcije woprowanskich nožow a škličkow a postawow pohanskich bohow. Připódla zwěsći, zo je Słowjanam tute bronzowe idole bjezdwěla grjekski wuměłc naćisnył! Amizantnje so mj. dr. čitaja wuprajenja: „Die Götzen haben eine fürchterliche Gestalt. Sie tragen zum Theil Sturmhauben und Panzer, oder haben andere Bildungen, die ihnen ein fürchterliches Ansehen geben. … Bey den Wenden dürfen wir keine ausgebreitete Wissenschaften suchen. Waren Künstler unter ihnen, so waren es Fremde, welche diese Gegend um ihres Erwerbes willen besuchten.“ (str. 38) „Es war Schönheit, auf einen menschlichen Leib einen Löwen oder Hundekopf zu setzen. Daher sind diese Götzenbilder so beschaffen, wie man sie von dem Geschmacke der Wenden erwarten kann.“ (str. 39) „Der irrende Wende giebet alles her, damit er nur Gottheiten habe, welche er verehren kann, und beschämet den Kaltsinn vieler Christen, welchen es bald zu viel wird, wenn sie etwas von ihrem Eigenthum der Religion und dem Gottesdienste aufopfern sollen.“ (str. 46)
W zběrce nadeńdźemy tež original 8,5 cm wysokeje miniatury słowjanskeho dudaka (»wendischer Dudelsackpfeifer«). Superintendent Masch interpretuje tutu figurku w swojich knihach 1771 chroble jako mały pomnik za w lěće 999 zemrěteho słowjanskeho wjercha Misiclawa.
© Werner Měškank
Postawa dudaka z časa wokoło lěta 1768. (Kliknyć a powjetšić!)
Někotři ludźo na namakankach dwělowachu. Ale wjetšina wučenych je była zahorjena. A Gideon Sponholz je stajnje dalše słowjanske starožitnosće „namakał“. Z nimi je 1794 wobšudźił tež tehdy jara prominentneho zemjana, uniwersalneho wučeneho, pólskeho basnika a spisowaćela, historikarja a slědźerja orientalistkich rěčow, hrabju Jana Potockeho (1761 – 1815), kotrehož stawiznarjo wobhladuja jako załožićela słowjanskeje archeologije. Potocki pućowaše tehdy po Mecklenburgskej, zo by tudyše zbytki słowjanstwa studował. Hakle w lěće 1828 je jedyn z bywšich sobudźěłaćerjow Sponholza přidał, zo je zhromadnje z Gideonom a jednym hornčerjom dźěl tych idolow tworił. Tola zakitowarjo idolow mějachu to za „žwemlenje duchosłabeho starca“.
Samo hač do Serbow wuprudźichu wone „Prilojske idole“: Mały law, z kotrymž běše so jebanstwo započało, naspomni so hišće w lěće 1869 w „Časopisu Maćicy Serbskeje“ jako móžny dopokaz za něhdy eksistowaceho lawa přiboha Flinca. Stawiznar Korla Awgust Jenč (1828 – 1895) měnješe w nastawku „Přibóh Flinc“ mj.dr.: „Law bě po swědčenju wšitkich starych chronistow symbol słowjanskeho Čornoboha a tutón přibóh bu tež pod tajkim znamjenjom w Rhetrje česćeny. Bjez powostankami z přibójstwa něhdušich ratarskich Serbow, kiž buchu w času wot 1687 – 1697 pola meklenburgskeje wsy Prilwitz namakane a su wot tuteho časa sem pod mjenom prilwitzske starožitnosće znate, bjez tutymi wažnymi powostankami nadeńdźemy mjenujcy woprawdźe jeneho lawa, na kotrehož khribjeće je z runami jeho mjeno ´Zernebocg´ napisane, kiž pak tež ze swojim cyłym stejenjom dopokaže, zo je tak derje ze zadnymaj nohomaj, kaž tež ze swojim prědkom, na kotrymž žane nohi k spóznaću njejsu, na někajkim podstawje wotpočował …“
Tehdy wšak běchu bronzowe wudźěłki dawno hižo jako falsifikaty wotkryte. W lěće 1855 poda stawiznar Dr. F. Lisch w lětnich knihach za starožitnosće w Zwěrinje (Schwerin) doskónčny zničenski posudk: „Cyła zběrka, Maschowa kaž Potockeho (= Gideonowa), je njewěrna.“ – Tehdy pak běchu Sponholzec bratřa hižo wjacore lětdźesatki na prawdźe Božej …
We wosebitej wustajeńcy Serbskeho muzeja w Choćebuzu je tuchwilu pod titlom „Sfalšowane pśibogi! – Gefälschte Wendengötter!“ widźeć 170 bronzowych wudźěłkow, k tomu 15 wujasnjowacych taflow a 9 łopjenow z kopororytwami (Kupferstiche). K wustajeńcy wušło je informaciske łopjeno „Sfalšowane słowjańske pśibogi! – Gefälschte Wendengötter!“ a poruči so wosebita brožurka „Als die Wendengötter sterben sollten“ (nakł. REGIA, 2005). W nich zaběra so awtor Werner Měškank z předkřesćanskej wěru Słowjanow a dóńdźe k wjacorym njewšědnym interpretacijam a njewočakowanym zwiskam: W někotrych serbskich powěsćach a nałožkach chowaja so slědy starych słowjanskich přibohow!
Serbski muzej w centrumje Choćebuza (Młyńska droga 12) je wotewrjeny wot wutory do pjatka 8.30 do 18.00 hodźin, sobotu a njedźelu wot 14.00 do 18.00 hodźin.
Wjedźenja po wustajency su wězo tež w serbskej rěči móžne.
tel. 0355-794930
Trochu wobšěrniši nastawk wo Prilojskich idolach a wo wustajeńcy, kotraž nasta w kooperaciji Serbskeho muzeja w Choćebuzu z Muzejom pod hołym njebjom Schwerin-Mueß a Regionalnym muzejom Nowy Branibor, wozjewi so w februarskim wudaću „Rozhlada“.
Chceće swoje měnjenje k tutemu přinoškej wozjewić?
Wobdźělće so na našej diskusiji!
pol_Latn szl_Latn ltz_Latn bos_Latn ltz_Latn ces_Latn szl_Latn deu_Latn szl_Latn ltz_Latn slk_Latn ces_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn deu_Latn szl_Latn ltz_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn hrv_Latn vec_Latn pol_Latn ces_Latn slk_Latn