Ablawt
Ablawt (tež apofonija) mjenuje so změnu wokalow mjez rozdźělnymi morfami, kotrež samsny morphem reprezentuja. Zapřijeće bu w lěće 1819 wot Jacoba Grimma do rěčewědy za poznamjenjenje prawidłowneje změny w zdónkowym wokalu při fleksiji germanskich sylnych werbow (tu a tam hižo zašo podobnje wužity, ale hišće nic jako jasnje wobrysowane fachowe zapřijeće). Tutón ablawt najskerje dźe hižo na protoindoeuropsku prarěč a pokazuje hišće swoje wuskutki w najwjace indoeuropskich rěčach.
Rozeznawa so mjez kwalitatiwnym ablawtom (změna wokala) a kwantitatiwnym ablawtom (změna wokaloweje dołhosće). Pomjenowanja ablawtowych schodźenkow jednotnje njejsu. Zwjetša so pola indoeuropskeho ablawta tři schodźenki rozeznawaja:
- Połny schodźenk (zakładny schodźenk, normalny schodźenk)
- Podlěšenski schodźenk
- Zhubjenjenski schodźenk (redukciski schodźenk, nulowy schodźenk)
Wobsah
Ablawty pola němskich werbow[wobdźěłać]
W germanšćinje słuži pola tak mjenowanych słabych werbow dentalny sufiks (na př. -t- w němčinje, -ed w jendźelšćinje) za markěrowanje preterituma a participa II. Pola sylnych werbow wšak chětro prawidłowny ablawt wustupuje, to rěka, tam so hłowne wokale při konjugaciji měnjeja.
Přikład z němčiny:
Słaby werb je na př. loben, zdónkowy wokal njeměnja so při tworjenju preterituma: loben, lobte, gelobt.
Sylny werb je na př. trinken, wokal měnja so při tworjenju preterituma: trinken, trank, getrunken.
Su w germanšćinje sydom ablawtowych rjadow, znutřka kotrychž wokal so po krutym prawidle ablawtuje (prěnjotna přičina za to su mj. dr. sćěhowace konsonanty). W němčinje su do dźensnišeho wšě sydom ablawtowych grupow wobchowane, při čimž někotre werby su tež swoju ablawtowu grupu w běhu rěčnych stawiznow změnili, abo počachu słabe być, na př. so werb backen w sewjernej němčinje hłownje słabje skłonjuje (backen - backte - gebackt), mjeztym zo so w hornjej němčinje hišće husto sylny preteritum a particip II (backen - buk - gebacken) jewjetej.
Přikłady za werby jednotliwych ablawtowych rjadow:
1. ablawtowy rjad němčiny: ei - i - i
- beißen - biss - gebissen
- schreiben - schrieb - geschrieben
- schneiden - schnitt - geschnitten
2. ablawtowy rjad němčiny: i - o - o
- biegen - bog - gebogen
- bieten - bot - geboten
- fliegen - flog - geflogen
- frieren - fror - gefroren
- wiegen - wog - gewogen
3. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - o/u
- singen - sang - gesungen
- sterben - starb - gestorben
4. ablawtowy rjad němčiny: e/o - a - o
- kommen - kam - gekommen
- nehmen - nahm - genommen
5. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - e
- lesen - las - gelesen
- liegen - lag - gelegen
- sitzen - saß - gesessen
6. ablawtowy rjad němčiny: a - u - a
- tragen - trug - getragen
- graben - grub - gegraben
7. ablawtowy rjad němčiny: ei/au/ō/a/ū - i - ei/au/ō/a/ū
- heißen - hieß - geheißen
- hauen - hieb - gehauen
- stoßen - stieß - gestoßen
- fangen - fing - gefangen
- fallen - fiel - gefallen
- schlafen - schlief - geschlafen
- rufen - rief - gerufen
Při wuknjenju srjedźowysokoněmčiny a starowysokoněmčiny ma zaběranje z ablawtowymi rjadami wosebje wulki woznam.
Tute přesunjenje wokalow dźe na indoeuropski přechad wróćo a hodźi so tohodla, zdźěla pola samsnych werbow, we wjacorych rěčach wobkedźbować, na př.
němčina:
- sprechen - sprach - gesprochen
- geben - gab - gegeben
nižozemšćina:
- spreken - sprak - gesproken
- geven - gaf - gegeven
jendźelšćina:
- speak - spoke - spoken
- give - gave - given
islandšćina:
- stela - stal - stolið
- gefa - gaf - gefið
Hodźi so jenakorazny, zwjetša nic dokładnje jenaki system ablawtowych rjadow wobkedźbować, dokelž su so wšelake zwukowe přesunjenja stali. Pismowy wobraz husto starše formy dołho wobchowuje, kotrež su so w rěčanej rěči hižo změnili.
Po horjeka naspomnjenej definiciji je ablawt tež w zapado- a serwjernogermanšćinje rozšerjeny přezwuk (na př. němsce Maus - Mäuse, Mäuslein; fahren - fährt), kotryž bu přez -i/j- w sćěhowacej złóžce zawinowany. Tutón je wo wjele młódši zjaw hač indoeuropski ablawt, čehoždla ani njeje systematiski abo historiski zwisk ze změnu w ablawtowych rjadach a přezwuk so zwjetša k ablawtowym fenomenam njeliči.
Znajomosć historiskich wuwićow ablawta móže husto pomhać, zo bychu so po zdaću připadne njeprawidłownosće wuwswětlili. Na přikład ma němski werb "sein" łaćonsce formje est (ist) a sunt (sind). Je trjeba wobkedźbować, zo tutej formje stej přiwuznymaj němskimaj formomaj jara pdobnej. Rozdźěl mjez singularom a pluralom we woběmaj rěčomaj da so jednorje wujasnić: praindoeuropski korjeń wobeju werbow je *h1es-. W indoeuropskej prarěči bu zdónkowy wokal w pluralu wuwostajeny (t. mj. nulowy schodźenk ablawta), štož k formomaj *h1és-ti za je a *h1s-énti für su wjedźeše (-u- w łać. sunt je pozdźiše přetworjenje).
Ablawty w sanskriće[wobdźěłać]
Stari gramatikarjo sanskrita wuchadźachu wot zhubjenskeho schodźenka jako zakładny schodźenk a mjenowachu połny schodźenk Guṇa (wulki stopjeń) a podlěšenski schodźenk Vṛddhi (róst). Słowniki sanskrita, kotrež su zwjetša po korjenjach natwarjene, wobsahuje zwjetša zhubjenski schodźenk jako hesło. Nimo wokalow a/ā, i/ī, u/ū a diftongow o/au a e/ai so tež połwokale y a v jewja, nimo toho sanskrit sonantnej likwidaj ṛ a ḷ wužiwa, a tež nazalaj m a n móžetej wokalisku funkciju měć.
Sanskrit znaje 15 ablawtowych rjadow:
Ablawt w Litawšćinje[wobdźěłać]
W Litawšćinje so tři ablawtowe rjady rozeznawaja, při čimž nic přeco wšě wotstopnjowanja při słowach wustupuja.
Wězo wustupuja nimo toho tak mjenowane ablawtowe wobsunjenja, při čimž tute w tym wobsteja, zo i-schodźenk bjez sćěhowaceho likwidy abo nazala wustupuje.
- teškia, tėškė (tėkšti "šprycować; bić, klepać; mjetać"), taškyti "šprycować", tìško (tìkšti "šprycować"), tyška "šprycuje, šprycuja"
Hlej tež[wobdźěłać]
Literatura[wobdźěłać]
- Harald Wiese: Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. Logos-Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-8325-1601-7. (něm.)
- Alfred Senn: Handbuch der litauischen Sprache. Band 1: Grammatik. Winter, Heidelberg 1966, S. 77–79 (Indogermanische Bibliothek. Reihe 1: Lehr- und Handbücher). (něm.)
Eksterne wotkazy[wobdźěłać]
- Online Verbformgenerator Skłonjowanje němskich sylnych werbow z woznamjenjenjom ablawta
kac_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn bos_Latn szl_Latn slk_Latn szl_Latn szl_Latn ces_Latn slv_Latn deu_Latn szl_Latn szl_Latn pap_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn smo_Latn uzn_Latn deu_Latn deu_Latn nno_Latn deu_Latn lij_Latn deu_Latn deu_Latn lij_Latn deu_Latn deu_Latn pap_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn ces_Latn deu_Latn pag_Latn mri_Latn deu_Latn eus_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn deu_Latn szl_Latn szl_Latn slv_Latn deu_Latn deu_Latn bos_Latn nld_Latn nld_Latn eus_Latn eng_Latn eng_Latn nno_Latn isl_Latn isl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn fon_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn ces_Latn szl_Latn lit_Latn slv_Latn oci_Latn deu_Latn deu_Latn dan_Latn pol_Latn