Lato z kopruchym -Ri Jo
Jak ci niy być soróniym na wiesieli…
Wiesieli i pochówek to sóm dwie zajty chopskigo (to wiyncyj!) i babskigo (to już mynij!) żywota. I skuli tego musicie zawdy dôwać pozór i gynał miarkować, iże:
– Na weselu baba mô szlajer (coby ji mitesrów na fresie, świdratych ślypiów i puklatego kichola niy bóło widać). Na pogrzybie tyż mô szlajer (coby kôżdy myślôł, iże łóna ślimtô, kiej tak na isto, to sie festelnie chichrô, iże sie tego swojigo chopa-ślimoka pozbóła); inksze sóm ino farby tych szlajerów, chocia to terôzki roztomajcie bywô;
– Na pogrzybie, to sie dowo do beku zarôzki, a na weselu… dziepiyro na bezrok (chocia sóm take boroki, kiere ślimtajóm już na drugi dziyń, kiej ino przijndóm do sia, kiej do imyntu wytrzyźbiyjóm).
Nó ale, miało być nôjprzodzij ło wiesieli, i ło tym jak niy łostać za sorónia, kiery na tym fajerze ślimtô i jamruje a na pogrzybie to by ino tańcowôł. I – co już ci bół dôwno tymu pisôł (i gôdôł) Karlik ze Kocyndra – trza festelnie dôwać pozór, bo ludzie fajrujóm rółz, ino we wiesieli, chocia tak prôwdóm, to przi szajdóngu wiyncyj uciechy mô i baba, i chop a… fajeru niy robióm. Po jakiymu?
Nó, tóż suchejcie i dôwejcie dalszij pozór, bo to, co terôzki rzykna, to jes choby nôciostek do pecynka chlyba i ze bele jakij gymby tego sie niy dowiycie!
Przi wydôwaniu sie, przi żyniaczce nôjważniyjsze jes kimsiś to tyż tam na tym fajerze cowiek jes. Inakszij, kiej sie jes żyniolym, inakszij kiej dróżbóm a jesce blank inakszij, kiej ci ino familijantym, weselniokiym, kamratym łod chopa (niy dej Pónbóczku, iże łod panny modyj!) abo ino takim, co to sie wrył na krziwy pychol na tyn fajer. Juzaś ło tych muzykantach, dmuchoczach, kelnerach i tych, co knipsujóm, ło szoferach i tych niypytanych chacharach ze siyni, niy gôdóm.
Nôjgorzij to mô chop, kiery sie bydzie żyniół, kierymu już łod proga niyftore szydliwie śpiywajóm:
„Bele mómy ziyńcia, bele mómy ziyńcia, co nóm bydzie pranie prôł !”
Badnijcie takigo boroka. Styrcy choby kryka w kiblu, dyrgoce, blady łoszkubek i ze trzitydniowóm szkócinóm na fresie, we blank nowym, możno piyrszym łod kómuniji, czôrnym ancugu, ściśniynty, skrymplowany westóm, ze szlipsym zaknółtlowanym pod karkiym, we nowych lakszułach ździebko za knap (bo take ino dostôł po szwagrze) i kierymu terôzki dziepiyro sie spómniała starzikowô powiarka ło tym, iże jak fto sie kce piwa szluknóńć, to niy przeca musi zarôzki côłkigo browaru sie lajstnóńć.
Nó, tóż styrcy choby leber i ani gracy niy moge do kabzy wrajzić, bo jesce by mu fto pedziôł, iże wiesieli to niy gracka we cymbergaja. Zakurzić sie tyż niy moge, bo już ta jego Yma gawcy, coby sie dziury niy wygorôł we szkecie abo we galotach (możno i ancug mô na borg) abo, coby niy miôł ci smrodlawygo dychu kiej bydzie musiôł (!) kusika dać swojij babeczce, kiej farorz wtyknie mu tyn ring na palcysko. I ani sie piwa szluknóńć tyż niy poradzi, chocia po tym wczorejszym kawalerskim fajerze, kaj ciyngiym dlô niygo tańcowali blank sage, szykowne frele, wyglóndô jak pomamlany kanold, lynzyk miôł choby zola ze cieślikowego tryjtka, a gowa nikiej kastrol na pranie. A naobkoło styrcóm ci te wszyjskie sómsiôdki, wszyjskie stare klafty do kupy ze kamratami-klachocami, kierzy sie prziszli sam pogawcyć na tego ślimoka, kiery sie biere ta krapyka za baba, choby naobkoło we familoku niy bóło inkszyj, gryfniyjszyj. I chocia to niy naskwol, ale kôżdy tak szeredzi, coby wszyjskie gynał słyszeli, co sie ło modym żyniolu i jego freli gôdô. I niy ma sie co dziwać, kiej to niyjedyn poradzi jesce ci łod zôkrystii pitnóńć na łostuda szwigerfatróm, ftorzi sie już radowali, co yntlich ta swoja pokraka już ze chałpy szibli (cheba, iże majóm złocioków côłko kupa, ale to już jes inkszô pôra galot). Tu mi sie spómniôł Adik łod Gerliszki, kiery niy poradziół ściyrpieć tyj côłkij szpicatyj gôdki przi fajerze i na dziyń przodzij, jak wylazowoł na kawalerskie, to pedzioł bół wszyjskim we chałpie:
– Ida terôzki fórt, a kiejbych jutro do kościoła prziszôł za niyskoro, to mogecie napocznóńć wszyjsko bezymie!
A ludzie poradzóm być łoszkliwe i tak dopolić jak mało fto. Przecamć wszyjsko co przi takim cyrkusie gôdajóm, to tak choby fto drzizga za pazursko wrajziół.
– Kuknijcie, jake to śniego borajstwo, taki jesce mlycok a już sie musi żynić. Możno co napochoł, chocia tego po modyj niy widać – gôdô jedna klafta.
– A puklaty sie jakisik zrobiół, chocia śniego zawdy bół śmierdzirobótka – pado inkszô, kierô kiej sie ino wydała, i tak sie żôdnyj roboty niy chyciyła, skuli tego, iże chop jes na tela gupi i może beztóż bakać jak yjzel na grubie.
I bydóm tak dalszij gôdać ło cerwiónyj fresie, ło perkatym kicholu, ło tym iże krómfleki modô pani mô krziwe (a możno niy krómfleki ino szłapy?), ło wianie, kiere mody erbnie (abo i niy). Bydóm łozprawiać roztomajte wice, a to, iże kiej fto sie lajstnie cielnô kalymba, to i cieliczek jes jego, a to, iże we jeji antryju ciżba bóła na łodwieczerz karlusów aże do wczorej, i to, iże modô jes za spaśno, to, iże jes za fest szlang, i take tam roztoliczne gupoty jak zawdy, kiej zowistniki sie ślejzóm do kupy.
Terôzki łojce, abo jak to gôdajóm: szwigerfatry lebo świekry. Łojciec łod modygo żyniola, to mô ino dôwać pozór, coby gorzôły stykło aże na trzeci dziyń, bo wteda ino dziepiyro, mody sie bydzie móg do porzóndku szluknóńć, kiej ci sie na isto kapnie, co za gupota zmachlowôł. I terôzki niy mô kukać do izby kaj sie modô przeblykô, coby ujzdrzić eźli mô wszyjsko, co chopowi do dobrygo życiô potrza.
Zasik łojce łod moduszki, łod modyj pani niy mogóm pokazować, iże yntlich już utropa ze dziołchóm majóm zbyte, iże niy bydóm musieli uważować kaj łóna ci sie na łodwieczerz smykô, wiela karlusów gôdô do sia „szwager”, abo coby przed ślubym nic niy napochała, niy nagóniyła, a kiej już to, coby sie tyn gupi łochyntol, kiery sie jóm weźnie – niy kapnół. Łóni tyż tyn côłki fajer muszóm tak do łostatka zmachlować i festelnie dôwać pozór, coby wszyjskie weselniki swoji gyszynki dali a do kabzów tajlów ze ałsztojeru niy tkali. Bo kiej już ze ceróm majóm pokój, to mogóm sie spómnieć kiej same sie żyniyli.
– Wiysz Antóniczku, za miesiónc bydzie dwadziyścia piyńć lôt kiejech sie cia wziyna za chopa – pado takô jedna istno do swojigo chopa przi wiesieli cery. – A możno my by tak jakigosik wieprzka zatrzaśli i wusztu narobiyli, co?
– A dejżysz ty pokój babo – pado na to jeji chop. – A dyć, co tyn kormik jes tymu winowaty, coch jô sie ze cia dwaszieścia piyńć lôt tymu łożyniół?
Nó i tyż łojce ze łobiuch zajtów muszóm zważować, coby za tela niy łozprawiać roztomajtych wiców, bo łod łozprawianiô wiców, łod błoznów jes taki wigyjc, kiery gynał wiy co i jak we dobryj asiście pedzieć.
Terôzki familijô, byzuchanty, napytane i te co pierón wiy jak sie sam znôdli na tym wiesieli. Wiesieli to jes fajer, za kiery modzi muszóm bulić, a niy tref w szynku na Polnyj lebo u Pyjtra, kaj idzie deczko poszkacić. Tu szkacyniô na zicher niy bydzie!
Do kościoła trza sie przikwanckać, bo terôzki kôżdy mô jakoś widyjokamera, kieróm wszyjsko knipsuje, a nôjbarzij tyn fal, kiej wszyjskie we kościele dôwajóm gyszynki. Bo terôzki jes takô mółda, co i gyszynki musi farorz popyrskać. A na tym widyjo blank gynał idzie ujzdrzić fto i co dowo cheba, iże to jes zalakowany kuwert. Jak już sam miano pokazuje, to jes wiesieli, i na tyn ci fajer majóm przilazować ino take, kierym jes szpaśnie, szpasobliwie, i ftore jesce poradzóm sie chichrać, choby jim ze zôwiści leberka mieli puknóńć choby krupnioki. Zôwiść to jes nôjgorszô choroba. A trza Wóm wiedzieć, iże przi takim fajerze jak wiesieli, to niy ma co zôwiścić. Bo tyn, co sie żyni, niy bydzie sie miôł yntlich lepszij niźli my, jimu starô tyż do wyćwika i to możno zarôzki już na drugi dzień. Jak niy modô pani, to na isto świekra już do pozór, coby mody pón niy miôł nic do śmiychu. A podwiyl co, wszyjskie bydóm udôwać, iże jim sie wszyjsko podobô, torta jes świyżô, a masôrz niy wywarzół we szince swojich fuslapów abo niy wleciôł starce gybis do nudelzupy.
Nó, tóż farorz modych pokropiół, ringi na palcyska wrajziół, łofiara „co łaska” na gibko przerachowôł. Te, co gyszynki mieli dać, to dali i na łostatku już przed kościołym sujóm na tych modych. Kiejsik byli to miedzioki, lebo złocioki ale terôzki, to by wiyncyj chopa gawcóło, coby je zbiyrać niźli by bóło tych, coby klepoki ciepali. I beztóż ciepióm terôzki „konfetti” lebo ryżym, bo po to ci sie pewnikiym żôdyn niy bydzie schylôł.
Mode idóm do autoka i kiej fto srogszy angyjber, to lepszejszy autok biere na borg. U nôs na Pniokach to latoś przikarycyli telo limuzina, kieróm blank niy poradziyli do zegródków na Krojcce wjechać. Rest napytanych depce piechty abo fto tam cym mô sie dokulać. Trza sie ino uwijać, coby tam do tego szynku, gospody, kaj jes te weselisko, niy prziklechtać sie na łostatku, bo możno niy styknóńć dló nôs placu. A przeca kiej my sie już festelnie wykosztowali i na gyszynk, i borgli nowy ancug ze hymdóm i bindrym, to przeca niy pójńdymy do dóm ło suchym pysku.
Kôżdy weselnik musi mieć we gorści jakosik dobrô mietła, znaczy blumy, choby je wzión ze wiyńca, kiery leżôł na grobie przociela, kierego dziepiyro wczorej przed połedniym pochowôł – jak to pisôł kiejsik Karlik z Kocyndra. Takô mietła trza wartko dać modyj pani, coby być piyrszy, bo tych łostatnich zółwizół żôdyn niy boczy i niy miarkuje, co tyż to przismyczyli ze sia. Mô sie rozumieć, iże taki istny, napytany weselnik tyż musi być wysztiglowany, coby go za sorónia, grubeloka abo orgola ludzie niy wziyni.
Nôjważniyjsze ale, coby chycić dobry plac przi stole. Czym bliżyj modych żynioli, tym lepszyjszy plac, bo te, co tam bedinujóm ze kôżdym jôdłym nôjprzodzij targajóm dó nich. Jôdło jes jesce gorkie i na tablecie niy ma jesce ściepków, kiere kuchôrzowi ślecieli na dyliny. I zasik niy lza wrzesceć:
– Dejcie pozór, jô jes sam, jô jesce móm prózny talyrz !
Doczkej czowieku, bo kiejś sie zicnół kole modych, to do cia tak by tak przijńdóm, i ino nôjwyżyj tyn na samym zadku stoła może mieć knap ze roladami abo klóskami. Niy bier tyż chopie piyrszy do gracy lampusa i niy ryc: – Zdrówie modyj pôry! – bo to zawdy na napoczniyńcie gôdô jedyn ze drużbów abo łojciec łod pana modego. Nó, i cobyś sie niy łopowożół brać swoji kwiôtki nazôd, bo ci jôdło niy smakowało, aboś za mało wysłepôł gorzôły.
Ze słepaniym tyż ci jes terôzki roztomajcie. Sóm take angyjbery, kiere ino jakiesik „zekty” abo „drinki” dôwajóm. Niy jamruj, niy wajej, ino trzim sie sztram drużby, bo taki herski drużba, zawdy mô dlô lepszejszych byzuchantów skukanô normalnô gorzôła, coby jim te dioseckie ojropyjskie abo hamerikóńske wynôlôzki lelitów niy szpryngli. Musisz dôwać tyż pozór, cobyś za gibko niy śleciôł pod stół, bo te weselisko może zetrwać i ze dwa dni, i żôl by ci niyskorzij bóło, iżeś niy dotrzimôł do czasu, kiej nawalóny szwigerfater przikludziół ze lauby tyn nôlepszy napitek, bimber, kiery trzimô ino dlô sia na medikamynt. Nó i jesce moge ci przi tym ftoś na palcyska nastómpić.
Nó tó mómy po łobiedzie. Niy hepej, niy żgej widołkóm we zymbolach, niy łobrzinej pitwokiem pazursków, niy ściepuj jesce szaketa, bo przeca bydzie kupa roztomajtych błoznów i uciechy. Możesz deczko rozknótlować binder, ale niy za wiela. I musisz boczyć, iże to jes wiesieli i niy szukej szeslónga, coby sie legnóńć, niy sebuwej szczewików, boś niy w dóma i jesce twoja szwaja ftosik powóniô abo ujzdrzi dziury we fuzeklach i bydziesz miôł gańba i przedrzistane.
Terôzki przijńdzie raja na roztomajte „toasty”. Tu musisz na isto festelnie dôwać pozór, cobyś sie sóm niy zgańbiół i inkszych niy zesrómôł. Po tych wszyjskich ryjdach łod szwigerfatrów, łod ślimtajóncych mamulków i po podziynce łod modych (nó, i po tych poruch szlukach) mogesz coś dlô szpasu i ty pedzieć. Nó ale, niy na tyn przikłôd tak:
– Kaj my terôzki bydymy łajzić, kaj, kiej nasza chopcula sie wydała?
Abo juzaś do tego modego żyniola:
– Nó, tóż witómy łósmego „szwagra” we naszyj ferajnie, bydymy sie mógli szkata na dwa stoły pograć.
A już blank niy idzie pedzieć do tyj co sie wydowo:
– Spómnisz sie jesce Erna, kiej my zawdy tyrali we krzôki na balzamgórce, abo jakech cie brôł na bance we Parku Kultury na piyrszego môja?
Niech cie Pónbóczek bróni! Bo to bóło dôwno a weselnica sómsiôdkóm niy kce wyzdradzić jako jes starô. A i jak mody żyniol bydzie fest nôgły, to cie jesce bez pysk prasknie i zymbska wytrzaśnie. Niy lza tego gôdać, choby wszyjscy, choby to i bóła prôwda. Tyż niy spóminej, coście ze modym pónym na dziyń przed żyniackóm machlowali we „agyncji towarzyskij” abo u modyj Pióntkowyj ze drugigo sztoka.
Mogesz za to pedzieć tak:
– Nó, tóż coby ci sie kamracie dobrze dziôło, a … że dziôło to harmata, to coby ci sie dobrze harmaciyło.
Wszyjskie pewnikiym zmiarkujóm, iże to skuli nocy poślubnyj gôdôsz. Bydóm cie mieli za wigyjca, cheba iże bydziesz gôdôł, cobyś ty poradziół modego żyniola we prykolu zastómpić, kiej tyn już niy bydzie poradziół. Tego sie tyż niy gôdô, chocia wszyjskie gynał miarkujóm, iże we ta noc tyn borok wól niy wól niy bydzie wiedziôł na co mu Pónbóczek tyn wichajster we galotach dôł.
Dej tyż pokój wszyjskim starym ciotkóm, wszyjskim zowitkóm, jóngferóm i jesce inkszym krapykóm i niy gôdej:
– Nó, terôzki żeście sie na isto nażarli i jesce ze śtyry rolady wciepliście do neca pod stołym.
A skuli tego, iże terôzki zawdy fajery bajstlujóm we roztomajtych szynkach, gospodach, tyż niy musisz ryceć na côłki karpyntel:
– Ymil, dej pozór i niy wtykej tych widołek do kabzy, bo łóne niy sóm strzybne ino aluminianne.
Jes ci tyż gryfny zwyk, iże tyn, co ta ryjda trzimie, szluknie deczko ze lampusa i rzóńdzi: gorzko, gorzko! A to skuli tego, coby sie modzi kusika dali, niby dlô łosłódy tego côłkigo żywota. Nó ale, tu tyż trza dôwać pozór. Kiej sie już rycy: gorzko, gorzko, to niy bier sie do kusikowania modyj sómsiôdki (staryj tyż niy, bo sie jesce Bóg wiy co sie ubzdô).
Wrôcô sie tyż szykowny zwyk „oczepiny”. Tu chopy musicie uważować coby sie tam niy ryć, bo jedziny chop, to mody pón, kierego wszyjskie dziołchy, co sie go niy doczkały prziwlyc do ółtôrza, pieróm po gracach aże wiónek łozknółtluje ze gowy modyj pani. Jes przi tymu ździebko uciechy, bo idzie grajfnóńć kierô modo dziołcha (tam kaj wy wiycie, a jô rozumia). Ino te już żyniate muszóm to robić tak, coby jejich starô to niy ujzdrzała, bo moge być już na wiesieli chaja.
Spóminóm „kómuna” i hamerikónów….
Bół to paździyrnik 1984 roku. Rychtowali my we Poznaniu szykowny sztand na takich miyndzynarodowych targach, ftore sie tak ze ynglicka „Interrail” mianowali. Bóło już po tym, kiej świtnół we kalyndôrz Jurij Andropow (to bóło we môju) a Rusami reskiyrowôł Konstantin Czernienko. Plac, kaj my sztalowali tyn sztand, bół ci blank kole srogachnego ruskigo sztandu. A Ruske, jak zawdy, rychtowali wszyjsko wiynkszyjsze, srogsze niźli inksi. Tak tyż bóło wtynczôs. Ino, co łóni nazgłobiyli na tyn sztand niy tela glajzów, maszinów, werkcojgów – jak inksze wystôwce – ale wyrychtowali ci taki srogi szrank, takô biblijotyka, kaj fest wyglancowane, wypucowane, rzóndkiym, rajóm ustawióne byli roztomajte ksiónżki. A bół snami jedyn szykowny karlus ze Huty Zobrze, Józek Pluta, kiery poradziół gôdać we poruch lynzykach, a kierego sie sztyjc ino błozny trzimali, ciyngiym kómuś coś na łostuda poradziół zbajstlować, kogoś wciś za bolek. Tak jakiesik dwa dni deptôł kole tego ruskigo sztandu (côłkie targi zetwali jakiesik piyńć-szejść dni) i łorôz przilazuje ku mie i rzóńdzi:
– Panie Ojgyn, panie Ojgyn, te Rusy majóm tam we tyj jejich biblijótyce gryfne ksiónżki, ale nôjważniyjsze, nôjszykowniyjsze, nôjbarzi wyflyjgowane, to sóm take, kiere napisôł Bryżniew, Andropow i… Czernienko. – tuplikowôł mi Józek Pluta. – I jô, panie Ojgyn, kciôłbych sie je łod nich na jedyn chocia dziyń do hotylu borgnóńć, wypożyczyć.
– Dobra – gôdóm mu na to – pódź symnóm, to możno cosik sie udo!
Idymy, a tam sztramski dyrechtór (wiycie, łóni już wteda na bele jakim sztandzie, na bele czym mieli dyrechtora, jak my terôzki). Dyrechtór nôs gryfnie przijón, nalôł po glasce ichniygo gruzińskigo koniaku, dziołcha prziniysła bonkafyju i napoczynómy gôdka.
– A my by kcieli borgnóńć łod wôs na jedyn dziyń pôra ksiónżek – napoczynô tyn mój kamrat Józek, kiery gynał po rusku poradziół tyż gôdać.
– A pażałsta, tawariszczi, pażałsta – gôdô tyn dyrechtór. – A kakije, kakije knigi wy chatieli?
I, ludzie! Mało mie pierón niy szczelół! Tyn Jółzel kciôł borgnóńć ino te ichnie „knigi” kiere naszkryflôł Andropow i Czernienko. Niy byda gôdôł, co sie tam dziôło, tela, co dziepiyro po jakisik dwióch godzinach tyn dyrechtór dôł zwól i nasz dolmczer móg sie do hotylu zebrać dwie ksiónżki. Suchejcie! I sam ci sie dziepiyro napoczło. Na drugi dziyń rano, dziesiónta, Jółzel przilazuje na nasz sztand, dwie ksiónżki mô po parzóm.
– Ojgyn, pódź, idymy do tego ruskigo dyrechtóra.
Nale, dyrechtóra jesce niy bóło. Prziszôł dziepiyro kole połednia, tak ździebko chycóny, nawalóny, nó… możno ino na srogim kacynjamrze. Idymy do niygo i Wiycie… tegoch sie niy bół spodzioł. Jółzel nic, ino kce ze tym dyrechtorym (abo ze bele jakim na tym sztandzie Ruskim) dyszkutiyrować ło tym, co tam we tych jejich ksiónżkach wyczytôł. Ludzie! Co tam sie dziôło (Jółzel na isto bez noc łobie „knigi” przeczytôł). Przeca żôdyn ze tych Ruskich do kupy ze jejich dyrechtorym żôdnyj ksiónżki tych wywołanych sekretôrzy niy czytôł!!! Poradzicie sie to wystawić. Przeca małowiela a byli by nôs łobuch do heresztu zawarli (a Wiycie, to bół łoziymdziesiónty szczwôrty rok).
Jesce my sie dobrze ze wszyjskimi kamratami niy spamiyntali a sam jak niy prasknie taki gruf (i to ino bez miymieckie radijo), co nasze UB-yjoki zatrzaśli tego ksiyndza Jerzego Popiełuszki. Napoczło sie sznupanie, nuchcynie; jedyn gôdôł to, drugi cosik blank inkszego, a te Ruskie to sie niyskorzij bali i na sznapsa dó nôs niy dali napytać.
Gôdôłech, spóminôłech tego mojigo kamrata, inżiniera (i dolmeczra) Jółzla, kiery poradziół gynał gôdać po miymiecku, anglicku, szpanielsku i po rusku. I jes ci to tak ździebko skuplowane ze inkszóm gyszichtóm, kierô mie ci sie tyż przitrefiyła na targach tela, iże we dôwnyj NRD. Pojechôłech tam ze takimi modziokami na targi do Lipska, kiere sie mianowali „Messe der Meister vom Morgen”. Mieli my tam maluśki sztand, jakiesik tam fizymatynta zbajstlowane bez szkolorzy ze roztomajtych naszych techników i zawodówek. Nó, i prziszli ci kiejsik ku nóm mode dziołchy i karlusy, kiere przikludziyli sie aże ze Hameriki i Kanady. Połoglóndali te nasze „ekszpónaty”, połozprawiali snami ło bele czym i ciyngiym tam do sia cosik gôdali takigo jak: kaskijaskooo. Niy poradziyli my spokopić, ło czym ci łóni tam fandzolóm aże pokôzali nóm na miano naszego werku „Huta Kościuszko”. A, iże to byli tyż modzioki (możno i kiery miôł we familiji Polôka) już blank niy miarkowali fto to bół Kościuszko, ino czytali to po ichniymu, tak jak sie to tam u nich idzie wygôdać. Bo richticznyHamerikón, kiej niy poradzi spokopić fto to bół tyn srogi (nó, możno niy taki srogi, co ważny tyż i dlô Hamerikónów) Tadeusz Kosciuszko bydzie czytôł gynał: kaskijaskoo. I to mi blank klapuje do tych móndroków, kiere mi fest tuplikowali, co jô móm szkryflać po ślónsku, ale tak, coby to Hamerikóny poradziyli czytać. A dyciś Miymce piszóm po ichniymu, Ruske tyż, Szwedy, Greki i inksze nôrody tyż, ino hamerikóńskie Ślónzôki (możno niy wszyjskie, ale pôra angyjberów sie tam spichło), ciyngiym kole naszyj godki bajstlujóm (a i niyftore małupice sam u nôs tyż) i sztyjc sie ciepióm, kiej jô po tym wysztudiyrowanym, fimlowatym fandzolyniu niy kca szkryflać. Nale, styknie tego wynokwianiô, a coby juzaś jakisik łostudy sam niy rozfechtować, wciepna ino jedyn hamerikóński wic.
Wiycie! Jedyn Galicyjok, Krakus wykludziół sie bół, już na blank, do Hameriki. A, iże słepôł jak nôjynty, kôzali mu tam pójńść na „łodwykówka”. Côłkô ta kuracyjô gynał klapła, chyciyła, Krakus już niy tintôł, nó, tóż go ze tego lazarytu wypisali. Łoblyk sie gryfnie i kce wylazować, ale trefiół dochtora, kiery go tam we tyj klinice flyjgowôł i tyn dochtór gôdô:
– Panoczku, panoczku, ale wyście blank przepómnieli, coby sam za ta kuracyjô zabulić!
– Nó, ja, panie dochtorze, nó ja – łodrzykô tyn Galicyjôk. – Ale przecamć jô tela dôwnij słepôł, coby tak na isto, na zicher wszyjsko… zapómnieć!
Sómsiôd, majster pypka po stojóncku srôł…
Kiejsik to cowiekowi (gôdóm łó mie, kiejech miôł dwadzieścia-trzidziyści i pôra lôt) stykło, kiej spôł jakiesik dwie-trzi godziny. Balanga, dziołchy, do dóm, do prykola i za trzi godziny do roboty! Niyskorzij trza bóło ździebko wiyncyj (ta gorzôła jakosik pomaluśku sie ze tyj palicy luftowała). Terôzki juzaś, abo sie nynô dwanôście godzin na dziyń, abo blank cowiek niy poradzi usnóńć, bo ci mu sie ciyngiym we palicy metlajóm bele jake gupoty. I dejcie terôzki pozór! Kiej cowiek miôł pôranôście lôt i niy poradziół nynać, to gawcół we gipsdeka. A tam… a tam na tyj gipsdece choby na jakisik binie, choby kajsik we tyjatrze, pokazôwali ci mu sie roztomajte cudoki. Stykło, co jakisik autok przejechôł a już na gipsdece pokazôwali sie roztomajte stroszki, roztomajte strzigi lebo inksze maszkary. Ździebko tam niyskorzij, to już szło uwidzieć na tyj gipsdece inksze cufale; lecy kedy jakosik baba sie pokôzała… nó, wszyjsko co cowiekowi sie we palicy belóntało. A terôzki? Terôzki to jô ino sztyjc kukóm na ta naszô „Józefka”, kierô ze daleka blynduje (nikiej chnet wszyjskie terôzki kościoły) i gawca kiej jakiesik auto przejedzie. Jes gryfnie, tela co nôjbarzij to ci mie poradzóm wnerwić, poradzóm dopolić te autokowe alarmy. Przeca wszyjskie wiedzóm, co po dziesióntyj na wieczór niy lza larmować, niy możnô zubrować, wiertać we ścianach, klupać po dylinach i take tam takie inksze. Tela, co do sto pierónów, żôdyn niy zakôzôł szkyrtaniô tych alarmów. Pół dwanostyj, moja sztreka jes krótko, ino piyć siyni a sam môsz: „ping-ping” – przijechôł chop, i coby baba jego już sie kapła, iże łón jes, i sie rychtowała…. nó rychtowała ci mu wieczerzô. Piyńć minut i juzaś „ping-ping”, drugi łochyntol sie nazôd do chałpy przikarycół. Juzaś pôra minut i fóncla na côłkô gipsdeka (to u mie); jakisik naprany taksóm ci sie sam do dóm przikarycół. Niy, coby zarôzki zabulół i drab wylôz śnij, niy! Łón – jak to kôżdy naprany chop – jesce musi sie wygôdać, pogôdać sie, musi jesce połozprawiać ło świekrze, ło tym, co mu cheba starô zarôzki prasknie bez łeb kopyścióm. Abo, kieli to śniygo „gieroj”, kiery we tyj chałpie sóm i do imyntu reskiyruje!
Jesce taksa niy łodjechała a sam juzaś inkszô bezkurcyjo titô choby gupiô, bo mu ta taksa zawôdzô. Łodjechała – mie blynduje po gipsdece – tyn istny stôwiô ci ta swoja karyta kole mojij siyni i… drzist dźwiyrzami; za kwilka „ping-ping”, szaltruje alarm we tym starym gracie. Deczko pokój, a sam inkszy jakisik buc, łoszkliwiec podjyżdżô pod jedna siyń dalszij, i tak ze jakiesik piyńć minut gazuje, gazuje, wyrcy tyn motor i wyrcy. Łorôz … zgas, i po kwilce „ping-ping”. Ludzie! Pół nocy: „ping-ping”, „ping-ping”. Jesce tak kole szczwôrtyj na ranym jakisik „nowobogacki”, „biznesmyn”, taki co to fitulityngyszeft łotwar, karycy sie ze – jak to sie terôzki modernie gôdô – „integracyjnyj” wieczerzy, nó i jużciś tyż jesce gôdka na côłki karpyntel ze szoferokym (przeca wszyjskie muszóm miarkować, iże to dupny „biznesmyn” wrôcô sie do dóm ze roboty). To, iże szofera mô na isto pierón szczelić, iże łón sóm jesce niy jes we chałpie, to takigo gorola gówno łobłajzi. Nó, pojechôł – blyndło na gipsdece. Terôzki ino nynać… i juzaś „ping-ping”, anich niy usłyszôł kiej jesce ftoś przijechôł. I tak bez kôżdô noc, ganc egal: pióntek, świóntek czy niydziela. Nale, to niy wszyjsko. Kôżdy przeca ma jakisik tam sómsiadów, prôwda?
Jedyn sómsiôd durch na palcu myje, toplô, glancuje te swoje auto, chocia ino rółz za miesionc kajsik wyjedzie, i to ino kiej jes gryfnô pogoda. Inkszy sómsiôd mô rôd sie dobrze szluknóńć (co jô gôdóm?) mocka wysłepać. Przijndzie kajś ło drugij na ranym, mało-wiela powyrôbiô, ślegnie do prykola, nynô! Inkszy juzaś ciyngiym sóm przi autoku bajstluje. Mô starucnego grata, ale sztyjc bajstluje, choby to bóło jakiesik „Ferrari”. Nale, nôjgorszy jes sómsiôd „złotô rónczka”. Taki poradzi sómsiadóm życie łoszeredzić do imyntu.
Nôjprzodzij rychtuje dyliny. Côłkô chałpa aże bucy łod szlajfmasziny, zyjgi, piyły. Narychtowôł, sprawiół. Niy śleciôł jesce tydziyń, a tyn istny juzaś niy poradzi szczimać, juzaś mô glizdy w rzici i napoczynô bajstlować. Kuchynia mu sie niy zdô. Trza juzaś cosik bajstlować, markiyrować. A sómsiady łod siódmyj (przeca wolno!) za ścianóm suchajóm: majzle, motki, bormasziny – łón kafelki kładzie i musi wszyjsko wyklupać. Śleciôł tydziyn, abo dwa, bo tyn majster jes akuratny, taki majster pyprok po stojóncku srôł. Ludzie przecamć ło dziesióntyj na wieczór już wycióngajóm wszyjskie farfocle, szpónty i inksze frópy z dakli, kiere sie powtykali, coby tego tydniowego larma niy suchać. Nó, jakiesik możno dwa dni spokój. A tyn istny, taki frechowny „majsterdupa” i sroła-bajstlyrz napoczynô juzaś. Ściany mu sie niy zdajóm, trza je łoklupać i blank łod nowa posztrajchować. I zaś napoczynô sie bajzel. Bajzel u niygo a… larmo u nôs, sómsiadów. I… juzaś sómsiady majóm przedzrzistane. Klupanie po ścianach, tómpanie drabinóm po dylinach, baba ciyngiym kible nalywô i wylywô, drugda prasknie kiblym ło zol (wiycie jakie to larmo, kiej taki ajmer śleci na kachle we haźlu, we sroczu?). Szlus, fajrant? Niy, baba sie zawinszowała nowy gysztel, fach na huty we antryju. I juzaś borowanie, klupanie… a wiycie wiela larma poradzi zrobić ta modernô bormaszina ze „widióm”, kieróm sie we starych familokach (a jesce gorzij we tych betóniannych pomiyszkaniach ze srogij platy) – boruje .
I poradziół bych tak jesce dugo wynokwiać, ale spómna możno ino jedyn wicny fal. Taki – jakech skorzij spómniôł – majster pyprok po stojóncku srôł – miôł ci fucha u jednego byamtra. Zrobiół swoji i na łostatku ze gospodôrzym deczko wysłepali. Tyn istny, nadrzistany jak belówa, uzdôł, iże lajstnie sie jesce kwarytka do chałpy. Bóło już festelnie niyskoro, tóż tyż kciôł wlyjź cichym duchym, po kryjóncku do chałpy, tak, coby niy łobudzić swojij staryj. Przed tym swojim familokym wrajziół ta kwarytka do zadnij kabzy galotów, a iże bół naprany w śtyry dupy, przed samóm swojóm chałpóm potknół sie i drzistnół jak dugi. Przi tymu roztrzaskôł ta flaszecka, ta kwarytka, i pokalyczół festelnie swoja rzić. Wlôz po cichuśku rajn do pomiyszkaniô i direkt na palcyskach poszôł do badycimra, coby se zbajstlować facz, coby se ta rzić zabindować a niy pokwawić łobleczyniô prykola. Seblyk galoty, wypnół te swoji zakwawióne półrzitki we stróna zdrzadła, nó i robi te powijadło, tyn łopatrónek. Klyjmuje jedyn floster, drugi… i jesce pôra…. Zatym pokłôd sie po cichuśku do prykola. Wczas ło rozwidnioku jejigo babeczka wrzeskliwóm mordóm cuci go:
– Ty stopieróński giździe! Ty łożarciuchu zapierónowany! Niy dosik, iżeś przikwanckôł sie jutrznióm, ło szaroku, to jesce côłkô sztepdeka jes we kwi!
A jô już na isto, ty giździe stopieróński, blank niy miarkuja, po jakiego dioska prziklyjmowôłeś te wszyjske flôstry na tym… zdrzadle?
Móndrość gorkij szokolady…
Moja Oma niy usiedzi w doma – Nas Troje
Łozprôwka ze starym gospodôrzym …
Wiycie, kiejsik bez cufal podsuchôłech jak jedna dziynnikôrka ze naszygo „Gońca Górnośląskiego” łozprawiała ze deczko zwiykowanym samtyjszym, pniokowym gospodôrzym przi jego łokróngłym gyburstaku.
– Rzyknijcie mi panoczku – pytô sie ta żórnalistka – jak tyż to wyglóndô u wôs we familiji taki ajnfachowy dziyń we tydniu.
Starzik podropôł sie po palicy, pomedikowôł deczko i napocznół:
– Hmmm, jak by to wóm paniczko pedzieć. Cucymy sie ze mojóm staróm tak kole siódmyj, zatym swadźbiynie …
– A co to je te swadźbiynie? – wtykô swoji ta dziynikôrka …
– Nó, to by szło pedzieć, iże to jes „aktiwnóść zeksualnô” … Nó, tóż cucymy sie kole siódmyj, zatym aktiwnóść zeksualnô, idymy do kuchyni na śniôdanie, zatym juzaś aktiwnóść zeksualnô, jô niyskorzij czytóm jakisik cajtóng, a moja starô sprzóntô pomiyszkanie …
– Nó, to gryfnie! A dalszij?
– Nó, jesce przed łobiadym aktiwnóść zeksualnô i wylazujymy do kupy po sprawónki … Wrôcómy sie nazôd, aktiwnóść zeksualnô, jô zaziyróm na telewizyjô a moja babeczka rychtuje letkostrôwny łobiôd.
– Nó, tóż môcie wszyjsko poukłôdane …
– Ja, mómy. Niyskorzij siadómy do łobiadu, lampus czerwiónego wina, aktiwnóść zeksualnô, zatym maluśkô połobiydniô drzimota. Po jakijsik godzinie idymy do łogródka na friszny luft, aktiwnóść zeksualnô, cosik tam porobiymy ze krzami i kwiôtkami, wrôcómy do chałpy podwiyl sie niy zrobi chłódno. Skorzij wieczerzy juzaś aktiwnóść zeksualnô i zatym zicujymy przi tiszu …
– ….?
– Po wieczerzy, kierô poniykedy sie deczko uniyskorzi, aktiwnóść zeksualnô i lygómy do prykola.
– Musza pedzieć panoczku, co jô wôs na isto pódziwióm, wyście mie blank łocałbrowali …
– Blank niy miarkuja skuli cego? Przeca kôżdy dziyń podany na inksze!
– Pódziwióm wôs za to, iże we waszym wiyku sómeście panoczku taki aktiwny zeksualnie!
– Gôdôcie paniczko łó mie, ja? – zadziwôł sie jubilat.
– Ja, ja! Nó bo jakóż inakszij móm spokopić wasze słówecka – aktiwnóść zeksualno?
– Ganc ajnfach! Moja starô pierdoli bele co i dupa mi zawrocô!
Karciorz a podzimki…
Móm ci we Warszawie kamrata (robiyli my do kupy na Miyndzynarodowych Targach Poznańskich), kiery jes ci pierónym uwziyntym, zowzitym karciôrzym. Rółz deczko wygrô, inkszóm razóm mocka przedrzistô, i tak ci mu sie tyn jego światek kulôł aże do załóńskigo roku. Chyciół ci łón sie we pokera ze śtyróma festelnie zabranymi pampóniami spode Warszawy, ze takimi badylôrzami, ftorzi do Warszawy muszóm śtyry dni wółami jechać. We tyn dziyń pierónym ci sie tymu mojimu kamratowi darziło, i na łostaku pokôzało sie, co łón wygrôł łod jednego ze tych bambrów plantacjô… podzimków.
Nó, tóż śleciała zima, prziszła wiesna i tyn mój kamrat cosik musiôł ze tóm plancjóm zdziôłać. Ftosik mu doradziół, iże podzimki trza na wiesna powłóczyć i zatym jesce naciepać miyrzwy abo polôć belówóm. Mój kamrat przipnół do trekera nôjprzodzij hoki a zatym maszina do łozciepowania gnoja. Nó, i siôd juzaś na tyn szleper i napocznół krajzować tam a nazôd po tym polu. Łod drógi, do lasa, łod lasa ku dródze, i tak ciyngiym ta samô lajera. A tam pod tym lasym styrcôł ci taki jedyn wsiowy ipta. Spomiarkowaliście, iże we kôżdyj wsi musi być taki jedyn wsiowy gupielok, wsiowy guptaś (nó, we mieście tyż, ale jich tam tak niy zawdy idzie ujzdrzić), ftory ci na zicher żôdnymu niy ukrziwduje, ale na isto poradzi gôdkóm ździwoczyć i do łostatka cowieka łozgzukać.
Tyn mój kamrat dojyżdżôł ku lasowi, treker wyrcy, maszina łozciepuje naobkoło tyn gnój. Larmo i capiynie choby côłki gnojok mu na pukel śleciôł, a tak już ze daleka tyn wsiowy iptak kiwôł ku niymu gracóm i wrzescôł:
– Hej! Ty tam, na tym traktórze! Jak ci leci?
– Dobrze, dobrze, miyrzwa łozciepuja…
Nawróciół i za pôrã minutek juzaś dojyżdżô ku lasowi. A tyn wsiowy gupielok juzaś fómluje ryncami i wrzescy:
– Hej! Ty tam, na tym gryfnistym traktórze! Co robisz?
– Łozciepuja chopie gnój na ta plantacjô…
Za pôrã minutek juzaś jes przi lesie, i juzaś tyn wsiowy ipta i ciubaryk fachluje gracami i wrzescy ku niymu:
– Hej! Ty tam szykowny karlusie na tym nôjgryfniyjszym traktórze! Co robisz?
Mój kamrat już do łostatka łozgzukany wrzescy na côłki karpyntel:
– Posypuja, chopie, podzimki gównym!
– Jezderkusie panoczku! Alech ci jô jes gupi, aże gupi – rzykô ci ku mojimu kamratowi tyn wsiowy gupielok. – Wiedzóm łóni, iże jô zawdy posuwôł podzimki… cukrym!
Szkat, szkaciôrze i szkatowe cufale…
Szkat i szkaciôrze festelnie sie sam na naszym Ślónzeczku zagniyździyli, sztram usadziyli, chocia możno terôzki i Poznaniôki, i tam kajsik jesce na Pomorzu tyż grajóm, i to niy tak blank źle. Neści by to szło możno pedzieć tak, co sam u nôs, we Chorzowie, we Piekarach, we Zôbrzu, Rudzie i kaj tam jesce na tym côrnym ale piyknym Ślónsku, richticzne nasze ślónske karlusy, chopy, fyrnioki i żyniate szkacóm łod zawdy. A łojce i starziki uczóm swoji dziecka, wnuki, przocieli, i te juzaś tyż swoji dziecka, i swoji nowe pociotki, i tak już łod wieluch, wieluch pokolyń, łod telich czasów! Przeca richticzny Ślónzôk, nasz chop, berkmón, szmelcyrz, fojerman i fto by tam jesce, kiery jes samtyjszy, prawy pniôk (chocia terôzki i inksze krzôki, i ptôki tyż już pôrãdzóm) musi we szkata grać, musi ze srogóm uciychóm na isto szkacić. I co Ojgyna, i niy ino jego, nôjbarzij terôzki nerwuje i pôrãdzi łozgzukać, to to, iże już i baby tyż ci napoczli szkacić, a to ino możno skuli zôwiści, coby tak richtich łobadać, co tyż to te jejich chopy we tych szpilach pôradzóm ujzdrzić. Ja, ja … wyparfimuje sie takô mamzela jedna ze drugóm, lica napudruje choby mulôrz pucu na ściana naciepôł, jakimsik łostrym lipynsztiftym szczekacka sie posztrajchuje i festelnie medikuje, ji sie na isto zdô, co wtynczôs, kiej ci jóm ino ze kartóma we gracach chopy uwidzóm, zarôzki blank, do kna łogupnóm, i bydóm przi kôżdym szpilu zawalate jak ta znómiynnô flaszka knót.
Nôjważniyjsze u szkaciôrzy jes zawdy pytani: fto dowo i fto piyrszy tajluje? Znacy, fto piyrszy łozdôwo karty? Szkata sie grô tak na isto, to ino we trzech chopa, ale przi takich szkatowych turniyjach, do stoła zicuje śtyruch chopa, tela co tyn, kiery tajluje, razinku łozdôwo musi na nôjsómprzód pałzować. I skuli tego tyż baby niy majóm rade szkata, bo tyn na pauzie… nalywô gorzôłecka (abo leci pó nia nasztela, kiej już jij niy nastyknie).
Piyrszym tajlujóncym jes tyn, kiery ze côłkij tajli wycióng nôjwyższyjszô kartã. Rest siadô podle raje ze jego lewyj zajty. Tyn grôcz ze lewyj zajty łod tego co tajluje, co łozdôwo – jes na przodku, a juzaś trzeci (lebo tyn co tajluje – kiej szpilujóm we trzech) jes ci na zadku, i tako jes kolyjność przi tiszu.
Napoczynô sie aukcyjô, znacy rajcowanie, we kieryj to aukcyji nôjważniyjszóm zachóm jest: wert farby, kierô sie rajcuje, wiela sie mô dupków lebo chopców, i na łostatek wiela sie mô szkartków ze jednyj maści. Niy idzie sam tak na isto pedzieć wszyjskigo, bo to tyż niy jes ksiónżka do szkata. Nó ale, côłki czôs idzie przecamć ło to, coby zbamóncić tego, ftory za tela niy pôrãdzi grać.
– Machluj szłapami, to możno nóm co gibcij pójńdzie! – gôdajóm chopy do tego, ftory niy pôradzi jesce za dobrze tasować i mu sie możno jesce karty metlajóm.
– Hebnij ta tajla – znacy: przełóż te karty!
– Niy kukiej pod kiecki – gôdô sie do wrazickiego, kiery gawcy inkszymu we karty.
– Chebaś ze świekróm szkata we chlywiku turnowôł – gôdô sie do takigo juzaś miglanca, kiery cosik tam spaskudzi przi graniu.
– Wyfuknij ze galot, bo trómfy furgajóm – to do dziada, kiery blank niy pôrãdzi spokopić, iże „kolor” lebo „atu” trza musowo zawdy łobsużyć.
– Nó, tóż jadymy ze muzykóm – kiej ftosik dowo kóntra soliście.
– Mómy, lebo niy mómy raus? – znacy mómy, lebo niy mómy trzidziyści jedyn łoczek, kiere trza mieć, coby niy dołożyć jednygo rajcowaniô tymu, kiery grô.
Idzie jesce wysznajdować kierymuś cyjna, lebo tyż mieć trzi dupki ale pieróńsko murować, abo tyż jesce mieć blank dugo flyjta, znacy wiela kartów ze jednyj farby. To wszyjsko sóm na isto farbiste szkatowe ałsdruki.
Nôjwiynkszóm łostudóm dlô richticznych szkaciôrzy byli łod zawdy i sóm do terôzka roztomajte przemóndrzałe kibice, łoszkliwe klugszajsry. A nôjgorsze śnich to te, kiere same niy grajóm, ale wszyjsko nôjlepszij wiedzóm i sztyjc jim sie gymba niy zawiyrô. Te, kiere wszyjsko skritikujóm, i rajcowanie, i jak fto i cym wylôz, co dociep, kaj sie przeciep i take tam. Dlô takich to stary chorzowski szkaciôrz i gołymbiôrz Konrad Neumann i jego kamraty majóm jedna łodzywka:
– Chopie, dej sie pozór, bo na Lipinach jednymu takimu rajcy ślypie widôłkóm wydubali i na belówie go do rantu wykludziyli!
Po rozgrywce juzaś solista rachuje swoji wzióntki i jak mô za tela gôdô tak:
– A mie tam styknie, móm szejśćdziesiónt jedyn łoczek, i szlus.
Ze tyj króciuśkij gyszichty gynał widać wiela tak po prôwdzie idzie nôjść roztomajtych słówecek, ałsdruków, kiere ino we szkacie, przi szkacie i u tych szkaciôrzy idzie usłyszeć a co już ci polekuśku kajsik sie traci jak i inksze ślónske prziwyki, cyrymónije i ślónske ausdruki.
Szkat to niy je lecy jako gracka, to jes – jak to mondrôki gôdajóm – „szlachetna gra kraciana” chocia z biydóm prziszło by sam porachować ji chocia dwiesta lôt. Nôjbarzij miaródajnym sie zdo, co wypokopiynie wszyjskigo i narychtowanie regli tyj gracki idzie ściepnóńć na takigo saksońskigo anwaltra i „notariusza” Ferdynanda Hempla, kiery do kupy ze jednym magistrackim byamtrym, radcóm Neefe – skuli tego, co sie jim pierónym przniyło, mierzło – prziszli na te idy, wyśtudiyrowali ta côłko ta gracka we szynku, we takij kaczmie pod mianym „Ratskeller” (zawdy, jak idzie zmiarkować, kole magistratu sie słepało), znacy ratuszowô pywnica we Altenburgu, dôwniyjszyj stolicy we Turyngii, deczko na zachód łod Drezna. Wszyjsko to dziôło sie we 1817 roku, chocia gôdało sie, co we szkata bezmać szpilowali tyż już kajś bali i kole 1750 roku we Osterlandzie, takij dziydzinie wele Lipska (to ale żôdyn tam potwiyrdzić niy poradzi!). I jesce jedne. Żôdyn tak po prôwdzie niy poradzi pedzieć skany wziyno sie te miano: skat (lebo – jak to dôwnij pisali – „scat”), chocia na zicher te razinku miano jes starszyjsze łod samyj gracki. Wszyjsko, co ludzie ło tym berali, wziyno sie łod takigo – jak to terôzki gôdajóm – tajlóngu, łod tego, co jes we tym szykownym szkacie nôjważniyjsze, to co jes bali i dlô niyftorych jak łostatniô deska retóngu, co jes nôjważniyjsze dlô tego szkaciôrza, takigo móndrale, takigo angyjbera, kiery za tela rajcuje. Tela ino, co ło tym fto tak na isto wygrô idzie dziepiyro pedzieć, kiej jes cufal, tref i tyn na isto… niyświadómy tajlóng.
Ku tymu trza mieć, rachuje sie jesce dobry filip, dobrô pamiyńć, wartkość, „bystrość umysłu” – jak to sztyjc gôdajóm Polôki, kiere sie szkata naumieli. I trza jesce pierónym dôwać pozór (nó, możno dôwnij) na to, co fto tam ci rajcowôł. Terôzki bele fto, bele co rajcuje a niyskorzi jes zwada, bo żôdyn niy poradzi spokopić, ło co kamratowi sie rozłajziyło, bo côłki kómszt rajcowaniô tyż już sie kajsik traci i corôzki mynij szkaciôrzy poradzi richticznie i do łostatka wyrajcować swoja karta. Tajlóng, a tak po prôwdzie „skat”, to jes tyn pieprz, te korzyni tyj gry (chyciyli to Ślónzôki ze miymieckigo „teilung” – dzielenie, podział, rozbiór). To te dwie szkartki, ze trzidziystu dwiuch, kiere sie łodkłôdô bez tyn czôs, kiej sie rajcuje, i wtynczôs kiej côłke trzidziyści kartów jes łozdowanych, co sie juzaś mianuje – tajlowaniym.
Tak jakosik łod połowiny XIX wiyka idzie pedzieć, co szkat poszôł we świat, i napoczli inksze grać we ta gracka dalszij łod nôs. Ze Altenburga, bez Drezno i Lipsk, gracka ta łozszyrzóła sie na côłkie Miymcy, dalszij powandrowała do Francji, przepłynóła bez kanał La Manche. A juzaś ymigranty, te kiere pitali do Hameryki, tam tyż napoczli grać. Grali wtynczôs kiej niy bóło roboty a tym tam wszyjskim chopóm sie festelnie mierzło, bo naobkoło bóło ci na isto cepiato, nó i… ze babami festelnie knap. Juzaś inkszy chop, kiery mianowôł sie gynał tak samo jak tyn, co tego szkata wypokopiół (tyż Hampel tela, co bół ci to srogi profesor ze gimnazyjóm) – napisôł piyrszô ksiónżka we kieryj zebrôł do kupy wszyjskie zakóny, wszyjskie regle i „przepisy”. Z tym ci ale jes skuplowanô juzaś gyszichta, kierô sie nôjczyńścij łozprawiô wszyjskim modziokóm, ftorzi napoczynajóm dziepiyro szkacić.
Trefiyli sie przi szkacie kamraty. Napoczli rajcować i łorôz glacaty Antek pytô sie tego kurdupla Edka:
– Coś ty sie tak do sto pieronow chichrôł we tyj bance, kiej my ze AKS-u jechali sam nazôd do Pyjtra?
– Anó, to beztoż, iże tyn łochyntol, co styrcôł kole mie, kiej już pichnół tyn portmanyj tyj staryj babie, wrajziół ci go mie do kabzy. I skuli tego tyż mogã terôzki grać swami we szkata, bo tak by tak przegróm niy moje betki!
Kiej i kaj napoczli sam u nôs na Ślónsku (i we Polsce) grać we szkata niy idzie gynał pedzieć. Cheba ino tela, co to musiało być richtik u nôs na Ślónsku – tak ze słósznóścióm miynióm wszyjske richticzne Ślónzôki – a to skuli tego, co sie sam we piyrszych latach dziewiytnôstego wiyku mocka ludzi ze Miymiec przikludziyło do samtyjszych nowych grubów i modernych – nałónczôs – werków. W szkata grali wszyjskie, i do dzisiôj jes to cheba nôjbarzij gryfnô i wywołanô gra we karty. Gracka, kierô majóm radzi i mode, i stare, robole, i inżiniyry, a łod pôruch lôt, bali i baby. I, tak jak kiejsik familije grali, śpiywali nasze śpiywki, starziki flyjgowali, cichtowali briwy, harcery, basztardy lebo akwarijowe rybecki, tak terôzki szkacynie starziki, łojce dowajóm skôzać, naumióm swoji dziecka, i dziecek – dziecka.
Znajóm Chorzowiôki jednego szkaciôrza, łod zawdy szkaciôrza – Konrada Neumanna (pizło mu już bez dziewiyńćdziesiónt lôt), kiery możno i do dzisiôj mô dwa ptôki: szkat i jesce do niydôwna briwy. Jego farbiste ausdruki, przisrywki, szpasowne kónski, to tak na isto lynzykowe, ślónskie perle, perle naszyj samtyjszyj gôdki (chocia i ździebko tam jes ze miymiecka). Nó, bo kuknijcie ino! Farby, kolory we kartach, maści to podle szkaciôrzy: ajchle, krziże, krojce – znacy polskie trefle; wajn, grin, wino – to piki; herce, rółty, cerwióne – to już „literackie” kiery, a na łostatek szele, dzwónki, kulki to przeca – karo.
Byli jesce kejsik czasy, kiej chnet we kôżdym werku, na kôżdyj grubie byli kluby szkatowe. Terôzki to ino łostatki (chocia, możno jich corôzki wiyncyj) sóm we tych gryfnych dómach kultury, kiere idóm wszandy za betkóma. Juzaś turnieje tych wszyjskich szkaciôrzy sóm kajsik po szynkach, po knajpach, biyrsztubach. Grô sie (bez lato) na „Lidze” (dôwniyjszyj „dolinie górnika”), we Domu Kultury na Lompy, we Starym Chorzowie abo we hajduckim „Duo” (to ino we Chorzowie, chocia tak jes we kôżdym ślónskim mieście). Jes ci tyż i liga polskigo szkata tela, co sie łó nij za tela niy gôdô, bo i pijyndzy tam niy ma tela, co we fusbalu, szponsory jakisik sie niy garnóm ku tymu, bo niy idzie przijńść skuli szkata na piyrsze zajty cajtóngów abo do tego radijoka ze luftklapóm, znacy – telewizyji. Piyrszô „olympiada szkatowô”, srogi turniyj szkatowy zbajstlowali jesce we 1886r we Altenburgu. Niyskorzij, kiej ino sie tam trefiali na „kongrysach”, moc ci na nich dyszkutiyrowali i uchwôlali roztomajte zakóny i regulki, a wszyjsko to, co wypokopiyli, zarôzki sprôwdzali na łostatkowym „turniyju”. I wiycie, tyn Altenburg to bóła zawdy stolica szkata tela, co po drugij wojnie, kiej już ci łóne zrychtowali ta côłko Deutsche Dramatische Republik (niy metlać ze Richtik Fajnymi Niymcami!) – drugô stolica szkata, to bół Bielefeld, wele Hannoveru. Nó ale, to już niy bóło to. I terôzki juzaś, po tym łobalyniu muru berlińskigo, wszyjsko jes tam we tym Altenburgu nazôd.
We 1899r (na kongresie we Altenburgu) narychtowali tyż piyrszy narodowy zwiónzek, ferajn łod szkata, a juzaś na jedynôstym kongresie, we 1927 roku zrychtowali piyrszy i – do terôzki jedziny – Skatgericht, znacy sónd skatowy, kiery jes nôjważniyjszy dlô wszyjskich szkaciôrzy na côłkim świycie (u nôs we Polsce tyż, choby niyftore łoszkliwce i klugszajsry we Warszawie gôdali blank co inkszego. Mało fto ale miarkuje, iże we tym Altenburgu, chnet 100 km łod Drezna jes jedyn, jedziny na côłkim świycie dynkmal, kiery postawiyli ci we 1903r. Pokazuje ci łón śtyruch chopców, szkatowych dupków jak sie łóni sztram pieróm do kupy ze sia. Nó, i ino szkaciôrze miarkujóm, kiery zawdy jes ci tam miyndzy niymi nôjważniyjszy… to jes na isto dupek krojc!
Tam tyż, we takim gryfnym zómku, ftory wandluje sie jesce łod czasów tego cysôrza Fryderyka I Barbarossy (Rudobrodygo) ze dwanostego wiyku, jes ci gryfne muzyjóm kart i muzyjóm szkatowe, i werci sie je tak na isto łobejzdrzeć, tak jak i Ojgyn ze swojimi kamratóma Miymcami bez lato 1989 roku.
Wiycie, jeżech już deczko zwiykowany ale sztyjc niy poradza spokopić jakimi gónkami, przigónami, dróżkami krajzujóm po świecie roztomajte szpasowne gyszichty, wicne łozprôwki nó, wszyjske błozny i wice. Berôłech już sam kiejsik ło mojim kamracie Gustlu, festelnym szkaciôrzu, ftory bali i we niybie niy ustôł szkacić. Zdało mi sie, coch to usłyszôł jesce łod mojigo faterka (abo jego kamratów-szkaciorzy) i tak, jakech to spamiyntôł, takech to niyskorzij bele kaj łozprawiôł: na binie, we radijoku abo tyż pisôł we roztomajtych cajtóngach.
I kuknijcie, jaki to niyspodzióny cufal – choby pierón piznół w panczkrałt – mi sie przitrefiół. Ida kiejsik z rańca habozie wyciepnóńć do hasioka a sam łorôz kukóm, a wele tego naszygo familokowego hasioka leżóm szkartki ze staryj potarganyj ksiónżki. A iże jô móm festelnie rôd wszyjsko co napisane, tóżech poskłodôł to, coch znod do kupy i pokôzało sie, co to jes, co to bóła ksiónżka ło szkacie i ło szkaciôrzach. Wydane to bóło we 1947 roku ale bali i tytulki niy poradziółech zmiarkować ze tych kielanôstuch szkartek. Takô bóła potarganô, ta ksiónżka. Jedne co tam bóło interesnatnego, to gyszichta ło starym Ignacu, ftory pierónym rôd miôł szkacić i bóło ci to jesce napisane po naszymu. A jô to tak terôzki sam rzykna poduk tyj potarganyj ksiónżki tela, co niyftore słówecka ździebko zweksluja po mojimu (autora, ftorego blank niy miarkuja – przeprôszóm za to).
„To bóło łóńskigo roku. Stary Ignac czekôł, jak wdycki we kôżdô niydziela po połedniu, na swojich synków. To już byli stare chopy, żyniate, dziecka mieli, a łón jesce, jak dôwnij dó nich: Maksliku, Hanku. We niydziela po połedniu, choby i siykyry furgali, musieli chopcy pyndalować do łojca pograć we szkata, poszkacić. Wiedzieli: jak niy przijńdóm ku łojcu, to swojimu starymu faterkowi côłki tydziyń popśnióm, popsowajóm. I iże ani łón, ani łóni niy bydóm mieli niydzieli jak przinoleżi.
Szkat i fajfka, to bóło wszyjsko, co stary Ignac miôł jesce ze życiô. Fajfka kurzół po kryjóncku przed swojóm staróm Tildóm. Dochtór pedziôł, co kurzynie festelniy mu szkłódzi. Ale dochtór daleko, a fajfka smakuje. Nó i przecamć dożył śnióm łoziymdziesiónt lôt, to pewnikiym jesce i tyn rok, abo i dwa tyż przeżyje. Ino jego Matilda fest przezywała, iże blank swojigo dochtora niy suchô. Skuli tego tyż krół sie przed nióm z tym kurzyniym. Ale jak jego chopcy przijńszli, to miôł łopowoga i kurzół bali i przi nij.
Szkata grôł już łod zawdy. Nauczół sie szkacyniô łod swojigo łojca, chopcy nauczyli sie łod niygo, a dziecka chopców nauczóm sie łod swojich łojców.
Ignac sie już we życiu nabakôł, nagnypiół. Na grubie robiół, ze sztajgrami i ze dyrechtorami sie chatrusiół, sztrejkowôł, elwrym bół i na biydaszyby łamziół, dziecka wychowôł, nó i terôzki już ino czekôł, aże mu sie zemrzi. Tak po prôwdzie, to mu sie przinôleżało, coby direkt do niyba poszôł. Przeca żół jak nôleżi, żôdnymu niy krziwdowôł, a te ździebko cyganiyniô przi szkacyniu, to sie przeca niy rachuje; dziecka sóm moreśne, porzómne, wiyncyj przecamć łod niygo niy mogóm kcieć.
Jednóm ino zachóm sie Ignac tropiół: eźli bydzie tam na wiyrchu móg szkacić? Przeca farorz tak pierónujóm na te diosecke karty. Kiejby tam żôdnego graniô niy bóło, nó tóż amynt. To woli pójńść do piykła. Radszij z dziobłym rómbać w krojce abo szele niźli ze Pyjtrym côłki dziyń śpiywać pobóżne śpiywki.
Chopcy byli na czas. Łod trzecij do pióntyj szkaciyli. Ze kóntróm, ryj, zub i bok. Rółz to Ignac bali dôł i korfanty. I wygrôł. A cyjny sznajdowôł, jakby miôł take ślypia, co bez te szkatkarty poradzóm widzieć.
We półowie nulowera … umrził. Niy strzimało biydne, stare serce. Wszyjske gwinty byli już wylajerowane, maszina sie blank popśniyła. Chopcy go fajnie łoblykli i pokładli do truły, a pod gowa dali mu tajla szkatkartów, coby móg borok sie tyż tam na wiyrchu poszkacić.
Nó, i bóło tak, jak miało być: pofurgnół stary Ignac prosto do niyba. A te swoji szkatkarty dziyrżół w ryncach i medikowôł: przidajóm mi sie tam na co, abo i niy przidajóm?
Świynty Pyjter uwidziôł go ze daleka i szyroko łozewrził mu dźwiyrze. Ale kiej łón już bół blisko i uwidziôł te szkatkarty we jego ryncach, to zarôzki te wrótnia niybieske zawar.
– Pociepnij te karty, to cie wpuszcza rajn – pedziôł Pyjter.
– A niy ciepna, i tela.
– Pociepnij!
– A niy ciepna! Jô smola na wôs, kiej tu niy byda móg poszkacić. Lucyper niy poradzi sie na mie doczkać, pyrsk, ida! Jó móm radszi łogyń i karty niźli tyn wasz cuker i zana bez nich.
Świynty Pyjter sie na to festelnie zlynknół. Co to tyż bydzie, jak jego włódza sie dowiy, iże puściół tak porzómnego chopa do piykła? I to ino skuli gupich kart.
– Doczkej, doczkej! – łozwôł sie Pyjter. – Puda sie ino spytać.
Siednół na chmura i kajsik pofurgnół, skóndsi wróciół za minutka.
– Móm cie wpuścić – pedziôł – ale szkatkarty môsz łostawić sam u mie; kiej ci sie bydzie kciało poszkacić, tóż przijńdź ku mie. Łoddóm ci je, pudziesz sie przed tyn tor i tam se pogrôsz. Ino miarkuj: wiela razy bydziesz szkaciół, tela razy na dole bydzie padôł dyszcz i bydzie pierónobicie.
I tak tyż sie stało. Terôzki już pewnikiym wiycie: jak leje dyszcz, to stary Ignac niy móg już strzimać – grô w karty, szkaci. Jak przi tyj sumeryji stopieróńsko gruchnie, to wiycie – stary Ignac trómfuje. A kiej lecóm sakramyncke pieróny – to stary Ignac przegrywô szpil ze kóntróm …
I sam mi sie spómnieli na łostatek słówecka jednego richticznego kocyndra i wigyjca, ftory już dôwno tymu pedziôł, co wszyjske wice byli wypokopióne możno już we starożytnim Ygipcie a do dzisiôj ino wekslujóm sie miana, czôs i miyjsca, i teraźne ludzie powtôrzajóm ino to, co inksze już dôwno tymu wysztudiyrowali.
Zorty kamractwa…
Zorty kamractwa….
Kamractwo to jes na isto srogo rzec, to jes gryfno i szykowno zacha, to … to zawdy sie kajś, lebo kiejś przidô, bydzie go możno festelnie potrza. Tela, co inakszij te kamractwo wyglóndô u chopów i blank, ale to doimyntnie inakszij u babów. Bo dejcie sie pozór! Chocia to tak na isto pewnikiym same miarkujecie, poradzicie to spokopić, nieprôwda?
U babów to jes tak : Przilazuje jedna tako mamzela do dóm ło pół szczwortyj ło szaroku, na rozwidnioku, ździebko chycóno (co tam ździebko? fest!), kudły ci rozkociymbane, zjachrane, szaty popuczóne, poskurcane… chichrô sie, choby sie lajstła nowy lipynsztift lebo ojla parfinu …
– Kaj tyś do dioska kandego do terôzki bóła? Godej mi sam zarôzki bo blank niy szczimia – rzóndzi wnerwióny chop i małowiela a go moge szlag trefić.
– Jô … jô … kaj jô bóła ? Ep … hm … kcesz na isto wiedzieć, ja? – szwandrusi ta istno libeźnie.
– Ja, ty, ty! Kajś sie tak dugo słańdała, kajś sie do terôzki smykała? – pytô sie jóm corôzki już barzij rozgzukany chop.
– Jô? … A co tyż sie to yntlich stało? Bo dzisz chopecku roztomiyły … jô … bóła u Elzy, u tyj mojij kamratki, miarkujesz? Jô tam śnióm heftowałach … znacy … łobie my sie tak deczko heklowali. Kciałach ci usztrikować taki gryfny zegówek dlô cia na gyburstak. I tak ci nóm to śleciało.
– Co ?…
– A co ? Niy wierzisz mi ? – gôdô fałesznie ta yma. – Nó, tóż glingnij sie dó nij.
Drrrrr, drrrrr ….
– Halo, to ty Elza? Sam jô, ja chop mojij baby. Bóła u cia moja baba, bo gôdała mi, co bez côłko noc cosik łobieście heklowali lebo sztrikowali.
– Ja, ja łóna bóła u mie, bóła – pado na to zgodliwie kamratka.
– To po jakiymu jes ci łóna takô napranô, co? – pytô sie jesce barzij wkurzóny.
– ??? Nó, wiysz, co cie byda sam cyganić … łóna cie na isto ze kimsik zdrôdzô – ta istno już wszyjsko wyfaflała. – Nó ale, kiej kcesz, to mogesz sam dó mie przijńść. Zebier ze sia jakosik flaszecka dobrygo wina i … a … a mogesz być już dzisiôj na łodwieczerz ?…..
A u chopów to jes juzaś tak :
Przilazuje chop rano kole pióntyj do dóm, festelnie łożarty, nabzdryngolóny choby kopaczka, kudły potargane, na pycholu i na kraglu łod hymdy masne fleki ci po lipynsztifcie, ancug blank popuczóny i sklabustrowany, a ze gymby capi, choby ze starego tryjtka abo kiejby sie kista starego piwa łoztrzasła.
– Mie tam nic niy łobłajzi kajś ty bół! – jargô sie deczko baba. – Blank mie to niy łobłajzi… jô… jô już móm kofry zaladowane i wykludzóm sie wrółz ze dzieckóma do mojij mamulki. Nó ale, tak jesce na łostatek, chocia mie to ganc niy szteruje, jes mi to blank jedno, rzyknij mi ino kajś to ty bez côłko noc bół ?
– Co gôdôsz? Ło co sie rozłajzi? Kaj co… kaj jô… kaj jô bez côłko noc gymziół, kaj jô wandrowôł ? – ździebko przimulóny, chop niy poradzi jesce zmiarkować, co tyż ta jejigo baba łod niygo kce.
– Môsz mi zarôzki pedzieć kajś bół! Chocia to mie zółwizół już blank niy łobłajzi. Psinco mi już do tego, mogesz robić co kcesz, łamzić kaj, ze kim i do kogo kcesz. Nic niy kca wiedzieć… ino tela kciałabych spomiarkować: kajś to tyż ty giździe dziosecki do terôzki bół?
– Jô, padosz jô, kaj jô bół ? A wiela to jes terôzki ? Jô … jô, miarkujesz, jô bół u Ojgyna … i bez côłko noc my szkaciyli.
– Co ty fandzolisz? U Ojgyna żeś bół? A dyć łoszkliwcu pieróński niy cygóń mie i niy kmiń tela.
– Niy wierzisz mi, niy?…. Nó, tóż sie glingnij do niygo… sam môsz telefółn… tyn mój łostatni gryfnisty mobilniôk.
– Halo, Ojgyn, sam jô, baba tego naprańca. Bół u cia mój chop? Szkaciyliście bez côłko noc, ja?
– Co, cy bół? Co, cy bół?…. A dyć łón jesce do terôzka snami grô !!!
Nó, ftosik festelnie móndry i bildowany pedziôł kiejsik, co dobre kamractwo, to jes ci gynał tak jak… ajsbajn ze kapustóm!
uzn_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn ltg_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn lij_Latn hrv_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn unk szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn kea_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn pol_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn als_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn szl_Latn pol_Latn szl_Latn