Conversas em torno do Crioulo de Cabo VerdeMarço 3, 2008 às 5:46 pm | Publicado em Comunicação e Sociedade | Deixe um comentário
A Língua Cabo-verdiana, o Crioulo, está a conquistar cada mais adeptos na luta pela sua oficialização, no sentido de que o país passe a exibir dois idiomas nos processos oficiais, na educação, na comunicação e nas interacções entre os diversos agentes da sociedade. Tal como alguns textos que nos têm sido chegados por Marsianu nha Ida padri Nikulau Ferera, um veemente defensor da oficialização do Crioulo de Cabo Verde, vamos dar à estampa esta entrevista que Agnelo A. Montrond concedeu à Rádio Globo, nos Estados Unidos, acerca da oficialização da nossa língua materna. A entrevista teve lugar, em Brockton, no passado dia 21 de Fevereiro, integrando o programa radiofónico ‘Portón di nós Ilha’.
Três personalidades intervêm ‘presencialmente’ nessa conversa: o jornalista Valdir Alves, que conduziu a conversa, e os convidados Anibal Silva e Agnelo Armando Montrond. Também o programa permitia que o público entrasse, em directo, via telefone. Os nossos agradecimentos pelo envio do documento.
NOTA! Quem se interessar pelo texto e não tiver tempo para ler aqui, já que é longo, pode levar e ler em casa.
Valdir Alves: Anibal Silva nãu sendu propriamenti un linguista ou profisor, ta trabadja na un instituisãu di saudi. Mas seja komu fôr, el é un ómen di letras, un ómen di poezia, purtantu un ómen ligadu mutu a kultura linguistika y a literatura di un fórma jeral. Agnelo Armando Montrond, entri outras várias funções é profesor, nomeadamenti di ensinu bilingi, ki li na Stadus Unidus sta n’un fazi muitu dizenvolvidu. Pa nos konvidadus muitu boa noiti.
Agnelo Montrond: Boa noiti.
Anibal Silva: Boa Noiti.
Valdir: Talvês nu kumesa pa Montrond. Montrond u k’é ki ta signifika es dia di oji, dia 21 di Fevereiru móda es ta fla li sin na notísias, só pa-m sita un bokadu, dia internasional di lingua matérnu, selebradu a nível internasional. Primeiras deklarasões di Montrond a es respeitu.
Montrond: Sin, N ta gostaba di kunprimenta ouvintis ki sta ta sintuniza prugrama n’es muméntu, expesialmenti kabuverdianus. N ta apruveita pa manda-s un abrasu di tamanhu di Kabu Verdi. Un abrasu di kada un di nos dés ilhas, desdi Brava a Santanton. É sin ki-m kria kunprimenta tudu falantis di Kriolu. Bu ten razãu Valdir, oji é un dia mutu inpurtanti, ki en prinsípiu debi ser asinaladu ku algun tipu di atividadi. N ta kongratula bu inisiativa di ka dexa pasa es dia dispersebidu, purki é dia ki nu debi refleti sobri nos lingua matérnu, nos lingua di bérsu ki é Kriolu. Ben, es inisiativa ben di ONU, organizason di Nasons Unidas, di ajénsia ixpesializadu k’é UNESCO, ki uns anus atrás rizolvi na kria un dia k’é pa refleti sobri lingua matérnu, pa valoriza, promovi, difendi y sobretudu pa fala sobri diversidadi linguistiku y kultural ki é inpurtanti na mundu. Y objetivu é tenta fazi kon ki ivitadu ki linguas kontinua ta dizaparsi. Isu purki nu sabi ma lingua ki ta faladu agora na mundu é serka di seix mil y sétisentus, má txeu akaba pa dizaparsi. N ta gostaba di rifiri a faktu ki inísiu disu tudu kontisi na Bangladexi, ki ta fika pértu di India, na undi ki sinku anu dipôs di ses independénsia, pisoas sai na rua ta manifesta pamodi es kria pa ses lingua biraba ofisial. Es foi konfrontadu ki tiroteius, y ouvi morti. Entãu a partir di kel data, fika markadau na kalendáriu, kel dia 21 di Fevereiru, komu dia internasiona di lingua matérnu. Só ki nos na Kabu Verdi, trinta y dôs anus dipôs di nos indipendénsia, nu ka sigi izénplu di Bangladexi. Ses lingua dja é ofisial, ma di-nos inda sta simi-ofisial. Sima nu sabi, konstituison di Kabu Verdi ta kontenpla na se artigu númeru nóvi, lingua Kriolu. Nu sta konta ma brevimenti, salvu érru, sugundu palavras di nos própi ministru di kultura, Doutor Manuel Veiga, ma na prósimu rivizãu konstitusional, tenedu forti speransa ma lingua Kabuverdianu, finalmenti ta bira lingua ofisial.
Anibal: Izatamenti, moda Montrond fla nu ten ki difendi nos lingua. Purki nos lingua é nos identidadi. Y lingua pa mi é 75% di identidadi di un povu. Un povu ki ka ta fala se lingua, já dja-l perdi maior parti di se identidadi. Daí ki é bon ki nu manti nos lingua Kriolu, nos lingua matérnu, pa nu ka iskese-l y nén pa nu ka straga-l.
Valdir: Anibal, di akordu ku fórma ki adotadu pa skrebi kriolu ki é ALUPEC, Anibal dja sa ta prende-l, dja sta avansadu ku el?
Anibal: Bon, mi N sa ta skrebe-l un poku, mas ami inda N ka sta déntu di asuntu, má si el fôr ofisializadu, klaru ki N ta utiliza-l komu lingua y se fórma ofisial di skrebi. Mas na k’es prumeru puemas ki-m skrebi, N ka skrebe-s uzandu ALUPEC, mas n’es últimus N sa ta skrebe-s uzandu ALUPEC, mas ku alguns érrus, N ka sa ta skrebe-l perfeitamenti inda sigundu régras di ALUPEC.
Valdir: Un lingua ten ki ser ben skritu, el ten ki ten régras gramatikais, kuandu ki Montrond ta fla ma el ta spéra ma brevimenti Kriolu ta ser ofisializadu. Mas Montrond, un lingua ki inda maioria di nos inda ka sabi skrebe-l, bu ta atxa ma el debi ser ofisializadu já?
Montrond: ALUPEC já é ofisial. Nu sabi ma sérka di dés anus atrás, konselhu di ministrus aprova ALUPEC komu alfabétu ofisial na ixforsu di tenta unifika skrita di Kriolu kabuverdianu. Sinku anu dipôs staba previstu avalia situason linguistiku na Kabu Verdi y prunúnsia sobri asuntu di Kriolu. Ti inda ka foi dadu sigiméntu, má N ta atxa ma ALUPEC é alfabétu ki midjór ta sinplika y ta unifika skrita di kaulker di k’es variantis di Kriolu ki nu ten. Sima ki dja-m fla várias vezis na es rádiu, ALUPEC ta extabelesi un relason biunivuka entri funemas ou seja son, y grafemas ou seja reprizentason gráfiku di son. Signifika ki kada son ta ser riprezentadu só y só di un manera pa tudu algen. Na nha ixperiensia pisual komu professor di Kriolu na Massasoit College y gósi na Bridgewater State College, N ten alunus Merkanus ki lógu na prumeru dia di aula, es ta prendi eleméntus di funétika y fonolojia di Kriolu di Santiagu, y maioria d’es ta konsigi skrebi kualker un palavra na Kriolu di Santiagu. Só pa bu odja modi ki ALUPEC ta sinplifika skrita di Kriolu, sima kualker un di nhas alunus podi tistimunha. Ma nu ta repara ma txeu kabuverdianus ki sta abituadu ku skrebi uzandu alfabétu etimolójiku purtugês, es ten k’el rezisténsia pa prendi skrebi di un otu fórma inda ki seja más sinplis. Nu sabi ma rezisténsia a mudansa é algu natural y nu ten ki sta informadu y preparadu pa lida ku es faktu. Sértu é ki é nesesáriu fazedu más y midjór. Só un dekrétu na papel pa ofisializa ALUPEC ka surti ifeitu dizejadu, pamodi inda txeu kabuverdianus ka prende-l, otus nen ka sabi é kuzé, enfin é ka konsigi txeu aseitason na meiu di kabuverdianus. Má keli ka signifika ma dizisténsia é k’é soluson. Un maior intervenson, urjenti y abranjenti, ku organizason di várius atividadis pa divulga, explika, dimonstra, y papia ku nos gentis sobri ALUPEC, através di paléstras, workshops, etc, ta fasilita grandimenti na klarifika alguns dúvidas, ekívokus, y mal-entendidu ki podi sta na menti di txeu pesoas. Seria un bon fórma di txigadu a un konsénsu y dimokratikamenti konkista y promovi aseitason di ALUPEC. Má tanbê, nén sénpri kuzas ta kontisi di baxu pa riba. Ás vezis até di riba pa baxu é midjór, óras ki asuntu é dimaziadu tékniku. É kazu di alguns leis, portarias, etc, ki é prupóstu pa nos parlamentaris na asenbleia, submetidu a diskuson na jeneralidadi, dipôs na ixpesialidadi, y anton submetidu a votason, y finalmenti promulgadu y dekretadu komu lei pa ser akatadu pa tudu algén. Kela é ka ninhun inpozison y ningen ka ta reklama y fla ma e ka foi konsultadu, e ka da se opinion, y más lénga-lénga. Inpurtanti é ki leis ten ki fazi sintidu y pisoas ten ki aseita-s. Talvês nu devia sigi kel mesmu via pa ofisializa Kriolu.
Valdir: Mas kual é ki é riperkurson a nível di ensinu. N’es muméntu dja nu teni Kriolu simi-ofisializadu. Na skóla nu ta kontinua ta studa na Kriolu ó na Purtugês?
Montrond: Obi, oji é dia ideal pa nu fala y refleti sobri es asuntu. Kriolu é prumeru lingua ki un kualker kabuverdianu ta prendi papia. Nu ta prende-l naturalmenti y na diskóntra sén ninhun ixforsu intelektual ó kognitivu. É sima lugar na undi ki un algen nasi. Ten algun lugar ki bu ta konpara ku Galinhéru na undi ki bu nasi? Mi, ka ten ninhun lugar ki N ta konpara ku Ribeira Ilhéu. Dja-m stevi na várius lugaris, má ninhun é ka sima lugar ki-m nasi. Lugar ki un algen nasi ta marka-l pa fin di se vida. Lingua matérnu é mesmu kuza. El ta marka personalidadi y fórma di pensa di un algen. Nu sabi ma lingua nu ta uza-l pa nu organiza, pa nu pensa, pa nu kumunika, pa nu reza, pa nu studa, enfin …
Mi, N ta fala várias linguas, má só N trapadja N ta rikorri lógu a Kriolu. Nos lingua matérnu sta-nu na nos miolu, el sta-nu na nos matris. Pur tudu isu, N ta atxa ma Kriolu é lingua ki debi ser uzadu pa inxina mininus kabuverdianus, sobretudu na k’es prumérus anus di ixkolaridadi. Isu pamodi mininu dja sabi papia Kriolu. Pa maioria di mininus, Kriolu é úniku lingua ki es ta papia. Purtantu profisoris debi uzaka Kriolu ki mininu dja sabi pa inxina-l aritmétika, lé, skrebi, etc. Si es opta pa purtugês, ki pa es é un lingua stranjeru, dja taréfa é mutu más difísil, pamodi es ten ki inxina mininus purtugês y aritmétika pur izénplu au mesmu ténpu. Ka ta dadu kónta di frustrason ki kela ta koloka na kabésa di k’es mininus. Nhos imajina, un mininu ki sta na primera ó sugunda klasi, ki ta mandadu pa skrebi un redason sobri o boi en purtugês. Kel mininu é kapaz di nen ka intendi kuzé ki boi signifika. En vês di prufesor explika-l na Kriolu ki el ta intendi dretu y fla-l ma boi é toru, el ta perdi un monti ténpu ta tenta ixplika-l na purtugês y mininu ta dura ki intendi. Y na próva oral, ta izijidu mininu pa papia y ixplika só na purtugês matérias ki podi ser konpléksu y linguistikamenti izijenti. Purtantu, stadu ta kunplika tarefa di mininu na prendi konseitus na purtugês en vês di Kriolu y ka ta uzadu lingua ki mininu ta domina y permiti-l di uza se ixperiensia na se prusésu di aprendizájen.
Valdir: Di algu natural ki bu inkontra, di algu ki nasi ku bo, a algu ki ten ki ser formalizadu. Ten un diferénsa.
Montrond: Kistãu di formaliza Kriolu, é só se skrita. En térmus di oralidadi nu sabi ma ka ten ninhun prubléma. Nos tudu nu sabi ma di Santanton a Brava ten un interkonprenson entri pesoas.
Valdir: Até nu ben ten rikursus finanseiru y material didátiku, bu ka ta atxa ma nu sta na un sitauson di retrosésu y inda nu ka sta prontu pa ofisializa Kriolu. É ka midjór nu spéra ti ki nu teni material y rikursus na mon antis di nu ofisializa Kriolu?
Montrond: Nau. N ta atxa ma na es muméntu dja sta riunidu kondison pa Kriolu ser ofisializadu. Ka nu ben ku diskulpa txeu, di material, di rikursu finanseru, etc, y tal. Ma Kriolu dja sta ofisializadu tudu k’es la ta ben dipôs. Falandu di material didatiku, mi pur izénplu N ta prepara nhas própi material. Tanbê, N sabi ma ten otus ki tanbê ta prepara ses própi material. Purtantu rikursus é ka prublema. Vontadi pulitika, sin, é nesesáriu. É nesesáriu nu rikonhesi nesesidadi pa nos terséru konkista k’é ofisializason di Kriolu, dipôs di nos independensia pulitika pa nos soberania na 1975, y di dimokrasia y liberdadi ki nu konkista na anus 90.
Valdir: Nos lingua ben di purtugês, ó nãu?
Montrond: Ben di purtugês komu?
Valdir: Nos lingua é ka derivadu di purtugês?
Montrond: Portugês sta na orijen di Kriolu kabuverdianu, sén dúvida.
Valdir:Anton nu ten ki bazia na purtugês, ó nãu?
Montrond: Nãu nesesariamenti.
Valdir: Anton ka ten diferénsa entri boi ku toru?
Montrond: Txeu vokábulus na kriolu ku txeu influénsia di purtugês ás vezis é ka fásil pa txeu algen intende-s, sima palavras boi, ovelha, etc. Má ten tanbê alguns palavras na kriolu ki ka ten nada a ver ku purtugês. Pur izénplu, banbú algen. Valdir bu podi traduzi: el é ki ta banbuba mi, na purtugês? Kuidadu pa bu ka fla: ele é que me bambuva.
Valdir: É simples. Ele é que me levava às costas.
Montrond: Kuidadu. Karrega na kósta podi ka ser banbú. Un algen ki sta ta karrega un fexi padja na kósta ka sa ta banbu-l.
Valdir: Li dja bu fla un palavra ki podi ser dialétu afrikanu.
Montrond: Xa-m da-u más un.
Valdir: Bu podi da-m.
Montrond: Valdir, traduzi-m keli na purtugês: Ó Txuli, panha kel karman, kel buli, y kel salidoru bu pindra-s na kanbilitxi.
Valdir: Só si bu ixplika-m oríjen di kes palavras la.
Montrond: Ka bu fla-m ma bu ka ta intendi kes palavras la.
Valdir: Agora ti ki bu skrebe-l na kel kriolu ofisializadu, bu ten ki traduzi-l pa un algen di Santantãu.
Montrond: Nãu, nu sa ta bai di Kriolu diretamenti pa purtugês. Keli é un bon izénplu pa pisoas odja ma kriolu ten se ixtrutura y alguns vokábulus própriu ki ka ten nada a ver ku purtugês.
Valdir: Kal varianti di kriolu ki bu ta inxina bus alunus na universidadi?
Montrond: Pur akazu N fazi un ixkolha dimokrátiku. N ta inxina-s varianti di Santiagu pamodi é varianti ki é papiadu pa maioria di kabuverdianus.
Valdir: Si un algen di Brava fla-bu azu bu sabi é kuzé?
Montrond: Un algen di Brava y un di Santantãu es ta intendi kunpanheru ó nãu?
Valdir: Es ta intendi kunpanheru sin, má nãu perfeitamenti.
Montrond: Ami dja-m stevi na Sal ta trabadja y nunka N ka tevi prubléma ku intendi gentis di Sal y nen es, es ka tevi prubléma na intende-m. Pa bu intendi un ideia ó un konseitu na un lingua bu ka mesti intendi tudu palavra ki sta uzadu nakel ideia ó konseitu. Ten téknikas ki algen podi uza pa djuda-l intendi un ideia ó konseitu na un lingua ki el ka ta dumina. Active reading strategies é un téknika ki mininus ki sa ta prendi inglês podi uza pa es podi intendi kuza ki es sa ta lé. Nu debi prokura intendi ideia jeral num prumeru fazi sén liga pormenor mutu.
Valdir: Dexa-m fazi un pauza kumersial nu ta volta daki a poku …
Valdir Alves: Oji é dia internasional di lingua matérna, nu sa ta analiza alguns kistons relasionadus ku lingua Kriolu, ou seja lingua kabuverdianu nes kazu, ofisializason y otus aspétus relasionadus ku Kriolu. Mas tanbê, nu krê pa ouvintis partisipa, da ses opiniãu, fazi perguntas, purkuantu si nu sta na un prusésu di studu di nos lingua, nu krê obi pisoas, purki afinal Kriolu é faladu pa tudu kabuverdianus y nãu só pa un grupu ó pa un minoria.
Valdir: Nu ten pruméru ouvinti na linha. Boa noiti.
Sinhor José Évora: Yes, Sir.
Valdir: Alou Sinhor Évora. Vamos lá.
Sr. José Évora: Mo ki nu sta?
Valdir: Tudu bon.
Sr. José Évora: Ami é amigu di Sinhor Montrond. Nu ta kustuma toka di djuntu: mi na violinu y el na violãu ta kunpanha-m. N ta gosta di kel. Kriolu tanbê el é studador d’el, y ke-la é ka badi (mau). But (Má), un kuza ki-m krê purguntaba el é se astrological sign (se signu), si el pode flaba mi. El podi fla ma ke-la ka ten nada a ver ku es konbérsu, má é só pa-m sabi en térmus di persisténsia, modi ki se signu ta difini-l.
Montrond: Sr. Évora, boa noiti. Nho podia ripitiba pergunta di nho, pur favor?
Sr. Évora: Astrological sign (signu) di nho?
Montrond: Nha signu ki nho krê sabi, é ka é?
Sr. Évora: Sin.
Montrond: Pur akazu, ami é exkorpiãu.
Sr. Évora: Ó nho é exkorpiãu. Bon, ami dja N pertensi kel otu ária.
Montrond: Nu ten signu diferenti má na tóka nu ta konbina dretu. Óras ki nho da ku arku na ré menor, N ta kunpanha-nho déntu kel konpasu di ré menor. Nho ta poi violinu ta gemi y mi N ta poi violãu ta txora, y asin nu ta fazi kabu sabi.
Sr. Évora: Sin, nakel nho é sén purséntu. Agó n’es kuza di lingua gó, N ta agree (konkorda) ku nho, má kada ilha ten se own language (própi lingua). Nos na Djabraba pur izénplu, nu ta fla nu bai, y na Fogu es ta fla du bá. Agora na skóla, kal ki ta ben obrigadu algen pa fika ta fla? Ta ben skodjedu lingua di Praia pa lingua prinsipal, ó é lingua di Fogu, Santanton, ó é kal é? Pamodi, komu Praia é kapital di Kabu Verdi, maybe (talvês) é ke-la ki es ta skodjê. Praia é sidadi y lingua di la é más lebi ki lingua di fóra.
Valdir: Sr. Évora dja fazi pergunta y Montrond dja toma nóta. Nu ta atendi un otu ouvinti.
Ouvinti: Boa noiti. Mi é Arnaldo di Fall River.
Valdir: Boa noiti Sr. Arnaldo, vamos lá.
Sr. Arnaldo: Boa noiti. Como estão? Quero cumprimentar o Sr. Montrond e o Sr. Anibal.
Montrond: Boa noiti Sr. Arnaldo.
Anibal: Boa noiti.
Sr. Arnaldo: Un abrasu pa nhos tudu, y parabenx pa nhos ter trazedu es prublema li pa nu obi-l y papia sobri el. N krê fla ma stória sta ripiti. Nu odja un kuza: kantu Kabu Verdi toma indipendénsia, foi sima un mininu ki nasi. Tudu algen fla ma ka ta daba, ka ta daba. Nu odja Kabu Verdi mo ki sta gósi. Mininu óras ki el nasi, el ta alimenta só di leti. El ka ta kumê nén katxupa, nén papa. Má el ta kria, y óras ki el bira grandi el ta kumê tudu. Anton lingua tanbê, é sima mininu ki sta nasi gósi. Nos tudu kabuverdianu, nos é pai ku mai di kel mininu. Y kel mininu ta kria. Ben, nu ripara un kuza: Kriolu é un lingua bibu. Kriolu ki ta ben fika na futuru, ninhun di nos nu ka sabe-l. Nén ALUPEC pamodi ten txeu mistura. Nu analiza kel izénplu li: na Praia, nasi un mininu, se mai é di Sanvisenti y se pai é di Fogu. Kel mininu ta ben papia un Kriolu ki é un mistura di Kriolu di Praia, di Sanvisenti y di Fogu. É ka nén igual di pai, nén igual di mai. Y mi, N ten próva disu. Mesmu kuza ta ben kontisi ku Kriolu. E ta bai ta mistura, ta mistura, ti ki ta fika un. Má ke-li ta leba ténpu. Pur izénplu, nu ten kazu di Purtugal. Na Porto, es ta fla binhu. Má ka ta skrebedu na libru binho. Ta skrebedu vinho. Ami, N konxi tudu ilha di Kabu Verdi. Kada ilha ki-m bai, es ten sértus térmus, N ten ki fika la uns ténpus ku es pa-m kumesa ntendi. Má, N ntende-s tudu. Ten uns kuza ki es ta fla ki é ka igual ku di-meu, má é Kriolu. Nu ta odja ma na raís m’é igual. Só manera di prunúnsia y di enprega k’é diferenti. Purtantu, nu seta ma ALUPEC é kel más ki ta danu pa di faktu nu ntendi. Ami tanbê na prinsípiu, N reaji txeu. Má oji,N sa ta odja ma N ka staba dretu.
Valdir: Obrigadu, Sr. Arnaldo. Nu ta atendi más un ovinti na linha.
Ovinti: Boa noiti, Valdir. Es é João Carlos, di Pawtucket, Rhode Island.
Valdir: Boa noiti, João Carlos.
João Carlos: Pra já, Sr. Arnaldo Ferreira korta-m txeu kuza ki-m tinha praparadu pa-m fla. N ta faze ses palavras di-meu tanbê. Antis di N kontinua, N kria kunprimentaba konvidadus ki bu teni na stúdiu, na animason di es prugrama, na undi ki sa ta fazedu un
abordájen sobri lingua kabuverdianu. Ripara ma N ta fla lingua kabuverdianu y nãu Kriolu. Y si nu ta txoma-l lingua é pamodi ten prisupostus téknikus linguistikus ki ta leba-nu a fazi kel afirmason li. Óras ki nu ta ben trazi es kuzinhas ki na Santanton un palavra ta fladu di un fórma y na Brava di un otu manera, má signifikadu é kel mé, nu ka sa ta trazi, na nha manera di odja, kontribuison ki di faktu lingua kabuverdianu na es muméntu sa ta mesti pa se afirmason. Na es órden di ideia, y sobretudu n’es jeitu di tenta kria más difikuldadis ki fasilidadi, N ta krê fla ma anton nén indipendénsia ka mesti tomada. Purtantu, N ta atxa ma é midjór nu orienta pa puzitivu, na sintidu di insentiva. N sta di akordu ku Sr. Montrond óras ki el ta fazi un apelu pa union. Axu ki é nesesáriu es union, y tanbê un pustura más puzitivu ku relason a es matéria. Obrigadu.
Valdir: Obrigadu. Xa-nu atendi un otu ouvinti.
Ouvinti: Boa noiti. Es é Djou Da Silva, di New Bedford. Ki tal, tudu dretu rapazinhu?
Valdir: Sin tudu bon, obrigadu.
Sr. Silva: N kria salva kel pesual la, y tanbê pa fazi un purgunta a Sr. Montrond, purki inda N ka ntende ben kuzé ki es krê. N krê sabi kal k’é objétivu di muméntu. Palavras
tékniku ka ten na Kriolu, nén na karru, nén na aviãu. Na konputador na undi ki nu ta bai na Kriolu? Y guvérnu ku tantu kuza bon pa fazi, agó ben ofisializa Kriolu pa kuzé? Ménbrus di guvérnu óras ki es ta ben li, es ta dzê es pasa kuatu anu na Coimbra, ma é pa es ka nén abri bóka. Ker dizer, N ka krê ofendê ningen, má ningen ka stúpidu. Na Kabu Verdi, nu ka ten bons prufisoris. Prufisoris di skóla primáriu es ka sabi purtugês. Pur isu mininus ka ta prendi un bon purtugês. Y própi guvérnu sta ta kontribui pa ke-la. Purtugês debi manti na se lugar komu lingua. Cabral dzê asin. Má sta un grupu di pisoas ki krê linpa stória. Má es sta erradu. Stória ka ta linpa. Es podi da riba, es da baxu. Si ke-la é kel mesmu grupu di pisoas ki ronba, ki tra tudu státua, ki tra tudu nomi di rua y es torna ba po pa trás (torna ba poi di vólta), agó es krê tra lingua. Mi é ka purtugês, mi é Kriolu. Ma kuzé ki nu ta ben fazi ku Kriolu pa nu studa ó komu lingua ofisial?
Valdir: Ok, Obrigadu. Montrond, n’es muméntu nu ta ben pasa un mensájen kumersial, dipôs bu ta ben da un rispósta brevi, purkuantu es ténpu é limitadu. Má si ouvintis krê, nu ta kontinua ta dibati es kistãu, pelu ménus un bês pur simana. Nu teni más ouvinti, má nu ta ben obi un brévi kumentáriu di Montrond y tanbê di Anibal. Si nu tiver ténpu nu ta ben atendi talvês a más un otu xamada.
Montrond: Bu krê pa-m da rispósta ó bu krê atendi es xamada?
Valdir: Dexa-m atendi pamodi sta un pisoa ki dja sta txeu ténpu ta spéra. Alou, sin.
Ouvinti: Boa noiti. Valdir, es é Cecilio Cabral. Mo ki nhos sta?
Valdir: Tudu dretu. Nu tenta ser brévi Cecilio pamodi falta só alguns minutus.
Cecilio: Montrond, N ta fazi un pergunta diretamenti a bo. Ami é kóntra ALUPEC, purki ka obidu sértus pesoa. Ka obidu Sanikulau, ka obidu Fogu, ka obidu Brava. Obidu só Santiagu. N ta dexa nu ar, dipôs N ta fla pamodi gó.
Valdir: Ok, prontu. Kes otus é ka éra pergunta, mas sin axega. Anton rispondi Cecilio Cabral.
Montrond: N ta aproveita pa agradesi intervenson di Cecilio Cabral ki ten stadu sénpri ativu na kumunikason susial na kumunidadi. El ta kustuma koloka perguntas ki às vezis é ka mutu fásil di rispondi. Cecilio kaba di diklara ma el é kóntra ALUPEC, y nu ta ruspeta se puzison n’es matéria.
Cecilio: Mi é ka kóntra 100%. Mi é kóntra parsialmenti.
Montrond: Nu ta gostaba di dexa klaru pa ouvintis ma ALUPEC ka kai di parakéda. É un alfabétu ki pasa pa várius studu, duranti várius y longus anus, y el pasa pa várius fazis ti ki nu ben txiga na kel últimu verson ki foi aprovadu uns anus atrás.
Cecilio: Montrond, bu sa ta ben bâzia na konstituison da repúblika, nãu?
Montrond: Sin, artigu númeru nóvi di konstituison ta kontenpla Kriolu. Pa nu ka perdi mutu ténpu, N ta pidi-u pa bu djobi kel artigu nóvi. N ten serteza ma bu debi teni konstituison dispunível y bu podi konsulta-l gósi-li.
Cecilio: Lójiku. N tene-l na mon própi.
Valdir: Anton nu bai pa pontu isensial. Purké ki Cecilio ka sta totalmenti di akordu. Kual é k’é diferensa ki ten entri akilu ki Cecilio ta pensa y akilu ki Montrond ta difendi.
Montrond: Ben, Mi N ka sabi purké ki Cecilio ka ta konkorda ku ALUPEC.
Valdir: Tumandu palavras di Cecilio pa nu podi odja si nu ta abrévia, falta-nu poku ténpu. Cecilio ta atxa ma ALUPEC ta bâzia só na un ilha y e ka obi kes otu ilhas.
Montrond: N ta atxa ma nau. ALUPEC é alfabétu ki foi konsebidu pa podi sirbi pa unifika skrita di Kriolu di Kabu Verdi. Tudu kes variantis di Brava pa Santanton, ALUPEC ta pirmiti di skrebe-s di fórma unifórmi, sinplis, inekívuku, y sén anbiguidadi. E alfabétu ki é más funsional pa unifika skrita di Kriolu.
Cecilio: Montrond, bu ta atxa ma anton nha nomi ta ben skrebedu ku K?
Montrond: Nau. Skrita di nomi di pisoas ka ta muda pamodi ningen ka podi muda rijistu di nasiméntu di un individu. Nomi di pisoas ta kontinua ta skrebedu sima ki es ta konsta na ses rijistu di nasiméntu.
Cecilio: Si C nhos dja manda pa Purtugal, anton modi ki-m ta skrebi nha nomi Cecilio?
Montrond: Nau. Dja-m fla-u y N ta torna ripiti ma nomi di pisoas ta skrebedu di akordu ku ses rijistu di nasiméntu. Ka ta ben mexedu na rijistu di nasiméntu di pisoas.
Valdir: Ó Cecilio, dj-el ixplika-u. Ka nu insisti ku Cecilio ó ku Cabral, k’é bu nomi. Anton nu da un otu izénplu: Kabu Verdi.
Cecilio: Modi ki bu ta skrebi Kabu Verdi?
Montrond: Nomi ofisial di Kabu Verdi na kriolu podi fika ta skrebedu Kabu Verdi desdi ki sigidu tudu kes trâmitis legal pa es ifeitu. Es é só skrita ki sta en kauza. Nu sabi ma ten país ki muda própi se nómi. E kazu di União Soviética, pur izénplu. Y ten sidadi ki tanbê muda nomi. Anton, N ka sa ta odja undi ki prubléma sta.
Cecilio: Ok, obrigadu. N ta torna partisipa.
Valdir: Nu teni más un ouvinti, má ténpu fika-nu poku. Nu ten otus konprimisu. Montrond, só trinta sigundus pa termina.
Montrond: Sr Évora fla ma na Brava ta fladu Nu bai, na Fogu du bá, na Sanvisenti nô bâ, etc.El purgunta kual é ki ta ben fika? Tudu k’es la ta fika, purki kes la ki ta izisti. Ka ta ben mudadu nada na manera ki ta papiadu na kada ilha. Úniku kuza ki krê unifikadu é skrita. Pur izenplu, du bá ta skrebedu du bá na tudu kau na Kabu Verdi, na Brava, na Fogu, na Sanvisenti, na Mérka, na tudu lugar na mundu, y ti na lua si fôr prisizu. Mesmu kuza ta kontisi ku kualker un otu palavra ki ta fladu na kualker un di kes variantis ki ten na Kabu verdi.
Valdir: Ok, é sin ki ta ben unifikadu skrita?
Montrond: Sin. Tanbê mobilidadi susial ta konta txeu na ivoluson semantika di lingua, sima ki Sr. Arnaldo rifiri na se intervenson. Nu sabi ma gósi na Praia pur izénplu, ta uzadu alguns palavras y spresons di Sanvisenti, otus di Fogu, di Brava, etc, sima: Bé, kel minina la é bunita pa xuxu; el é bunita pa afrónta; anpugó, bo é di Fogu?; Ó krédu!; etc. Anton tudu keli dja kumesa ta kontisi. Y N sta di akordu ku Sr. Arnaldo, ma na futuru nu ta ben ten un entrozaméntu global entri tudu kes variantis y nu ta ben ten un prudutu úniku ki ta ben ser Kriolu di Kabu Verdi na futuru. Ke-la é pusível pamodi dinominador kumun di tudu kes variantis é strutura. Enbóra seja ki ten alguns variason na vokabuláriu, strutura linguistiku é rigurózamenti kel-mé. Kriolu di Brava ku Kriolu di Santanton, ses strutura é izatamenti kel-mé. Ses strutura é tal y kual. Nu sta na bon kaminhu pa konsigi konsénsu pa unifikason di skrita di Kriolu uzandu ALUPEC. Prugrama di oji foi bastanti ilusidativu na es aspétu. Dja nu da kónta ma kes variantis txeu ki nu ten é rikéza y fleksibilidadi ki ta karakteriza nos Kriolu. É ka un aspétu negativu. Pelu kontráriu, é puzitivu. En relason a palavras téknikus na Kriolu, kiston ki foi labantadu pa Sr. Djou Silva, nu ta lenbra-l ma purtugês ben di Latin, y nos tudu nu sabi modi ki palavras téknikus surji na purtugês. Y é di mesmu fórma ki el ta bai ta surji na Kriolu tanbê. Tanbê perguntadu li ofisializa Kriolu pa kuzé. Fladu li ma alguns prufisoris ta inxina purtugês má es ka ta dumina purtugês mutu ben, ma nu krê linpa stória, etc y tal. Nu ta fla-s ma nãu. Nu ka krê linpa stória. Pelu kontráriu, nu krê fazi stória. Nu krê pa un dia na Kabu Verdi, pa proklamadu Kriolu komu lingua ofisial djuntu ku purtugês, pa podu Kriolu tanbê na puleru na undi ki el debi sta. Pa nu ka dexa-l baxu. Pa nu po-l na lugar ki el ta meresi. Pa nu da-l ixtatutu di lingua ko-ofisial, sinãu ofisial, ónbru ku ónbru ku purtugês. É ke-la ki nu krê. Dignifika y valoriza nos Kriolu.
Valdir: Ok Montrond. Ku es konsiderason muitu inpurtanti, nu ta ben kuntinua prosimamenti y sértamenti nu ta ben ten más opurtunidadi di klarifika tudu kel ki inda mesti ser klarifikadu. Tanbê nu ta dexa pisoas sabi, sobritudu kes ki sta interesadu na kolabora ó patrusina es expasu di debati sobri Kriolu, ma nu sta abértu y dispostu a da-l kontinuidadi.
Anibal: N kria dexa ben klaru ma nu ta mesti un fórma gráfika kumun y úniku pa tudu algen skrebi di mesmu manera. N ta konkorda ma nu ten ki trabadja pa el, pa nu podi ben ten-l. Ma mi nha priokupason é es Kriolu ki sta ta papiadu li na Mérka. N ta spera ma na prósimu opurtunidadi nu ta ben dibrusa sobri es asuntu.
Valdir: Sin, nu ta ben dibati es asuntu tanbê na un prósimu prugrama. Muitu obrigadu pa nhos partisipasãu.
Anibal: Obrigadu.
Montrond: Obrigadu nos. Foi un prazer partisipa, y nu sta dispostu a torna partisipa na prugramas di es kalibri.
Deixe um Comentário »
RSS feed for comments on this post. TrackBack URI
Deixe uma Resposta
Site no WordPress.com.
Entries e comentários feeds.
por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn kea_Latn tsn_Latn glg_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn glg_Latn lmo_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn por_Latn kea_Latn kea_Latn por_Latn kea_Latn kea_Latn glg_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn zho_Hans fao_Latn scn_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn scn_Latn kea_Latn spa_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn pap_Latn por_Latn por_Latn por_Latn glg_Latn kea_Latn kea_Latn glg_Latn grn_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn por_Latn eng_Latn por_Latn eng_Latn por_Latn