T.V. da Silva
3: Omenáji pa mudjer káuberdiánu
Oxi, Diâ di Mudjer Káuberdiánu, N toma liberdádi di ben partidja ku nhos un omenáji pa mudjer káuberdiánu i sobrutudu pa mudjer kanpunes (káuberdiánu), através di transkrison dun stória (ku grafiâ atualizádu na nha verson di Alfabétu Káuberdiánu) ki N skrebe na novenbru di 1983 i ki sta intigrádu na (nha livru) Natal y kontus (publikádu na 1988). Razon di kel stória li (ki dja sta ku más di trinta i tres ánu di idádi) nes omenáji, N ta dexa pa ledor diskubri (o interpreta) di si manera ku letura (asigir) di
KONFORTÁDU I BUSKASÓRTI
Kel ánu Konfortádu stába konbidádu pa si armun Buskasórti. Éra konbiti di pása Natal.
Konfortádu ku Buskasórti éra dos armun so di mai. Konfortádu éra tres ánu más bédju ki Buskasórti. Es tudu dos éra nasedu i kiriádu la pa fundu di Uzórgu. Fidjus di un mudjer sen ómi sértu i sen pon sértu, ses infánsia i dolosénsia éra ka poku tirsidjádu. Ses mai konxe djuguta bida pa ka fálta si dos fidju-mátxu algun gran di midju ferbedu ki ta resebeba alguns pingu gordura (óras ki parse) i alguns ropinha (albes txapádu ti ki dja ka ta resebe más txápa). Kántu bes e’ ka tevi di luga si korpu p’el kunprába mininus uns kadérnu i alguns libru k’el ka tenba otu manera!... El ki ka ta distingiba a di b, e’ tenba orgudju na dába si fidjus kuárta klási, kusta ki ta kusta-l.
Si dos fidju ki bába skóla ku 10 ánu, fase mé kuárta klási ku 14 ánu. Konfortádu txiga di trabádja pa djuda si mai i djuda si armun fase tanbê kuárta klási.
Es dos armun tenba manera di sér bastánti diferenti. Konfortádu ta kontentába ku kalkér kusa; tudu kusa ki pode kustába-el un poku más di sforsu ki ta parseba-el fóra di ábitu, e’ ta ditestába: senpri k’el podeba ivita-l, es kusa ka ta odjába-el. Más Buskasórti, désdi pikinóti k’el ka ta dexába si mai ten pás. E’ ka éra txorador, más éra izijenti; e’ kreba senpri más, i nunka e’ ka ta odjáda totalmenti satusfetu. E’ ka ta konprendeba pamódi ki si mai ka tenba un ómi pa ta djudába-el; e’ ka ta konprendeba pamódi ki, nen el nen si armun, ka konxeba ses pai.
Konfortádu fase kuárta klási, e’ pega na rábu di inxáda. Ku dizaséti ánu, komu e’ odjádu ku gostu na labora, e’ ranjádu un padás di regadiu k’el ta trabadjába di partidu. E ki, kándu e’ fase kuárta klási, e’ fla si kabésa: «Dja N fase Mámá vontádi i mi dja N sabe fase un kárta... Dja N fárta di katikati ku kes kusa stránhu ki so na libru N ta odja i ki albes nen N ka ta konsigi ntende.» Anton e’ disidi ma, di la pa diánti, si prokupason debe sérba pon di kada diâ, inda ki óra séku óra modjádu, óra dóxi óra malgós. Pa kel la, éra sufisienti fase kusa k’el labánta, e’ átxa kuázi tudu algen ta fase – rábu di inxáda di palmanhan pa noti, sabe pega na matxádu o na martélu paredi, na pá o na pikaréta, na maréta o na alavánka... Bon, tanbê éra inportánti, pa el, tenba un mudjer pa trata-l di bariga, di ropa i otus kusa k’el ka ta flába.
Buskasórti, sin k’el fase kuárta klási, e’ fla si mai:
- Mamâi, mi so kuárta klási ka txiga-m. N kre studa más...
- Sta dretu, nha fidju... Sta dretu!... Más, mi N ka nega... Éra so pa N podeba!... Inda bu sta mininu, más N ta pensa ma bu odja módi ki kusta-m djudá-bu ten es kuárta klási ki bu fase oxi. N ka ta fla ma N ka ta djudá-bu más di ki si... Tudu sta na mo di Diós!... Mi, nhas vontádi e pa nhas fidju sér kusa ki es kre... So ma dja bon!...
- Bon, mi so ku kuárta klási N ka ta fika. N ten ki studa más... N kre sér divogádu!... N ten ki sér divogádu!
- Diós ta djudá-u, nha fidju... Mi tánbi N ta djudá-u na kel ki sta na nha alkánsu... Nha fidju sér divogádu?!... Nen na sonu N ka sunha!... Más tudu e vontádi Nhordés!...
Kel diâ mé, Buskasórti ba kása di un amigu di-sel. La, pai di si amigu k’éra riku, purgunta-l s’el ka ta bába studa dimison djuntu ku si fidju, p’el entra na liséu. E’ rasponde:
- Mi N kre studa... N ten ki sér divogádu!... Más, nha mai ka pode... mi N ka ten pai!... Módi ki N ta studa?...
- Obi li, Buskasórti... Nha fidju ka kre studa más di ki kel kuárta klási ki nhos fase djuntu... Más, mi N kre p’el studa i e’ ten ki studa. Ka ta fika dretu pa mi, ku tudu nha bens, pa nha fidju ten so kuárta klási, sima fidjus di koitádu... Mi N sabe ma bo ku nha fidju, nhos e mutu amigu, désdi purmera klási. Ta parse-m ma si nhos bába djuntu pa dimison, e’ debe xinti más gostu na studa. Mi N ka bu pai... más, si bu mai ta seta, N ta pagá-bu skóla...
- Nen ka nhu fla!... Nha mai kre pa N studa. Más, el e’ ka pode!... Módi ki e’ ka ta seta?!...
- Si bu mai ta seta, tanbê N ta ranjá-bu uns ropinha. Studa e na Praia. La, bu ka pode sta na skóla sima bu ta sta li fóra.
Kumida ku kábu di sta, ka ten problema. Bu ta fika djuntu ku nha fidju, na kása ki N ten la...
Kontenti, nen e’ ka dispidi di ómi. E’ bársa si amigu, e’ da un sakáda pa kása. Kándu e’ fla si mai, si mai barsa-l rixu, fla-l:
- Dja nu ten grása pa nu da Nhordés!... N ten ki bai kása di pai di bu amigu pa N ba gardise-l...
Entritántu, Konfortádu ki sisti es konbérsu, toma si txapéu di pádja, ba si órta, sima ki náda di spesial ka kontise na si família.
Na skóla, amigu di Buskasórti bira ta studa ku npenhu, so p’el ka fika trás. Más na fin di ánu, Buskasórti tenba mutu midjór razultádu. Pai di si amigu, kontenti, kontínua ta paga-l skóla ti k’el fase sétumu ánu. Nes altura, e’ dádu un bólsa, dja ki el pása tudu ánu, senpri ku distinson.
E’ ba fase si kursu di divogádu. Algun tenpu dipos, e’ volta un Sinhór Dotor Divogádu!
Si mai, so di kontentamentu, da-l un dór di korason ki leba-l en-kabésa. Konfortádu stába konfortádu na si rábu di inxáda; si bida ka midjora; más pon di kada diâ ka falta-l pa si bóka, si mudjer i ses séti fidju.
Buskasórti ben di kursu kasádu. Si mudjer éra dotóra di kiriánsa.
Pása tenpu, kel ánu, Konfortádu ku si família éra konbidádu – sima dja nu fla –, p’es pasába Natal na Praia, ku Buskasórti i si mudjer, ki stába ben orientádu i xeiu di bentu.
Konfortádu más si família ba Praia di béspa. Es txiga Praia dentu notinhu. Kása di Buskasórti éra finu i avontádi di tal módi ki, inkuántu subrinhus di Buskasórti stába xeiu di dimirason ta mexe na tudu, ta kóre pa tudu bánda i ta toma bánhu na karpeti, Konfortádu ku si mudjer sa ta xintiba sima ki kruxa muntá-s, apezár di mudjer di Buskasórti i própi Buskasórti konxe po-s avontádi.
Kándu txiga maré di djánta, ki Konfortádu ku si mudjer odja mésa xeiu di prátu, ku kudjer, ku gárfu, ku fáka, ku kópu, ku guardanápu i otus kusa, es xinti un soris friu ta nase-s na tésta. Entritántu, Konfortádu, pa dispása si nbarásu, e’ fla si armun:
- Diós ki djuda N ka po nha kabésa na masáda! Imajina!... Len di kes munti libru ki N ta pensa ma bu studa, inda N tenba ki studába pa k’e ki ta sirbi, módi ki ta podu i módi ki ta uzádu tudu es kusa ki sta na mésa li... Parse-m ma tudu es kusa li ta sirbi so pa kume i pa bebe ku es, kándu mi ku nha família, albes, nen di prátu nu ka meste pa nu kume i pa nu bebe... albes ti pálmu di mo ta sirbi-nu!...
- Bu ten razon, mánu!... Kuázi dja N skeseba módi nu kiriádu...
E’ txoma kiriádas ki ben tra tudu kes kusa di mésa, dipos d’el pâpia ku si mudjer ki seta (enbóra e’ ka kreba), dja ki es tenba di ka konprimitiba ses konbidádu. Lendisu, es stába na un fésta di família. Na mésa fika so un prátu fundu ku un kudjer (len di un kopu i un kusa-linpa-mo-ku-bóka) pa kada un des.
Nton, si ántis di xinta na mésa, Konfortádu ku si família sa ta fikába dja kuázi ku pititi fitxádu, na mésa (ku es mudánsa), es stába más di ki sima es kreba, inkuántu Buskasórti ku si mudjer sa ta xintiba un poku nbarasádu, distrenádu sima es stába di uza so kudjer na mésa.
Dipos di djánta, es ba pa terásu undi es xinta ta dispadise i ta pâpia di ses bida, inkuántu fidjus di Konfortádu (tanbê na terásu) ta kóre pa li i pa la, na brinkadera. Mudjer di Buskasórti mostra nteresádu pa bida di mudjer di si kunhádu. Kusa sen inportánsa: Ánti manxe, e’ ta buâ di káma: ránja munháfa pa pega lumi, fase kafé, kenta katxupa pa toma ku kafé; albes labánta mardugáda, pa pila uns gran di midju pa kuskus. Dipos di kafé, djobe kábras módi sta, albes mudá-s, tráta di porkus. Galinhas, bon, galinhas, ses mo di midju, es ten lógu k’el labánta di káma, dentu nungu-nungu, sigidu di nxotá-s p’es ka fika ta xâtia i ta nbosta kása.
Dipos di kafé i djobe limária, e pánha águ, ránja lenha, tráta di almusu ki ten ki sta senpri na óra, pamódi bariga di labrador so ta spéra, óras ki ka ten manera. La mé, e’ sa ta bari kása, albes ruâ; konpo káma, lába losa, purpára djánta; tráta di mánda mininus skóla, obi kexa di un kóntra kelotu, kudi txoru di un, leba otu farmásia. Almusu prontu i kumedu, lenha pa po djánta. Djánta na lumi, uns ropa pa bati, otus pa txápa, da kábra ku porku águ, albes rastixa galinha ki otu bes e di palmanhan; ránja algun kusa pa po mininus na mo la pa meiu di tárdi; leba maridu algun kusa di pega stángu na labora. Djánta prontu i kumedu, un o otu stória pa mininus ki, entritántu, ta ba ku sonu. Góra e bes di ruma kusas, konbersa un bokadinhu ku maridu sobri andamentu di kása i di labora; rása térsu (si ka stádu mutu kansádu), káma.
Es li e, más-o-menu, okupason di tudu diâ di mudjer di Konfortádu ki mudjer di Buskasórti dimira ku siginti dizabáfu:
- Kel la, k’e trabádju di nha pa un diâ, pa mi ta parse-m ma nen na un sumána N ka ta dába kónta rekádu. Amí, sima nha sabe, N ta trabádja ku mininus. Amí, e pa N djobe-s ki duénsa es ten i indika ses mai o ses pai kusé k’es ten, o sinpliesmenti rasetá-s ramédi; otu bes, e ivita k’es duense, o k’es pánha rakaída. Maiór párti des ka ta dura na nha prezénsa nen 15 minotu. Kes ki fika internádu, ten infermeras pa toma kónta des, inkuántu so N ta pasá-s bizita, un bes o dos pa diâ... ráramenti tres. Na kása, sima nha sa ta odja, mi e so pa N ta da órdi. Nha kiriádas ta fase tudu kusa.
Anton, mudjer di Konfortádu komenta:
- Si N tenba bida di-nha, mána, banbá ki N kiriába bánha na rin!...
Mudjer di Buskasórti rasponde:
- Más, mi, si N tenba bida di-nha, sta-m ma kunhádu di-nha dja stába txeu tenpu viúvu!...
- Kel go parse-m ma nha sta nganádu!... Amí N ka móre inda... I Nhordés ka ta mata-m sen ki N kába kíria nhas fidju!...
- Bon, fidjus e otu kusa. Amí, ale-m prenha li. Más mi ku nha maridu, nu ka sa ta pensa ten más di ki kel li. Mesmu si, komu mi e funsionári, N ten ki ránja un kiriáda pa tomá-nu kónta del, óras ki N ka sta...
- Mána, dja djugádu nha e dotóra!... Fládu ma dotor tudu ten koráju... Más, mi N ta fla-nha: na kíria nha mininus N ka ta seta, nen pa brinkadera, ningen ki ka mi i nha maridu... Nhas fidju so N ta largá-s ku mundu, óra k’es pode sta na mundu...
Entritántu, Buskasórti flá-s p’es sai di terásu. Talbes p’es ba deta. E ki noti dja stába adiantádu i kábu dja birába frésku dimás. Mininus dja stába tudu ngurgunhádu di friu i xeiu di sonu; kes más pikinóti dja durmiba, un na ragás di si pai, otu na ragás di si mai. Tudu kes otu sa ta djongoba.
Es tudu da pur-ben. Es ba deta.
Kelotu diâ tárdi, Konfortádu i si família da róstu pa ses kása. Désdi ki manxe, ki mininus kuázi ka pára pidi ba ses kása, kusa ki mudjer di Buskasórti stránha i ki merese siginti komentári di kunhádu: «Kása di algen ka moráda!...»
Dipos di djánta des diâ, Buskasórti ku si mudjer po ta komenta bizita di Konfortádu i si família, ralasionádu ku ses própi bida.
Éra prisizu un bizita di kel, p’es dába kónta di ses bida burges, lonji di rialidádi di ses téra i mesmu di rialidádi di ses parenti más pértu. Kusa stránhu e ki tántu Buskasórti komu si mudjer faseba spiriénsa di bida miziádu na ses infánsia i dolosénsia. Más fáktu des ba fase kursu fóra di Káuberdi undi es odja ábitus diferenti, i fáktu di pozison sosial i finanseru diferenti ki es pása ta ten, fase-s bira stránhu na ses téra, ti pa kenha es éra di omesmu tripa, kázu di Buskasórti i Konfortádu.
Buskasórti lenbra si mudjer ma Konfortádu kontínua ta sér kel grándi konfortádu ki senpri el éra, senpri inkansávi na buska si pon di kada diâ, sen kuázi dizeja más náda pa el i pa si família. E’ fla-l ma prokupason di Konfortádu pa si fidjus éra so kel li: ki ka faltá-s pon, inda ki óra modjádu, óra séku; ki ka faltá-s ropa riba di korpu, inda ki txapádu; i kuárta klási k’el ta luta pa tudu es ten. Na fundu, Konfortádu éra más riziginádu i konserbador ki ses própi mai, ki senpri ta sunhába ku midjór, inda k’el ka sai di piór.
Nuentántu, Buskasórti dizabafa:
- Konfortádu kontínua ta sér un ómi íntigru, un ómi di si téra, di si povu, sen kes alienason ki entrá-nu na kabésa duránti nos kursu na stranjeru i ki kunpanhá-nu pa nos téra i sa ta goberná-nu dentu nos kása, apontu di nha própi armun xinti stránhu na nha kása.
- Bon, kudádu!... Tánbi bu sa ta zajera!... Ka bu fla-m ma pa nu sér íntigru i dizalienádu, nos ki oxi e dotor dipos di tántu studu i sakrafisi, nu ten ki kume, bisti, mora i konporta sima bu armun i si família!... Anton, pa k’e ki nu studa?...
- Parse-m ma nu studa pa nu sabe. Konsakuénsa des saber e midjora nos bida i bida di otus!... Más N ta pensa ma bu ka sa ta pensa (o ma bu ka debe pensa) ma saber e so kel ki ta prendedu na skóla i institutu supirior... Bu sabe, sima mi, ma ten otus saber ki, enbóra diferenti, e, pelumenu, ton inportánti sima kalkér otu ki ta fládu di nivi supirior. Purizenplu, mi N ta ntende di lei i divokasiâ; bo bu ta ntende di tráta i kura mininus. Sikadjár, pode pasá-u pa kabésa ma nos saber e más inportánti ki di nha armun i nha kunháda... Más, pensamentu di kel li e ka dretu... N ta fla mesmu m’e erádu. Nha armun i nha kunháda ka ta ntende náda di lei, anonsér di kes lei ki, más di ki lei, e kustumu na si rubera. Más dja e’ ta ntende di lavora, di tráta i kuda di limária, di pega na pikaréta, maréta, pá, inxáda, martélu, di fase paredi, di poda, so kusas ki N ka ta ntende náda prátikamenti i ki, bu debe sa ta odja, e pelumenu ton inportánti sima divokasiâ, midisina, njinhariâ, ets. Sinon, odja: nu sta morádu na un kása ki nu gosta, más k’e ka nos ki fase... Nha kunháda ku nha armun tarse-nu onti mandióka, kobi, sabóla, ádju, fixon, sapatinha, tudu frutu di ses trabádju... I kusas ki nu ta kume tudu diâ?... Purakázu e algun divogádu, médiku o njinheru ki trabadjá-s?...
- Bo bu ten razon, enbóra dja mi N ka stába mutu konsienti des rialidádis... N ta konkorda ku bo ma studa na stranjeru dizanraizá-nu txeu... Más tánbi N debe flá-u ma N ka sta nteresádu na volta pa trás. Éra mutu duru dimás, pa mi, lárga tudu es ábitu ki dja nu dikiri i ki gósi e mesmu un nisisidádi, talbes ton grándi o más ki nhas nisisidádi sekisual o maternal...
- Mi, tánbi, N sta di akordu ku bo m’e ka fáxi volta pa trás... Talbes e midjór fase nos povu txiga más pa frenti... Distánsia entri nos i nos povu ta sérba más pikinóti, o mesmu pode kába un diâ...
- Bon, parse-m góra ma bu sa ta sunha kordádu!... N debe lenbrá-u ma konfortádu na mundu e ka so bu armun...
- Más tánbi N debe flá-u ma na tudu konfortádu sta un dizafiador ki, si kordádu!...
- Bon, nu sa ta entra na un kánpu ki sta fóra di nos spesialidádi... I si nu ba toma nos ár frésku na terásu?...
Dipos di transkrison ki N kába di fase di kel stória li, pode odjádu komu si konplimentu (ómi ku mudjer, sima sabedu, ta konpleta kunpanheru!) transkrison ki N ta fase asigir di un puema (skrebedu na otubru di 1991) i publikádu na (nha livru) Na kaminhu... (2014), más ku grafiâ atualizádu (na nha verson di Alfabétu Káubderdiánu). Así:
MUDJER VERSUS ÓMI
Mudjer e utri:
e’ ta jára amor
ki ómi
ta rega-l ku el
pa da-l bánhu
di amor!
Ómi e labáda
di amor
ki mudjer
ta báza nel
p’el dispixa
na mudjer
ku amor
o sen el!
Mudjer e txon
di amor
ki e’ ta da
e’ ta resebe
p’e’ torna da.
Ómi e obujétu
di amor
ki e’ ta dádu
pa tomádu
e’ torna dádu.
Mudjer e fonti
ómi e labáda
mudjer e bóka
ómi e bokádu
mudjer e pa un
o pa txeu
ómi e pa txeu
o pa ninhun!
Pa dádu ómi fáma
ta disfamádu
mudjer:
“Ómi ta kume-l!”
Ki lebiandádi!...
Ki manera di ntudja
verdádi
di ntruja
umanidádi!
Ken ki ta kume
e mudjer:
ómi e kumida
ki mudjer ka ta púrdua:
ómi e un banána
na bóka-l mudjer!
Partidjamentu!
slv_Latn kea_Latn kea_Latn pap_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn pap_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn scn_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn ast_Latn fur_Latn kea_Latn kea_Latn glg_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn lij_Latn kea_Latn kea_Latn fuv_Latn bem_Latn scn_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn fur_Latn kea_Latn kea_Latn ind_Latn kea_Latn ast_Latn scn_Latn ast_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn kea_Latn