Onder organische oplosmiddelen wordt een grote groep vloeibare organische stoffen verstaan die als oplosmiddel kunnen fungeren en waarvan de prijs voldoende laag is om ze op grote schaal te gebruiken. De naam organisch verwijst naar het begrip organische chemie. De organische oplosmiddelen hebben dus altijd een of meer koolstofatomen.

Indeling 
Organische oplosmiddelen kunnen op verschillende manieren in groepen worden verdeeld, afhankelijk van het doel waarvoor de indeling bedoeld is.

Milieueffecten 
Vanuit het effect op mens en milieu kunnen organische oplosmiddelen in vier groepen verdeeld worden:
De alifatische koolwaterstoffen, zoals n-hexaan en terpentine.
De aromatische en cyclische koolwaterstoffen, zoals benzeen, tolueen, ethylbenzeen en xyleen. Deze vier verbindingen staan ook bekend onder de verzamelnaam BTEX. Ze zijn carcinogeen. Terpentijn behoort tot de terpenen, ze bevat meestal alfapineen, bètapineen en nog enkele andere terpenen, (afgeleid van het geslacht Pinus). 
De zuurstofbevattende oplosmiddelen als esters, ketonen, alcoholen, ethers en aldehyden. Voorbeelden zijn ethylacetaat, aceton, ethanol, di-ethylether en paraldehyde.
Chloorhoudende koolwaterstoffen, waarvan dichloormethaan, chloroform, trichlooretheen en tetrachlooretheen de meest bekende zijn. Deze laatste zijn veel gebruikt bij chemische wasserijen en aluminiumfabrieken.

Synthetische chemie 
Vanuit het oogpunt van het effect op reacties zijn de volgende groepen aan te duiden:
 Apolaire alifatische koolwaterstoffen, waaronder ook cyclische koolwaterstoffen, zoals pentaan, hexaan en cyclohexaan
 Aromatische koolwaterstoffen, zoals benzeen, tolueen, xyleen en ethylbenzeen
 Zwak polaire oplosmiddelen: niet in staat tot vorming van waterstofbruggen, zoals dichloormethaan, chloroform en 1,2,4-trichloorbenzeen
 Polair aprotische oplosmiddelen: oplosmiddelen die waterstofbruggen kunnen vormen, maar zelf niet over daarvoor geschikte waterstofatomen beschikken, zoals DMSO, HMPA, aceton, di-ethylether, methyl-tert-butylether, diglyme, tetrahydrofuraan, 1,4-dioxaan, DMPU en ethylacetaat
 Polair protisch oplosmiddel, oplosmiddelen die waterstofbruggen kunnen vormen en over daarvoor geschikte waterstofatomen beschikken, zoals water, methanol, ethanol, 2-propanol, benzylalcohol, mierenzuur en azijnzuur

Voorbeelden 

 azijnzuur
 benzeen: oplosmiddel, zeer carcinogeen
 chloroform: oplosmiddel, carcinogeen, door het ene koolstofatoom én het ene waterstofatoom prima oplosmiddel voor NMR
 ethanol: een oplosmiddel voor een groot aantal stoffen
 di-ethylether: polair, aprotisch oplosmiddel. Veel gebruikt bij reacties waarin organometaalverbindingen een rol spelen. Vergelijkbaar met THF, minder goed oplosmiddel voor organometaalverbindingen, maar met een lager smelt(stol)punt, waardoor zeer instabiele intermediairen toch in reacties gebruikt kunnen worden.
 heptaan: apolair oplosmiddel kookt bij ongeveer 90°C. Wordt vooral gebruikt bij de analyse van vetten van biologische oorsprong. Die vetten hebben bijna allemaal een even aantal koolstofatomen.
 hexaan: apolair oplosmiddel kookt bij ongeveer 70°C
 HMPA (hexamethylfosfortriamide): gebruikt als polair aprotisch oplosmiddel, maar zeer carcinogeen
 methanol: vergelijkbaar met ethanol
 mierenzuur
 pentaan: apolair, laag kookpunt (35°C)
 tetrachloormethaan: apolair oplosmiddel, maar carcinogeen
 THF (tetrahydrofuraan): polair aprotisch oplosmiddel dat gebruikt wordt bij reacties waarin organometaalverbindingen een rol spelen (zoals de Grignard-reactie)
 tolueen: als veiliger vervanger voor het carcinogene benzeen

Zie ook 
 Gedeutereerd oplosmiddel

Organische verbinding
Oplosmiddel