Laten we nu eens kijken wat de gemiddelde Rus over de VS denkt. Een bijzonderheid van de Sovjetperiode was dat Amerika op twee manieren werd gezien: in militair jargon als het land van de ‘vermoedelijke tegenstander’, en daarnaast als het land waar voor de USSR onmogelijke dromen in vervulling waren gegaan. Hervormingsgezinden, revolutionairen, dissidenten en alternatieve jongeren schreven de VS alles toe wat zij zelf als hun ideaal beschouwden. De onbereikbare VS werden een soort utopie, een land waar dromen werkelijkheid werden. Anarchisten beschreven de VS als een land met een minimale overheid, technocraten zagen een land van ingenieurs voor zich, en wie naar vrijheid smachtte zag Amerika als het land waar het libertarisme had gezegevierd.
Dat was des te eenvoudiger doordat rechtstreekse contacten beperkt waren. Slechts een enkeling reisde heen en weer tussen de twee landen. Het moment van de ‘ontdekking van Amerika’ was voor velen een ontgoocheling omdat het niet het door hen gedroomde Amerika bleek te zijn. Deze ontgoocheling bracht weer een eigen kritische kijk op Amerika voort, vooral onder een aanzienlijk deel van de intellectuelen die voorheen hun hoop hadden gevestigd op Amerika. Het uitblijven van het door veel Russen verwachte ‘Marshallplan’ voor Rusland en heel het Amerikaanse ‘triomfalisme’ in de jaren negentig werden als uiterst pijnlijk ervaren.
Deze tweede component van het hedendaagse anti-Amerikanisme leek op het in West-Europa na de Tweede Wereldoorlog opgekomen anti-Amerikanisme, toen Amerika als grootmacht naar Europa kwam met zijn militaire bases, business en cultuur, en daarmee van een utopie veranderde in een reëel land dat niet strookte met deze utopie.
De huidige Russische machthebbers lokten in 2012 hun eigen cultuuroorlogen uit. Toen de regering zich onverwacht bekeerde tot ‘de traditionele waarden’ ontketende het daarmee maatschappelijke conflicten over de positie van de vrouw en de LGBT-gemeenschap, over de rol van de orthodoxe kerk en de moderne kunst, over liberaal onderwijs en de visie op de eigen geschiedenis.
Tot deze reeks behoort ook de verhouding tot de VS, als belichaming van alles wat contrair is aan deze traditionele waarden. De dreiging die van de VS uitgaat, wordt nu niet zozeer militair als wel cultureel voorgesteld. Niet voor niets is de term ‘soft power’ uit wetenschappelijke traktaten overgewaaid naar de toespraken van Russische politici.
Het is niet verwonderlijk dat de cultuuroorlogen die in beide landen woeden de Russisch-Amerikaanse betrekkingen negatief beïnvloeden en de mogelijkheid om problemen gezamenlijk op te lossen verhindert.