De vlaggen van de Halve Maen | HalveMaen.nl
De Vlaggen van de Halve Maen
De prinsenvlag Oranje boven!
De allereerste vlag van een onafhankelijk Nederland was de Prinsenvlag en dit oranje - wit - blauw vaandel kon voor een eeuw op allerlei Nederlandse schepen gezien worden waar ook ter wereld.
Geschiedenis leert ons dat de eerste Prinsenvlag gehesen werd in 1572 toen Den Briel door de geuzen ontzet werd. Dit gestreept vaandel met oranje, wit en lichtblauwe banen, was een ode aan de meest bekende leider van het verzet tegen het juk van Spanje, Willem van Oranje. Met hem kwam ook de symboliek van de legendarische 'oranje blanje blue'-ijsvogel, dat rust kon vinden in woelige baren.
Deze oranje-blanje-bleu vlag (vanuit het frans: orange-blanche-bleu) werd daarom de Prinsenvlag genoemd en zou door de Admiraliteit gedurende de hele oorlog met Spanje gevoerd worden. Tot en met het begin van de tweede helft van de 17e eeuw gingen ook de vloten van de beroemdste admiraals zoals de Admiraals de Ruyter en Tromp te strijde tegen de vijand onder het oranje-blanje-blue vaandel.
In het begin van de 17e eeuw, kon de Prinsenvlag ook op koopvaardijschepen gezien worden zoals Vroom had geschilderd bij de aankomst van de vloot van de Oude Compagnie en van Admiraal van Nek zeven jaar voor de Halve Maen in 1599.
Op zee was de kleur oranje moeilijker te herkennen dan de kleur rood en dat schijnt een van de redenen te zijn geweest van de overgang van oranje naar rood. Ook was de kleur oranje minder geschikt voor een vlag. De kleur oranje werd geverfd met rood en geel. Het rood was kleurvast maar het geel was niet lang houdbaar zodat de vlag in de loop der tijd vanzelf rood werd. Tenslotte werd ook de Admiraliteitsvlag veranderd in rood-wit-blauw.
Dubbele Prinsenvlag
Zonder standaardisatie werd de Prinsenvlag ook in drie, zes, soms in negen banen of meer gevoerd, ook wel als stralen uit een cirkel. Op grote schepen en kleinste roeiboten. Pas tegen het einde van de 16de eeuw kwam er enige uniformiteit in de vlag. Bij de Nederlandse marine, de Admiraliteiten die al snel werden opgericht in de 16de eeuw, werd de oranje Prinsenvlag het langst gebruikt.
Aert Anthonisz schilderde in 1608 de slag bij Cadiz, die slechts 10 jaar eerder had plaatsgevonden dan de kiel legging van de originele Halve Maen in 1606. De viermaster Neptunes van admiraal Johan van Duivenvoorde droeg de Prinsenvlag op al de masten, en op de hoofdmast de Statenvlag.
De Hollandse Vlag
Ten tijde van de Halve Maen was er nog weinig sprake van een standaardisatie van vlaggen op schepen. Voor de Opstand, die in 1568 begon en uitliep op een onafhankelijkheids oorlog met Spanje die 80 jaar zou gaan duren, werd in de meeste Nederlandse gewesten onder de bourgondische vlag gevaren vaak in combinatie met een vlag van de thuishaven en de vlag van de provincie, zoals de horizontaal gestreepte vlag van de provincie Holland met rood wit en blauw. Dit werd de Hollandsche Vlag genoemd. Geleidelijk aan gingen ook schepen uit andere gewesten deze voeren.
Om het nog ingewikkelder te maken voerden vele schepen ook de Statenvlag naast de Prinsenvlag, reflecterende de twee partijen die de koers van Nederland bepaalden, de Prinsgezinden en de Staatsgezinden. Deze gele vlag kende een gekroonde Nederlandse rode leeuw. Gekroond, omdat de bescherming van een Prins achter de heraldiek van de vlag kon komen. De Rode Leeuw heeft een zwaard en pijlenbundel met zeven pijlen (voor de zeven provinciën die in opstand waren gekomen tegen de koloniale macht van Spanje).
En zo voeren schepen van allerlei aard vaak met meerdere vlaggen: de Prinsenvlag, de Dubbele Prinsenvlag en de Rode Nederlandse Leeuw met pijlen, een illustratie van de ingewikkelde staatsvorm van die tijd met twee gezagscentra: de Stadhouder en de Staten-Generaal.
De Halve Maen door de eeuwen heen met wapperende vlaggen.
Afb. 1: De Slag van Gibraltar in 1607. De Prinsenvlag met het wapen van de Admiraliteit
Afb. 2: Zeeslag bij Terheide op 10 augustus 1653, tijdens de Eerste Engelse Oorlog. De Prinsenvlag waait op de Brederode, het vlaggenschip van Marten Harmensz. Tromp.
Afb. 3: "Saevis Tranquillus in Undis. Kalmte temidden van woedende baren." In een tijd waar niet iedereen kon lezen waren symbolen belangrijke communicatie middelen. Prins Willem van Oranje werd meteen geassocieerd met de legendarische oranje-wit-blauw ijsvogel die zelfs in onstuimige zeeën een veilig nestje op het water kon bouwen.
Afb. 4: Koning Willem Alexander en Koningin Maxima bezoeken wederom de Halve Maen, ditmaal in Hoorn in 2017.
Afb. 5: Op 11 Augustus 1673 vocht de vloot van Admiraal Michiel de Ruyter 'met Oranje Boven' voor het behoud van Nederlandse souvereiniteit tegen een meerderheid van de Engelse en Franse vloten. De Gouden Leeuw en het eskader van Luitenant Admiraal Cornelis Tromp voer onder de Dubbele Prinsen vlag en veroververde de Royal Prince Late 17th century
Afb. 6: Zeven jaar voor de originele Halve Maen schilderde Hendrik Cornelis Vroom in het jaar 1599 de terugkomst op het IJ in Amsterdam. Dit was van de expeditie naar Oost-Indië van de Oude Compagnie op 19 juli 1599. De Mauritius wappert de Hollandse vlag op zijn boegspriet samen met de Prinsenvlag op het hek en hoofdmast.
Afb. 7: Het Museumschip en replica van de originele Halve Maen van 1606 vaart mee in het schilderij van Hendrick Cornelis Vroom bij het uizeilen van Oost-Indiëvaarder die zes jaar eerder, in 1600 met Statenvlag in de Hoofdmast, en met Prinsenvlaggen hoog in de voormast, mizzenmast en op het hek, net als de andere schepen van Hoorn.
Afb. 8: Aert Anthonisz schilderde in 1608 de slag bij Cadiz, die slechts 10 jaar eerder had plaatsgevonden dan de kiellegging van de originele Halve Maen in 1606. De viermaster Neptunes van admiraal Johan van Duivenvoorde droeg de Prinsenvlag op al de masten, en op de hoofdmast de Statenvlag.