Als hij maar geen vertaler wordt... | De Morgen
Als hij maar geen vertaler wordt...
In heel Europa is de situatie van de literair vertaler schrijnend te noemen. Maar wat zeggen de cijfers over de misschien wel kleinste beroepsgroep die in Vlaanderen aan zijn computer gekluisterd zit?
Het is niet geheel duidelijk of je voor het tellen van de voltijdse beoefenaars van het beroep één of anderhalve hand nodig hebt. Optimistisch geschat. De meeste literair vertalers in Vlaanderen doen het 'na de uren'.
Het is een van de meer frappante uitspraken van kersvers Nijhoffprijs-winnaar en oud-docent Frans Denissen: hij zou de prijs nooit hebben gekregen als hij van literair vertalen had moeten leven. Wat zegt dat? Dat deze bezigheid niet goed betaald wordt. 6,3 eurocent per woord, suggereert het Nederlandse modelcontract, waar we in Vlaanderen nog altijd op wachten, terwijl andere, niet-literaire vertalers makkelijk 12 tot zelfs 15 eurocent en meer opstrijken. Als je dat gegeven combineert met de communis opinio dat je als vertaler jaarlijks aan niet veel meer dan 200.000 woorden komt als je naar kwaliteit streeft, dan is een ruwe berekening snel gemaakt: een voltijds vertaler verdient in Vlaanderen tot 12.600 euro bruto per jaar. Wekt het nog verbazing dat er veel vertalingen verschijnen die getuigen van haast en spoed? Gelukkig zijn er marktcorrigerende subsidies via de Fondsen voor de Letteren, een systeem dat veel andere landen niet hebben. Maar rijk word je er nog altijd niet van, zacht gezegd. Verbazend is het dan ook niet dat het vak vergrijst.
Als de vertaler van de Harry Potterboeken of van het werk van Dan Brown goed heeft onderhandeld met de uitgever, dan verdient hij wél goed tot zeer goed. Hier stoten Vlaamse vertalers op een ijzeren gordijntje: de Nederlandse markt blijft voor velen van hen gesloten. Veel Nederlandse uitgevers verkiezen Nederlandse vertalers omdat hun Noord-Nederlands de economische en de taalnorm is. Vermoedelijk is dat vooral een pensée unique en een discriminerende politiek van redacteurs en recensenten; je vraagt je af of de gemiddelde Neder-landse lezer er ook zo zwaar aan tilt dat er weleens van die norm wordt afgeweken. Opmerkelijk: bij het vertalen van poëzie en van de klassieken blijken Vlaamse vertalers wel in iets groteren getale en met succes de rivieren te kunnen oversteken.
Vlaanderen en Nederland scoren wat vertaalbeleid en -waardering betreft goed in Europa en kunnen bovendien bogen op auteursverenigingen die naam waardig, die de solidariteit onder vertalers versterken en zo hun positie verbeteren. Dat 'goed scoren' is stuitend, met de cijfers van hierboven in het achterhoofd. Het betekent dat het elders in veel gevallen nog slechter gaat. De meeste Europese vertalers verdienen dan ook een flink pak minder dan de laagst betaalde arbeider, zegt een onthutsend recent onderzoek. De symbolische waardering (het noemen van de naam van de vertaler, prijzen voor vertalers, aandacht voor het vertalen) is meestal navenant. Daar is ook bij ons nog veel werk te doen: bij uitgevers, in de media, in cultuurhuizen... Maar er zijn tekenen van beterschap.
'Europa' lijkt de jongste maanden het product te zijn van hopeloos gesticulerende politici en economen die zowat dagelijks hun opwachting maken als weersvoorspellers. Dat is een grove miskenning van een andere, verborgen werkelijkheid: Europa en zijn 'eenheid in verscheidenheid' (of omgekeerd) is goeddeels ook de verdienste van vertalers. Hoog tijd dat het naar verluidt zwalpende continent dat begint in te zien en zijn papieren bruggenbouwers en echte bemiddelaars eindelijk naar waarde waardeert. "Vertalen is de taal van Europa." Dixit Umberto Eco.