Wat dat betreft is de film ‘God on Trial‘ van Andy de Emmony iets minder verrassend, maar toch net zo waardevol. De film speelt zich – in tegenstelling tot het toneelstuk van Elie Wiesel – wel af in Auschwitz II. Een groot deel van de gevangen Joden weet – en dat weten wij kijkers ook – dat dit hun laatste nacht zal zijn. En ze roepen God ter verantwoording. Er wordt een rechtbank gevormd (bestaande uit een voorzitter, een aanklager en een verdediger) en veel gevangenen mengen zich als getuige in de discussie. Rationele argumenten worden afgewisseld met Bijbelteksten (waarbij niet geheel toevallig de Psalmen vaak worden geciteerd). God wordt emotioneel en rationeel verdedigd en aangevallen. De opstandige 20-er mengt zich explosief in het gesprek, een hoogleraar doet het rustiger en evenwichtiger, maar ook hij kan zich niet aan de emotionele ontsporing van zijn argumenten onttrekken. De film maakte wat bij me los toen het gesprek zich ontwikkelde en begrippen als vrijheid en slavernij langskwamen (en hoe je in een omgeving als Auschwitz nog waardig kunt blijven leven). In dat gesprek greep het verhaal van een vader me enorm aan. Toen het dorp, waar deze man woonde, werd gedeporteerd, werden zijn drie zonen op een vrachtwagen gezet en liep hij er smekend achteraan: spaar mijn zonen! Een officier, die dat spelletje best mee wilde spelen, legde hem een keuze voor: kies er maar één van de drie… Ook hier durf ik niet verder te denken…
Elie Wiesel – blogde ik eerder deze zomer – is voor mij een schrijver die zich uitdrukkelijk onderscheidt van veel andere schrijvers. Wat mij betreft zou je van De Golem zelfs kunnen zeggen dat het alle eerdere versies en alle andere van na die tijd overbodig maakt. Ik kende het verhaal al in vele varianten (waarvan waarschijnlijk de vertelling van Harry Mulisch in De procedure de breedste bekendheid geniet in Nederland), maar zo fijnzinnig en diep als Wiesel dit verhaal vertelt, kan niemand dat; onnavolgbaar.
De prachtige tekeningen van Mark Podwal versterken die diepgang en slepen je mee. De Maharal (een bekende rabbi uit de Praagse zestiende/zeventiende eeuw) had de juiste woorden gesproken en daarmee met 2 van zijn nabije leerlingen een Golem geschapen; een stomme, maar trouwe redder van zijn volk. Ik ken de oorsprong van het verhaal niet, maar het tekent het lijden van het Joodse volk dat zich in dit verhaal verder vertelt. In de hedendaagse literatuur gaat het verhaal over het Joodse volk (meestal door de ogen van de slachtoffers zelf) vooral over de Shoa in de Duitse kampen. Elie Wiesel heeft die kampen zelf overleefd en weet uit eigen sterke ervaring wat het betekent om te lijden.
De afgelopen dagen las ik Imre Kertesz, Sandor Marai en Elie Wiesel. Dan weet je ineens weer wat de schrijvers van een bestseller (bijvoorbeeld Tatiana de Rosnay of Franca Treur) onderscheidt van Nobelprijswinnaars: dat wat verhaaltjes van literatuur onderscheidt.
Vandaag las ik Het proces-Sonderberg van Elie Wiesel. Heden, verleden, daarvoor verleden tijd en toekomst spelen hun eigen spel en toch raak je de weg niet bijster. Alles lijkt met alles samen te hangen, maar niets is natuurlijk minder waar. We bekijken al die verhalen door de bril van Yedidyah die een verknipter leven blijkt te hebben dan op het eerste gezicht lijkt. “Hij kon… zijn ‘ouders’, zijn ‘broer’, zijn ‘oom’, de herinneringen aan zijn ‘grootvader’ niet opgeven… Maar hoe tussen aanhalingstekens te leven?” Wat die aanhalingstekens betekenen? Zo’n verhaal valt niet in een notendop te vertellen. Daar moet je het boek voor gelezen hebben.
Ouders tussen aanhalingstekens of niet; ze gedragen zich als alle ouders zouden kunnen doen: “Mijn [‘]moeder[‘] sloeg haar armen om me heen: ‘Ik ben trots op je, mijn zoon,’ zei ze. ‘Natuurlijk had ik liever gehad dat je advocaat geworden was…’“. Maar gelukkig lezen we ook van zijn moeder (zonder ‘): “Ja, ik heb [in je eerste jaar] van je gehouden, teder en liefdevol genoeg voor de rest van je leven“.
Het gaat dus over de zich telkens herhalende relatie tussen vader/moeder en zoon, hoewel die in het geval van Yedidyah ernstig onderbroken is. Het gaat ook over een huwelijk waar de romantiek van het begin door het leven beschadigd voortleeft als gebroken liefde, maar toch: “Toen ik weer thuiskwam, trof ik Alika in tranen aan. ‘Dokter Feldman heeft gebeld… over het medisch onderzoek van de vorige week’“.
‘Kunst, dat heb ik snel geleerd, is niet bedoeld om de mensen te veroordelen maar om het moment te herscheppen. En in dit opzicht zijn de beelden van de pijn net zo veel waard als die van het volmaakte geluk… Die momenten zijn verbonden met onbenoembare ervaringen die niet terug te halen zijn… Toen begreep hij iets wat gewoonlijk vergankelijkheid wordt genoemd, en besefte hoe kostbaar datgene voor hem was wat hij erdoor kon verliezen. Dat heeft zijn leven – mijn leven – bepaald. Ik begreep dat ik, als ik mijn vergankelijke zelf en de veranderende tonelen wilde trotseren, me op mijn scheppende herinnering moest verlaten en zelf alle moest herscheppen.’ (pagina 94 t/m 96).
Verloren in het werk en geabsorbeerd door het leven vergeet ik dat maar al te vaak. Vergankelijkheid haalt me vaak en snel in en voor ik het weet heb ik de momenten niet tot hun recht laten komen. Later kan ik zulke momenten dan vaak niet meer herscheppen of – nog erger – heb ik daaraan niet eens de behoefte meer. Ach ja, burgerschap heeft zo z’n nadelen. Nu maar hopen en bidden dat er in mijn diepste zelf nog ergens een kunstenaar zit verstopt die de belangrijkste momenten weer leert herscheppen, zodat ze opnieuw tot leven kunnen komen voor mezelf en mijn directe omgeving.