Ootmarsum is een van de oudste steden in Twente en werd in 126 na Christus door de legendarische Frankische koning/veldheer Othmar gesticht. Hij gaf aan de reeds bestaande nederzetting zijn naam Othmarsheim, een naam die in de loop der eeuwen veranderde in Ootmarsum.
Rond 700 werd op de plaats waar nu de grote R.K. Kerk staat door de eerste geloofsverkondigers, waaronder Marcellinus, een houten kerkje gebouwd. Zo werd Ootmarsum de "uitvalsbasis" voor een verdere kerstening van Twente. Omstreeks het jaar 1000 was het dan ook een der grootste parochies in deze streek.
Ootmarsum lag van oudsher aan de drukke handelsweg die van West-Nederland naar Noord-Duitsland liep. Hierdoor was de postkoets een regelmatige verschijning in het kleine stadje. Maar ook allerlei handelslui deden Ootmarsum voor korte of langere tijd aan. Omdat ook de noord-zuid verbinding via Coevorden en Hardenberg over Ootmarsum liep, lag het op een kruispunt van wegen en een bekend verschijnsel daarbij is, dat juist daar een levendige handel en nijverheid ontstaan.
In de Middeleeuwen was Ootmarsum dan ook niet alleen een belangrijk centrum van het geestelijk leven, maar eveneens een stadje met een bloeiend gildeleven.
Het belang van Ootmarsum werd nog eens benadrukt door de bisschop van Utrecht, die het plaatsje rond 1300 stadsrechten verleende; bisschop Guido van Henegouwen bevestigde deze in 1314. Behalve toestemming voor het oprichten van een korenmolen en het houden van een jaarmarkt, mocht Ootmarsum zich beveiligen met een dubbele rij grachten en aarden wallen: het werd een vestingstadje!
Deze situatie hield stand tot ongeveer 1600. Toen verdreef Prins Maurits de in Ootmarsum verblijvende Spanjaarden, die daar in het kader van de 80-jarige oorlog gelegerd waren. Hierna werd de stad ontmanteld.
Ook op onderwijskundig gebied speelde het stadje een rol: behalve een Nederduitse (=openbare lagere) school was er een Latijnse School die van 1638 -1870 functioneerde.
Met de opkomst in Twente van de industrie en de daarmee gepaard gaande aanleg van trein- en bootverbindingen stokte voor Ootmarsum merkwaardig genoeg de ontwikkeling. Beide voorzieningen gingen namelijk aan het stadje voorbij en waar elders in Twente in de steden fabrieken verschenen, bleven in Ootmarsum de eenvoudige huizen van de zogeheten akkerburgers staan. Waar in andere steden bredere wegen en straten werden aangelegd, daar werd aan het uit de 16e eeuw daterende stratenpatroon van Ootmarsum niets veranderd.
Pas aan het eind van de 19e eeuw kwam het stadje weer tot leven, toen de "vreemdeling" het in zijn speurtocht naar het oude ontdekte. In de loop der decennia na de Tweede Wereldoorlog werd van deze nostalgie dankbaar gebruik gemaakt en werd het ene na het andere pand gerestaureerd en werden wijken gerenoveerd. De kroon op het werk was de complete herinrichting van het historisch stadscentrum, waarmee in 1985 een begin werd gemaakt.
In de Middeleeuwen, toen Ootmarsum een bloeiend stadje was met veel handel en nijverheid, werd het vaak uitgekozen door plunderende en rovende bendes, door roofridders en door graven, hertogen en bisschoppen. Huizen en kerk werden met enige regelmaat verwoest en niet zelden bleef er dan een rokende puinhoop achter.
Dat gebeurde ook in 1195, toen Drentse troepen Ootmarsum plunderden en de kerk in brand staken. In het jaar daarop werd begonnen met de bouw van een nieuwe, uit Bentheimer zandsteen opgetrokken kerk. Als Westfaalse Hallekerk is hij uniek in Nederland. De oorspronkelijke toren die vóór de kerk stond, werd in 1839 afgebroken en vervangen door het huidige houten torentje óp de kerk.
In de kerk zijn prachtige kunstschatten te bezichtigen. Ook bezit de kerk een kostbaar orgel (1814), een oude preekstoel, hoofdaltaar (1814), een grafkelder (18e eeuw), gebrandschilderde ramen, een Mariabeeldje (1450) en een Kruiswegstatie (1849).
Als gevolg van de Reformatie werd in het jaar 1635 de katholieke inwoners van Ootmarsum de toegang tot hun kerk ontzegd. Hun vieringen vonden vanaf dat jaar plaats in schuurkerken in de omgeving. Die situatie duurde tot de Franse Tijd (vanaf 1795). In 1809 maakte koning Lodewijk Napoleon een soort good-willreis door Twente en gaf in het kader daarvan in tal van plaatsen de katholieken hun kerk terug.
Dat gebeurde ook in Ootmarsum. Door katholieken en hervormden werd toen in 1810 een nieuwe N.H. Kerk gebouwd; deze staat aan de Ganzenmarkt.
In de kerk staat een aantal kostbare bezienswaardigheden, zoals de preekstoel (1614) en het orgel, een lezenaar en een grafsteen (1669).
Ootmarsum werd rond 1400 een vestingstadje met wallen, grachten, maar ook met twee stadspoorten: de Houten of Zuiderpoort en de Stenen Poort. Deze laatste werd gesierd met het stadswapen, dat geflankeerd werd door twee leeuwen. Nadat in de 17e eeuw de Stenen Poort was afgebroken, kreeg de fraaie gevelsteen een plaats aan de in 1684 gebouwde Nederduitse school aan het Kerkplein. Toen in 1876 aan de Oostwal een nieuwe school werd gebouwd, verhuisde ook de gevelsteen mee. Hij dreigde in 1932 in opdracht van de toenmalige burgemeester tot puin geslagen te worden, maar een "ongehoorzame" gemeente-arbeider verstopte de steen. Bij een eerste herinrichting van het Kerkplein kreeg de gevelsteen daar een ereplaats en in 1991 werd hij definitief tegenover de hoofdingang van de R.K. Kerk geplaatst.
Centraal in Ootmarsum staat het stadhuis. Het oudste deel ervan, uitziend op de Markt, dateert evenals de stadspomp uit 1778. Vooral de fraaie gevel is opvallend. Boven de ingang is het stadswapen aangebracht. In het stadhuis, dat in 1965 met twee vleugels werd uitgebreid, staan enkele historische voorwerpen. In de vitrine o.a. een stadsbeker, een bodebus en een jachthoorn. Verder hangen er de restanten van het Oldenzaalse stadsvaandel dat in 1747 door Ootmarsum werd veroverd na een tumultueus verlopen kloatscheetwedstrijd.
Wandelend door Ootmarsum zal het grote aantal oude gerestaureerde gebouwen en prachtige gevels zeker opvallen. Achter elke gevel, in elk gebouw schuilt wel een stukje interessante stadshistorie, maar het zou in het kader van deze gids te ver voeren om daar over uit te weiden. In een opsomming wijzen we op de panden Markstraat 8 (uit 1747), Markstraat 7-9 (vakwerkhuis met 2 verdiepingen), Marktstraat 3 (uit 1656), Kerkplein 9 (16e eeuws vakwerkgebouw), Walstraat 1 (voormalige stadsboerderij).
Ootmarsum heeft zich bewezen als een stad waar de traditie, folklore en oude gebruiken als kostbaarheden worden bewaard en gekoesterd. Heden ten dage nog worden ze zoveel als mogelijk is in hun oorspronkelijke vorm uitgeoefend.
Een "jaaroverzicht" laat een scala aan folkloristische gebruiken zien, waarvan de voornaamste hier kort worden weergegeven.
De ware Ootmarsumse ambassadeurs van de rijke folklore zijn de Ootmarsumse Boerendansers die op hun wijze dansen, liederen en voordrachten aan het nageslacht doorgeven. Hun Twentse Avonden worden door veel toeristen, maar ook door eigen inwoners bezocht.
Tijdens de Paasdagen nemen de Poaskearls de organisatie van de eeuwenoude paasgebruiken voor hun rekening; het paashout halen, het vlöggeln en het paasvuur zijn daarvan de hoogtepunten.
Met Pinksteren gaat hier het Pinksterbruidje rond om samen met haar vriendinnetjes al zingende geld in te zamelen voor een goed doel.
Op maandag na Beloken Pinksteren vindt in de Ageler Es een sobere plechtigheid plaats. Deze herinnert aan de Brooduitdeling. Een misoogst in 1738 deed de boeren uit Agelo plechtig beloven aan de armen van Ootmarsum en omgeving brood te verstrekken als ze voor een dergelijke mislukte oogst gespaard zouden blijven.
Als uitvloeisel van de eeuwenoude jaarmarkt wordt hier op de eerste vrijdag, zaterdag en zondag van november de Koale Karmse gehouden. Een begrip voor inwoners, oud-inwoners en velen uit de omgeving.
Vanaf de eerste Adventszondag tot en met 6 januari klinkt in het landschap rondom Ootmarsum „’n oaln roop". Door jong en oud wordt op de midwinterhoorn geblazen en de melancholieke klanken verspreiden zich dan over het vaak besneeuwde Twentse land.
Het oude jaar wordt traditioneel afgesloten en het nieuwe ingezet met de rondgang door de nachtwacht. Een gebeurtenis die vele inwoners aangrijpen om elkaar "Völ heil en zèègn" toe te wensen.
Aan de rand van het centrum bevindt zich het Openluchtmuseum Ootmarsum. Oude vakwerkgebouwen, tientallen antieke landbouwwerktuigen, een compleet ingericht Twents Los Hoes en vele gebruiksvoorwerpen laten zien hoe een Twentse boer rond de eeuwwisseling woonde, leefde en werkte. Verder bevindt zich op het terrein een kinderboerderij.
De rijke historie van Ootmarsum komt tot leven in een compleet ingerichte Van Beverfordekamer. Antonie Engels Van Beverforde was de laatste hofmeier van Ootmarsum.
Uniek in het Euregiogebied is Het Onderwijsmuseum "Educatorium Ootmarsum". In compleet ingerichte lokalen (van 1650, 1910, 1930 en 1960), in tal van antieke voorwerpen (globes, leesplankjes, banken, borden, wandkaarten, wandplaten enz.) wordt de ontwikkeling van school en onderwijs in beeld gebracht.
Openingstijden: zaterdag, zondag (incl. feestdagen) en maandag van 14.00-17.00uur. Dinsdag tot en met vrijdag van 10.00-17.00 uur;