Boulogne-sur-Mer (Nederlands, verouderd: Bonen of Beunen) is een stad in het Franse departement Pas-de-Calais, in regio Hauts-de-France. Boulogne ligt op de Opaalkust aan het Nauw van Calais, met zicht op de Engelse kust. De stad ligt aan de monding van de Liane. 

Boulogne is de grootste vissershaven van Frankrijk. Eeuwenlang was het een van de voornaamste havens voor passagierstransport naar Groot-Brittannië, maar de komst van de Kanaaltunnel heeft daar een einde aan gemaakt. De laatste veerdiensten naar Dover zijn in 2010 stopgezet.

Naam 
Boulogne kan wellicht geïdentificeerd worden met Portus Itius, de door Caesar vermelde haven van waaruit de eerste Romeinse expedities naar Brittannië vertrokken. In de eerste eeuw van onze tijdrekening noemden de Romeinen de stad Gesoriacum. Vanaf de derde eeuw werd die naam gewijzigd in Bononia (dezelfde Latijnse naam als die van het Italiaanse Bologna). Daar is ook de oude Nederlandse naam Bonen of Beunen van afgeleid.

Het bijvoegsel sur Mer ("aan Zee") is aan de naam toegevoegd om een onderscheid te maken met gelijknamige plaatsen, in de eerste plaats de grote Parijse voorstad Boulogne-sur-Seine (thans opgegaan in Boulogne-Billancourt), een plaats die trouwens haar naam ontleent aan de havenstad Boulogne.

Onder de Franse Revolutie heette de stad korte tijd Port-de-l'Union.

De inwoners heten Boulonnais. Ook de streek rond Boulogne wordt Boulonnais (of het Bonense) genoemd.

Geschiedenis
Onder de Romeinen was Boulogne-sur-Mer een belangrijke vlootbasis. Hier lag tot 296 de Classis Britannica, onder het gezag van de dux secundae Belgica. Vanuit de stad vertrok een heerweg naar Keulen, die onder andere over Maastricht en Heerlen liep: de Via Gesoriacum ad Colonia Agrippa, tegenwoordig Via Belgica genoemd.

In de middeleeuwen was het de hoofdstad van het graafschap Boulogne. Een van de graven, Eustaas II van Boulogne, was de vader van Godfried van Bouillon, die waarschijnlijk in Boulogne geboren is. Het graafschap was aanvankelijk leenplichtig aan het graafschap Vlaanderen, maar werd in 1212 door koning Filips II Augustus bij het Franse kroondomein ingelijfd na de nederlaag van de graven Ida van Boulogne en Reinoud van Dammartin na de Slag bij Bouvines. Het graafschap werd later als apanage opnieuw zelfstandig maar kwam in 1477 definitief aan de Franse kroon, toen Bertrand VI de la Tour van het huis La Tour d'Auvergne Boulogne ruilde tegen Lauragais, een gebied ten zuidoosten van Toulouse, met koning Lodewijk XI van Frankrijk. Boulonnais werd voortaan bestuurd als een deel van Picardië. In september 1544 viel Boulogne weer aan de Engelsen tijdens de Italiaanse Oorlog, tot het in april 1550 werd teruggegeven krachtens het Verdrag van Outreau.

Aanvankelijk werd er een Nederfrankische streektaal gesproken, maar die werd in de 14e eeuw door het Frans (Langues d'oïl) verdrongen.

Tussen 1567 en 1801 stond in Boulogne de bisschopszetel van het gelijknamige rooms-katholieke bisdom Boulogne.

In 1805 verzamelde de Grande Armée van Napoleon zich in Boulogne-sur-Mer voor een invasie van het Verenigd Koninkrijk. Deze invasie ging echter nooit door vanwege problemen elders in Europa en het maritieme overwicht van de Royal Navy.

Esperanto
In Boulogne vond het eerste Esperanto-wereldcongres plaats van 7 tot 12 augustus 1905 in het bijzijn en met een grote rol van de ontwerper van de taal, Ludovich Zamenhof. Hierbij werd Esperanto voor het eerst door veel mensen tegelijk gebruikt en ook werd de Verklaring van Boulogne gepresenteerd. De vlag van de afdeling Boulogne met de groene ster werd overgenomen als vlag voor de wereldbeweging. In maart 2005 vond er een grote herdenkingsbijeenkomst plaats.

Monumenten en bezienswaardigheden
 Het Belfort van Boulogne-sur-Mer
 De versterkte Bovenstad
 De Porte des Dunes
 Het Kasteel van Boulogne-sur-Mer
 Het kasteel-museum
 Het Palais impérial
 Het Paleis van Justitie
 Restanten van de Abdij van Sint-Wilmer
 De Colonne de la Grande Armée in de gemeente Wimille
 Het Monument voor het Légion d'Honneur, te Wimereux
 Zeecentrum Nausicaá : aquariums, tentoonstellingen over de zeefauna en over de aquacultuur.

Kerken
 De Onze-Lieve-Vrouwebasiliek (Basilique Notre-Dame-de-l'Immaculée-Conception), Parvis Notre-Dame (voormalige kathedraal) ;
 De Sint-Franciscus van Saleskerk (Église Saint-François-de-Sales) aan de Rue de Bréquerecque
 De Sint-Lodewijkskerk (Église Saint-Louis), aan de Rue Félix-Adam
 De Sint-Michaëlskerk (Église Saint-Michel), aan het Place Saint-Michel
 De Sint-Niklaaskerk (Église Saint-Nicolas), aan het Place Dalton
 De Sint-Patriciuskerk (Église Saint-Patrick), aan de Rue du Chemin-Vert
 De Sint-Pieterskerk (Église Saint-Pierre), aan de Rue du Camp-de-Droite
 De Sint-Vincentius a Paulokerk (Église Saint-Vincent-de-Paul), aan het Place d'Estienne-d'Orves
 De Sint-Jan de Doperkerk (Église Saint-Jean-Baptiste), aan de Rue Gustave Flaubert ;
 De Heilig Bloedkapel (Chapelle du Saint-Sang of Chapelle Notre-Dame du Saint-Sang, aan de Avenue John-Kennedy
 De Redemptoristenkapel (Chapelle des Rédemptoristes), aan de Rue Faidherbe
 De Zeeliedenkapel (Chapelle et calvaire des marins), aan de Rue de la Tour d'Odre
 De Protestantse kerk van Boulogne-sur-Mer (Temple protestant)

Natuur en landschap
Boulogne-sur-Mer ligt aan Het Kanaal, en wel aan de Opaalkust. Het ligt aan de monding van de Liane, die echter nu aan deze monding gekanaliseerd is en van een sluis voorzien. Hoewel Boulogne-sur-Mer betrekkelijk vlak is, wordt het omringd door lage heuvels: de hoogte varieert in de gemeente van 0 tot 110 meter, maar de Mont Lambert, in de naburige gemeente Saint-Martin-Boulogne, is 189 meter hoog.

Onmiddellijk ten zuiden van Boulogne-sur-Mer, in de gemeente Le Portel, komt de klifkust tot een voorlopig einde.

Stadswijken

Boulogne-sur-Mer kent de volgende stadswijken:
Centre Ville is het levendige historisch stadscentrum met tal van historische gebouwen, middenstand en gemeenschappelijke voorzieningen.
Vieille Ville of Bovenstad is het versterkte stadsdeel dat eveneens veel historische bouwwerken telt.
Gambetta-Sainte-Beuve is het noordwestelijke stadsdeel dat zich langs de kust uitstrekt.
Capécure is het stadsdeel ten westen van de Liane, met havens en bedrijvigheid, waaronder een aantal grote visverwerkende bedrijven. Ook is er een gedeelte waar woonhuizen en een sportstadion zijn.
Le Dernier Sou ligt in het oosten van de stad. Men vindt hier onder andere veel onderwijsinstellingen. Ook is er middenstand en horeca.
Le Chemin Vert is een naoorlogse wijk in het noorden, waar na 1950 veel mensen werden gevestigd waarvan de woning tijdens de Tweede Wereldoorlog vernield werd.
Saint-Pierre is gelegen bovenop een klif. Hier woonden vanouds de zeelieden en vissers, maar na de Tweede Wereldoorlog werd de wijk gereconstrueerd.
Beaurepaire is een woonwijk ten noorden van het stadscentrum.
Bréquerecque is een zuidelijke wijk, met woningen, middenstand, het spoorwegstation en het hospitaal.

Demografie
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).

Geografie 
De oppervlakte van Boulogne-sur-Mer bedroeg op  ; de bevolkingsdichtheid was toen  inwoners per km².

De onderstaande kaart toont de ligging van Boulogne-sur-Mer met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

Evenementen 
 Urbain Street Art, jaarlijks festival.

Verkeer en vervoer 
In de gemeente liggen de spoorwegstations Boulogne-Ville en Boulogne-Tintelleries.

Ten oosten loopt rond Boulogne de autosnelweg A16/E402. De snelweg loopt net niet over het grondgebied van de gemeente, maar heeft wel enkele op- en afritten ter hoogte van de stad.

Geboren in Boulogne-sur-Mer

 Godfried van Boulogne (11e eeuw), bisschop van Parijs en aartskanselier van Frankrijk, oom van Godfried van Bouillon
 Godfried van Bouillon (1061-1100), hertog van Neder-Lotharingen
 Pierre Danou (1761-1840), historicus en politicus
 Charles Augustin Sainte-Beuve (1804-1869), schrijver en literatuurcriticus
 Guillaume Duchenne (1806-1875), uitvinder van de elektrotherapie
 Auguste Mariette (1821-1881), egyptoloog
 Alexandre Guilmant (1837-1911), organist-componist
 Ernest Hamy (1842-1908), antropoloog
 Jules Leleu (1883-1961), meubelmaker en -ontwerper (art deco)
 Valentine Hugo (1887-1986), kunstschilder
 Georges Mathieu (1921-2012), schilder
 Jean-Pierre Papin (1963), voetballer en voetbalcoach
 Stéphane Lannoy (1969), voetbalscheidsrechter
 Philippe Brunel (1973), voetballer
 Franck Ribéry (1983), voetballer

Nabijgelegen kernen
Wimereux, Wimille, Saint-Martin-Boulogne, Saint-Léonard, Outreau, Le Portel

Externe links
 Website van de agglomeratie
 Website van de stad
 Boulogne 2005 Esperanto