Dupuis over W.F. Hermans
In 1976 verscheen onder de titel Eenheid en versplintering van het ik het proefschrift van Michel Dupuis over het romanpersonage van W.F. Hermans. Deze studie is opnieuw verschenen onder de titel Hermans' dynamiek met een belangrijke en omvangrijke aanvulling (pp. 269-332) over Hermans' recente publikaties.
Over het werk van Hermans bestaan wel enige studies en artikelen die zich op één of enkele samenhangende werken richten (b.v. van F.A. Janssen en J.J. Oversteegen), maar een boek dat een compleet en synthetisch overzicht van het hele oeuvre geeft mist men nog. Zo'n werk wilde Dupuis schrijven: hij doet pogingen een allesomvattende greep te krijgen op het zo uiteenlopende proza van Hermans. Deze poging lijkt me slechts gedeeltelijk geslaagd.
Dupuis hanteert naar eigen zeggen de 'femomenologische methode' (p.5) die hem in staat stelt alle mogelijke verschijnselen met elkaar in verband te brengen: tekstuele gegevens met buitentekstuele; biografische met structurele; thematische met psychologische en filosofische, enz. In principe kan elk soort informatie met anderssoortige verbonden worden. Dat mag dan tot een brede visie leiden maar kan ook de weg tot tamelijk willekeurige of 'gezochte' verbanden vrijmaken. Aan dit gevaar ontkomt Dupuis ook niet altijd. Motieven- en themavergelijking, los van de directe context van de betreffende roman, is een precaire aangelegenheid die met de uiterste voorzichtigheid en fijngevoeligheid verricht moet worden. De schrijver laat zich hier nogal eens verleiden tot gewaagde (deel)interpretaties (bijvoorbeeld t.a.v. De donkere kamer).
In zijn overwegend psychologische aanpak richt Dupuis zich op het romanpersonage. Hij beschouwt 'de problematiek van de enkeling' (p. 5) als de kern van Hermans' romanwereld. Het gehanteerde hoofdschema dat hij vervolgens ontwerpt, doet vrij overzichtelijk aan; er zijn drie 'soorten van houdingen' aanwijsbaar; 'onbewuste dierlijkheid, idealisme en onbeholpen denken' (p. 15). Aan elk van deze zielstoestanden die bij de romanfiguren 'naast elkaar voorkomen of wel eens bij dezelfde figuur met elkaar afwisselen' (p. 15) besteedt Dupuis een deel van zijn studie. Bij de beoordeling van de nadere uitwerking hangt veel af van het accepteren van Dupuis' interpretatieve uitgangspunt. De driedeling waar hij voor kiest komt niet altijd even overtuigend uit de verf: een tweedeling, die hij nogal eens hanteert (zie verder) vindt m.i. meer steun in het bestudeerde materiaal.
In deel 1 gaat hij in op een aantal romanhelden die zich in hun gedrag (geheel of gedeeltelijk)
W.F. Hermans (o1921).
laten leiden door primitieve driften als geweld en seksualiteit. Waar de mens in het nauw gedreven wordt, zoals b.v. in oorlogssituaties, onderscheidt hij zich in weinig van een dier: alle culturele verworvenheden, zelfs zijn taalen denkvermogen, werpt hij overboord. Slechts instinctieve dadendrang rest hem nog. Dupuis noemt dit de drang naar 'compleetheid'.
In deel 2 ('de denkende mens, van idealisme tot paranoia') ontvouwt Dupuis een aantal psychische mechanismen die wijzen op een weloverwogen visie op mens en wereld van de romancier Hermans. De romanheld probeert de wereld om zich heen te begrijpen, past daarom een ordening, een categorisering toe die echter de werkelijkheid niet (kan) weerspiegelen, maar veeleer zijn behoefte aan houvast: 'de werkelijkheid is niet kenbaar, niet... in systemen te vatten. Wanneer de mens dat dan toch doet... betekent het ... dat hij zorgelijk in het luchtledige tast en zijn individuele totaliteit prijsgeeft door zich aan drogbeelden ondergeschikt te maken' (p. 92). Sommige worden door de omgeving geaccepteerd, andere niet: zo verschillen godsdienst en krankzinnigheid slechts gradueel, niet principieel. Dit verschijnsel noemt Dupuis de 'versplintering' van het individu.
In deel 3 voert de schrijver aan dat de romanhelden geen positieve oplossingen geboden worden. Enerzijds heeft het personage de neiging de wereld met
zijn verstandelijke middelen naar zijn hand te zetten, maar hij blijkt steeds ten onder te gaan (paranoia, versplintering), anderzijds kan hij zich door het toegeven aan zijn instinctieve neigingen en driften slechts een 'compleetheid' verwerven die van tijdelijke aard is. Het bereiken van duurzaam geluk wordt dus onmogelijk. Dupuis constateert dan ook: 'Hermans' mensbeeld is in feite sado-masochistisch. Hij hijst de mens op het podium van de compleetheid en van de macht en laat daarna een valluik openklappen' (p. 260).
De overzichtelijkheid die met deze driedeling gesuggereerd wordt is echter schijn. Doordat Dupuis thematische en psychologische verbanden dwars door het hele oeuvre legt, bespreekt hij in elk van de drie delen de voor het betreffende thema of motief relevante verschijnselen uit de afzonderlijke boeken. Wanneer hij een bepaald motief bij de kop neemt, onderneemt hij een zoektocht kris-kras door het hele oeuvre van Hermans. Dat leidt ertoe dat een motievenrijke roman door heel zijn studie heen - in steeds weer ander verband, onder steeds weer andere gezichtspunten - aan de orde komt. Wie b.v. een overzicht wil hebben van de thema's en motieven in De donkere kamer vindt nu in het register 72(!) verwijsplaatsen. Een vergelijkbare hoeveelheid krijgt men voor De tranen der acacia's, De God Denkbaar en Nooit meer slapen. Voor wie het boek op deze wijze wil hanteren lijkt het me moeilijk, zo niet onbruikbaar. Daar staat echter een voordeel tegenover. Als men op zoek is naar een bepaald motief, krijgt men een zeer gedegen overzicht met tal van verwijzingen (hoewel het soms wel vergezochte samenhangen binnen en buiten het oeuvre van Hermans betreffen). Ook bespreekt hij meteen de verwante motieven. Daarbij doet zich echter regelmatig het probleem voor van interne verwijzing: Dupuis wijst niet alleen erg veel naar motieven en thema's die hij in voorgaande paragrafen besproken heeft, maar ook naar nog te bespreken verschijnselen. Hier komt dan een algemeen bezwaar tegen dit boek aan de orde: de onoverzichtelijkheid. Naar mijn gevoel heeft Dupuis zich te weinig beperkingen opgelegd, wil hij te veel en te uitvoerig zijn visie weergeven. Hij heeft soms ook onnodig veel woorden nodig om zijn gedachtengang duidelijk te maken. De voorbeelden uit het werk van Hermans (en de verwijzingen naar buiten-literaire aanwijzingen) stapelen zich als maar op: de schrijver streeft naar een uitputtende behandeling van zijn stellingen en zijn voorbeeldenmateriaal. Dit leidt tot een moeilijk toegankelijk boek. Ik kan mij voorstellen dat de ongelooflijk brede kennis van Hermans' werk die hier ten toon gespreid wordt, zich niet zo eenvoudige in schematischer vorm laat gieten, maar de gebruiksmogelijkheden worden zo wel sterk beperkt. Een synthetische visie geven betekent vooral: keuzes maken. Daarin toont Dupuis zich geen meester. Elk motiefje, elke samenhang, elk verwant detail - hoe nietig ook - bespreekt hij uitvoerig, zodat het hoofdspoor van zijn gedachtengang nogal eens onzichtbaar wordt.
Het in deze uitgave toegevoegde nieuwe hoofdstuk geeft een overzicht van het werk van Hermans van de laatste jaren. In twee opzichten verschilt dit deel van de voorgaande. Hij brengt enige systematiek en overzichtelijkheid aan in de ontwikkeling van Hermans. Dit hangt samen met het feit dat hij onderscheid maakt tussen thematiek en romantechniek. Op thematisch gebied bestaat er naar zijn mening een zodanige samenhang dat dit terrein zoveel mogelijk samenhangend besproken moet worden (met genoemde gevolgen voor hanteerbaarheid), op romantechnisch gebied valt er een tweedeling aan te brengen tussen de overwegend 'mimetisch-realistische' werken (p. 269) en de werken die 'avantgardistische' tendensen (p. 270) vertonen. Dit nader uitgewerkte onderscheid is
beslist verhelderend. Daarnaast werkt Dupuis de laatste boeken hier in chronologische volgorde af, een opvallend verschil met de rest van zijn studie. Ook laat hij zich in dit hoofdstuk verleiden tot discussie en polemische uitspraken (niet altijd even fijnzinnig, b.v. tegenover Hermanskenner F.A. Janssen), die in het eerste deel vrijwel ontbreken.
Overzien we deze studie in zijn geheel dan valt onmiddellijk de enorme kennis op die Dupuis van Hermans' werk heeft. Op elke bladzijde treft men scherpzinnige interpretaties en ontledingen van de romanpersonages aan. Hij legt tal van motieven, thema's, procédés en technieken bloot die anderen over het hoofd gezien hebben. De neiging om een motief of thema tot op het bot toe af te kluiven, wekt soms irritatie, levert echter ook nieuwe en wijdse gezichtspunten op. Niet dat ze nooit tegenspraak of kritiek uitlokken: integendeel, veel van zijn (deel)interpretaties zullen bijstelling nodig hebben. De discussie daarover kan heel nuttig zijn voor beter inzicht in het werk van Hermans. Psychologische benaderingen zijn de laatste jaren niet zo populair in de literatuurwetenschap, maar kunnen interessante gezichtpunten bij de bestudering van een romanoeuvre bieden, dat laat Dupuis duidelijk zien.