De theatrale persoonlijkheidsstoornis (TPS) is een persoonlijkheidsstoornis die zich kenmerkt door overdreven emotionele uitingen en een behoefte aan aandacht, bevestiging en affectie. De stoornis openbaart zich doorgaans in de vroege volwassenheid.

Omschrijving
Personen met een TPS komen in eerste instantie over als charmant, enthousiast, levendig en uitbundig en zijn regelmatig in staat op hoog niveau te functioneren. Seksuele verleiding, provocerend gedrag of opvallende kledingstijlen worden gebruikt om aandacht te krijgen, ook als de omgeving dit ongepast acht. Als echter (te) direct op avances wordt ingegaan leidt dit vaak tot onzekerheid en afwijzing. Emoties worden vluchtig beleefd en worden bewust en onbewust sterker geuit dan ze in werkelijkheid zijn. In ernstige gevallen kunnen zich kortdurende psychotische episodes voordoen.

Het komt vaak voor dat personen met een TPS een lage frustratie-tolerantie met driftbuien hebben. Zij zijn gevoelig voor depressie, vragen veel aandacht en geruststelling, en zijn vaak naïef en goedgelovig. Hun manier van spreken is vaak impressionistisch en ontbrekend in detail, waarbij vaak geen reden wordt gegeven waarom ze iets vinden.

Criteria

ICD-10
De theatrale persoonlijkheidsstoornis wordt in de ICD-10 (F60.4) beschreven als een persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door ten minste drie van de volgende criteria:

 Dramatisch gedrag, theatraliteit en overdreven uiting van emoties
 Gemakkelijk te beïnvloeden door anderen of omstandigheden
 Ondiep en labiel affect, snelle wisselingen van vluchtige emoties
 Voortdurend op zoek naar opwinding, waardering en situaties waarin de patiënt in het middelpunt van de belangstelling staat
 Provocerend gedrag of ongepast verleidelijk gedrag in uiterlijk of gedrag
 Overbezorgd over de fysieke aantrekkelijkheid

Mogelijk ook:

 Goedgelovigheid
 Extreem gevoelig voor kritiek
 Voortdurend zoeken naar geruststelling
 Idealiseren van (wild)vreemde personen
 Overdreven bezig met de fysieke verschijning
 Verveling en frustratie
 Impulsiviteit
 Maakt projecten niet af of begint snel aan iets anders
 Een gebrek aan zorg en empathie voor anderen
 Moeite met het onderhouden van relaties
 Dreigen met zelfmoord voor aandacht

Bijkomende kenmerken zijn egocentrisme, genotzucht, verlangen naar waardering en affectie, aanhoudend manipulatief gedrag en snel gekwetste gevoelens.

Subtypes
Theodore Millon omschreef zes verschillende subtypes van de theatrale persoonlijkheidsstoornis.
 Sussendafhankelijke en dwangmatige persoonlijkheidskenmerken, paait anderen, is gemakkelijk over problemen, zelf-opoffering
Levendighypomanische en/of narcistische kenmerken, is impulsief en zoekt vrolijkheid in speelse avonturen
Stormachtigimpulsief en negatief gedrag, koestert veel wrok
Onoprechttoont antisociale trekken, is onoprecht, sluw en manipulatief
Theatraalpure variant van TPS, beïnvloedbaar, beleefd, dramatisch
Kinderlijk bevat kenmerken van borderline, is kinderlijk hysterisch, veeleisend en overspannen

Psychopathie
Er zijn aanwijzingen dat de theatrale persoonlijkheidsstoornis en psychopathie en sociopathie mogelijk in verband staan met elkaar.

Uit onderzoek bleek dat mensen met een theatrale persoonlijkheidsstoornis vaak voldoen aan de kenmerken van de antisociale persoonlijkheidsstoornis. Studies met betrekking tot de familiegeschiedenissen van deze patiënten wezen uit dat de theatrale persoonlijkheidsstoornis de neiging heeft om familiaal te zijn.

Oorzaken
De oorzaken zijn onbekend. Mogelijk spelen erfelijkheid en jeugdtrauma's een rol bij het ontwikkelen van de theatrale persoonlijkheidsstoornis.

Zie ook
 Persoonlijkheidsstoornis

Persoonlijkheidsstoornis