We moeten mensen de ruimte bieden om er te zijn met hun pijn en verdriet. Je moet er bij durven zijn, dat durven maar weinig. Hulpverleners zijn bij dat wat moeilijk is. Niet voor het eerst vandaag klinkt de ietwat vage menselijke maat die de grote overkoepelende eis van al deze vernieuwingsbeweging zou kunnen noemen. Meten is niet altijd weten. De menselijke maat moet terug. Patiënten en zorgverleners moeten zelf kunnen bepalen wat ze goede zorg vinden. De relatie tussen wanneer een patiënt moet centraal staan.
Ik heb Martijn, die een applaus krijgt voor zijn kleine oratie, eerder online horen spreken in een kerk waar hij herinneringen ophaalde aan zijn eigen tijd in de GGZ. Hij lijkt bewust termen als diagnose en ziekte te mijden. Liever heeft hij het over de existentiële eenzaamheid, de wanhoop van die moeilijke periode in zijn leven. Een van de grootste problemen. Als het aan veel vernieuwers ligt, is dat de patiënt in de GGZ gereduceerd wordt tot zijn of haar symptomen en geen regie en eigen verantwoordelijkheid krijgt.
De huidige praktijk maakt mensen dikwijls tot de ziekte weer hoop gevestigd is op de spreekkamer van de knapste medisch specialisten van het land. De tovenaar van Oz die zo oplappen. In dat model ben je of ziek of gezond. Gezondheid betekent in de praktijk de volledige afwezigheid van ziekte. Dit stimuleert de vraag naar specialistische zorg. Trek patiënten aan met de belofte van beterschap en het stimuleert tot grootschalig medicijngebruik. De aangewezen manier van behandelen in dit model symptoombestrijding door een specialist.
In één van de vele filmpjes die online van hem kunt vinden, legt Jim van OS het verder uit. Als je tegenwoordig in de ggz belandt, krijg je een diagnose van een expert. Die kennis vertaalt zich in een systeem waarbij ziekenhuisopname of medicatie van groot belang worden geacht. Dat hoor, je heeft dan weer iets te maken met je brein waar blijkbaar dingen gebeuren waardoor je een ziekte hebt. Vanaf dat moment zul je van experts te horen krijgen hoe jij eraan toe bent op basis van symptomen lijsten.
Dit soort kennis, het soort wijsheid, wordt steeds meer bevraagd, denkt Van Osch. Mensen vragen zich af of het echt zo is dat hun brein ziek is en of medicatie werkelijk iets corrigeert in het brein. Ze willen weten of ze een diagnose zomaar moeten accepteren of dat ze ook hun eigen verhaal kunnen maken. En moeten ze eigenlijk gebruik maken van de GGZ? Of kunnen ze met hun problemen ook op andere plekken terecht? Voor Martijn betekende zijn opname en zijn diagnose schizofrenie een knik in zijn bestaan.
Er was ineens een nieuwe Marthijn, legt hij uit. Ik wilde me nestelen in de identiteit. De diagnose, de status van patiënt, gaf me veiligheid. Het begon er ook risico's door te mijden. Ik sprak de taal van de psychiatrie in. Dat zonderde me af van de maatschappij. Ik heb moeten leren om mijn lijden te zien als mens. Dat meedoet in die maatschappij. Marina had haar broertje hetzelfde gegund. Ze ziet er kwetsbaarder uit. De tweede keer dat ik haar ontmoet.
Een paar maanden na haar indrukwekkende presentatie. Spreek af in een café tegenover het Amsterdamse centrum. De GGZ instelling waar Alexander destijds zat. Het doet haar veel om het gebouw te zien. Die stapels stenen waarin haar broer zat opgesloten. Het is nog geen twee jaar geleden. Terwijl de theedrinken tekens op een papiertje precies de afdeling uit van de kliniek waar ze Alexander bezocht, een verzameling hoekjes in Boose Pen lijnen. Hier kom je binnen door een sluis. Hier zijn de kamertjes.
Hier zaten ze achter de PlayStation en hier was het vertrek van de begeleiders van hun patiënten gescheiden door een glazen muur. Marina bestelt een eitje, maar ze krijgt het nauwelijks weg. Ze herinnert zich de lethargie waarin Alexander en zijn medebewoners belandden. Iedereen zat daar maar, vertelt ze. Ze waren dolblij als zij kwam omdat ze sociaal was met iedereen. Ze keek tv mee en maakte praatjes met een schuwe jongen die iedere dag zijn eigen spruitjes kookte. Bang voor vergiftiging?
Ik probeer de mensen het gevoel te geven dat ze niet raar waren, zegt ze. De begeleiders zaten in Marina's beleving in het grootste deel van de dag achter hun glazen wand van waarachter ze de verplichte medicatie uitdeelden. Soms werd er geweld gebruikt om de jongeren op de afdeling in bedwang te houden. Als Alexander iets wilde, werd hij vaak tegengewerkt, zegt Marina. En dat gold ook voor de familie. Te veel bemoeienis van Alexanders omgeving konden de begeleiders volgens haar niet gebruiken.