In navolging van Leuvense studenten gingen leerlingen van de Latijnse school in Haarlem en Deventer ook Euripides, Terentius en Seneca opvoeren. Daarna schreven Macropedius en Gnapheus eigen spelen in het Latijn, want het schooldrama leefde vooral in Nederland en Duitsland, waar het nationaal toneel minder tot bloei kon komen51. De Amsterdamse overheid eiste van de Latijnse school ‘poetriam Christi et Pauli et aliorum apostolorum’ boven alle fantazieën van dichters, die beter vergeten werden dan geleerd. Maar in de praktijk stonden gewaagde blijspelen van Plautus en Terentius vooraan op het program. Het onderwijs begon met Latijn spreken, waarvoor Murmellius, de scholarch van Alkmaar, zijn leerboekje Pappa puerorum en de Amsterdamse humanist Alardus zijn meermalen in Parijs herdrukte Lima Barbariei leverde. En om die directe methode te bevorderen, wemelde 't van adagia, colloquia, dialogi en, niet te vergeten, volledige drama's. In 1535 vertoonden Amsterdamse gymnasiasten, blijkbaar niet preuts opgevoed, een oorspronkelijk stuk over Jozef en de vrouw van Putifar, waarin, als om de overgang van middeleeuwen naar renaissance voelbaar te maken, de torenwachter trouw een lied in
de moedertaal op volkstoon, nog wel door dezelfde humanist Crocus gedicht, kwam voorzingen52. Een Amsterdams schuttersstuk kreeg in 1531 deze tekst van Seneca op een strook: ‘Wij zijn door dezen plechtighen eed verbonden de waereldtsche zaaken gheduldig te verdraaghen, en ons niet te laaten beroeren door de zaaken die wij niet in onse macht hebben om te vermijden’, een authentieke les in de stoïcijnse levensleer (Rijksmuseum). Terloops leert dit voorbeeld opnieuw, hoe de studie van onze letterkunde onmogelijk het Latijn voorbij kan gaan.
Duidelijk drong de Latijnse invloed zich op, toen de Hagenaar Janus Secundus in 1535 zijn inslaande bundel Basia liet verschijnen. Deze jong gestorven dichter, zo heel anders dan de filologen Hegius, Agricola, Murmellius met hun stichtelijke poëzie, schreef zijn verzen tussen zijn twintigste en vierentwintigste jaar en werd in heel Europa nagevolgd, door Ronsard en de Pléiade zelfs woordelijk vertaald53. De geboren artiest, die eerst rechten had gestudeerd en voor hoge ambten bestemd scheen, maar ook als beeldhouwer optrad en penningen boetseerde, was een muzikaal lyricus, door wie de echogedichten tot en met Hooft en Vondel in de mode gebracht werden. Hij verschilde sterk van zijn vrome broer Nicolaus Grudius, die alle jeugdzonden betreurde met de bekentenis: ‘Toen was ik niet ik, maar enkel een schaduw van mij’. Janus Secundus daarentegen vereerde Venus als zijn heilige, leefde in een mythologische wereld en nog meer in een erotische sfeer, zwolg in de wellust, waarmee de beelden van zonde en dood zich vanzelf versmolten. Zijn poëzie doet zó heidens aan, dat er grond bestaat om er de Römische Elegien mee te verbinden van Goethe, die hem trouwens hoog vereerde54.
De dichterlijke geleerde Arturo Graf verkondigt de paradox, dat het Latijn door de renaissance een dode taal is geworden. In de middeleeuwen leefde het nog, want het groeide, maar de humanisten hebben het voorgoed in klassieke vormen gebalsemd en begraven. We kunnen eenvoudig de proef op de som nemen, door vast te stellen, dat de Imitatio Christi een levend boek is en de Laus Stultitiae een dood boek. Zo bloeien kerkhymnen nog altijd boven de kunstbloemen uit, die ontelbare oden voorstellen. De hymnen vormen een eigen stijl, spontaan en origineel, al hebben jezuïeten er in de zeventiende eeuw met schools metrum aan geknoeid; de oden zijn namaaksel van geleerden, die er in hun verzen uitdrukkelijk de Poetica van Aristoteles bijhalen
en stijfstaan van grammatica. Als mystiek en scholastiek door Erasmus miskend werden, was het ook allereerst te wijten aan het onklassiek Latijn van de middeleeuwen. Maar voorzover Chateaubriand met de romantiek de middeleeuwse schrijvers niet genoeg in eer herstelde, deed de schoonheidsliefhebber Rémy de Gourmont het, voorgelicht door de halve Nederlander J.K. Huysmans, aan het einde van de negentiende eeuw met zijn boek Le Latin mystique, waardoor classici als Kloos en Diepenbrock niet minder geboeid werden dan Erens. Dat de wetenschap jaren later het zogenaamd volkslatijn als object van studie ging ontdekken, was eenvoudig te danken aan die kunstenaars.