Staten zich hadden te wapenen, vooral toen Lodewijk zich na Pomponne's vertrek niet meer in Den Haag liet vertegenwoordigen dan door een agent. Ook De Groot, die in Juni even overgekomen was, vroeg nu zijn eigen terugroeping maar bleef ten slotte te Parijs op aandrang der Staten, die nog altijd iets van zijn ambassade verwachtten1). Hij had de moeilijke taak om de staatsche politiek van handelsoorlog en vredelievende betuigingen tegelijk in Parijs te verdedigen, de fransche klachten aan te hooren en met tegenklachten te beantwoorden. Op den eersten December richtten de Staten een plechtig schrijven tot den Koning om nog eens hun gedrag tegenover hem te verklaren en hunne toerustingen te land en ter zee te rechtvaardigen. De Groot zou dien brief plechtig in een audientie overhandigen en hem van mondelinge inlichtingen vergezeld doen gaan. Den 4den Januari 1672 eerst kreeg hij daartoe gelegenheid, maar de Koning ontving het schrijven ‘met een mine van indignatie’ en beantwoordde het zoowel mondeling als schriftelijk in dreigende termen, verklarend voort te zullen gaan met zijn wapening, waarvan hij aan niemand rekenschap had te geven2). Het eenige, wat nu overbleef, was het nemen van ‘tydelycke ende vigoureuse resolutiën’ ten oorlog, maar toch liet men De Groot nog te Parijs tot einde Maart, toen hij in treffende bewoordingen en onder betuiging van den goeden wil der Staten zijn afscheid nam van het fransche hof. Nauwelijks was hij vertrokken, of Lodewijk XIV verklaarde (6 April 1672) de Republiek den oorlog; de redenen daarvoor maakte hij in een heftig manifest van dien dag wereldkundig. Het devies ‘evexi sed discutiam’, dat hij op een bij deze gelegenheid geslagen medaille liet aanbrengen, getuigde van zijn voornemen om de ondankbare Republiek, eenmaal door Frankrijk in den grooten spaanschen oorlog van overheersching door het machtige Spanje gered, zooals hij zeide, van de aarde te verdelgen3).
Karel II was hem reeds eenige dagen voor geweest. In weerwil van de stemming zijns volks, dat sterk tegen Frankrijk was ingenomen, was hij reeds lang tot een oorlog besloten. Downing eischte op hoogen toon voldoening voor de Engeland aangedane bezwaren en beleedigingen, maakte aanspraak op het Dominium Maris in den uitgebreidsten zin en de erkenning daarvan door de Staten ook door het strijken van de vlag op elke zee, al was het voor één engelsch oorlogsschip. Men deed wat men kon om hem te bevredigen en gaf zelfs aan den eisch omtrent de vlag toe als ‘teeken van deferentie’, niet als bewijs van het opgeven der vrije vaart. Maar niets mocht baten. Downing verldaarde uit de hoogte, dat het aanbod te laat kwam, bood zijn paspoort aan en ging naar Engeland. De staatsche gezant te Londen, Johan Boreel, in Maart door Johan Meerman als buitengewoon ambassadeur gesteund, trachtte nog den storm te bezweren, misleid als hij was geworden omtrent de ware politiek van Karel II, maar reeds den 28sten Maart werd met een dergelijk manifest als dat van Lodewijk de oorlog aan de Republiek verklaard. Eenige dagen te voren had, na een mededeeling aan Meerman, dat Engeland de staatsche schepen zou aanvallen, sir Robert Holmes een aanval gedaan op de Smyrna-vloot, die niets vermoedend onder klein konvooi bij Wight zeilde; Holmes had ten gevolge van den krachtigen weerstand van het konvooi slechts een paar schepen kunnen bemachtigen.
Engeland en Frankrijk waren voorgegaan, Munster en Keulen volgden met dergelijke manifesten; het eerste eigenlijk op grond van de oude grieven, thans echter door eenige kleinere uit den laatsten tijd en algemeene klachten over omkooping zijner dienaren, aanslagen op 's bisschops leven, zending van spionnen vervangen; het laatste wegens het niet teruggeven van Rijnberk en het steunen der stad Keulen tegen zijn gezag, oude grieven eveneens, die in den laatsten tijd weder opgerakeld waren, vooral tijdens de nieuwe moeilijkheden tusschen de stad en den keurvorst omstreeks 1670. De ondergang der Republiek, zoo juichten ook deze naburen, zou aan al dat onrecht een einde maken; de beloften van fransche hulp en fransch geld, door dè fransche diplomaten te Munster en Brühl kwistig gedaan, de begeerte om door den ondergang der kettersche Republiek het katholieke geloof te bevoordeelen, de geheime intriges der geheel voor Frankrijk gewonnen gebroeders Fürstenberg aan het keulsche hof - dit alles zette deze vorsten tot krachtige medewerking aan. Vooral het bondgenootschap van Keulen, welks keurvorst, Maximiliaan Hendrik van Beieren, tevens bisschop van Luik was, had voor Frankrijk groote waarde, want over zijn luiksch grondgebied bezat het fransche leger daardoor een weg naar de Republiek buiten de spaansche landen om, welker neutraliteit nu niet behoefde geschonden te worden1). En de zwakheid der oostergrens van de Staten zou de oostelijke gewesten, dacht men, spoedig in de handen van Munster en Keulen brengen.
De eenige bondgenoot, op wien men meende te mogen rekenen, was ten slotte de keurvorst van Brandenburg, die het gevaar van Frankrijk's zijde voor Duitschland helder inzag, in de Republiek het onmisbare tegenwicht tegen Lodewijk's plannen erkende en zich nog 6 Mei 1672 tot een defensieve alliantie liet vinden.
Bontemantel, De Regeeringe van Amsterdam, uitg. Kernkamp, II, blz. 17, 19 vlg.; Japikse, De Witt, blz. 275 vlg.
Lefèvre Pontalis, I, p. 521 suiv., waar passages uit die brieven worden aangehaald. Vgl. de brieven zelf in dl. III der uitgave Japikse, blz. 448 vlg.