Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU) (Russisch: Коммунисти́ческая па́ртия Сове́тского Сою́за (КПСС), Kommoenistitsjeskaja partija Sovetskogo Sojoeza, (KPSS)) was de Sovjet-Russische communistische partij van 1922 tot 1991. Ze heette van 1905 tot 1911 Sociaaldemocratische Partij van Rusland; van 1917 tot 1918 Bolsjewistische Partij (Bolsjewieken). Van 1918 tot 1922, toen de Sovjet-Unie nog niet bestond, heette de voorganger van de CPSU de Russische Communistische Partij en hadden de afzonderlijke landen die later opgingen in de Sovjet-Unie ook afzonderlijke communistische partijen. Na de vorming van de Sovjet-Unie in 1922 besloot men dat er een centrale partij moest komen met afzonderlijke afdelingen voor de republieken, geleid door Lenin. Op die manier ontstond de CPSU. 

De CPSU bestond uit autonome partijafdelingen, die de naam droegen van de betreffende regio's, ASSR's en SSR's. In 1925 werd de partij, onder leiding van Stalin, omgenoemd tot de All-Unie Communistische Partij. In augustus 1991 verloor de CPSU haar monopoliepositie en werd de partij verboden.

Namen 
Russische Sociaaldemocratische Arbeiderspartij (bolsjewieken) (Российская социал-демократическая рабочая партия (большевиков)) (1903-1918)
Russische Communistische Partij (bolsjewieken) (Российская коммунистическая партия (большевиков)) (1918-1925)
Al-Unie Communistische Partij (bolsjewieken) (Всесоюзная коммунистическая партия (большевиков)) (1925-1952)
Communistische Partij van de Sovjet-Unie (оммунистическая партия Советского Союза) (1952-1991)

Opbouw 
De opbouw van de CPSU was als volgt:
De partijleden kozen een Partijcongres.
Het partijcongres koos de leden van het Centraal Comité (bestuur).
Omdat het Centraal Comité slechts enkele malen per jaar bijeen kwam, koos men een Politbureau (Politiek Bureau) als dagelijks bestuur (tussen 1952 en 1964 presidium geheten) en het Secretariaat.

Partijcongres 
Het vijfjaarlijkse Partijcongres is in theorie het hoogste orgaan van de CPSU. De afgevaardigden die naar een partijcongres werden gestuurd werden op getrapte wijze gekozen. Tijdens een partijcongres kozen de leden het Centraal Comité.

In juli 1990 vond het laatste partijcongres plaats.

Centraal Comité

Om de partij te besturen tussen de partijcongressen in koos men tijdens het partijcongres het Centraal Comité. Het Centraal Comité dat in 1986 tijdens het 27ste Partijcongres werd gekozen bestond uit 307 leden met stemrecht en 107 leden 'zonder stemrecht (de zgn. kandidaat-leden). Omdat het Centraal Comité in principe maar twee keer per jaar bijeenkwam - soms vaker, bijvoorbeeld om een nieuwe secretaris-generaal te kiezen - werd het Politbureau (Politiek Bureau) gekozen. Secretarissen van het Centraal Comité waren meestal lid van het Politbureau.

Politbureau

Het Politbureau, afkorting van Politiek Bureau, werd gekozen door het Centraal Comité om de partij tussen de sessies van dit orgaan te besturen. In theorie moest het Politbureau verantwoording afleggen aan het Centraal Comité, ook was het Politbureau ondergeschikt aan het Centraal Comité. In praktijk maakte het Politbureau de dienst uit in zowel de partij als in de USSR. Het Politbureau bestond uit zowel stemhebbende en niet stemhebbende (kandidaat-)leden.

In de tijd van Michail Gorbatsjov (1985-1991) vergaderde het Politbureau iedere week op donderdag. De inhoud van de vergaderingen bleef grotendeels geheim, maar vanaf de jaren 1980 verschenen er korte verslagen van zittingen van het Politbureau in de pers. Hoewel in de partijstatuten niet was vastgelegd wie de vergaderingen van het Politbureau leidde, was het duidelijk dat deze vergaderingen werden voorgezeten door de secretaris-generaal.

Het Politbureau bestond meestal uit 15 à 25 leden.

Secretariaat 

Het Secretariaat werd net als het Politbureau door het Centraal Comité gekozen en ging over de centrale administratie van de partij. Het Secretariaat ging over de lidmaatschappen en kon leden royeren.

Om lid te worden van de CPSU moest men zich goed laten onderrichten in de leer van het marxisme-leninisme. Daarna volgde een proefperiode (kandidaat-lidmaatschap), was men waardig bevonden dan werd men als lid opgenomen in de partij. Lokale partijsecretarissen moesten het Secretariaat op de hoogte houden van economische vorderingen in hun gebied. Leden die lid waren van zowel het Politbureau als het Secretariaat behoorden tot de machtigste partijleden. Hoofd van het Secretariaat was de secretaris-generaal, de leider van de CPSU.

Secretaris-generaal 

De secretaris-generaal van de CPSU was het hoofd van het Secretariaat en tevens lid van het Politbureau. Omdat hij de zittingen van Politbureau voorzat was hij partijleider en, omdat het Politbureau het beleid van het land bepaalde, tevens de facto leider van de USSR.

In de praktijk was de secretaris-generaal van CPSU dus de belangrijkste man van USSR.

Orgburo 

Het Orgburo, afkorting van Organisatorisch Bureau, bestond van 1919 tot 1952 en gold als sub-comité van het Politbureau. Het Orgburo werd gekozen door het Centraal Comité en ging over de partijorganisatie. Veel Orgburoleden waren tevens lid van het Politbureau en de bevoegdheden van Orgburo en Politbureau overlapten elkaar. Een secretaris van het Centraal Comité van de CPSU hield supervisie over het Orgburo. In 1952, tijdens het 19e partijcongres, werd het Orgburo opgeheven en de bevoegdheden ervan werden overgedragen aan het vergrote Secretariaat.

Andere partijorganen 
De Centrale Controle Commissie onderzocht schendingen van partijdiscipline en verwerkte royementen. De Centrale Controle Commissie keek het werk na van partijleden op verantwoordelijke economische posten.
De Centrale Auditorscommissie controleerde de boekhouding van de CPSU. Deze commissie werd gekozen door het partijcongres. Lidmaatschap van de Centrale Auditorscommissie stond gelijk aan kandidaat-lidmaatschap van het Centraal Comité. De Centrale Auditorscommissie kende ook een presidium (Bureau) voor de dagelijkse gang van zaken.

Partijorganisatie op lager niveau 
De laagste vorm van partijorganisatie was de partijcel (партийная ячейка) of primaire partijorganisatie (первичная партийная организация). Er bestond al een partijcel als er meer dan twee partijleden vergaderden, in theorie bestond zij uit meerdere leden die een straat of installatie (plant) vertegenwoordigden. Het bestuur van een partijcel bestond uit een partijbureau (партийное бюро, партбюро) geleid door een bureausecretaris (секретарь партбюро). De partijorganisatie van een collectieve boerderij (Kolchoz), staatsboerderij (sovchoz) en fabrieksniveau werden partijcomités of partkoms (партком) genoemd onder leiding van een partkom-secretaris (секретарь парткома).

Op het niveau van een rajon werden partijcomités raikom (райком) genoemd, op oblast-niveau obkom (обком), vroeger, tot 1929, gubkom (губком) genoemd (naar de bestuurlijke eenheid goebernija) en gorkom (горком) op stedelijk niveau.

Op hoger niveau kent men provinciale en regionale partijcomités voor de provincies en regio's en partijbesturen van autonome (ASSR) en volwaardige (SSR) deelrepublieken, die weer bestaan uit een Centraal Comité en Politbureau.

Partijen in de unierepublieken
De hieronder genoemde partijen waren de bij de CPSU (of voorloper Russische Communistische Partij (bolsjewieken)) aangesloten communistische partijen in de deelrepublieken van de USSR. N.B.: Tot 1952 droegen alle communistische partijen het achtervoegsel "bolsjewieken", bijv. Communistische Partij (bolsjewieken) van Oekraïne, Communistische Partij (bolsjewieken) van Oezbekistan, etc.

Leiders 
 Vladimir Lenin – 1917 - 1924 (voorzitter Centraal Comité)
 Driemanschap: Stalin, Kamenev en Zinovjev – 1924 - 1928
 Jozef Stalin – 1924 - 1953 (secretaris Centraal Comité sinds 1922)
 Nikita Chroesjtsjov – 1953 - 1964 (eerste secretaris)
 Leonid Brezjnev – 1964 - 1982 (eerste secretaris tot 1966, daarna secretaris-generaal)
 Joeri Andropov – 1982 - 1984
 Konstantin Tsjernenko – 1984 - 1985
 Michail Gorbatsjov – 1985 - 1991
 Volodymyr Ivasjko - 1991

Opvolgers
De Unie van Communistische Partijen - Communistische Partij van de Sovjet-Unie ziet zichzelf als de opvolger van de CPSU.

Zie ook 
 Communisme
 Sovjet-Unie

Externe links 
 Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991 (Handboek van de geschiedenis van de CPSU 1898-1991)
 Leadership of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU, 1917-1991)

Voetnoten 

Komintern
CPSU
Communistische partij
Politieke partij in de Sovjet-Unie