De Sint-Petruskerk, doorgaans kortweg Petruskerk genoemd, is een kerkgebouw aan de Lammenschansweg in de Nederlandse stad Leiden, gewijd aan de apostel Petrus en onderdeel van de rooms-katholieke HH. Petrus en Paulusparochie in Leiden en omgeving.

Bouwhistorie 
Op 10 maart 1936 werd de Petruskerk ingewijd, nog geen jaar na de eerstesteenlegging op 23 april 1935. De bouw was opgedragen aan een projectontwikkelaar, Bouw- en Woningbureau H.P. Jansen te Leiden. De kerk was de opvolger van de oorspronkelijke Sint-Petruskerk uit 1836 aan de Langebrug in het centrum van Leiden, die op 25 juli 1933 was afgebrand. Relikwieën uit deze kerk zijn ingemetseld in de tafel van het hoogaltaar van de nieuwe kerk. Men koos op initiatief van bisschop Aengenent een plek aan de Lammenschansweg (toen Kamerlingh Onneslaan), omdat die centraal lag in een grote stadsuitbreiding tussen de in aanbouw zijnde Burgemeesters- en Professorenwijk en de Tuinstadwijk. Op de oude locatie aan de Langebrug verrees een brandweerkazerne.

Kerkgebouw 
Het driebeukige kerkgebouw met 1400 zitplaatsen is een ontwerp van de architect A.J. Kropholler. Hij werkte hierbij samen met ir. H.A. van Oerle, die de uitgangspunten bij de bouw van de kerk publiceerde in de vakpers. Door de keuze voor een plek in een nog te ontwikkelen stadswijk konden zij hun opvattingen over de rol van een kerk als centraal onderdeel van een gemeenschap optimaal tot uiting brengen. Van Oerle schreef dat er al te vaak kerken waren neergezet zonder dat er goed was nagedacht over de locatie. 

De Petruskerk is representatief voor Krophollers traditionalistische stijl, verwant aan de ideeën van de Delftse School. Net als bij zijn andere kerken zijn de gebruikte materialen in het zicht gelaten. De kerk en de huizen van het bijbehorende complex van eengezinswoningen zijn grotendeels gebouwd van rode baksteen, gemaakt door de steenfabriek Ouderzorg te Leiderdorp, met een beperkt gebruik van natuursteen. 

Omdat Kropholler en Van Oerle van mening waren dat een langgerekte zaalkerk niet verwelkomend was voor de kerkgangers, is het middenschip extra breed en relatief ondiep. Het koor is overwelfd terwijl de rest van de kerk wordt gedekt door een vlak, houten plafond. Boven het koor bevond zich een kleine dakruiter met windhaan, die in 1960 wegens bouwvalligheid werd gesloopt. Aan de buitenkant heeft het schip een aantal forse steunberen. 

In 1958 werd het gebouw aan de zuidzijde door het architectenbureau H.A. van Oerle en J.J. Schrama uitgebreid met een kapel voor Sint-Liduina. Daarmee was bij het oorspronkelijke ontwerp rekening gehouden, zodat de fundering al aanwezig was. De sacristie werd in 1968 ingericht als dagkapel.

Toren 
De 70 meter hoge, vierkante kerktoren is nummer 3 op de lijst van hoogste gebouwen van Leiden. Alle vier zijden hebben een galmgat en een wijzerplaat van het torenuurwerk.  De ingesnoerde torenspits, met op de top een smeedijzeren kruis, is bedekt met leisteen.

De vijf luidklokken in de toren werden in februari 1943 door de Duitse bezetter weggehaald om te worden omgesmolten voor de oorlogsindustrie. In 1947 en 1948 werden vijf nieuwe klokken geleverd en geïnstalleerd door de firma Jongerius te Amersfoort. Ze zijn gemaakt door klokkengieterij Van Bergen te Heiligerlee en dragen de namen Petrus (⌀1308 mm), Bonifacius (⌀1105 mm), Theodorus (⌀1003 mm), Maria (⌀895 mm) en Johannes (⌀770 mm). De grootste klok Petrus met slagtoon D¹ is verbonden aan het torenuurwerk en slaat op alle volle en halve uren. 

Op de begane grond van het torengedeelte bevindt zich in een portaal de hoofdingang van de kerk, met in het spitsboogvormige timpaan boven de deuren sinds 1996 een reliëf van cortenstaal. Het werd in opdracht vervaardigd door Irène Prinsen en verbeeldt de apostel Petrus, die van Jezus Christus de sleutels van de hemel ontvangt.

Interieur 
Van het kerkmeubilair ontwierp Kropholler de kerkbanken, de kroonluchters en het tabernakel op het hoogaltaar. De apsis heeft glas-in-loodramen met afbeeldingen van de apostelen Petrus en Paulus, in 1938 vervaardigd door Han Bijvoet. De communiebank, die uit veel kerken verdween na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), is in de Petruskerk behouden gebleven.

Het orgel van de Petruskerk is in 1936 gemaakt door de Alkmaarse firma B. Pels & Zn (opusnummer 108). Het heeft twee manualen, een vrij pedaal en 22 (aanvankelijk 15) registers. Het instrument werd in 1981-1982 na inzamelingsacties van parochianen gerestaureerd en uitgebreid door dezelfde orgelbouwers, inmiddels Pels & Van Leeuwen te 's-Hertogenbosch. Voor vervanging en uitbreiding werd pijpwerk gebruikt van het vroegere Pels-orgel uit 1935 van het Johannes de Deo-Westeinde Ziekenhuis in Den Haag.

Complex 

De Petruskerk staat in de Professorenwijk-West ten zuiden van de Leidse binnenstad en wordt omzoomd door een driehoekig complex van herenhuizen, die in dezelfde periode gebouwd zijn aan de Lorentzkade (tegenover het water van de Stadsmolensloot), de Zeemanlaan en de Kamerlingh Onneslaan, zoals de oostzijde van de Lammenschansweg tot 1961 heette. Dit complex werd eveneens ontworpen door Kropholler en Van Oerle, in overeenstemming met hun opvatting dat een kerk het centrum van een gemeenschap behoorde te zijn. Er woonden dan ook tientallen jaren lang relatief veel katholieke gezinnen in deze "Kropholler-driehoek".

Net als de kerk zijn de huizen van rode Ouderzorg-baksteen. Ze worden gekenmerkt door een erker met een groen koperen schilddak op de begane grond, een overstekende goot, twee bouwlagen en een kapverdieping met hoog zadeldak. In een van deze woningen vestigde Van Oerle zijn eerste kantoor-woonhuis, van waaruit hij zijn lokale architectenpraktijk opbouwde.

Naast de kerk zijn alle onderdelen van dit ensemble in 2000 aangewezen als rijksmonument. Ze vallen sinds 2011 binnen het beschermd stadsgezicht Zuidelijke Schil. Dit geldt ook voor de groot uitgevallen pastorie aan de Lorentzkade, die tevens dienstdoet als parochiegebouw.

In het oorspronkelijke bouwplan was een afzonderlijk parochiegebouw opgenomen, dat niet is gerealiseerd. Het daarvoor beoogde perceel tussen de kerk en de Zeemanlaan werd pas bebouwd in 1970, toen een rij van vier winkelpanden werd opgetrokken waarvan het ontwerp de eenheid in stijl van Krophollers kerk en huizenrij onderbreekt. Toen de gemeente in 1986 voornemens was vergunning te verlenen voor het bouwen van een extra verdieping boven de winkelruimte, verzetten omwonenden zich vergeefs. Zij vreesden dat de uitbreiding afbreuk zou doen aan de architectonische en historische waarde van de panden in de omgeving: "Vooral de ring huizen rond de Petruskerk zou erdoor worden ontsierd".    

Voor de twee bakstenen straatlantaarns met granieten zitbanken, aan de Lammenschansweg voor de ingang van de kerk, gebruikte Kropholler zijn ontwerp voor de in 1932 onthulde Burgemeester Wendelaarlantaarn in Alkmaar. Ook voor het voormalige gemeentehuis van Waalwijk staat sinds 1936 een identieke straatlantaarn van Kropholler.

Afbeeldingen 

Kerkgebouw in Leiden
Rijksmonument in Leiden
Bouwwerk van Alexander Kropholler
Kerkgebouw in het bisdom Rotterdam