Aanvankelijk hoopten Potgieter en Huet nog het tijdschrift spoedig te kunnen overnemen. In juli 1865 informeerde Potgieter bij uitgever Van Kampen ‘of de Heeren met 1o jan. '66 dachten voort te gaan?’, iets dat hem, met het oog op het huidige peil, ‘weinig wenschelijk’ leek. Een jaar later meldde Huet dat er sprake zou zijn van een aanstaande opheffing, en hij voegde er malicieus aan toe ‘dat het oogenblik daartoe inderdaad gekomen schijnt’. Het was echter met De Gids helemaal niet zo slecht gesteld als Potgieter en Huet meenden of hoopten. Uit niets blijkt dat de redactie moeite had het blad voort te zetten, of dat het haar ontbrak aan kritische zin, richting of overtuiging, al waren er in de volgende jaren momenten van onenigheid en gebrek aan inspiratie.
Het onderscheid tussen De Gids van voor en na januari 1865 is niet gelegen in de kwaliteit, zelfs niet zozeer in de soort van bijdragen. Hooguit is de inspiratie veranderd: voor Potgieter en Huet was het bestaan van De Gids alleen zinvol zolang het blad een opvoedende taak vervulde en probeerde dwingend leiding te geven aan het Nederlandse geestesleven. Potgieter kon deze eis stellen omdat hij een overtuigde idealist was die de invloed en mogelijkheden van een cultureel tijdschrift verre overschatte.
Zijn voormalige mederedacteurs waren minder veeleisend, maar toonden misschien meer realiteitszin. Onder hun leiding werd vooral het instructieve en voorlichtende karakter van De Gids versterkt. ‘“De Gids” poogde in die jaren [...] de fakkel der verlichting in ons land vrij hoog te doen schijnen. [...] Doch het zwaartepunt van den inhoud was naar de richting der wetenschap verplaatst. De beste hoogleeraren van ons land zonden hun opstellen.’ Zo typeerde redacteur Quack later in zijn Herinneringen het decennium na 1865. De taak van De Gids werd in hoofdzaak, de geschoolde liberale burgerij op de hoogte te houden van recente ontwikkelingen op wetenschappelijk, maatschappelijk, politiek, economisch en letterkundig gebied, en deze ontwikkelingen te beoordelen.
77 Gerard Keller aan de redactie van De Gids, 1 november 1865. Hij was uitgenodigd aan het blad mee te werken. ‘Mijne Heeren Uwe uitnoodiging om aan de Gids mede te werken is te vereerend en te vleijend om niet zeer geneigd te wezen terstond eene belofte te doen. Als ik evenwel naga wat ik geven kan en dit vergelijk met den inhoud van uw tijdschrift, dan vrees ik dat de Gids er niet door winnen zou, wanneer mijn werk er in opgenomen werd. Het zal mij nogtans een genoegen zijn, zoodra ik iets geschreven heb, dat naar mijne meening in aanmerking zou kunnen komen, dit aan uwe beoordeeling te onderwerpen. Met de meeste hoogachting heb ik de eer te zijn Mijne Heeren Uw dienstw. dienaar G. Keller.’
overzichten van wetenschappelijke literatuur en in de vorm van omvangrijke, kritische en diepgravende opstellen over vooral wijsgerige en theologische, politieke en sociaal-economische vraagstukken. Men moet een hoge dunk gehad hebben van het publiek: de studies op het gebied van ethiek, kennisleer of economische theorie die meestal tientallen, soms meer dan honderd bladzijden besloegen, stellen het geduld, de intellectuele ijver en het concentratievermogen van de lezer zwaar op de proef.
Opvallend in deze periode is de open blik en de oprechte belangstelling voor niet-Europese landen en volken. Het Midden-Oosten, Noord-Afrika, de Indische archipel, Australië en de Verenigde Staten werden in reisverslagen en studies beschreven, en zeer informatief waren de jaarlijkse verslagen die A.J.C. Geerts in 1871, 1872 en 1873 gaf van het leven in Japan.