Door verandering van perceptie kun je dingen anders zien
Geschreven door Marjolein van Kampen	Gepubliceerd: 07 oktober 2016
Evergreen Blog Hits: 12751 Leestijd: 06:06
Je kent die plaatjes vast wel. Je denkt dat je het een ziet, maar als je net even iets anders kijkt, zie je iets anders. Met het waarnemen van wat er om je heen gebeurt, is het niet anders. Je denkt zeker te weten iets te zien of te horen, je bent er zelfs van overtuigd. Toch is veel onderzoek gedaan op basis waarvan blijkt dat zelfs degene die bij een evenement is geweest, het evenement anders kan hebben gezien dan degene die naast hem stond. Iedereen ziet of interpreteert dingen anders.
Wat een verschil in perceptie betekent, heb ik ooit zelf ervaren. Jaren geleden toen ik nog vegetariër was, eentje die geen vlees en geen vis at, ging ik eten bij een culinair restaurant in Frankrijk. Ik vertelde de ober, in mijn huis-tuin-en-keuken Frans, dat ik geen vlees en vis at om duidelijk te maken dat ik wel eieren en melkproducten nam. Hij knikte en we overlegden kort welke gerechten op de menukaart voor mij in aanmerking zouden komen – al dan niet met een kleine aanpassing.
Toen de ober met het voorgerecht kwam en het voor mij neerzette, keek ik verbaasd naar het bord. Er lag iets van gebakken ham op. Ik keek naar de ober, wees naar mijn bord en zei: "je ne mange pas de viande (ik eet geen vlees)". De ober keek mij niet begrijpend aan en raakte lichtelijk geïrriteerd, omdat ik mijn zin herhaalde en opnieuw naar mijn bord wees. Misschien begreep hij mijn Frans niet? Ik kwam erachter dat hij dat wel begreep. Verontwaardigd riep hij uit: "ce n'est pas de viande, c'est charcuterie! (het is geen vlees, het is worst!)". Hij weigerde mijn gerecht aan te passen en liep met grote passen weg.
Je kunt je voorstellen dat door het verschil in perceptie of waarneming, de aannames of interpretaties die iemand heeft bij een bepaalde situatie, de ingrediënten vormen voor miscommunicatie of misverstanden. Het was mijn aanname dat 'geen vlees' vanzelfsprekend ook 'geen worst' betekende. Niet in Frankrijk dus, waar ze vegetariërs sowieso rare wezens vinden (dit is mijn aanname overigens).
De ober was bijzonder overtuigd van zijn eigen gelijk. Hij wist toch immers wel wat vlees is! Ik was overtuigd van mijn gelijk. Ik wist toch wel dat een vegetariër die geen vlees eet, vanzelfsprekend ook geen worst eet! Zowel de ober als ik waren niet in staat het standpunt van de ander te zien of ons daarin te verplaatsen. Nu weet ik dat 'de waarheid' voor mij anders is/kan zijn dan voor ander. Het is mijn interpretatie van de werkelijkheid.
Veel beweringen of meningen zijn gekleurd door wie je bent, je persoonlijkheid, hoe je bent opgevoed, wie je vrienden zijn maar ook door eerdere ervaringen met een vergelijkbare situatie, je gemoedstoestand (wanneer net een goede vriend is overleden, kijk je toch anders dan iemand die net terug is van vakantie), je culturele achtergrond (normen en waarden, helden) of je geloofsovertuiging. Misschien had die Franse ober slechte ervaringen met vrouwelijke, Nederlandse vegetariërs, of had hij een slechte dag om andere redenen. Ik heb het hem niet gevraagd.
Hoe ontstaan verschillende percepties?
Veel conflicten komen voort uit verschillen in perceptie. Wanneer je hier alert op bent, kun je de ander vragen het perspectief te verduidelijken, zodat je beelden en veronderstellingen kunt onderzoeken en verhelderen.
Ben je zelf ook wel eens in een lastige situatie verzeild geraakt, omdat je voorbarige conclusies trok op basis van je waarneming van iemands gedrag? Dit gebeurt vaker dan je denkt. Dit mechanisme is verklaard door Argyris (1990). Hij gebruikt daarvoor de ladder als metafoor en noemt dit de ladder van gevolgtrekkingen (ladder of inference). Argyris beschrijft de zes treden die je in een milliseconde neemt op basis van je eigen waarneming van een set van gegevens (iets dat je hoort, zegt, ziet of voelt) via een serie van mentale stappen naar een handeling (jouw reactie).
Het proces begint bij de selectie van gegevens, waaraan je vervolgens betekenis geeft, op basis waarvan je aannames formuleert, conclusies trekt, overtuigingen formuleert en vervolgens handelt. Hoe dit voor jou in je hoofd verloopt is voor niemand zichtbaar. Niemand kan aan jou zien welke stadia je hebt doorlopen waarmee je tot een bepaalde actie komt.
De overtuigingen die je vormt hebben weer invloed op de gegevens die je een volgende keer selecteert als je in een vergelijkbare situatie komt. Dit versterkt jouw handelingspatroon. Het is een zichzelf versterkende cirkel geworden, waarin overtuigingen steeds weer worden bevestigd.
Meestal werkt dit gedrag voor de meeste mensen goed. Dit werkt, tot het moment dat bepaalde overtuigingen belemmerend gaan werken. Belemmerend voor jezelf - denk aan mijn beeld van een vegetariër - en/of belemmerend in relatie tot anderen, bijvoorbeeld geen goede samenwerking, elkaar niet goed begrijpen.
Perspectief verduidelijken
Wanneer het behoud van de relatie belangrijk is en je merkt dat miscommunicatie optreed, wees dan alert. Heb je het wel echt over hetzelfde als je gesprekspartner? Voordat je in een heftige discussie terecht komt, is het van belang te controleren of je aanname dat je over hetzelfde praat klopt. Dit doe je door goed naar de ander te luisteren en in je eigen woorden te herhalen wat je gehoord hebt. Dit hoeft niet een letterlijke weergave te zijn, maar je kunt hier ook je eigen woorden of eigen interpretatie weer te geven. Sluit wel af met de vraag of het klopt wat je zegt. Hiermee geef je de ander de gelegenheid je weergave bij te stellen.
Door je bewust te worden van het proces van de ladder van gevolgtrekkingen, kun je de treden op de ladder ook bewust nemen. Hiermee bereik je dat je meer bewust bent van je eigen gedachten en redeneringen. Door anderen hierin mee te nemen, kunnen zij jouw gedachten en redeneringen beter begrijpen. Je kunt jouw aannames over de ander toetsen door gericht vragen te stellen en goed te luisteren. Zo kun je ontdekken wat er nu echt speelt. Omgekeerd krijgt de ander ook inzicht in zichzelf en de eigen redeneringen en gevolgtrekkingen.
Er is niets mis met het waarnemen van een situatie, die zo te interpreteren dat je daar conclusies aan verbindt. Iedereen zal dit doen. Voorkom dat je in lastige situaties terecht komt, doordat je aannames hebt gedaan op basis waarvan je handelt. Maak er een gewoonte van je aannames expliciet te maken en deze te checken bij de ander, zodat je minder vaak verkeerde beslissingen neemt.
"De ware ontwikkelingsreis is geen speurtocht naar nieuwe landschappen, maar waarnemen met nieuwe ogen." (M.Proust)
Niet in alle gevallen zal het lukken zelf verschillende perspectieven met elkaar in overeenstemming te brengen. Wanneer emoties een rol spelen, kan dit belemmerend werken om open te staan voor andere beelden en opvattingen. Hierdoor kunnen conflicten ontstaan die niet zelf meer op te lossen zijn. In dat geval kan het helpen de hulp in te roepen van een onafhankelijke derde, zoals bijvoorbeeld een ander teamlid, een leidinggevende, een collega die buiten het team staat of een externe partij. Door je bewust te zijn van het automatische mechanisme dat plaatsvindt wanneer je een situatie waarneemt, kun je de dingen anders gaan zien en zelfs gaan inzien dat worst niet hetzelfde is als vlees!