De Karel van Manderprijs wordt sinds 1958 uitgereikt door de Vereniging van Nederlandse Kunsthistorici (VNK). De prijs is voor een publicatie van een Nederlandse of in Nederland werkende kunst- of architectuurhistoricus. Het doel van de prijs is om kunst- en architectuurhistorisch onderzoek in Nederland te stimuleren en te waarderen.

Sinds 2004 wordt de prijs jaarlijks toegekend aan een laureaat uit een ander deelgebied. De vijf geselecteerde deelgebieden komen elk om de vijf jaar aan bod. De deelgebieden zijn: beeldende kunst en kunstnijverheid tot 1550; beeldende kunst en kunstnijverheid 1550-1700; beeldende kunst en kunstnijverheid 1700-1850; beeldende kunst en kunstnijverheid 1850-heden; architectuur, stedenbouw en ruimtelijke ordening, tuin- en landschapsarchitectuur, monumentenzorg en bouwhistorie door de eeuwen heen.

'Long list' is de in het jaar voor de prijsuitreiking verschenen bibliografie van de Vereniging van Nederlandse Kunsthistorici die een bepaalde periode in de kunstgeschiedenis beslaat en die publicaties over de laatste vijf jaar bevat. Dit betekent dat de Karel van Manderprijs jaarlijks in een ander deelgebied wordt uitgereikt en dat een deelgebied om de vijf jaar aan de beurt is. De juryleden kunnen indien belanghebbende publicaties in de bibliografie ontbreken deze eveneens voordragen.

Geschiedenis 
In 1957 richtte professor Jan Gerrit van Gelder het 'Fonds Carel van Mander' op tijdens de viering van het vijftigjarig bestaan van het kunsthistorisch onderzoek in Nederland. Dit fonds was vernoemd naar Karel van Mander (1548 - 1606), de auteur van Schilder-boeck (1604), waarin Van Mander leven en werk beschrijft van een groot aantal schilders, zowel uit het verleden als uit zijn eigen tijd.

Het eerste bestuur van de stichting bestond uit de initiatiefnemers Jan Gerrit van Gelder (voorzitter) en Pieter Singelenberg (secretaris-penningmeester), beide werkzaam op het Kunsthistorisch Instituut te Utrecht, collega-professoren Josua Bruyn, hoogleraar kunstgeschiedenis te Amsterdam, de Delftse hoogleraar architectuurgeschiedenis Jacobus Terwen en Simon Levie op dat moment werkzaam als conservator bij het Centraal Museum in Utrecht. Zij stelden twee prijzen in welke jaarlijks zouden worden uitgereikt: de Carel van Manderprijs, bestaande uit een bedrag in geld en, vanaf 1964, een penning voor kunsthistorisch onderzoek van jonge (onder de 40 jaar) in Nederland werkzame kunsthistorici; en de Bucheliusprijs bestaande uit een bedrag in geld, voor documentair-kunsthistorisch onderzoek door in Nederland werkzame onderzoekers.

De uitreiking van de prijzen kreeg een vaste plek tijdens de Kunsthistorische Dag van de Vereniging van Nederlandse Kunsthistorici naast de jaarrede, de algemene ledenvergadering en de overige lezingen die werden georganiseerd. De jury, gevormd door het convent van hoogleraren in de kunsthistorische vakken aan Nederlandse universiteiten, beoordeelde publicaties die in het voorafgaande jaar waren verschenen. Deze kwamen in aanmerking als zij 'aan algemeen geldende wetenschappelijke eisen voldeden en getuigden van oorspronkelijkheid'.

Vanaf 1987 overwoog Singelenberg, inmiddels het enige bestuurslid van de stichting, deze onder te brengen bij de VNK. Deze overweging werd bezegeld bij de herziening van de statuten in 1989. Naast een naamswijziging naar Stichting Karel van Mander kregen de twee prijzen een nieuwe indeling en werd er gekozen voor een andere termijn van uitreiking. De Bucheliusprijs werd bij de statutenwijziging opgeheven.

De al vanaf 1985 door de VNK op voorstel van professor Anton Boschloo in het leven geroepen Jan van Gelderprijs zou in het vervolg worden uitgereikt aan een jonge Nederlandse of in Nederland werkzame onderzoeker. De leeftijdsgrens werd verlaagd van 41 naar 30 jaar, maar is in het laatste decennium vastgesteld op 35 jaar.

Ontwerp trofee 
In 1964 besloot het bestuur om naast een geldbedrag ook een trofee uit te reiken. Er werd gekozen voor een penning die met terugwerkende kracht aan de voorgaande winnaars werd uitgereikt. Vanaf 1994 ontving ook de winnaar van de Jan van Gelderprijs een trofee. In de loop der jaren heeft de prijs een flink aantal gedaantewisselingen ondergaan: van penning tot vaas en het meest recente ontwerp als wand- of tafelstuk.

1964: Ontwerp van beeldhouwster Loekie Metz naar idee van William Heckscher. Op de voorzijde van de penning het portret van Karel van Mander en op de achterzijde een gevleugeld oog met Van Manders motto: EEN IS NODIGH.

1994: Ontwerp van Carel Blotkamp, uitvoering Van Tetterode Glasateliers. Blotkamp, kunstenaar en tussen 1982 en 2007 hoogleraar moderne kunst aan de Vrije Universiteit Amsterdam, ontwierp een presse-papier voor de Karel van Manderprijs, maar voor het eerst ook voor de Jan van Gelderprijs.

2003: Ontwerp en uitvoering kunstenares Manita Kieft. In 2003 kreeg de prijs een nieuwe vorm: een vaas van keramiek speciaal ontworpen voor de Karel van Manderprijs en een voor de Jan van Gelderprijs.

2013: Ontwerp en uitvoering Daphna Laurens. Dit vormgeversduo, bestaande uit Daphna Isaacs Burggraaf en Laurens Manders, ontwierp een wand- en tafelstuk waarin de begrippen vorm, tijd en context worden gesymboliseerd, de pijlers van het kunsthistorische vak.

Winnaars

Carel van Manderprijs 
 1958 - R. Meischke
 1959 - Katharine Fremantle, The Baroque Townhall of Amsterdam
 1960 - Sturla Jonasson Gudlaugsson, Gerard Terborch
 1961 - Emil Reznicek
 1962 - Horst Gerson
 1963 - Coenraad Temminck Groll, Middeleeuwse stenen huizen te Utrecht en hun relatie met die van andere noordwesteuropese steden
 1963 - Hans van Straten, Hendrik Nicolaas Werkman. De drukker van het paradijs
 1964 - Robert W. Scheller
 1965 - Jan Emmens, Rembrandt en de regels van de kunst
 1966 - A. W. Reinink, K. P. C. de Bazel - architect
 1966 - C. A. van Swigchem, Afbraak of restauratie: monumentenzorg in Nederland
 1967 - niet uitgereikt 
 1968 - niet uitgereikt
 1969 - Henk van Os, Iconologische problemen in de Sienese schilderkunst tussen 1300 en 1450
 1969 - C. J. A. C. Peeters, De Liturgische dispositie van het vroegchristelijk kerkgebouw'
 1975 - Willemijn Fock, Jaques Bylivelt aan het Hof van Florence. Goudsmeden en steensnijders in dienst van de eerste groothertogen van Toscane 
 1976 - Marjon van der Meulen-Schregardus, Petrus Paulus Rubens Antiquarius, Collector and Copyist of Antique Gems (proefschrift, Utrecht)
 1977 - Ilja M. Veldman
 1978 - Ed Taverne
 1979 - Jan Piet Filedt Kok
 1981 - Carel Blotkamp
 1983 - Manfred Bock
 1984 - Bob Haak
 1985 - A.M. Koldewey, Reindert Falkenburg
 1986 - E.S. de Jongh
 1987 - Sible de Blaauw, Auke van der Woud

 Bucheliusprijs 
 1958 - Isabella Henriette van Eeghen
 1959 - L.J. Bol, directeur Dordrechts Museum
 1960 - H.F. Wijnman
 1961 - C. Bille
 1962 - Theodoor Herman Lunsingh Scheurleer
 1963 - Jan Martinet, kunsthandelaar en conservator
 1964 - J. Verbeek, P.J.J. van Thiel
 1965 - E.J. Haslinghuis
 1966 - 
 1967 - B.J.A. Renckens, J.L. Locher
 1968 - H. Hoetink, C. van Hasselt
 1969 - J.V.C. Hefting, Th.A.G. Wilberg Vignan-Schuurman
 1970 - Pieter A. Scheen
 1971 - L. Frerichs
 1972 - J.H. Leopold, J. Joosten
 1973 - H. Miedema
 1974 - S.W.A. Drossaers, Dolf van Asperen de Boer
 1975 - Hugo Anthonius van Oerle
 1976 - B. Dubbe
 1977 - J.M. Baart
 1978 - W.E.S.L. Keyser-Schuurman, M.C.M. Wishaupt
 1979 - H. Hagens
 1980 - Th. Laurentius
 1981 - Wim Vroom
 1982 - Josua Bruyn, Bob Haak, Simon Levie, P.J.J. van Thiel, Ernst van de Wetering
 1983 - S. Segal
 1984 - J.R. ter Molen
 1985 - Peter Schatborn
 1986 - W. Th. Kloek, J.P. Filedt Kok, W. Halsema-Kubes
 1987 -

 Karel van Manderprijs 
 1991 - Hendrik Willem van Os, Koen Ottenheym
 1994 - Dolf van Asperen de Boer
 1997 - Bernadette van Hellenberg Hubar
 2005 - Camiel van Winkel, Moderne leegte. Over kunst en openbaarheid 2006 - Jeroen Goudeau
 2007 - Justin Kroesen en Regnerus Steensma, Het Middeleeuwse dorpskerkinterieur 2008 - niet uitgereikt
 2009 - Everhard Korthals Altes, De verovering van de internationale kunstmarkt door de zeventiende-eeuwse schilderkunst. Enkele studies over de verspreiding van Hollandse schilderijen in de eerste helft van de achttiende eeuw 2009 - Robert Verhoogt, Art in Reproduction. Nineteenth-Century Prints after Lawrence Alma-Tadema, Jozef Israëls and Ary Scheffer 2010 - Erik Hinterding, Rembrandt as an etcher: the practice of production and distribution 2011 - Caroline Roodenburg, Expressie en ordening. Het verzamelbeleid van Willem Sandberg voor het Stedelijk Museum, 1945-1962 2012 - Coert Peter Krabbe, Droomreis op papier. De Prix de Rome en de architectuur in Nederland (1808-1851) 2013 (inhalen 2008) - Matthijs Ilsink, Bosch en Breugel als Bosch 2013 - Eveline Koolhaas-Grosfeld, De ontdekking van de Nederlander: in boeken en prenten rond 1800 2014 - Zsuzsanna van Ruyven-Zeman, Stained glass in the Netherlands before 1795 2015 - Ad Stijnman, Engraving and etching 1400-2000: A history of the development of manual intaglio printmaking processes .
 2016 - Merlijn Hurx, Architect en aannemer. De opkomst van de bouwmarkt in de Nederlanden 1350-1530.
 2017 - George Sanders, Het present van Staat; de gouden ketens, kettingen en medailles verleend door de Staten-Generaal, 1588-1795.
 2018 - Matthias Ubl Der Braunschweiger Monogrammist: Wegbereiter der niederländischen Genremalerei vor Bruegel 2019 – Edwin Buijsen, De schilderijenproductie van Adriaen Pietersz. van de Venne (1589-1662) 2020 – Sandra Kisters, The lure of the biographical: on the (self-)representation of modern artists 2021 – David Keuning en Anne Mieke Backers, Bouwkunst en de nieuwe orde. Collaboratie en berechting van Nederlandse architecten 1940-1950 en Er stond een vrouw in de tuin 2022 - Eveline Deneer, Une autre histoire: Imaginaires historiques	privés dans	la peinture	européenne au début	du XIXe siècle,	entre passé national et histoire partagée''

Externe link 
 Pagina over de prijs op de website van de Vereniging  van Nederlandse Kunsthistorici

Kunstprijs in Nederland