Elsevier of Elzevier was een geslacht van Nederlandse boekhandelaars, uitgevers en drukkers van de 16e tot eind 18e eeuw.

Stamboom van de uitgevers

Familiegeschiedenis 
De stamvader Lodewijk Elsevier (omstreeks 1540–1617) kwam oorspronkelijk uit Leuven, vluchtte vanwege de vervolging van zijn protestants geloof en opende een boekwinkel bij de Universiteit Leiden in 1580, waar hij zijn eerste boek in 1583 uitgaf. Het uitgeversbedrijf begon daar in 1592. De Elseviers behoorden tot een van de vele Zuid-Nederlandse migrantenfamilies die, naast de verdreven Sefardische Joden en de gevluchte Franse hugenoten, een belangrijk aandeel hadden in Hollands Gouden Eeuw.

Van de nakomelingen van de stamvader werden twaalf drukker. Zes werden beroemd. Isaac werd drukker te Leiden van 1617 tot 1628. Lodewijks jongste zoon Bonaventura (1583–1652) en kleinzoon Abraham werden in 1626 universiteitsdrukkers in Leiden en brachten de Leidse zaak tot grote bloei, waar deze bestond tot 1712.

Lodewijk III (1604–1670), zoon van Abraham, en Daniël (1626–1680) splitsen een tweede uitgeverij af en begonnen in 1638, respectievelijk 1655 in Amsterdam, tot Abraham II (1653–1712) deze vestiging ophief in 1681. De nakomelingen van Lodewijk I zetten de Leidse vestiging voort tot 1791.

Andere familieleden waren boekhandelaar in Utrecht (Joost, zoon van Lodewijk I), Dowaai en Den Haag. De Elseviers waren de eersten, die hele bibliotheken kochten en veilden.

Uitgaven 

Bij de uitgeverij en later drukkerij verschenen invloedrijke wetenschappelijke werken. Anders dan andere uitgevers die streefden naar vooral fraai drukwerk, legde Elsevier nadruk op degelijk- en leesbaarheid van de boeken. De klassieke uitgaven waren kleiner met smalle marges en waren goedkoop met een prijs van minder dan een gulden: voorlopers van de pocket dus.

In totaal gaf Elsevier meer dan 2000 boeken uit, waarvan een aantal alleen in Nederland kon verschijnen wegens censuur elders. De boeken waren gesteld vooral in het Latijn, de internationale voertaal, maar ook in het Nederlands, Italiaans, Frans, Duits, klassiek Grieks en Hebreeuws. Ze betroffen onder meer
 natuurwetenschap en wiskunde (Galileo Galilei, Willebrord Snel, Simon Stevin, François Viète)
 theologie (Talmud in het Hebreeuws, Griekse Nieuwe Testament, commentaren op de Bijbel)
 geschiedschrijving
 taalkunde
 recht (Hugo de Groot)
 letterkunde
 Latijnse klassieke letterkunde in klein formaat (Plinius, Virgilius, Euripides), ook vertaald (Lucanus)
 Latijnse eigentijdse literatuur (Constantijn Huygens, Barlaeus)
 Franse letterkunde (Tartuffe van Molière, Maximes van La Rochefoucauld (1664, Lettres Provinciales van Blaise Pascal)
 geografie, onder meer de 35 monografieën over kleine staten, de zogenaamde petites républiques
Andere auteurs waren onder meer Heinsius, Josephus Justus Scaliger, Justus Lipsius, Theodorus Beza, Isaac Vossius, Johannes Arnoldi Corvinus en Isaac La Peyrère.

Lettertype 
Christoffel van Dijck was de beroemdste van Elseviers lettergieters en ontwerpers van letters. Zijn materiaal kwam na de dood van Daniel Elsevier na omzwervingen in handen van de uitgever Enschedé.

Het lettertype mediaeval (Engels: old style, Duits Antiqua) heet in Frankrijk naar de uitgever elzévir. Nieuw waren de duidelijke cijfertekens van Elsevier, de Chiffres elzéviriens.

Titelpagina's

Trivia 
 In Parijs is een straat in het 3de arrondissement vernoemd naar de familie: :fr:Rue Elzévir. 
 In Italië gebruikten de kranten tussen beide wereldoorlogen het lettertype :it:elzeviro voor deftige beschouwingen op de derde pagina.

Zie ook 

 Elsevier (uitgeverij), voor latere gelijknamige uitgeverij
 Rammelman Elsevier, adellijke geslacht dat van deze familie afstamt

Referenties

Externe links 
  Uitgebreide stamboom geslacht Elsevier/Elzevier ±1500-heden
  Stamboom op geneanet.org
  Uitgaven van Bonaventura Elsevier in bibliotheken
  Uitgaven van Abraham Elsevier in bibliotheken
  Overige Elseviriana (Officina Elsevier) in bibliotheken
  Elsevier collectie University of Pennsylvania

Literatuur 
Literatuur in archieven en in bibliotheken en online op archive.org:
 Hartman de Custer, Handschriftenverzameling Rotterdam 13, Collectie 33-01 (Stadsarchief Rotterdam, 1760, 420p)
 Jean-Félicissime Adry, Notice sur les imprimeurs de la famille des Elzévirs (Delance, Paris, 1806, 60p)
 Charles Pieters, Genealogie de la famille Elsevier, Annex de: Analyse des matériaux les plus utiles, pour des futures annales de l’imprimerie des Elsevier (C. Annoot-Braeckman, Gand, 1843, 76p)
 Willem I.C. Rammelman Elsevier, Uitkomsten van een onderzoek omtrent de Elseviers, meer bepaaldelijk met opzigt tot derzelver genealogie (N. van der Monde, Utrecht, 1845, 100p)
 Auguste Joseph de Reume, Recherches historiques, généalogiques et bibliographiques sur les Elsevier, (Ad. Wahlen et compagnie, Bruxelles, 1847, 124p)
 Charles Pieters, Annales de l'Imprimerie Elsevirienne et histoire de la famille des Elsevier et de ses editions, (C. Annoot-Braeckman, Gand, 1851, 468p)
 Charles Pieters, Annales de l'Imprimerie des Elsevier ou histoire de leur famille et de leurs éditions. Seconde édition, revue et augmentée, (C. Annoot-Braeckman, Gand, 1858, 575p)
 Alphonse Willems, Les Elzevier histoire et annales typographiques, (G.A. van Trigt, Bruxelles, Adolphe Labitte, Paris, Martinus Nijhoff, La Haye, 1880, 865p)
 Pieter Haverkorn van Rijsewijk, ‘‘Bijdrage tot de Geschiedenis der Elseviers’‘ (Oud Holland, Jg. XIV, 1896, 33p)
 Alfons Willems, ‘‘Lodewijk Elzevier's geboortejaar’‘ (Tijdschrift voor boek- en bibliotheekwezen, Jg. VI, 1908, 3p)
 Jan Willem Enschedé, 1908. "De Elseviers  en de beteekenis van hun uitgaven" (Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, Jg. XVIII), deel 1 en deel 2

Literatuur in bibliotheken en in webwinkels:
 David W. Davies, The World of the Elseviers 1580-1712, (Martinus Nijhoff, The Hague, 1954, 168p)
 S.L. Hartz, The Elseviers and their Contemporaries, (Elsevier, Amsterdam-Brussels, 1955, 107p)
 Paul Hoftijzer e.a. (red.), Boekverkopers van Europa - Het 17de-eeuwse Nederlandse uitgevershuis Elzevier, (Walburg pers, Zutphen, 2000, 352p)

Literatuur in bibliotheken:
 A.M. Bosters, Enige genealogische gegevens over het West-Brabantse geslacht Elsevier, (A.M. Bosters. Voorburg, 2000, 5p)
 C.E.G. ten Houte de Lange, Stockmans, Stokmans, Elsevier Stokmans, Elzevier Stokmans (Megen), (NIGHO, Zeist, 2006, 48p)

Elsevier, Lodewijk