Johannes Jacobus van Oosterzee (Rotterdam, 1 april 1817 - Wiesbaden, 29 juli 1882) was een Nederlandse theoloog, hervormd predikant, prozaïst en dichter.

Loopbaan 
Van Oosterzee werd vanwege zijn uitnemende aanleg in staat gesteld om zich op het ambt van predikant voor te bereiden. Hij studeerde aan de universiteit in Utrecht in de periode 1834-1840 en promoveerde in 1840 tot doctor in de godgeleerdheid. Hij deed zijn intrede als predikant op 1841 te Eemnes-Binnen en stond van mei 1843 tot november 1844 te Alkmaar, waar hij in 1851 het huwelijk sloot van Geertruida Toussaint met de schilder Johannes Bosboom. Inmiddels was hij in 1845 beroepen aan de Grote of Sint-Laurenskerk in zijn geboortestad Rotterdam, waarna hij in 1863 tot hoogleraar aan de Utrechtse universiteit werd aangesteld. Hij werd op 17 november 1869 benoemd tot Commandeur in de Orde van de Eikenkroon.
 
Samen met zijn collega Jacobus Isaac Doedes redigeerde hij van 1845 tot 1858 de Jaarboeken voor wetenschappelijke theologie. Hij richtte met Nicolaas Beets en Daniël Chantepie de la Saussaye in 1852 de vereniging van predikanten en het tijdschrift Ernst en Vrede op. Als godgeleerde en kerkredenaar schreef hij een groot aantal werken, waarvan de stijl zijn beroemde welsprekendheid evenaart, zodat die tot de letterkunde kunnen worden gerekend. Zijn prozawerken overtreffen zijn poëzie zózeer, dat zijn dichterlijke gaven aan vele van zijn bewonderaars onbekend bleven.

Van Oosterzee trok overvolle kerken, de toeloop tot zijn prediking in de Grote of Sint-Laurenskerk was zelfs voor die tijd onvoorstelbaar groot. De kerkgangers van de ochtenddienst bleven de hele middag in de kerk om hun zitplaatsen voor de middagdienst niet te verliezen. Ds. Allard Pierson (1770-1839), die zeer kritisch over Van Oosterzee oordeelde, schreef dat "hij gedurende veertig jaar als kerkleraar een door niemand geëvenaarde betekenis in Nederland heeft gehad".

Hij stond in contact met Isaäc da Costa, Guillaume Groen van Prinsterer en Hendrik Jacob Koenen en maakte naam als apologeet tegen het modernisme. Tegen het einde van zijn ambtsperiode werd hij verdrongen door de opkomende 'neocalvinisten' en jongere 'ethischen'. Een van zijn opponenten was Cornelis Willem Opzoomer (1821-1892).

Persoonlijk 

Hij was een telg uit het geslacht Van Oosterzee dat is opgenomen in het genealogische naslagwerk Nederland's Patriciaat. Zijn vader was Mattheus Henrik van Oosterzee (1779-1823), ontvanger der stedelijke accijnzen te Rotterdam, zijn moeder de in Ritthem geboren domineesdochter Debora Jacoba Thomson (1777-1844).

Hij huwde op 28 januari 1841 te Baarn met Cornelia Maria Elisabeth de Wilde (1821-1890), dochter van Andries de Wilde, heer van Soekaboemi op Java en het landgoed Pijnenburg te Baarn. Hij woonde enige tijd met zijn gezin aan de Drift in Utrecht en op de buitenplaats Hofwijck in Voorburg.

Twee van zijn zonen, Pieter Cornelis (1848-1932) en Christiaan Mari van Oosterzee (1854-1912), werden eveneens hervormd predikant, twee anderen gingen naar Nederlands-Indië. Een dochter huwde met de dolerende ds. Hendrik Hoyte Veder (1853-1913), telg uit het Rotterdamse geslacht van reders Veder. Schrijfster Sophia Henriëtte Kautzmann-van Oosterzee (1852-1934), echtgenote van de bibliothecaris van Marianne van Oranje-Nassau, was eveneens een dochter.
De componiste en dirigente Cornélie van Oosterzee (1863-1943) was oomzegster van hem.

Tijdens het kuren in hotel "Allée Saal" in Bad Langenschwalbach werd hij onwel. Hij werd overgebracht naar een hospitaal te Wiesbaden, waar hij op 65-jarige leeftijd overleed. Van Oosterzee werd op 3 augustus 1882 begraven op de begraafplaats Soestbergen in Utrecht en zijn graf is een geklasseerd funerair rijksmonument.

Postuum 
In de wijk het Nieuwe Westen te Rotterdam werd een straat naar Johannes Jacobus van Oosterzee vernoemd en op een hoek is een schild geplaatst met een strofe uit een tussenrijm van zijn hand:

Literatuur
 "Uit mijn levensboek" - J.J.van Oosterzee (Kemink, 1883)
 "Ter nagedachtenis van Dr. J. J. van Oosterzee" - Jacob Isaak Doedes (1883)
 "Het leven van Jezus (deel I, II en II)" -  J.J.van Oosterzee (Kemink en Zoon, 1846-1851)
 "Christus en de heidenwereld" (1851)
 "Levensvragen" (1860)
 "Reformatie en Revolutie" (1867)
 "Geloofsstrijd: een tijdperk"  (1868)

Externe links 
 
 Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1883 - Levensschets van Johannes Jacobus van Oosterzee
 Profiel bij Universiteit Utrecht

Gereformeerd persoon
Nederlands dichter
Hoogleraar aan de Universiteit Utrecht
Nederlands predikant
Nederlands theoloog
Rector magnificus van de Universiteit Utrecht