Precies wat je zegt, een gezellig onderonsje. Andere personages en objecten die zijn werk bevolken: Blauwbaard, jongetje met ontbrande lucifers, pistolen, verbrande tronies. Er steekt altijd wel iets uit het oog en in een oor. Lynch’s favoriete materialen: gesmolten plastic, zwarte (uitgelopen) inkt, zand.
De collages mogen associatief tot stand zijn gekomen, de man moet een verontrustende geest hebben. Noem het surrealistisch, maar dan van een duister soort dat in Europa nauwelijks voorkomt. Zelfs niet bij Francis Bacon of de onlangs overleden Armando die toch bekend werd met zijn verkoolde landschappen.
O gruwel, dat wordt dus uitzien naar de allereerste museale presentatie van Lynch in Nederland, komend najaar.
Dat is prima getimed van het Gemeentemuseum Den Haag: net nu de #MeToobeweging tot de catwalk begint door te dringen een tentoonstelling over de opkomst van de vrouw aan het modehuizenroer, van Chanel tot Kawakubo: Femmes Fatales.
De tentoonstelling Femmes Fatales had bijna niet beter getimed kunnen zijn. Veel modemerken maakten de afgelopen seizoenen goede sier met een statement voor vrouwenrechten. Een bekend voorbeeld is het T-shirt van Dior uit de zomercollectie van 2017 met het opschrift ‘We should all be feminists’, een uitspraak die refereert aan de bekende TedX-toespraak van de Nigeriaanse schrijver Chimamanda Ngozi Adichie, een van de aanvoerders van de huidige feministische golf. Maria Grazia Chiuri, creative director van Dior en de ontwerper van het veelbesproken T-shirt, zet deze winter in op truien met de tekst ‘C’est non, non, non et NON’. Chiuri zei in interviews dat haar engagement is aangewakkerd door de #MeToo-beweging, de opmars van Trump en de protestmarsen die door vrouwen zijn georganiseerd.
Ze is niet de enige ontwerper die met maatschappelijke thema’s aan de haal gaat. Angela Missoni promoveerde in de najaarscollectie van vorig jaar de gebreide ‘pussy hats’, een protest tegen Trumps seksisme, van de straat naar de catwalk. Sterke vrouwen zijn een thema in de mode; ‘Merkel beats Melania’ kopte de Volkskrant ruim een jaar geleden al boven een bespreking van de vrouwenmodeshows in Milaan.
In de tentoonstelling Femmes Fatales is werk van sterke vrouwen in de mode te zien. Van Coco Chanel, die door tijdgenoot Paul Poiret nog minachtend ‘dat naaistertje’ werd genoemd, tot Rei Kawakubo, van het merk Comme des Garçons – oftewel: net als jongens.
‘Het is nauwelijks nog voor te stellen hoe de eerste vrouwelijke ontwerpers zich staande moesten houden in een mannenwereld’, zegt Madelief Hohé, conservator mode van het Gemeentemuseum Den Haag. ‘Tot de afschaffing van de gilden, na de Franse revolutie, was het kleermakersvak een mannenambacht en werkten vrouwen als wollen- of linnennaaisters aan vrouwengarderobes. Nu zijn vrouwelijke ontwerpers aan het hoofd van een modehuis gemeengoed. In deze tentoonstelling laten we zien wat hun invloed is, of ze anders ontwerpen dan mannelijke collega’s en wat hun visie op mode is.’
In november gaat in Haarlem een volgens ons niet minder dan een fonkelende, rake, moderne toneelklassieker in première: Judith Herzbergs Kras, in de opvoering van Toneelschuurproducties.
‘Ik ben de zilveren theelepeltjes ingetrouwd.’ Dat zegt Ina, hoofdpersonage in het toneelstuk Kras van Judith Herzberg. In dat ene zinnetje ligt eigenlijk alles verborgen: haar eenzaamheid, haar tragiek, haar onbeduidendheid. Eenvoudig meisje trouwt met kunsthandelaar uit een beter milieu, krijgt kinderen, omringt zich met zilveren schalen en bestek, en aan de muur hangt een schilderij van Turner. Maar ze is nooit echt gelukkig geweest, ze heeft zich stilletjes gevoegd in de rol van vrouw en moeder – van de bruidsjurk regelrecht het harnas van de echtelijke verplichtingen in. En dan ineens is ze alleen: man weg, gescheiden, kinderen het huis uit. ‘Weet je, alleen zijn, dat kostte me een hele tijd om dat te leren, om daar plezier in te krijgen. Maar om het weer af te leren, dat gaat helemaal niet.’
Over zo’n soort vrouw en haar familie schreef Herzberg in 1989 Kras, een tragikomedie die in première ging bij Maatschappij Discordia met de Vlaamse Viviane De Muynck in de rol van Ina. Meteen daarna pakte Toneelgroep Amsterdam het stuk op, in regie van Gerardjan Rijnders, met Ann Hasekamp in de hoofdrol. Daarna is Kras een beetje weggestopt in de vaderlandse toneelbibliotheek en nauwelijks meer gespeeld. Maar dit najaar komt er een nieuwe versie, bij Toneelschuurproducties in Haarlem, in regie van Paul Knieriem, een van de jongere theatermakers van dit moment. De rol van Ina wordt dan gespeeld door Marlies Heuer.
Meteen al in de eerste scène zet Herzberg de zaak op scherp. Ina zit midden tussen een enorme hoeveelheid zilveren soepterrines en juskommen. Er is ingebroken en oudste dochter Do is bij haar moeder om te helpen de troep op te ruimen. Maar die inbreker blijft komen, elke nacht, en telkens weer dat omgekieperde zilvergoed, en telkens weer die kinderen die komen opdraven, naast Do ook Ina’s drie zonen en hun aanhang. Is die inbreker echt? Of is dit Ina’s schreeuw om aandacht, haar manier de kinderen bij zich te houden? Wie is Ina eigenlijk, anders dan een van de naamloze vrouwen voor wie Herzberg in Kras een monument heeft opgericht? Heel onnadrukkelijk laat de schrijfster zien dat ook de jongere generatie vrouwen zich schikt in een afhankelijke positie.
Kras is origineel van opbouw, schitterend eenvoudig van taal, ongrijpbaar ook. Net zoals de situaties dat zijn: doordat de kinderen allemaal een beetje vreemd zijn, hangt in dit toneelstuk alles een beetje uit het lood. Dat begint al op bladzijde 1, waarin de personages worden omschreven: ‘Do - oudste dochter, ongetrouwd. Topsecretaresse en kampioen steno en typen; William - oudste zoon. Dik. Kunsthandelaar in de zaak van de vader; Agnes - Williams vouw. Zonder Beroep. Opzettelijk lief’. Voor acteurs moeten dit soort karakters een feest zijn om te spelen.
De première van Kras is half november. Die maand ontvangt Judith Herzberg ook de prestigieuze Prijs der Nederlandse Letteren uit handen van koning Willem- Alexander. Geen grotere eer voor haar lezers en het theaterpubliek dan de heropvoering van Kras.
Een musical die in de oorspronkelijke Amerikaanse versie lauw werd ontvangen, werd in elke nieuwe variant doorontwikkeld, en nu heeft de Nederlandse editie de ambitie tot internationaal voorbeeld te dienen, inclusief ene ernstig verbeterd handje: The Addams Family.
De cast van de Nederlandse versie van musical The Addams Family, met centraal Johnny Kraaijkamp en Pia Douwes Beeld Margot de Heide
Een avond vol grote shownummers, macabare humor en griezelige special effects. Dat zijn de ingrediënten van spektakelmusical The Addams Family, die zijn eerste Nederlandse versie krijgt. Alle excentrieke, spookachtige familieleden, bekend uit de strips van de Amerikaanse tekenaar Charles Addams en diverse films, zijn van de partij. De ijskoude moeder met gothic-uiterlijk Morticia (Pia Douwes), de gepassioneerde pater familias Gomez (Johnny Kraaijkamp), de bizarre, uit het graf opgestane ‘ome’ Fester (Tony Neef). Ook het handje genaamd Thing, dat druk gebaart maar waar geen lichaam aan vastzit, zal zijn opwachting maken op het toneel.
Dat zwevende handje is nog wel een uitdaging voor het Nederlandse creatieve team. Toen Jon van Eerd, de Nederlandse vertaler en bewerker, naar Manchester afreisde om de Britse tourproductie te zien, was hij niet bijster onder de indruk van de rol van het handje aldaar. Van Eerd: ‘Het was knullig gedaan, met een hand die door een gat in het decor werd gestoken. Ik zei tegen de Nederlandse producent: dat kan toch wel beter? Ze waren het met me eens en hebben nu een heel bijzonder special effect beloofd.’
Wel werd Van Eerd in Engeland direct overtuigd door de liedjes van de Amerikaanse componist Andrew Lippa: ‘De voorstelling zit vol met showstoppers met een echte Broadway-sound. Briljante liedjes met snelle teksten vol humor, die voor mij een hele kluif waren om goed te vertalen. Ik heb gelukkig de vrijheid gekregen om de vele Amerikaanse verwijzingen om te zetten naar Nederlandse situaties. Het verhaal draait nu om een keurige familie uit de Achterhoek. De familieleden schrikken zich kapot als ze op visite gaan bij hun nieuwe schoonfamilie de Addams.’
In het buitenland was de musical niet direct een succes. De originele Broadway-productie in 2010 kreeg vooral negatieve recensies, maar werd door de aansprekende titel wel heel goed bezocht in New York. Er volgden talloze internationale producties, waarin steeds verder werd gesleuteld aan het script en de liedjes. Ook Van Eerd kreeg ruimte om het script naar zijn hand te zetten en scènes te schrappen of toe te voegen: ‘Het is ons streven om de perfecte versie te maken, zodat de Nederlandse versie als voorbeeld kan gaan dienen voor nieuwe producties in andere landen.’
De drukbezette Jon van Eerd (57) is zelf niet te zien in de musical. Hij speelt dit seizoen al de hoofdrol in een ander stuk, de door hem zelf geschreven komische musical Charley, die een week na The Addams Family in première gaat. Had hij anders ook niet aan The Addams Family mee willen doen? ‘O ja hoor, die rollen van vader Gomez of oom Fester hadden mij best leuk geleken. Maar ik vind dat ze het nu fantastisch gecast hebben.’