De trickster (uit het Engels: oplichter, bedrieger; maar "schelm" is het beste Nederlands equivalent) is een archetypische figuur die voorkomt in de mondelinge en schriftelijke overlevering, en die dubbelzinnige eigenschappen heeft. Aan de ene kant kan de trickster/schelm goddelijke kenmerken en grote macht bezitten (dan treedt hij/zij op als een cultuurbrenger), aan de andere kant worden zijn/haar handelingen doorgaans belachelijk gemaakt en gestraft. Dit maakt de trickster-figuur bij uitstek identificatiefiguur voor onderdrukten: een figuur die bewonderd kan worden om zijn/haar betere en (soms) bovennatuurlijke eigenschappen, maar die door zijn/haar slimheid anderzijds ook kans ziet onder de druk van de machtigen uit te komen.

In het Nederlandse verhaalonderzoek is de slimme vos Reynaert uit het diergedicht Van den vos Reynaerde een voorbeeld van een schelm-figuur. Een ander voorbeeld is Tijl Uilenspiegel.

Tricksters in verschillende culturen
 Abenaki mythologie ... Azeban
 Aboriginal mythologie ... Bamapana, Crow
 Afro-Cubaanse mythologie ... Changó
 Akan mythologie ... Kwaku Ananse
 Amerikaanse folklore ... Brer Rabbit (of Compere Lapin) en Aunt Nancy, variant van de Anansi-figuur
 Arabische mythologie ... Nasreddin Hodja, Sinbad, Sheherazade, Genies,
 Ashanti mythologie ... Anansi,
 Azteekse mythologie ... Huehuecoyotl
 Babylonische mythologie...Lilith
 Bantu mythologie ... Hare (Tsuro of Kalulu)
 Baskische mythologie ... San Martin Txiki
 Braziliaanse folklore ... Saci, Curupira
 Bulgaarse folklore ... Hitar Petar
 San-folklore ... Kaggen
 Caribische folklore ... Anansi
 Chileense mythologie ... Pedro Urdemales
 Chinese mythologie ... Nezha, Rode jongen, Sun Wukong (de aap-koning), Tang Yin
 Cree mythologie ... Wisakedjak
 Crow mythologie ... Awakkule, Mannegishi
 Duitse folklore ... Till Eulenspiegel, Reineke Fuchs
 Egyptische mythologie ... Set
 Engelse folklore ... Robin Hood, Puck, Brownie
 Estse mythologie ... Kaval-Ants
 Fiji mythologie ... Daucina
 Filipijnse folklore...Pusong
 Filipijnse mythologie ... Nuno sa Punso, Aswang
 Franse folklore ... Renard
 Griekse mythologie ... Eris, Prometheus, Hephaestos, Hermes, Odysseus, Sisyphus
 Haida mythologie ... Nankil'slas (Raven), (Coyote)
 Haitïaanse folklore ... Anansi
 Haïtiaanse Vodou ... Papa Legba, Ti Malice, Baron Samedi
 Hawaïaanse mythologie ... Iwa, Kaulu, Kupua, Māui, Pekoi
 Hindoe mythologie ... Krishna, Narada, Vishnoe in de gedaante van Mohini
 Hopi en Zuni mythologie ... Kokopelli
 Ierse folklore...Leprechauns, Briccriu,
 Indonesische folklore ... Kantjil (of kancil in moderne spelling)
 Internetcultuur ... Trol
 Inuitmythologie ... Amaguq
 Islamitische mythologie ... Nasreddin, Genies,
 Japanse mythologie ... Kitsune, Susanoo, Kappa, Tanuki,
 Joodse folklore ... Hershele Ostropoler
 Keltische mythologie ... Fairy, Puck, puca
 Kroatische folklore...Petrica Kerempuh
 Kroatisch Slavische mythologie ...Domaci als groep later gepersonaliseerd tot Malik Tintilinic
 Lakota mythologie ... Iktomi, Heyoka
 Levantijnse mythologie ... Yaw
 Maori mythologie ... Māui
 Mexicaanse folklore ... Pedro Urdemales
 Miwok mythologie ... Coyote
 Nart sagen ... Sosruko
 Navajo mythologie ... Tonenili
 Nederlandse folklore ... Reynaert de Vos, Tijl Uilenspiegel, Bartje Poep, Jan Hepkes Wouda, Jan van der Deen, Hannes van Elk, Zwarte Piet
 Noordse mythologie ... Loki,
 Noorse mythologie ... Askeladden
 Nootka mythologie ... Chulyen, Guguyni
 Ohlone mythologie ... Coyote
 Ojibweg mythologie ... Nanabozho
 Polynesische mythologie ... Māui
 Pomo mythologie ... Coyote
 Pueblos dans ... Koshare
 Roemeense mythologie ... Păcală
 Slavische mythologie ... Veles,
 Spaanse mythologie ... Don Juan, De Trickster van Sevilla,
 Tibetaanse folklore ... Tompa,
 Tsimshian mythologie ... Txaamsm, Raven, Wiigyet (Grote Man)
 Tumbuka mythologie...Kalulu
 Ute mythologie ... Cin-an-ev
 Welsh mythologie ... Gwydion, Taliesin, Morgan Le Fay /  Morgana,
 Westafrikaanse mythologie ... Anansi,
 Yoruba mythologie ... Eshu, Shango,

Anansi als trickster 
Wim (W.J.H.) Baart noemt enkele kenmerken van Anansi, de West-Afrikaanse spinfiguur die ook naar het Caraïbisch gebied meeverhuisde met de Middle Passage, die bevestigen dat hij als een cultuurbrenger beschouwd kan worden:
 dankzij hem zijn bepaalde culturele verworvenheden ontstaan
 hij wordt beschouwd als verwant aan de godheid
 mythische figuur
 hij heeft een diergestalte (spin)
Anansi toont vaak de juiste gedragspatronen door het anti-voorbeeld te geven: hij is te gulzig of te hebzuchtig, en wordt dan gestraft. In de verhalen over Anansi, die in Suriname en de Antillen ontstaan zijn, is de protestfunctie belangrijker dan de mythisch-religieuze functie. Zij werden in het geheim verteld. Een nieuwe personage is daar gecreëerd: Tijger (Ba Tigri) die heel sterk, maar ook heel dom is. Hij kan gezien worden als een symbool van de koloniale macht (bijvoorbeeld de plantage-eigenaar).

Volksverhaal
Mythologie
Mythisch wezen