Van oudsher hebben handel en industrie de werkgelegenheid in de Zaanstreek bepaald. Eigenlijk is niet bekend of en in welke mate in de 20e eeuw ingrijpende structuurveranderingen in de werkgelegenheid zijn opgetreden. Voorzover er gegevens beschikbaar zijn hebben deze betrekking op de periode na de Tweede Wereldoorlog. In 1960 werkten er in de Zaanstreek ongeveer 42.000 mensen, in 1971: 48.000, in 1986: 43.000. Van deze totalen waren er resp. 27.000 (= 64 ‘70), 28.000 (= 58 %) en 19.000 (= 44 %) in de nijverheid werkzaam. Uit deze cijfers blijkt dat sedert 1960 de betekenis van industrie en ambacht als bron van werkgelegenheid in de Zaanstreek aanzienlijk is teruggelopen. Daartegenover staat een toenemende betekenis van de dienstensector: handel, verkeer, bankwezen, dienstverlening. In 1960 verschafte de handel aan 13 % van de in de Zaanstreek werkenden een boterham, in 1971: 16 % en in 1986: eveneens 16 ‘70. Het aandeel van de overige takken van dienstverlening nam toe van 20 % in 1960, tot 26 % in 1971 en tot 40 % in 1986. In 1986 is de dienstensector, exclusief handel, van even grote betekenis voor de werkgelegenheid in de Zaanstreek geworden als de nijverheid. Het stuwende industriële bedrijf heeft als bron van de werkgelegenheid in sterke mate plaats gemaakt voor de meer verzorgende takken van handel en dienstverlening. Ten dele is dit een gevolg van industriële teruggang, ten dele van stedelijke schaalvergroting en city-vorming. De Zaanstreek maakt na de Tweede Wereldoorlog een proces van dé-industrialisatie door, waarvan men de consequenties voor de toekomstige economische ontwikkeling van de streek verschillend kan inschatten. Er is tenslotte nog een ander verschijnsel van de dé—industrialisatie dat zich binnen de streek afspeelt. In de l7e en 18e eeuw namen alle Zaandorpen aan de handels- en industriële ontwikkeling van de streek deel. Bedrijven waren over de gehele Zaanstreek verspreid, langs de Zaan, langs de Gouwen en Weteringen in het Oostzaner- en Westzanerveld, langs de Nauernasche Vaart, in het Voorzaangebied. De Zaanstreek was als feitelijk één groot industrieterrein. Aan het einde van de 19e eeuw was dat eigenlijk nog het geval. Maar de 20e eeuw heeft dit beeld aanzienlijk gewijzigd. De industrie trok zich uit een aantal dorpen vrijwel geheel terug: Oostzaan, Jisp, Westzaan , in enkele andere dorpen concentreerde zij zich op één plek langs de Zaan in Wormer of aan de Nauernasche Vaart in Assendelft. Meer recentelijk kromp ook in Krommenie en Zaandijk de industriële bedrijvigheid belangrijk in. In het Oostzijder- en Westzijderveld moesten de daar gevestigde bedrijven steeds meer wijken voor de zich uitbreidende woonbebouwing, bovendien werden de velden voor de groter wordende binnenschepen en voor het zich ontwikkelende wegverkeer steeds moeilijker bereikbaar. Tegen het einde van de jaren ’60 verdwenen de laatste houtbedrijven te Zaandam uit het Oostzijder- en Westzijderveld. De nog maar vlak voor de Tweede Wereldoorlog aangelegde Gerrit Haremakersluis verloor zijn functie, lag geruime tijd als een merkwaardig object in zijn omgeving zijn einde af te wachten, en is onlangs weggehaald. De industrie concentreert zich nog op vier plaatsen in de Zaanstreek: te Zaandam, in het Voorzaangebied en langs de Zaan, te Koog-Zaandijk en te Wormerveer/Wormer langs de Zaan en te Wormerveer/Krommenie/Assendelft langs de Nauernasche Vaart, voor een deel op traditionele locaties, voor een ander deel op na de Tweede Wereldoorlog aangelegde industrieterreinen als Achtersluispolder, Zaandammerpolder, Industrieweg Wormerveer. Van de hoge verwachtingen die men in de jaren ’60 had, dat zich langs de noordelijke oever van het Noordzeekanaal op uitgebreide schaal nieuwe basisindustrieën, bijvoorbeeld petrochemische bedrijven, zouden ontwikkelen is tot nog toe weinig of niets uitgekomen. Slechts een inmiddels gesloten vuilverbrandingsbedrijf en een regionale vuilstortplaats zijn de concrete voorboden van een niet-agrarische ontwikkeling in dit gebied.