Lijden zonder Bach | TROUW
Peter van der Lint– 21:34, 6 april 2017
Djuro Zivkovic koos voor zijn passie teksten uit de Slavisch Orthodoxe Kerk. © RV
Elke vier jaar presenteert het Concertgebouworkest op Palmzondag een alternatief voor een van de Bach-passies. Dit jaar worden twee nieuwe passies uitgevoerd, beide niet geworteld in de protestantse traditie - en dat is voor het eerst.
Uit het bijna lege auditorium van het Concertgebouw klinkt het ineens gedecideerd en luid: "Maestro!" De aangeroepene is Martyn Brabbins, die op deze ochtend voor het allereerst met het Concertgebouworkest twee nieuwe passies repeteert. Het orkest bestelde die voor haar passietraditie op Palmzondag die al meer dan een eeuw oud is.
Sinds 2009 wisselt het orkest op die dag de twee geliefde Bach-passies af met gloednieuwe dan wel onbekendere lijdensmuziek. Zo klonk in 2009 James MacMillans 'St. John Passion', in 2013 Frank Martins 'Golgotha' en nu presenteert het orkest dus maar liefst twee passies in één programma. Voor het eerst heuse wereldpremières en voor het eerst lijdensmuziek die niet geworteld is in de protestantse traditie. De Serviër Djuro Zivkovic (1975) componeerde 'Mystical Sacrifice' en de Azerbeidzjaanse Franghiz Ali-Zadeh (1947) schreef de 'Nasimi-Passion'.
Ze hoort voor het eerst de noten waar ze zo lang mee bezig is geweest. De spanning staat op haar gezicht te lezen
Het is deze Ali-Zadeh die vanuit de zaal naar Brabbins roept: "Maestro!" Ze is het niet eens met hoe de dirigent een bepaalde passage laat spelen. De componiste zit op een hoekstoel met naast haar in het gangpad een lessenaar waarop de nieuwe partituur ligt - haar 'kindje'. Ze hoort voor het eerst de noten waar ze zo lang mee bezig is geweest. De spanning staat op haar gezicht te lezen.
Brabbins praat Russisch met haar. Hij studeerde ooit in Sint-Petersburg bij Ilya Musin, de beroemde leraar van grote dirigenten.
Brabbins is beminnelijk, hoort Ali-Zadeh geduldig aan. Die tikt met haar potlood het metrum tegen de rand van het podium en zingt met ferme stem tegelijkertijd het ritme dat erin moet passen. Zo moet het, lijkt ze te zeggen. Als ze terugloopt naar haar stoel schudt ze wat meewarig met haar hoofd en klinkt er een zucht. Ze babbelt even met haar collega Zivkovic. Spanning. Het is ook niet niks. Het kunstwerk is dan wel af, maar met een partituur alleen ben je er niet. Je kunt die niet inlijsten en aan de muur hangen, de noten die erin staan moeten wel tot klinken komen. Je bent afhankelijk van anderen.
De Azerbeidzjaanse Franghiz Ali-Zadeh (1947) schreef de 'Nasimi-Passion'. © RV
In een gesprek een dag eerder vertelt Brabbins, een specialist in hedendaagse partituren, hoe bijzonder fijn het is om muziek in te studeren als de componist zelf aanwezig is. "Ik heb hun partituren natuurlijk al langer in mijn bezit en er is wel wat e-mailcontact geweest tussen ons, maar je bent in die solitaire voorbereiding van maanden eigenlijk alleen maar aan het proberen om in het hoofd van de componist te kruipen. Waarom schrijven ze juist díe noten op díe plek neer. Als dirigent ben je tijdens een uitvoering voortdurend een partituur aan het herschrijven. Ja, ook als je een symfonie van Beethoven speelt. Omdat een componist gewoonweg niet alles tot in detail in muziekschrift kan noteren, of omdat het in de concertzaal toch anders klinkt dan de maker dacht. De componist heeft natuurlijk de eindverantwoordelijkheid, ik ben meer een doorgeefluik. En dus is het wel handig als de componist, in dit geval dus zelfs twee, er is.
"Ik zie vaak bij het bestuderen al wel onmiddellijk waar de potentiële knelpunten kunnen zitten, omdat ik de muziek in mijn hoofd hoor. Vragen voor hen beiden heb ik zeker, al lijken me het solide stukken, modern, maar zeker niet heel avantgardistisch. Vooral kundig geschreven en dat is maar goed ook als je voor menselijke stemmen componeert. In deze twee gevallen zal het vooral zoeken zijn om de goede balans te vinden. Beide stukken zijn gemaakt voor een groot orkest met veel slagwerk waar soms een hoop lawaai uit komt en dan is het zaak om het koor niet te overstemmen. De teksten moeten wel hoorbaar blijven. Zivkovic schrijft op een bepaald moment een extreem langzaam tempo voor, ik ben benieuwd of dat haalbaar is. Maar als hij erop staat, dan doen we het natuurlijk zo. Mijn ervaring is wel dat componisten het met hun tempo-aanduidingen maar zelden meteen goed hebben. Zodra ze hun noten in een bepaalde akoestiek horen, willen ze al bepaalde aanpassingen."
'Ali-Za­deh heeft naar mijn mening eigenlijk een passie voor Syrië geschreven'
Als Brabbins gevraagd wordt naar een typering van de twee werken beschrijft hij de twee passies als substantiële, religieuze composities geschreven vanuit de grote koortraditie. "Het zijn redelijk traditionele passie-teksten die Zivkovic en Ali-Zadeh gebruikt hebben, waaruit ik destilleer dat ze beiden zeer gelovige mensen zijn. Dat kan niet anders. Zivkovic gebruikt teksten uit de Slavisch Orthodoxe Kerk, Ali-Zadeh koos teksten van de middeleeuwse Azerbeidzjaanse dichter Nasimi Imdadeddin. Die schreef prachtige, zeer emotionele gedichten. Hij stelde de mens gelijk aan God en werd mede daarom in 1417 in Aleppo geëxecuteerd. Levend gevild, gruwelijk. Gruwelijk is ook wat er nu in Aleppo gebeurd en Ali-Zadeh heeft naar mijn mening eigenlijk een passie voor Syrië geschreven.
"Ik wil hier ook wel graag gezegd hebben hoe moedig ik het vind dat het Concertgebouworkest deze compositieopdrachten verstrekt heeft. Daar verdient het orkest een felicitatie voor. Djuro Zivkovic heeft dan onlangs wel de prestigieuze Grawemeyer Award gewonnen, maar dit zijn toch twee componisten die niet zo bekend zijn. Dat het orkest haar Bach-traditie voor de Goede Week wil vernieuwen met muziek van juist deze twee - een Serviër die in Zweden woont en een Azerbeidzjaanse uit Bakoe, geboren in het Sovjet-tijdperk - daar spreekt lef uit. Nee, zelf heb ik nooit een van de Bach-passies gedirigeerd. Je moet doen waar je goed in bent. Je vraagt een Bach-specialist als Philippe Herreweghe ook niet om Raskatovs 'A Dog's Heart' te dirigeren, de opera die ik momenteel weer aan het instuderen ben bij De Nationale Opera.
Ondertussen tijdens de repetitie mondt de wirwar van Ali-Zadehs muzikale lijnen ineens uit in de rust van een koraal uit de Johannes-Passion van Bach. Een magisch moment. Ze kijkt tevreden.
Martyn Brabbins repeteert de twee nieuwe passies met het Concertgebouworkest. © RV
En dan is het tijd voor de passie van Zivkovic. Ali-Zadeh pakt de grote partituur van de lessenaar en maakt plaats voor haar collega. Die legt zijn iPad op de lessenaar. Een tik met de vinger doet de partituurpagina's omslaan. Generatieverschil. Zijn stuk begint met luid raspende trombones. Heel lichtjes verschijnt er een glimlach om Zivkovics mond als hij zijn muziek - eindelijk - daadwerkelijk hoort.
Zivkovic vertelt later dat men hem geadviseerd heeft om nooit een eerste repetitie van zijn muziek bij te wonen, omdat dat voor een shock kan zorgen. Musici hebben vaak nog geen idee waar het met zo'n nieuw stuk heengaat en dat hoor je bij zo'n eerste keer terug. De shock valt gelukkig mee. "Ik ben blij dat zo'n geweldig orkest als het Concertgebouworkest een stuk bij mij bestelde. Nooit eerder schreef ik zo'n groot stuk als dit, maar het was altijd mijn droom om een keer de kans te krijgen. Ik ben behoorlijk opgewonden. Het passie-thema spreekt me erg aan, alle grote componisten hebben er ooit iets mee gedaan. Toen ik de opdracht kreeg, had ik meteen het begin met koor in mijn hoofd.
"In mijn passie zit geen enkele referentie aan Bach, maar ik ben wel erg beïnvloed door de barokke meester. Ik speel elke dag Bach. Op de viool of de piano. Ik geniet daar intens van, maak mijn hoofd helder. Met Bach desinfecteer ik mezelf. En dat is nodig in onze tijden. Bach is sowieso de reden dat ik nu doe wat ik doe. Toen ik twaalf was hoorde ik Bachs Prelude en Fuga in Es-groot voor orgel en ik wist op dat moment dat ik componist ging worden. Het was zo duidelijk als wat.
'Ik wil de compositie straks graag uitbreiden naar een triptiek waarin ook de verrijzenis bezongen wordt Componist Djuro Zivkovic'
"Ik was jong ja, maar ik ben ervan overtuigd dat kinderen een antenne hebben voor schoonheid. Ik heb twee jonge zoontjes en ik speel muziek van Messiaen voor hen. Ze luisteren altijd aandachtig. Voor deze passie heb ik me laten adviseren door Ivan Moody, componist en priester, en door een Servische monnik. Ik gebruik oud-Slavische teksten voor Goede Vrijdag en Stille Zaterdag. Ik wil de compositie straks graag uitbreiden naar een triptiek waarin ook de verrijzenis bezongen wordt. Die is erg belangrijk in de Slavisch Orthodoxe Kerk."
Dirigent Brabbins is ervan overtuigd dat de nieuwe passies indruk zullen maken. "Omdat het gaat om zeer persoonlijke, betrokken composities." Aan het slot van een deel uit de 'Nasimi-Passion' moet de harpiste van Ali-Zadeh met haar vlakke hand zo hard als ze kan op de snaren slaan. Het vreemde, maar indrukwekkende geluid galmt nog seconden na in de stilte erna. Vanuit de zaal klinkt een instemmend 'Aha!'
De Nieuwe Passie van het Concertgebouworkest en het Groot Omroepkoor olv Martyn Brabbins morgenavond en zondagmiddag (dan tevens live op NPO Radio 4). Lezers van Trouw kunnen met 50% korting naar het concert op 9 april. Zie exclusief.trouw.nl