A Brave New World is al geweest – Historische Studievereniging Leiden
by Déjà Vu 19 april 2017
written by Déjà Vu 19 april 2017
In het NRC van 11 april 2017 verscheen een artikel over anticonceptiemiddelen voor vrouwen die niet voor hun kinderen kunnen zorgen en de vraag of dat misschien verplicht zou moeten worden gemaakt.[1] Het debat over verplichte anticonceptie
en sterilisatie voor mensen die niet bekwaam worden geacht om voor hun eigen kinderen te zorgen is de laatste jaren meermaals gevoerd, maar is een gevoelig onderwerp. Dit komt door de inbreuk die deze maatregelen zouden doen op de mensenrechten en de associatie die het oproept met het toepassen van eugenetica.De bekendste toepassing van negatieve eugenetica, waarbij er wordt gestreefd om de bevolking te verbeteren door 'slechte' genen te laten verdwijnen, zijn het vermoorden van verschillende groepen door de Nazi's om een volbloed Arisch volk te creëren. Minder bekend is dat ook voor die tijd sociaaldemocratisch politici in verzorgingsstaten in theorieën verdedigden die gebaseerd waren op rassenleer.
Sociaaleconomische historici hebben zich de laatste jaren verdiept in deze relatie die 'links' had met eugenetica in de vorige eeuw. Er wordt gesteld dat dit tijdens de twintigste eeuw in Europa onder sociaaldemocraten een populaire theorie was omdat deze het idee had dat de lagere klassen een last waren voor de opkomende natie- en verzorgingsstaten. De minderwaardigen in de samenleving zouden moeten worden weerhouden van het krijgen van kinderen of heropgevoed worden (negatieve eugenetica) en de superieure burgers zouden juist meer kinderen moeten krijgen (positieve eugenetica) om een bevolking te kweken met de beste genen. Het idee was dat wanneer de lagere klassen zich voortplantten de gehele bevolking uiteindelijk zou degenereren en dat de lagere klassen een gevaar zouden vormen voor de stabiliteit van de samenleving. Om dit te voorkomen werden er in sommige Europese landen zelfs wetten uitgevaardigd die negatieve eugenetica toepasten in de vorm van sterilisatie en isolatie van zwakke groepen. Eugenetica werd gezien als een biologische manier om alle klassenverschillen te elimineren.
Vooral in Zweden en Zwitserland zijn beknellende en vervreemdende voorbeelden van negatieve eugenetische wetten ingevoerd door sociaaldemocratische overheden. Daar werden wetten uitgevaardigd die de sterilisatie van immorele burgers zoals psychisch zieken, lichamelijk gehandicapten, landlopers en laagopgeleide ongehuwde vrouwen verplicht stelden. In Zweden werden in 1935 sterilisatiewetten ingevoerd die pas in de jaren zeventig zijn afgeschaft. In deze periode zijn ongeveer 63.000 mensen gesteriliseerd ten laste van de overheid. In Zwitserland begon men nog veel vroeger met zulk soort maatregelen. Al rond 1912 werd er een wet ingevoerd die sterilisatie bij psychisch zieken verplichtte wanneer zij wilden trouwen. De verschillende sociaaldemocratisch bestuurde gemeenten maakten het nog bonter. In Zurich zijn er bijvoorbeeld duizenden 'gedegenereerden' gesteriliseerd. Een verschil met Zweden is wel dat de staat zich hier niet alleen op mensen richtte die niet productief waren, maar ook op zigeuners en mensen met een andere huidskleur. Dit leidde tot het ontvoeren van honderden Jenische kinderen om ze opnieuw op te voeden bij Zwitserse families. Hoewel in andere Europese landen ook eugenetische theorieën werden aangehangen, leidde dat niet tot het invoeren van zulke radicale wetten. Dit verschil is meermaals door historici geprobeerd te verklaren.
Een wat oudere hypothese gebaseerd op ideeën van de Franse filosoof Foucalt stelt dat in sommige landen een zwakke burgerlijke samenleving bestond waardoor de staat en bijbehorende technocraten konden worden gegrepen door een gevoel van high modernism. Bij high modernism worden de wensen van mensen die begunstigd zouden moeten worden door de modernisering vergeten omdat de uitvoerders van de modernisering te enthousiast oude structuren probeerden te verwijderen. Dit zorgde ervoor dat de mensen die niet met de modernisatie meegingen of assimileerden als een probleem werden gezien. Uit deze overweging volgden zodoende negatieve eugenetische maatregelen om groepen die in de nieuwe samenleving buiten de boot vielen te elimineren.
Een andere theorie werd voorgedragen door de historicus Leo Lucassen, hoofd van het Instituut voor Sociale Geschiedenis. Hij stelt dat de verschillende aard van de aanwezige socialistische ideologie ervoor heeft gezorgd dat er een verschil op is getreden. Hij stipt aan dat er in Scandinavië en Zwitserland communautair-organisch socialisme bestond, waarbij de natie en de verzorgingsstaat als één levend geheel wordt gezien wat beschermd moet worden van 'parasieten'. In de rest van de bestudeerde landen bestond een klassengebonden socialisme, waar het verschil tussen de klasse centraal stond. Het socialisme in deze landen ging juist om het beschermen van de lagere klassen en het uitbannen van armoede en ongelijkheid door het kapitalistische systeem aan te pakken. Eugenetica werd gezien als een manier van de elite om de lagere klassen te onderdrukken en vond hierdoor weinig weerklank.
Wat waarschijnlijk ook nog meespeelde was de aanwezigheid van het katholicisme in bijvoorbeeld Nederland, België en Frankrijk. De paus had zich namelijk rond 1930 expliciet uitgesproken tegen het toepassen van eugenetica omdat het ingreep in de ontwikkeling van nieuw leven. Daar komt bij dat liberale partijen over het algemeen ook niet warmliepen voor eugenetische maatregelen.
Wanneer je je een beetje verdiept in eugenetische theorieën aan de linkerkant van het politieke spectrum komen de oprichters van de verzorgingsstaat er niet goed vanaf. Het blijkt dat sommige socialisten voor onze tijd zeer discutabele meningen hadden over de onderklasse terwijl juist wordt aangenomen dat zij deze onderklassen zouden beschermen. Het werpt ook een nieuw licht op de huidige discussie over verplichte anticonceptie voor zwakke groepen. In het verleden is het vanuit ideologisch opzicht met de beste bedoelingen sterilisatie ingesteld, maar zoals blijkt uit het verleden zijn de grenzen vaag en kunnen ze misbruikt worden.
Verder lezen? A Brave New World: The Left, Social Engineering and Eugenics in Twentieth-Century Europe door Leo Lucassen
[1] Vriessens, Ingmar 'De dokter vindt het lastig om over de pil te praten' NRC Handelsblad (11 april 2017) 4-5.