Een eerbetoon aan de vergeten dame: Sofonisba Anguissola - MuseumTV
Home > Een eerbetoon aan de vergeten dame: Sofonisba Anguissola
Een eerbetoon aan de vergeten dame: Sofonisba Anguissola
De renaissance, het maniërisme en de daaropvolgende barokke schilderkunst gelden sinds jaar en dag als een zeer belangrijke periodes in de Europese kunstgeschiedenis. Deze perioden stonden bol van talentvolle kunstenaars die ieder op hun eigen manier een steentje hebben bijgedragen aan de kunstwereld zoals we hem nu kennen. Opvallend is dat er veel bekend is over Italiaanse kunstenaars als Masaccio, Da Vinci, Titiaan en Caravaggio, maar niet over kunst van vrouwelijke hand. Om die reden duiken we deze week in het werk van de 16e-eeuwse Sofonisba Anguissola.
In het Italië van de vijftiende en zestiende eeuw was het leven als kunstenaar niet voor iedereen weggelegd. Je moest over veel geld beschikken om in de leer te kunnen gaan en de peperdure materialen te kunnen betalen. Om toetreding tot het vak van schilder te maken ging je in de leer bij een meester die reeds naam had gemaakt. Dit was een mannendomein en voor vrouwen was eigenlijk geen ruimte.
Op iedere regel is een uitzondering en die uitzondering draagt in dit verhaal de naam van Sofonisba Anguissola. Deze dame zag het levenslicht in 1532 in het Italiaanse Cremona. Haar vader, Amilcare, wilde dat Sofonisba en haar zus een humanistische opvoeding genoten. Ze werd onderwezen op een breed gebied van cultuur, kunst en muziek. Amilcare volgde het opvoedingsadvies uit het boek 'Il Cortegiano' van Baldassare Castiglione, waarin precies stond hoe jonge vrouwen van adel moesten worden opgevoed en opgeleid.
Op veertienjarige leeftijd gaat de Italiaanse in leer bij Bernardo Campi, een lokaal gerespecteerde kunstschilder van religieuze afbeeldingen en portretten. Hij leert Sofonisba de fijne kneepjes van het vak, maar haar opleiding kent wel een aantal haken en ogen. Normaliter oefenden jonge kunstenaars door het naschilderen van model. Die modeltekenles kreeg Sofonisba niet, dat was niets voor vrouwen vond men in die tijd. Juist als we naar de schilderkunst in de renaissance kijken dan gaat het gesprek al gauw over het zo accuraat mogelijk uitwerken van de anatomie. Michelangelo, Da Vinci en Rafaël hadden ongekende hoogtes bereikt in het weergeven van de mens en hebben daarmee de lat erg hoog gelegd.
Je kunt je voorstellen dat Sofonisba haar carrière begon met een flinke achterstand, door het ontbreken van deze belangrijke lessen. Ondanks dat bleek dat Sofonisba bleek uit te blinken in het maken van portretten, en daar legde ze zich dan ook op toe. Haar familieleden poseerden regelmatig en van hen maakte ze zowel statische als dynamische portretten (afbeelding 1). Ook wist ze regelmatig werk te vervaardigen waarin ze zelf een (hoofd)rol vervulde (afbeelding 2).
Na haar opleiding bij Campi vertrok Anguissola naar Rome. Michelangelo die toentertijd -en nu nog steeds- tot een van de grootmeesters van de Hoge Renaissance wordt gerekend, was lovend over het werk van Anguissola. Ze liet hem een van haar tekeningen zien, waarop een huilend meisje was afgebeeld. De kunstenaar was onder de indruk en wilde graag meer zien. Hij vroeg Sofonisba een huilend jongetje uit te werken. Dit leek hem namelijk een stuk moeilijker en was dus een goede test. Wederom stelde Sofonisba niet teleur. In de volgende twee jaar trad Michelangelo op als haar mentor en hielp haar in haar verdere ontwikkeling tot professioneel schilder.
Het werk van Anguissola bereikte ook kunstcritici. Niemand minder dan Giorgio Vasari schreef in zijn alom geprezen 'Lives of the Most Eminent Painters, Sculptors and Architects' dat de kunstenares heeft leren tekenen en schilderen naar de natuur en bijzonder goed in staat is om de grote meesters te kopiëren.' Ook vond hij dat ze uitzonderlijke en prachtige schilderijen aan de mensheid heeft nagelaten.
Anguissola's succes steeg tot ongekende hoogtes. Zo kwam het dat ze in 1559 haar toetreden maakte tot het Spaanse hof. Aldaar werd ze aangesteld tot hofdame, maar in wezen hield ze zich vooral bezig met koningin Elisabeth en haar dochters de fijne kneepjes van het schildersvak bijbrengen. De koningin had grote bewondering voor Anguissola en ze bleef dan ook veertien jaar in dienst.
Aan het hof vervaardigde Sofonisba meerdere schilderijen voor de koninklijke familie. Na de dood van de koningin werd er voor haar een aristocratisch huwelijk geregeld en verhuisde ze naar Sicilië. Dit huwelijk gaf haar de gelegenheid vrij te blijven werken aan haar kunst. Dat bleef ze dan ook doen tot ze door zichtverlies niet meer in staat was om te schilderen. In haar laatste levensjaren trad ze op als mentor voor verschillende jonge kunstenaars. De Vlaamse Antoon van Dyck vertelde na haar dood dat hij van één gesprek met Sofonisba meer leerde over het vak dan tijdens zijn hele opleiding.