In 2003 kreeg ik de eervolle opdracht een lofrede te houden op de zes genomineerden voor de Libris Literatuurprijs.
Om hun werken grondig en in alle rust te lezen trok ik mij een kleine week terug op Vlieland.
Eén van de kanshebbers was Doeschka Meijsing, die afgelopen maandag overleed.
Dit schreef en sprak ik uiteindelijk uit over haar roman 100% Chemie:
(de inleiding van mijn Lofrede geef ik erbij)
Hooggeachte auteurs, geliefden van auteurs, of anderszins de auteurs in deze bloedstollende momenten ondersteunende personen, jury, bestuur, kopstukken van de Libris, andere door een onnaspeurbaar gelukkig toeval hier aan tafel genode individuen, het personeel van Park Plaza, de kok, de hulpkok, de assistenten van de kok en de assistenten van de hulpkok en toevalligerwijze in de allerlaatste plaats de aanwezige vertegenwoordigers van de pers, laat ik beginnen met de meest prangende vraag: Hoe was het voorgerecht?
Ik ga u bedelven onder lovende woorden en ik verzeker u dat die gemeend zijn, want ik heb alle genomineerde werken vol bewondering en geestdrift gelezen. Toch ben ik op een probleem gestoten. Omdat ik uit de satirische hoek kom klinken mijn loftuitingen al gauw verdacht, ook in mijn eigen oren.
Ik heb jarenlang in een column voor de NCRV-radio Nederlandse politici mogen 'afwerken' en heb daarbij, om een voorbeeld te geven, minstens vier maal een schetterende loftrompet gestoken over de charismatische CDA-topman Jaap de Hoop Scheffer. Jaap was de enige die mijn uit zijn proporties gerukte beschrijvingen van zijn heldendaden ook als zodanig heeft opgevat. En natuurlijk zijn woordvoerder Jack de Vries, thans de schildknaap van onze minister-president zoals ik hem nog maar even noem, die de tekst van mijn omgedraaide smaadschrift altijd graag voor het plakboek wilde hebben.
Wanneer ik als satiricus mijn oprechte bewondering wilde uiten voor een politieke gast, hetgeen gelukkig zelden voorkwam, dan restte mij niets anders dan een rabiate scheldpartij. Zo heb ik SP-voorman Jan Marijnissen, een van de lichtpuntjes in het parlement, mogen uitmaken voor maoistische plurk, die gesecondeerd door de feministische heks Agnes Kant met zijn vieze vriendjes het waagde het energieke beleid te tarten van de onomstreden Wim Kok, die de problemen rond de in zijn eigen land hogelijk gewaardeerde heer Zorrequita zo doeltreffend had opgelost, deze Marijnissen waarmee wij in de oorlog wel raad hadden geweten, maar aangezien wij de democratie respecteerden, zij het tandenknarsend, ach, als je eenmaal bezig ben dan krijg je er echt aardigheid in.
Als ik de consequentie trek uit deze theorie dan zou ik mijn lofrede moeten beginnen met de constatering dat u allen niet kunt schrijven, niet beschikt over enige verbeelding, dat u mij niet ontroerd heeft, dat het uien was, dat u er met de pet naar heeft gegooid, dat we deze uitreiking dit jaar maar beter hadden kunnen overslaan of desnoods stiekem ergens in een achteraf steegje, er zijn wel vaker prijzen op straat uitgereikt, hier zo joh heb je die cheque en nou wegwezen en dan nooit meer een boek schrijven, afgesproken?
Ga een leuk vak doen. Word hydrograaf, of kaasboer, of slager, of sommelier, begin een hoedenwinkel of ga heel goed tafeltennissen, het zijn maar willekeurige suggesties.
Maar dat doe ik natuurlijk niet, de ironie kan de pip krijgen, ik ga vertellen waarom ik de genomineerde boeken prachtig vindt. En omdat ik natuurlijk wel een enorme seksist ben, in mijn universum gaan de dames voor, begin ik met Doeschka Meijsings meesterwerk 100% Chemie. Ik zeg er meteen bij 'onbegrijpelijk als dit werk de Libris Literatuur Prijs niet zou winnen!' Dat zeg ik trouwens bij ieder genomineerd boek en dat wil ook wel eventueel ten gerieve van figuren als Volkskrant-journalist Arjan Peters zeggen over een aantal buiten de short-list gebleven romans. Hoewel het wat minder onbegrijpelijk is als die niet winnen, want ze zijn niet genomineerd.
Mevrouw Meijsing, wat heeft u een fijn boek geschreven! Ik zou bijna zeggen: Doeschka, wat heb je dat goed gedaan! Sterker nog, ik zeg het gewoon! En met een fijn boek bedoel ik ook een fijn boek, het is subtiel, moeiteloos, transparant en ontroerend. Ik was aanwezig bij de persconferentie waarop de nominaties bekend werden gemaakt, dat was vlak na het stranden van de formatiepogingen tussen CDA en PvdA en het was opmerkelijk hoe juryvoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven de titel van uw boek uitsprak: 100% Chemie, vooral het woord chemie kostte haar enige moeite.
Maar in uw boek is er absoluut wél chemie, om te beginnen tussen de lezer en de helden, maar ook tússen de helden, gerecruteerd uit uw familie. Het reageert met elkaar, sist en borrelt, ontploft en slaat weer neer. Er schuilt veel schoonheid in uw terzijdes, met achteloos gemak omsingelt u de lezer.
Terwijl de grote geschiedenis soms op de achtergrond, soms op de voorgrond zijn partijtje meeblaast, want veel familiehistorie speelt zich af in het hart van Duitsland, worden we stukje bij beetje ingewijd in het familieverhaal, zeg maar de kluwen van familieverhalen, waarin je veel in kan herkennen, zonder het precies zo te hebben meegemaakt. De liefde tussen moeder en dochter, en er zijn nogal wat moeders en dochters in dit boek, die in wezen altijd problematisch is, wordt met alle complicaties vastgelegd.
Laat ik ter illustratie enige prachtige zinnen citeren: (blz.39) 'Alfabet vereenzaamt,' zei mijn jongste zusje Engel op zesjarige leeftijd, toen ze niemand van ons bereid vond met haar te spelen en mijn moeder haar aanried een boek te gaan lezen.' Het leek mij goed deze wijsheid op een avond als deze nog eens onder de aandacht te brengen.
De moeder in het boek valt het dubieuze geluk ten deel dat haar kinderen schrijvers blijken te zijn. Oppassen geblazen dus: 'Haar verleden zat in een grote doos met een strik eromheen, die nooit door haar zelf zou worden opengemaakt en waarvoor ze met kracht waakte dat haar kinderen er een vinger naar uitstaken'(54)
Maar ja, dan ken je Doeschka nog niet. 'Op welk moment worden kinderen verdreven uit het paradijs waar ze kleine genieën zijn?' (89) luidt een andere prachtige zin in '100% chemie'.
Weet u zelf nog het antwoord op die vraag? [Bij ons was dat het moment waarop mijn moeders naaister er de brui aan gaf] En over de speciale taalvirtuositeit van de in Duitsland geboren moeder, lezen wij de liefdevol geciteerde zin: 'Ik wil geen gedonder anders gaat één van jullie zonder eten naar bed nadat hij eerst zijn bord heeft leeggegeten.'
Zo kan ik doorgaan met het citeren, maar ik wil mijn lofzang eindigen met de opmerking van de moeder als zij de ziel, die er toch zou moeten zijn, ondanks de 100% chemie waaruit de mens, na ontcijfering van de genetische code, zou bestaan, als zij de ziel vergelijkt met de legendarisch familiepapagaai Pfiffikus: 'Toegegeven, ze praten allebei op onverwachte momenten.' Mevrouw Meijsing, dank voor dit wonderschone boek, bravo!
Abdelkader Benali (een Vassallucci-auteur - net als ik toen) won de prijs.
Doeschka Meijsing kreeg haar revanche in 2008 met de roman Over de liefde, waarvoor ze onder meer de AKO Literatuurprijs kreeg.