Pokken teisterden 18e-eeuws Europa | Historianet.nl
Pokken: Dodelijke ziekte teisterde Europa
In de 18e eeuw sterven er elke dag zo'n 1000 mensen aan de pokken. Een Engelse arts wil een vaccin ontwikkelen, maar om te zien of het werkt moet hij een gezond jongetje van acht besmetten met de gevreesde ziekte.
Op 14 mei 1796 besluit de 46-jarige Engelsman op zoek te gaan naar het antwoord. Zijn proefkonijn is het 8-jarige zoontje van zijn tuinman, James Phipps.
In zijn huis in Berkeley smeert Jenner de arm van de jonge James in met het pus uit de handen van een melkmeisje dat met koepokken is besmet.
Vervolgens maakt Jenner voorzichtig een gaatje in een ader in de arm van de jongen, waarna hij met een entnaald vocht uit een ontstoken koepokkenblaasje inbrengt.
De jongen heeft een paar dagen verhoging en het gebied rond de wond zwelt iets op, maar verder is hij in orde.
In zijn zoektocht naar een middel tegen pokken testte Edward Jenner een vaccin op een kind.
Pokken maken geen onderscheid
Als een gezinslid eenmaal was besmet, volgden de anderen onherroepelijk.
Sterker nog: één persoon met pokken kon een heel woonblok besmetten.
Rijken wisten aan ziekten als cholera te ontsnappen doordat ze vooral op het platteland woonden, waar het drink-water schoon was, maar het pokkenvirus maakte geen onderscheid.
Dankzij schriftelijke bronnen en vondsten weten we dat de pokken al sinds de oudheid voorkomen.
De pokken gaan duizenden jaren terug
Pokken waren een plaag in de 18e eeuw, maar de ziekte is waarschijnlijk veel ouder. Het oudst bekende slachtoffer is de Egyptische farao Ramses V, die in 1157 v.Chr. zijn laatste adem uitblies.
Zo'n 1000 jaar eerder doken de eerste verhalen op over een op de pokken lijkende ziekte in India.
Twee medische verslagen reppen van een ziekte die masurika genoemd werd en gelige, etterende builen achterliet op het lichaam – een van de symptomen van pokken.
Uit andere teksten weten we dat de ziekte toesloeg in China, Korea en Japan.
Pas in 854 verschijnt er echter een uitgebreidere tekst over de pokken.
In Beschrijving van pokken en mazelen maakt de Perzische arts Rhazes voor het eerst een onderscheid tussen de twee aandoeningen.
700 jaar later brachten Spaanse kolonisten de pokken naar Amerika en stierf de helft van de bevolking.
Als iemand eenmaal besmet was, was het afwachten.
Na een paar weken was het lichaam bedekt met blaasjes die aanvoelden als derdegraadsverbrandingen, en 2 op de 5 patiënten stierven als gevolg van bloedvergiftiging of orgaanfalen.
Ambassadeursvrouw zoekt middel tegen pokken
Een van de slachtoffers was de Britse edelvrouw lady Mary Wortley Montagu uit Londen.
Nadat de ziekte haar in het begin van 1716 bijna fataal geworden was, was de ooit zo aantrekkelijke vrouw bijna niet meer te herkennen.
Edward Jenner maakte tekeningen van pokkenlijders.
Aanvankelijk had lady Montagu even weinig succes als al haar voorgangers.
In de zomer van 1716 werd haar man benoemd tot ambassadeur van de Engelse koning in Constantinopel, de hoofdstad van het Ottomaanse Rijk.
Tot haar verbijstering werden Turkse kinderen ingesmeerd met het pus van een pokkenlijder.
Na een paar dagen met koorts en wat blaasjes in het gezicht waren ze weer zo gezond als een vis. Blijkbaar maakte deze behandeling, die variolatie genoemd werd, de kinderen immuun voor pokken.
Lady Mary Wortley Montagu begreep evenmin als de artsen uit haar tijd hoe variolatie werkte.
Dat werd pas in de 19e eeuw ontdekt, toen wetenschappers microscopen hadden ontwikkeld om bacteriën, virussen en het afweersysteem van het lichaam te onderzoeken.
Een van degenen die zich lieten overtuigen was prinses Caroline van Wales, die in 1722 met succes een behandeling onderging.
Daarna werd de methode overal in Europa toegepast.
De ziekte wordt overgebracht via hoesten en niezen, als miljoenen microscopische druppeltjes met het variolavirus door de lucht vliegen. De eerste 12 dagen treden er geen symptomen op, maar dan gaat het snel. Het verloop:
Behandeling van pokken leidt tot ramp
Circa 200.000 mensen stierven er elk jaar aan, en tegen het eind van de eeuw waren dat er zelfs 400.000.
Vooral kinderen onder de 10 werden het slachtoffer: zij vormden de helft van het aantal over-leden patiënten in Engeland.
Kostschoolleerling besmet met pokken
Een van de patiënten was een 8-jarige weesjongen.
Bij hem leidde de methode tot hoge koorts, diarree en slappe spieren. 's Nachts lag hij te woelen onder de dekens terwijl de pokkenblaasjes een voor een openbarstten.
Indiërs baden om genezing. Tijdens pokkenepidemieën in het 10e-eeuwse India baden de burgers tot de godin Mariamman. Ze droegen een beeld van haar door de straten opdat ze de ziekte zou beteugelen.
Gelukkig lieten de ouders een aanzienlijke erfenis na. Daarom had zijn 22-jarige broer en voogd Stephen genoeg geld om Edward naar de kostschool in Wotton te sturen.
Melkmeisje maakt pokkenvaccin mogelijk
Zij vertelde de 19-jarige Edward dat ze nooit pokken zou krijgen omdat ze al koepokken had gehad.
Die twee ziekten deden veel aan elkaar denken, maar de koepokken waren veel onschuldiger.
In de jaren daarna specialiseerde hij zich in de anatomie en hield hij zich vooral bezig met amputaties.
Pas toen hij de chirurg John Hunter ontmoette, werd de basis voor een van de grootste doorbraken in de geneeskunde gelegd.
Vaccin traint het lichaam
Toen Edward Jenner zijn vaccin ontwikkelde, wist hij niet precies waardoor het werkte.
Pas na het onderzoek van Louis Pasteur in de jaren 1880 begrepen artsen op welke manier vaccins het afweersysteem van het lichaam ondersteunen.
Het immuunstelsel is constant op zoek naar schadelijke bacteriën en virussen.
Maar als een ziekte te agressief is, kunnen de witte bloedlichaampjes het niet aan. Dan loopt de patiënt het risico aan de besmetting te bezwijken.
De efficiëntste manier om te voorkomen dat een ziekte vat op het lichaam krijgt is het toedienen van een vaccin.
Zo krijgt de afweer de kans om de 'vijand' te leren kennen en zich te bewapenen. Als de ziekte bestreden is, onthouden zogeheten T-cellen de 'strategie' voor de volgende aanval.
Het vaccin van Edward Jenner bevatte het onschadelijke koepokken-virus, dat genoeg op de dodelijke mensenvariant lijkt om het immuunstelsel te kunnen trainen.
Het virus bevat een aantal eiwitten die identiek zijn aan de stoffen waarmee het afweersysteem mensenpokken herkent en bestrijdt.
Het idee voor een middel tegen pokken liet echter nog even op zich wachten.
John Hunter was een harde werker die soms wel 18 uur per dag in touw was, terwijl Edward Jenner er een iets minder strenge arbeidsmoraal op nahield.
Mensen getest met koepokken
Als het melkmeisje de waarheid had gesproken, zouden de koepokken de patiënt immuun hebben gemaakt.
Als proefkonijn koos de arts de 8-jarige James Phipps, de zoon van zijn tuinman.
Toen hij zijn proefkonijn 18 dagen later bezocht, was de huid van de jonge James Phipps zo glad als een biljart-laken.
De methode werkte: de besmetting met koepokken had ervoor gezorgd dat de mensenpokken geen effect hadden.
De eerste vaccinatie was een feit.
Hij noemde de behandeling vaccinatie, naar vacca, het Latijnse woord voor koe.
Tot aan het voorjaar van 1798 gaf hij 23 gezonde mensen een behandeling, onder wie zijn zoontje Robert van één.
De wereld strijdt tegen pokken
In 1966 riep de wereld-gezondheidsorganisatie WHO een programma in het leven om de pokken uit te roeien.
De ziekte was vooral in landen als Brazilië, India en Indonesië een groot probleem, en wereldwijd moesten zo'n 200 miljoen mensen in 50 verschillende landen worden gevaccineerd.
Op dat moment stierven er circa 2 miljoen mensen per jaar aan pokken. Al 12 jaar later, in 1978, maakte de ziekte zijn laatst bekende slachtoffer.
Dat was de Britse fotograaf Janet Parker, die besmet raakte nadat het pokkenvirus was 'ontsnapt' uit een laboratorium in Birmingham.
Twee jaar na haar dood durfde de WHO het aan te verklaren dat het vaccinatieprogramma een eind had gemaakt aan een van de ergste ziekten.
Het was 'een van de nobelste daden die we als soort hebben verricht,' schreef de journalist Robert Peston.
Pokkenvaccin stuit op kritiek
Drie vooraanstaande critici waren de medici Benjamin Moseley, John Gale Jones en William Rowley.
In een poging om hun lucratieve business overeind te houden, zagen ze er geen been in om flink met modder te gooien.
Zo schreef dr. Matthew Baillie, een gerenommeerde arts in het St. ­George's-ziekenhuis in Londen:
'Het is de baanbrekendste ontdekking in de geschiedenis van de geneeskunde.'
Spaanse expeditie redt miljoenen van pokken
Het nieuws ging als een lopend vuurtje over de wereld.
In Spanje had koning Karel IV met grote belangstelling over de vaccinatie gelezen, en op 20 november 1803 stuurde hij drie fregatten naar Zuid-en Midden-Amerika om de pokken in de koloniën te bestrijden.
De missie was een doorslaand succes: alleen al in Peru vaccineerden artsen meer dan 200.000 mensen en in alle grote steden in Zuid-Amerika zetten de Spanjaarden vaccinatie-centra op.
Vandaag de dag zijn vaccins tegen veel dodelijke ziekten ruim voorhanden.
Meer ziekten waar vaccins mee hebben afgerekend
Toen de arts Edward Jenner het eerste vaccin had ontwikkeld, was het een kwestie van tijd voordat er middelen tegen veel andere dodelijke ziekten werden gevonden. Een aantal daarvan zijn vandaag de dag onder controle.
Difterie is een acute luchtweginfectie, veroorzaakt door de bacterie Corynebacterium diphtheriae.
Die nestelt zich in slijmvliezen in de keel en de neus, waar hij een gifstof uitscheidt.
Deze stof hoopt zich op, waardoor de luchtwegen geblokkeerd kunnen raken. De patiënt raakt in ademnood en kan in het ergste geval stikken.
De vroegst bekende uitbraak was in 1613 in Spanje, waarna de ziekte zich verspreidde.
In 1913 testte de bacterioloog Emil von Behring een vaccin op dieren.
De proef was een succes en een paar jaar later was er een vaccin beschikbaar.
Sterfte vóór vaccin: 260.000 per jaar
Sterfte na vaccin (2015): 37.000
Van de kinderziekten is mazelen een van de gevaarlijkste.
Hij is te wijten aan het mazelenvirus (Morbilli) en openbaart zich als een rode uitslag, hoge koorts en oogontsteking.
De mazelen zijn terug te voeren tot de 9e eeuw, toen een Perzische arts de ziekte beschreef.
Tot de arts John Enders uit de VS in 1963 een vaccin ontwikkelde, kwamen de mazelen wereldwijd voor.
De sterfte onder kinderen was zeer hoog.
Hoewel het vaccin de ziekte heeft beteugeld, sterven er nog steeds meer dan 100.000 mensen per jaar aan het virus.
Sterfte vóór vaccin: 2,7 miljoen per jaar
Sterfte na vaccin (2015): 134.200
Deze infectie wordt veroorzaakt door de bacterie Clostridium tetani.
Deze vormt een gifstof die via de zenuwbanen in de hersenen en het ruggenmerg terechtkomt, waar hij de motoriek verstoort. Dat leidt tot ernstige krampen.
De ziekte werd al rond 400 v.Chr. beschreven door de vader van de geneeskunde, Hippocrates.
In 1884 nam de arts Arthur Nicolaier de bacterie voor het eerst waar met een microscoop, waarna er schot in de zaak kwam.
In 1923 wist de bioloog Gaston Ramon eindelijk een vaccin te brouwen tegen de ziekte, die nu nog vooral in Afrikaanse landen toeslaat.
Sterfte vóór vaccin: 1,2 miljoen per jaar
Sterfte na vaccin (2015): 59.000
De bacterie Bordetella pertussis is de oorzaak van kinkhoest.
Hij nestelt zich in de luchtwegen en wekt hevige hoestbuien op gevolgd door een piepende ademhaling en soms overgeven.
De ziekte, die met name kinderen treft, wordt via niezen en hoesten overgedragen.
Hij geldt als de besmettelijkste bacterieziekte: als een patiënt in een ruimte hoest of niest, lopen 9 van de 10 andere aanwezigen de ziekte op als ze niet gevaccineerd zijn of eerder besmet zijn geweest.
De bacterie werd in 1906 ontdekt door de Belgische arts Jules Bordet, die een vaccin maakte en de Nobelprijs voor de Geneeskunde ermee won.
Sterfte vóór vaccin: 990.000 per jaar
Sterfte na vaccin (2008): 89.000
Maar verreweg de meeste felicitaties en loftuitingen waren aan Jenner zelf gericht.
Tot zijn dood in 1823 ontving hij duizenden bedankbrieven uit de hele wereld.
De voorspelling van Jefferson kwam uit. In 1980 verklaarde de wereld-gezondheidsorganisatie WHO de ziekte pokken officieel voor uitgeroeid.