Maria uit Asten gaat over Parijs luiden - NRC
Maria uit Asten gaat over Parijs luiden
De nieuwe klok voor de Notre Dame in Parijs komt uit het Noord-Brabantse Asten. Familiebedrijf Eijsbouts gaat Maria, de meest prominente klok van de kerk, dit jaar gieten. "De bisschop komt waarschijnlijk bidden voor het welslagen van de gieting."
Familiebedrijf Eijsbouts is de grootste klokkengieterij ter wereld. Foto's Vincent van den Hoogen
Op een houten pallet staat een tien ton zware bronzen klok. Buiten, achter het gegoten hek op het bedrijfsterrein van Koninklijke Eijsbouts, Klokkengieterij en Fabriek van Torenuurwerken in het Noord-Brabantse Asten. Tien meter verderop, aan de andere kant van de straat, ligt de enorme kerk die het centrum van Asten markeert. Het uurwerk op de kerktoren – met bladgoud belegd - is door Eijbouts gemaakt. Net als alle uurwerken op twee van de drie kerktorens in Nederland, trouwens. Het carillon dat elk kwartier klinkt? Eijsbouts natuurlijk.
Directeur Joost Eijsbouts blijft staan bij de bronzen klok. Ruim twee meter hoog, een diameter van bijna twee meter. Hij is bestemd voor het Belfort van Gent en wacht geduldig tot de bouwkundige voorbereidingen in de kerk zijn voltooid. "Zo gaat de klok voor de Notre Dame er ongeveer uitzien. Al zal die net een fractie kleiner zijn."
Deze week maakte Koninklijke Eijsbouts bekend dat het één van de negen nieuwe klokken voor de Notre Dame mag maken. De grootste, het fundament van het totale gelui. Een eervoller klus kan Eijsbouts zich niet voorstellen. De Onze-Lieve-Vrouwenkathedraal in Parijs is misschien wel de bekendste kerk ter wereld. Het verhaal van Victor Hugo over de klokkenluider heeft de kerkklokken een sprookjesachtige glans gegeven.
Begin vorig jaar hoorde Eijsbouts geruchten over de klokkentorens in Parijs. In augustus werd hij door een adviseur van het Franse ministerie benaderd. Of hij, als enige buitenlandse partij tussen kleinere Franse bedrijfjes, wilde meepraten over de plannen. Er moesten nieuwe klokken komen in de twee torens die zo kenmerkend zijn voor de Notre Dame. Acht kleinere in de zuidertoren, één grote in de noordertoren. Ze moesten in 2013, als de kerk 850 jaar bestaat, klaar zijn.
In de noordertoren hangt nu één ruim 300 jaar oude klok: Emanuel. Hij is de bourdon, de zwaarste klok van het gelui. De Fransen vonden het tijd Emanuel met pensioen te sturen. Er moest een nieuwe bourdon komen, een petit bourdon, die de naam Maria zou dragen, verwijzend naar de naam van de kerk. Maria moest qua klank aansluiten bij Emanuel, die alleen op hele speciale momenten nog zou luiden. Ze moest tegelijkertijd aansluiten bij de klank van de acht nieuwe klokken in de zuidertoren.
Familiebedrijf Eijsbouts is met een jaaromzet van 7,5 miljoen euro wereldmarktleider en verreweg de grootste klokkengieterij ter wereld. Joost Eijsbouts: "Wij konden met onze Nederlandse arrogantie wel denken: wie kan deze klus nou beter klaren dan wij. Maar wij wisten dat we de hele klus nooit zouden krijgen. Het zou de Franse trots krenken als een Nederlands bedrijf alle nieuwe klokken van de Notre Dame zou gieten. Dus we hebben ons bescheiden geprofileerd."
Nu maakt een Normandisch bedrijf de acht kleinere klokken, verzorgt een ander Frans bedrijf de montage en Eijsbouts maakt Maria, de meest prominente klok. "Iedereen blij."
Maria zal zes tot zeven ton gaan wegen. Ze zal zo'n twee meter hoog en een kleine twee meter in diameter zijn. Bovenaan komen rondom Bijbelse afbeeldingen van de drie koningen, de bruiloft in Kana, de broodvermenigvuldiging. Die worden op de klok gegoten. Daaronder komt te staan: 'Eijsbouts Astensis me fecit anno 2012', Eijsbouts uit Asten heeft me in 2012 gemaakt. De naam van de klok staat in het midden. En helemaal onderaan komt rondom een tekst waarin de klok, traditioneel in de ik-vorm, iets zegt. De Gentse klok, Mathildis, zegt bijvoorbeeld: "Ik ben de vreugdeboodschapper over deze stad, een hoorbaar teken van de tijd, en schenk deze zingende toren zijn diepste basstem." Wat Maria zal zeggen, weet Eijsbouts nog niet.
De klanktoon van Maria zal een gis zijn. Dat sluit mooi aan bij de fis van Emanuel. Over het timbre, de klankkleur van de klok wordt nog overlegd.
Als beiden duidelijk zijn, berekent Eijsbouts precies welke maat en vorm de klok moet hebben om tot deze klank te komen. "Wij zijn de enige klokkengieterij die hier rekenmodellen voor heeft. We hebben die samen met de TU Eindhoven ontwikkeld."
Andere klokkengieterijen – vrijwel altijd familiebedrijven – bogen op jaren en jaren aan ervaring, empirisch onderzoek. "Maar hoe ze uiteindelijk tot hun recepturen zijn gekomen, weten ze vaak zelf niet meer. Wij zijn van oorsprong klokkenmakers." Bonaventura Eijsbouts begon in 1872 een fabriek in torenuurwerken. Pas na de Tweede Wereldoorlog, toen 50 procent van alle Nederlands kerkklokken door de Duitsers was omgesmolten voor de wapenindustrie, ging Eijsbouts ook klokken gieten. "Wij klokkenmakers waren gewend fijnmechanisch te werken", zegt Joost Eijsbouts, vierde generatie in het familiebedrijf. "Dat stond in schril contrast met het grofstoffelijke van gieten. Wij hadden grote behoefte aan fundamenten onder de empirisch verkregen gietkennis. Vandaar de rekenmodellen."
Na de berekeningen gaan de ambachtslieden aan de slag – vijf van de vijftig werknemers van Eijsbouts zullen bij het maakproces betrokken zijn. Ze maken op een bouwschijf van hardwordend zand de precieze vorm van de klok. Met was plakken ze daar de decoraties op. Uiteindelijk ontstaat er een vuurvaste mal. Dan kan er gegoten worden. "Ik verwacht dat we Maria halverwege het jaar gaan gieten. Er zal zeker een delegatie van de Notre Dame bij de geboorte van de klok aanwezig zijn. Ik denk zelfs de bisschop, die zal bidden om het welslagen van de gieting."
Op de dag van de gieting gaat de grootste oven van het bedrijf om vijf uur 's ochtends aan. Daar worden de tien kilo zware "broodjes" klokkenbrons in gedaan; tachtig procent koper en twintig procent tin. In totaal zal er ruim negen ton worden gesmolten. Om vier uur 's middags heeft het brons de temperatuur van 1100 graden bereikt. Dan wordt de hete brei in een pan gegoten die in een takel boven de mal hangt. Door aan een wiel te draaien, kiept het brons in de mal. Dat duurt een kwartier. Daarna moet het brons ruim een week afkoelen voor het uit zijn vorm kan worden gehaald. "Een spannend moment. Dan zien we of ze gelukt is, zoals bedoeld." De tweede helft van het jaar wordt besteed aan nabewerking.
In februari 2013 zal Maria feestelijk Parijs worden binnengehaald. Een processiestoet zal met de klok de Champs-Élysées aflopen waarna de klok zal worden gewijd. "Pas dan is de klok klaar voor haar sacrale taak. Vergeet niet dat klokgelui emoties van mensen vertolkt. Bij een begrafenis intens verdriet, bij een huwelijk grote vreugde."
Rond Pasen zal de inauguratie van de nieuwe klokken plaatsvinden. Dan hoort Parijs voor het eerst Maria luiden. Een klokgelui dat de komende eeuwen keer op keer in de stad zal klinken.
Klokken van Eijsbouts
De grootste klok ter wereld voor een kuuroord op de Fujiberg in Japan; 36 ton. Kosten: een miljoen euro.
Het grootste carillon van Europa, in Berlijn
De zeven luidklokken van de Domtoren in Utrecht
De slagklok voor de kathedraal van Santiago de la Compostella
Een carillon voor het Kremlin in Moskou
Een carillon met 72 klokken voor de University of Denver
Het uurwerk op het kantoor van telecombedrijf NTT in Hiroshima in Japan
Alle grote uurwerken (dus niet die op perrons) op Nederlandse stations
Of er ooit een vijfde generatie Eijsbouts in het 1872 opgerichte bedrijf komt, weet Joost Eijsbouts niet– hij heeft drie dochters van 13, 16 en 18 jaar. "Ik weet niet of ik ze dat moet aandoen. En als ze echt interesse hebben, melden ze zich wel."
De klokkenmarkt is geen groeimarkt. Ten eerste omdat klokken eeuwen meegaan. Ten tweede omdat er ontkerkelijking plaatsvindt.
Wel ontstaat er een nieuw soort klanten die klokken willen hebben, zoals warenhuizen in Korea en Universiteiten in Amerika.
Joost Eijsbouts: "Maar iemand die nu een nieuw bedrijf zou willen beginnen in deze markt, zou ik voor gek verklaren."