'De grootste giframp uit de geschiedenis' | De Morgen
'De grootste giframp uit de geschiedenis'
Wereldgezondheidsorganisatie roept Bangladesh uit tot ecologisch rampgebied
Rond de bovenarm van Mohammed Yania Khan bungelt een amulet. Elke steun die ze hem geeft, zal hij kunnen gebruiken in de volgende weken en maanden. De 28-jarige Khan, een ex-student, stamt uit een dorpje in de buurt van de Baai van Bengalen, in het diepe zuiden van Bangladesh. Vijf jaar al levert hij een strijd met kanker, veroorzaakt door het arsenicum in het Bengalese grondwater, dat uit zijn eigenste achtertuintje werd opgepompt.
Khan is het gezicht van de toekomst van Bangladesh. Dit tragische land dat, sinds het dertig jaar geleden het levenslicht zag, geteisterd wordt door hongersnood en ziekte, staat aan de vooravond van de grootste crisis uit zijn geschiedenis.
Per ongeluk werden 85 miljoen mensen, op een totale bevolking van 125 miljoen, vergiftigd door met arsenicum besmet drinkwater. In een nieuw rapport omschrijft de Wereldgezondheidsorganisatie de crisis "als de grootste massavergiftiging uit de geschiedenis. Nooit speelde zich op zo'n schaal een ecologische ramp af. Ook niet bij de ongelukken in het Indische Bhopal in 1984 of in Tsjernobyl in 1986."
Dertig jaar aan een stuk - de cijfers komen van Unicef - zijn in Bangladesh miljoenen waterpompen geïnstalleerd, zodat de bevolking over zuiver drinkwater zou kunnen beschikken. En zich niet hoefde te laven aan het met bacteriën besmette oppervlaktewater dat elk jaar een kwart miljoen kinderen velde. Nooit echter werd het drinkwater getest op besmetting met arsenicum, dat in Bangladesh volkomen natuurlijk in het grondwater zit. Vele jaren was iedereen overtuigd dat het water volstrekt veilig was. Maar enkel de uithoeken van het land werden gespaard: de heuvels in het noordwesten en Chittagong in het verre zuidoosten. Ook Dhaka, met zijn afwijkende geologie, bleef arsenicumvrij. Eén op de tien mensen die van het water drinken, zullen uiteindelijk sterven aan long-, blaas- of huidkanker.
In een beduimeld laboratorium, achter de ziekenhuisafdeling waar Khan behandeld wordt, zijn op een kaart de risicoregio's aangestipt. Bijna het hele land kleurt rood. Dat betekent niet dat alle pompen giftig water leveren. In vele dorpen bevinden veilige en giftige pompen zich op amper een boogscheut van elkaar. Arsenicum is smaak-, geur- en kleurloos. In kleine doses heeft het geen onmiddellijk effect. Maar net als zovele miljoenen landgenoten heeft Khan het water jaren aan een stuk gedronken, en stapelde hij het arsenicum in zijn lijf op. "Twintig of dertig jaar zocht niemand naar arsenicum in het grondwater", zegt Colin Davis, de Engelse baas van Unicef in Bangladesh. "Niemand wist er iets van. We installeerden pompen in het hele land en deden op dat moment net als de rest van de wereld. Alleen deden wij het beter, en op grotere schaal."
De eerste arsenicumvergiftigingen doken in 1983 al op, net over de grens met het Indische West-Bengalen. Pas drie jaar hebben de regering van Bangladesh en vele internationale hulpagentschappen zicht op de precieze omvang van de ramp. Twee jaar geleden gaven de Wereldbank en andere instellingen de regering een eerste lening van 44 miljoen dollar (ruim twee miljard frank of 51 miljoen euro) om de crisis te tackelen.
Dat zou erg snel en dus ook eenvoudig gebeuren. De getroffen gemeenschappen zouden op dat moment zuiver drinkwater krijgen. Maar twee jaar later heeft de regering de 44 miljoen nog altijd in kas, wordt er nog steeds ruzie gemaakt over de vraag hoe het geld te spenderen. In Dhaka is niemand overtuigd van de vastberadenheid van de regering om de crisis aan te pakken. "Er zijn tachtigduizend dorpen in dit land", zei een vertegenwoordiger van de Wereldbank. "Totnogtoe heeft de regering er slechts duizend geholpen. Als ze in dit tempo blijft werken, zal ze honderden jaren nodig hebben om de klus te klaren."
Een arsenicumvergiftiging is een traag tikkende tijdbom. Huidkanker bijvoorbeeld duikt pas twintig jaar na het eerste contact met het gif op. Als het vroeg genoeg behandeld wordt, is huidkanker te verhelpen. Het echte gevaar vormen de inwendige kankers, vooral die van de blaas en longen. Die zijn dodelijk. Dokter Rahman, uit het ziekenhuis waar Khan verzorgd wordt: "Ons werd verteld de volgende tien jaar een epidemie van kankers te verwachten. De slachtoffers zullen dertigers en veertigers zijn, die het water al een leven lang drinken. Mensen in de bloei van hun leven."
In een schaduwrijk tuintje in het district Bera, vijf uur ten noorden van Dhaka, staat in een verweerd schuurtje van golfplaten een mogelijke oplossing voor het arsenicumprobleem: een log cilindervormig betonnen vat dat het regenwater uit de goten van de schuur opvangt. De moessonregens van Bangladesh leveren voldoende water, en nooit werd het gebruikt als drinkwater. Maar experimenten als dit geven de geleidelijk aanzet tot verandering. Een andere mogelijke oplossing is een simpele filter, met drie keramieken potten die boven elkaar worden opgehangen. Of nog: een pomp die wordt opgesteld bij een vijver of rivier en het grondwater filtert voor het door de kraan stroomt.
Maar geen van de oplossingen die getest worden zijn zo praktisch als de oude pompen die ze zouden moeten vervangen. De regering zegt dat er vier miljoen pompen in het land zijn. De Wereldbank houdt het op het dubbele daarvan. Ze zijn makkelijk in de grond te installeren, in dit land met zijn zachte slib. Voor tientallen miljoenen boeren betekenden de pompen een ware revolutie. Plots hadden zij bijna onbeperkt water in voorraad. Daarom ook beschikken vele huishoudens over verscheidene pompen, net zoals in westerse huizen in elke kamer wel een kraan geïnstalleerd is. En ondanks de nakende ramp in Bangladesh worden er nog altijd pompen geplaatst, wat nog altijd niet verboden is. Driekwart van de bestaande pompen werden door privé-personen geïnstalleerd. Zo populair zijn ze inmiddels dat ze een traditioneel onderdeel van de bruidsschat geworden zijn.
Het is de taak van de regering van Bangladesh om een contrarevolutie op gang te brengen, om het volk weg te halen van de handigste vernieuwing die het ooit gekend heeft. Een leuke uitdaging is het niet, misschien is het daarom dat de regering niet meteen veel haast lijkt te maken. Maar als ze de uitdaging niet heel snel onder ogen ziet, zal een ramp optreden zoals Bangladesh nog nooit heeft meegemaakt.
'Door arsenicum in het grondwater zal één op de tien mensen sterven aan long-, blaas- of huidkanker'