Zweden, reisartikel Andre Nuyens.
In het spoor van Sint Olov naar hedendaags design
Malmö en Skåne
Het zuiden van Zweden is tegenwoordig op allerlei manieren bereikbaar. Je hoeft niet meer per se met de boot. Je kunt rechtstreeks naar Stockholm vliegen, maar je kunt ook binnen een uur vliegen op Kopenhagen waar je vanaf het vliegveld direct de trein kunt nemen die je in 25 minuten over de brug over de Sont naar Malmö brengt vanwaar de verkenning van Skåne en Småland, de zuidelijke regio's van Zweden, kan beginnen. Zweden is een gebied van veel bossen en meren, zo luidt het cliché, maar dat is slechts ten dele waar. Zweden is zoveel meer. De regio's Skåne en Småland in het zuiden van Zweden bieden daarnaast een glooiend, open landschap van uitgestrekte graanvelden dat in veel opzichten doet denken aan het noorden van Frankrijk. Een ander vooroordeel gaat over het weer dat vaak slecht en koud zou zijn. Ook dat is niet waar. Het zuiden van Zweden heeft min of meer hetzelfde klimaat als Nederland.
Malmö, de derde grootste stad van Zweden, is aan een opmerkelijke renovatie van zijn havengebied bezig. Deze stad, die zoveel verschillende nationaliteiten kent, kende een rijk verleden op het gebied van scheepsbouw. De oliecrisis in de jaren '70 maakte daar een abrupt einde aan. Het hele havengebied verloederde, maar vandaag de dag is die wijk 'the place to be': nieuwe bedrijven, nieuwe hotels, nieuwe flats, een mooie strandboulevard en enkele stranden die een magnifiek uitzicht bieden op de brug over de Sont, bezetten de plaats van de oude fabrieken met als opvallend referentiepunt de prachtige 'Turning Torso' die hoog boven de wijk uitrijst.
Malmö is een open, groene stad vol kunst die je lopend of fietsend kunt verkennen. De stad kent twee mooie pleinen waarvan het kleinste plein zelfs intiem aandoet en door de inwoners van Malmö wordt beschouwd als hun huiskamer. Een van de zijden van dit kleine plein geeft toegang tot een aantal design ateliers waar dit land zo bekend om is geworden.
De kathedraal van de stad heeft een opmerkelijke kapel die historische plafondschilderingen bevat…dankzij de vergeetachtigheid van een architect in het verleden. Deze man die vond dat al die oude fresco's maar beter verwijderd konden worden, vergat deze kapel 'op te schonen'. Gelukkig maar. Een tocht met de rondvaarboot door de haven en de grachten van de stad (waar je nog een half gezonken typisch Zweeds huis als kunstuiting aantreft, is een mooie afsluiting van deze fraaie stad aan de Sont.
Lund ligt niet ver van Malmö. In deze oude universiteitsstad staat een kathedraal waarin een 14e- eeuwse astronomische klok staat. Schitterend om te zien. Elk heel uur komen achter deurtjes figuren te voorschijn die de tijd aankondigen. Men weet nog steeds niet wie de opdracht heeft gegeven voor de aanschaf van deze kostbare klok waarvan er maar drie in Europa bestaan en waarom. In de crypte van de kerk ondersteunt een reusachtige Fin een van de zuilen waarop de bovenkerk rust. Een hele geruststelling… Vlakbij ligt Kulturen, een openluchtmuseum, waarvan er vele in Scandinavië zijn. De oude, ingerichte huizen, de kerk, de boerderijen, geven een goed beeld van het leven in het verleden.
Tussen Helsingborg en Helsingör in Denemarken is de Sont het smalst. Met een ferry waarop je tijdens de overtocht kunt dineren, steek je de vier kilometer in ongeveer 30 minuten over. Een aardige excursie, vooral ook om het schitterend gelegen Kronborg Slot in Helsingör te bezoeken. Het kasteel werd in 2000 op de Wereldgoederflijst van de Unesco geplaatst. De Deense koning Erik VII bouwde hier rond 1420 het eerste fort en ging hier tol heffen op langsvarende schepen. Een slim idee, want elk schip moest door deze smalle zeestraat om in de Oostzee te komen.
Maar Helsingborg heeft ook zijn eigen aantrekkelijkheden: de Karnan Toren rijst hoog boven de stad uit; Frederiksdal is een uniek park met rozentuinen, kruidentuinen en wilde tuinen met inheemse planten dat bijna Engels aandoet. Dat is ook het geval met het in de buurt van Helsingborg gelegen Sofiero Kasteel met zijn glooiende grasvelden. Deze voormalige zomerresidentie van de koninklijke familie ligt aan de Sont. Bekend is dat de Koninklijke hoogheden met plezier in hun eigen tuinen werkten.
Höganas was ooit bekend vanwege zijn keramiek. De klei die hier gevonden werd was en is nog steeds de basis van de typisch bruine keramiek. Hoopgevend is dat designers hun intrek genomen hebben in de oude fabriekspanden.
Op weg naar het nabij gelegen schiereiland Kullen kom je een paar pittoreske vissersplaatsjes tegen. Werkelijk prachtig zijn de plafondschilderingen in het kerkje van Brunnby.
Langs de kust op het schiereiland heeft een kunstenaar van aangespoeld wrakhout bouwsels van hout gemaakt in dit natuurgebied. Een ingewikkeld labyrint van trappen leidt naar houten torens die door kinderen graag beklommen worden. Het is de surrealistische Nimis (latijn voor "te veel") van Lars Vilk, waar hij sinds 1980 aan heeft getimmerd en gezaagd. Deze illegale bouwsels zijn al enkele jaren onderwerp van discussie tot op het hoogste niveau, maar nu het een toeristische trekpleister is geworden, lijken de autoriteiten het minder erg te vinden… De kunstwerken staan in de door Lars Vilk zelf uitgeroepen vrijstaat Ladonië. Soms is hij zelf aanwezig om het volkslied van Ladonië te laten horen: de plons van een steen die in zee gegooid wordt.
Een culinaire tip voor wie deze contreien bezoekt, is het restaurant in Jonstorp. Waar je bijna overal in Zweden stuit op pizzaria's, is dit in het midden van het dorp gelegen authentieke Zweedse restaurant een uitzondering, waar je heerlijke Zweedse gerechten kunt krijgen.
De zuid- en oostkust van Skåne kent een aantal zandstranden, zoals bij Ǻhus en Nybro. Het water van de Oostzee is wel een stuk kouder dan de Noordzee of de Middellandse Zee. Kristianstad is de grootste stad in deze regio. Vlakbij ligt het dorpje Rinkaby waar in een schitterend oud kerkje zeer oude fresco's te bewonderen zijn die de boerenarbeid in de vier seizoen uitbeelden. Ook hier weer, zoals in zo vele oude kerkjes in Zweden zien we het paradijsverhaal uitgebeeld: de toekenning van Eden, het eten van de appel en de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs. Voor de ongeletterde Middeleeuwers was dit de concrete voorstelling hoe er goed geleefd moest worden. In deze kerk blijkt God de fout van Adam en Eva mild te beschouwen. Alsof hij de mens al kende… In deze streek zijn er ook talrijke kastelen waarvan de meeste privébezit zijn.
De regio Österlen, het meest geliefd bij de Zweden zelf, is een heuvelachtig landschap met vergezichten op de Oostzee en telt allerlei dorpjes waar ook talrijke kunstenaarsateliers te vinden zijn. In Sint Olof staat een prachtige kerk met uiteraard een beeld van de heilige Olof. Wie de bijl die Olof in zijn handen heeft, aanraakt, wordt genezen. En wie wil dat niet? De bijl wordt op die manier in ieder geval goed onderhouden, want hij ziet er nog steeds glanzend uit. De kerk ligt op de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella. In dit gebied kun je mooie fietstochten maken, want het landschap kent weliswaar heuvels, maar is overwegend vlak.
In Kivik ligt het 3000 jaar oude graf van een belangrijk persoon in een soort ronde piramide van grote keien met een diameter van 75 meter. Prachtig gekerfde figuren van mannen, paarden, karren die de zon langs de hemel trekken bevinden zich in deze tombe. Een indrukwekkend monument van de vroegere bewoners van deze streek. Het nabij gelegen Simrishamm, een oud vissersdorpje met lage huizen en een kleine haven, en het aan de zuidkust gelegen Ystad, zijn vriendelijk aandoende stadjes.
Even boven Kristianstad ligt Vänas Slot. Dit oude kasteel dat nu particulier bezit is, herbergt in zijn vroegere koetshuizen, stallen, tuinen en park een bijzondere collectie moderne kust. Op de meest onverwachte plekken stuit je op verrassende kunstuitingen. Midden in Skåne op een schiereiland in het Ringsjön Meer ligt Bosjökloster. Het vroegere klooster, later veranderd in een kasteel, heeft een bos waar een eik staat die al 1100 jaar oud is. Vanaf het gazon naast het klooster heb je een fraai uitzicht op het meer.
Laten we beginnen een hardnekkig misverstand weg te nemen over de koude zomers in Zweden: de zomers in Zweden verschillen nauwelijks van die in Nederland: zonnig of regenachtig, in ieder geval vaak wisselvallig. Småland is de streek die in het noorden gekenmerkt wordt door bossen en meren, in het zuiden afgewisseld met meer open landschap. Växjo is de grootste stad. De kathedraal met de twee spitse torentjes heeft een prachtig altaarstuk van de glaskunstenaar Bertil Valien. Het stadsmuseum bevat een aparte afdeling over glaskunst van de in de omgeving liggende glasfabrieken. Deze fabrieken hebben hun bloeitijd achter zich door de grote concurrentie van glasproductie uit China of Polen. De manier van overleven lijkt het ontwerpen van design te zijn.
Tijdens een wandeling door de dichte bossen en langs de meren word je je bewust van de kalme schoonheid van deze natuur. In deze streek is een aantal zeer oude kerkjes gewijd aan Sint Olov. Het is een aardige dagexcursie voor cultuurliefhebbers het spoor van Olov via die oude kerkjes te volgen, waarover de eigenaar van een B&B in Korsberga enthousiast vertelde. Het zijn soms geheel houten kerkjes waarin de houten panelen of plafonds beschilderd zijn met afbeeldingen uit het Oude en het Nieuwe Testament. Voor de vaak ongeletterde Middeleeuwer was deze visualisatie van de Bijbel de uitbeelding van hun persoonlijke geloof. De kerkjes van Granhults, Dadesjo, Drev en Lannaskede zijn in dat opzicht zeer interessant.
Deze regio is het centrum van de glasindustrie in Zweden. In het zogenaamde 'glasriket', glasrijk, met bekende namen als Kosta, Boda, en Örrefors, kun je allerlei glasfabrieken bezoeken. In Kosta is zelfs een hotel waarin het interieur geheel uit glas bestaat. In de winkels bij de glasblazerijen tref je klassieke glaskunst, maar ook uitingen met een verrassend design.
In het zuidelijk deel van Småland is Bussamåla B&B, hostel en camping vlakbij Vissefjärda een goede basis om de omgeving te verkennen. Het is een ruime camping, beheerd door een zeer vriendelijk en behulpzaam Nederlands echtpaar dat vijf jaar geleden de oversteek naar Zweden heeft gemaakt. Op het terrein is een aantal stallen voor dieren, een klein wandelpad en een zwembad. Vanuit de camping kun je een kanotocht over een rivier maken van anderhalf uur of zelfs een hele dag. Ook is het mogelijk een paar mooie fietstochten van 20 of 12 kilometer in de nabije omgeving te maken, waarbij je door allerlei kleine dorpjes rijdt. In een van de dorpjes stond, apart van de andere huizen vanwege het brandgevaar, nog een drooghuis: een klein gebouwtje waarin een stenen oven stond en waar lakens te drogen werden gehangen. Want in Zweden heten elke drie geïsoleerde huizen een dorp… Vanuit diezelfde basis is een excursie naar Karlskrona of Kalmar een mogelijkheid. Dit is ook het domein van de historische Nils Dacke, die in de 16e eeuw in opstand kwam tegen de Zweedse koning omdat de grens met het Deense grondgebied in de buurt lag en de handel met de Denen voor de Zweedse boeren die hier woonden zeer profijtelijk was. Uiteindelijk moest hij het onderspit delven, maar een monument in Vissefjärda herinnert nog aan deze legendarische rebel.
Öland is een langgerekt eiland dat je bereikt via een 6 kilometer lange brug vanuit Kalmar. Er is genoeg te zien op het eiland. De kustweg naar Bornholm is druk (voor het eerst tijdens het verblijf in Zweden…). Even ten noorden van Färjestaden, op weg naar het noorden, ligt het Vida Museum, een museum met hedendaagse kunst, waarin speciaal aandacht wordt besteed aan de Zweedse glaskunstenaar Bertil Valien. Bij Bornholm ligt Soliden Slott, de zomerresidentie van de koninklijke familie. En zoals de Zweden zelf zijn, het is een bescheiden witte villa met een mooi aangelegde tuin die voor het publiek is opengesteld. Aan de oostkant ligt het Ölands Museum, een openluchtmuseum. Volg je dezelfde weg naar het zuiden, dan tref je op twee plekken een aantal windmolens op een rij aan. Het wemelt overigens van de windmolens op dit eiland. Even ten zuiden van Färjestaden ligt op een heuvel met uitzicht op de zee een unieke runensteen aan. Het bevat een gedicht over de heldendaden van de legendarische Sibbe de Wijze.
Småland is voor Nederlanders een tamelijk onbekende streek. Een mooi gebied van meren, bossen en kleine dorpjes met soms fabelachtig schone kerkjes uit een ver verleden. Een streek met een rust die tijdens een vakantie weldadig aandoet. Maar ook een regio met een gevarieerd landschap van graanvelden, bossen meren waar je volop aan je trekken kunt komen als je wilt wandelen, fietsen en kanovaren.