Een kantelpunt in het klimaat is een kritieke drempel waarbij een (relatief) kleine verstoring de toestand van belangrijke onderdelen van het aardsysteem ingrijpend kan veranderen. Als synoniem wordt ook wel gesproken over kantelmomenten, bifurcatiepunten, of omslagpunten. Kantelpunten in het klimaat werden bijzonder actueel in het licht van de recente opwarming van de Aarde.  Wetenschappers waarschuwen voor abrupte en onomkeerbare veranderingen in het klimaat van de Aarde.

Definities
Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) introduceerde het concept rond de eeuwwisseling. In die tijd werd aangenomen dat grootschalige veranderingen in het klimaatsysteem enkel mogelijk waren bij een opwarming van meer dan 5 °C boven pre-industrieel niveau. Uit IPCC-rapporten van 2018-2019 blijkt echter dat dergelijke kantelpunten al mogelijk zijn vanaf een opwarming met 1 tot 2 °C.   

Met de term “kantelpunt” worden uiteenlopende verschijnselen aangeduid, waaronder:
 zelfversterkende fenomenen (positieve feedback) 
 al dan niet omkeerbare faseovergangen
 faseovergangen met hysterese-effecten (vertraging in de omslag)
 bifurcaties waarbij de overgang zelf soepel verloopt, maar later verstoord kan raken.

Kantelpunten kunnen ook voorkomen binnen aangetaste ecosystemen, en daar niet alleen grote – en soms onomkeerbare – verstoringen veroorzaken, maar ook koolstofdioxide opnieuw in de atmosfeer uitstoten, en dus van koolstofput verworden tot koolstofbron.

Kantelelementen

Grootschalige onderdelen van het aardsysteem kunnen volgens wetenschappers in de nabije toekomst een kantelpunt passeren, en daardoor een omslag in het globale klimaat veroorzaken. Zij observeren in dit verband vooral: 
 de Atlantische thermohaliene circulatie
 de achteruitgang van het Amazoneregenwoud
 het smelten van het zee-ijs in de Noordelijke IJszee
 het smelten van de Groenlandse ijskap
 het vergroenen van de Sahara, en verschuivingen in de West-Afrikaanse moesson
 verstoring van de moesson op het Indisch subcontinent
 veranderingen in El Niño– zuidelijke oscillatie (ENSO-effect)
 instabiliteit van de West-Antarctische ijskap
 ijsverlies in Wilkes Basin, Oost-Antarctica
 veranderingen in de vorming van grondwater in Antarctica
 de aantasting van koraalriffen
 afsterven van de boreale wouden in Canada en Siberië
 het verlies van permafrost en toendra 
 het ozongat als gevolg van de klimaatverandering.

Niet al deze gebieden hebben al een kantelpunt bereikt, of zouden dat bereiken in 2020-2029. Maar voor het uitwerken van een klimaatbeleid in overeenstemming met het Akkoord van Parijs is het aangewezen deze subcontinentale systemen van nabij te observeren, met de bedoeling in een vroeg stadium waarschuwingen te kunnen uitsturen. Kennis en communicatie rond deze kantelelementen kunnen ook bijdragen tot een scherper besef van urgentie.

In de media
De Amerikaanse rampenfilm The Day After Tomorrow verhaalt een plotse en dramatische klimaatomslag.

Zie ook
 Klimaatgevoeligheid

Klimaat