‘De eindstrijd is losgebarsten, als lezer is het bang afwachten of het Tenley en haar vrienden zal lukken om het duister te overwinnen.’
Het meisje met een bijzondere affiniteit voor cijfers, dat we leerden kennen in het eerste boek, is opgestaan als een ware leider. Tenley is bereid alles te doen wat nodig is om de Tweede-koning van Myriad, Ambrosine, te verslaan. Ze wordt daarbij geholpen door Killian, die haar onvoorwaardelijk steunt en een verbintenis met Ten aangaat. Maar daardoor wordt hij blootgesteld aan het Licht, terwijl Killian, als een inwoner van Myriad, zelf schaduwen met zich meedraagt. Zijn duistere kant verbergt zijn herinneringen aan Ten en hij zal moeten kiezen tussen zijn rijk of de liefde van zijn leven.
Wat de Everlife-serie zo bijzonder maakt, is de worldbuilding. Gena Showalter heeft zichzelf echt overtroffen! Het concept is dat het leven op aarde, die ook wel het Land van de Oogst wordt genoemd, slechts een repetitie is voor wat daarop volgt: je Tweede leven. Waar je dat Tweede leven doorbrengt mag je zelf kiezen, maar je moet goed beseffen dat die keuze zware gevolgen kan hebben. Troika en Myriad, licht en duisternis, zijn de twee rijken die voortdurend strijd leveren met elkaar in een oorlog waarbij mensen worden ingezet als pionnen. Naast een knap staaltje worldbuilding, dragen ook de personages bij tot een heroïsche sfeer.
Naast het feit dat het boek zeer vlot geschreven is, kan je merken dat Gena Showalter echt onderzoek gedaan heeft om dit boek te schrijven. Tens affiniteit voor cijfers is daar het perfecte voorbeeld van: telkens wanneer er een getal genoemd wordt, wordt dat getal gelinkt aan betekenissen zoals bijvoorbeeld atoomnummer of religieuze symboliek. En laten we de gedichten (die rijmen!) niet vergeten: ze dienen als reminder dat ieder verhaal twee kanten heeft en kunnen dan ook op verschillende manieren gelezen worden.
‘Het Eerste-leven was een generale repetitie. Nu is het doek opgetrokken en geven we een voorstelling voor een live studiopubliek. Elk woord, elke daad en elke beslissing heeft gevolgen. Als we het verkeerd doen, krijgen we geen tweede kans. We mogen niet nog eens.
Er is me verteld dat ik op de een of andere manier het tij van de oorlog zal keren. Wat nou als mijn verbond met Killian het tij keert ten gunste van Myriad?
Misschien moet ik me terugtrekken. Alleen… elke vezel van mijn lichaam schreeuwt ineens nee. Beide rijken hebben een kookpunt bereikt. Elke dag worden er onschuldigen afgeslacht. Er moet iets veranderen en snel ook. Dit is onze beste kans op vrede. Onze enige kans. En echt, ik wil Myriad net zo graag redden als Troika. Ik mag het ene rijk niet boven het andere stellen.
Ik ga geen beslissingen nemen op grond van ‘wat als’. Ik zal doen wat goed is, altijd. Omdat ik uiteindelijk de enige ben die met mijn spijtgevoelens moet zien te leven.
Je kan dit boek overal lezen, er is geen gelegenheid wanneer het niet kan. Geen enkel excuus dus om Eeuwige leven niet op te pakken.
Het was vrij toevallig dat ik deze interviewbundel van Studs Terkel als vierde las, van de stapel van vijf die ik kocht. Toeval, maar een gelukkig toeval. Ineens klopte namelijk alles. Al wat ik tot nu toe van Terkel had meegekregen, was ineens te zien éen lange voorbereiding op dit boek. Voor mij is dit zijn beste, of in elk geval zijn meest consistente; waarmee absoluut niet gezegd zij dat die andere niet zouden deugen,
Mij waren al een paar constanten opgevallen aan die andere boeken van Terkel. Hij zoekt een eerdere gesprekspartner nog weleens op voor een nieuw interview, een paar jaar later. Dus kende ik een deel van de cast al die dit boek uit 1980 bevolkt. Tenminste, dit dacht ik.
Het makkelijkst zijn overeenkomsten te vinden tussen de boeken Hope Dies Last en American Dreams. Alleen al door het vergelijkbare thema voor de gesprekken. Wel zit er vijfentwintig jaar tussen beide boeken.
Toch valt op dat zelfs van de interviews met mensen die in beide boeken voorkomen, die in American Dreams het sterkst zijn. Het is moeilijk om precies uit te leggen waarom. Maar er staat bijna geen saai mens in deze bundel. Haast alle interviews maken nieuwsgierig naar meer. En ze versterken elkaar.
In dit boek staan honderd gesprekken. Terkel heeft er nog tweehonderd meer gevoerd, maar de levenservaringen van die mensen vertoonden dan te veel overlappingen met net wat sprekender interviews — daarom werden die niet eens opgenomen. Verder is er door een redactie achter dit boek driftig aan de tekst getrimd en gesnoeid.
Honderd gesprekken in 470 pagina’s, dat is net 4½ pagina per persoon. En ondanks die beperking worden er vele van hen memorabel. Over de miss America tegen-wil-en-dank schreef ik elders al eerder. En zoals haar staan er vele mavericks in; mensen die niet kritiekloos staan tegenover de systemen waar soms zomaar ineens in meedraaiden, en waarop zij dan reageerden. Of het nu om immigranten gaat die zich omhoog moesten klauwen, of om politici die aan den lijve ondervonden dat politiek een heel vies spel kan zijn.
Misschien dat Terkel, eendachtig de titel van dit boek en de gedachte daarachter, vooral met mensen sprak die een duidelijke ontwikkeling doormaakten. Waarbij dan sprake was van voortschrijdende inzichten.
Studs Terkel gaf in 1995 een boek uit waarin over twintigste eeuw naverteld werd door mensen die er een groot deel van hadden meegemaakt. En een beter overzicht is er nauwelijks te vinden. Niet alleen de Amerikaanse geschiedenis kwam langs, maar ook de beleving van de geschiedenis, door zij die er bij waren geweest.
Koos van Zomeren tekende in 1983 en -84 al een terugblik op een twintigste eeuw op, door twaalf mensen te interviewen die in 1900 geboren waren. Ook die bundeling kan heel goed dienen als eeuwoverzicht. Zo veel van naam gebeurde er daarna niet meer hier. Van Zomeren besteedde geen enkele aandacht aan de Koude Oorlog, dus is de ineenstorting van communisme geen issue — en die beroerde Nederland toch ook niet echt.
Twaalf interviews zijn er nogal wat minder dan de honderd die Terkel meestal publiceerde; waarbij deze vaak nog uit een groter corpus koos ook. Dus is het misschien niet helemaal terecht dit interviewboek als een overzichtswerk te beschouwen. Er zijn makkelijk ontwikkelingen te bedenken die niet of amper aam bod komen in het boek.
Zo had ik bijvoorbeeld graag eens een goed gesprek gelezen met iemand die beroepsmatig die opkomst van de auto hier had beleefd. Liefst zo iemand die zelf nog over luxe-wagen spreekt.
Het punt is natuurlijk ook dat iemand uit 1900 al in 1965 uit het arbeidsproces werd geduwd, en er in hoog tempo nogal wat veranderingen na deze tijd plaatsvonden.
Neemt niet weg dat het een voorrecht was de levensgeschiedenissen in deze bundel te mogen lezen. Of het nu dat gesprek met die kunstenaar was, die luchtvaartpionier, of het oud-hoofd van de stadsplanning die liever niet over haar persoonlijke leven vertelde; Van Zomeren brengt als een interviewer vrij moeiteloos het idee over dat iedereen overal tenminste éen boeiend verhaal te vertellen heeft.
Wel was dit boek slecht handelbaar, door de bizarre breedte van dertig centimeter, en door het idee de tekst in meerdere kolommen te gieten.
In 2000 verscheen eindelijk het Verzameld werk van schrijver en wijlen Parool-journalist Willem Wittkampf. Ik geloof toen zelfs nog ingetekend te hebben op dat boek, of het ruim voor de publicatie besteld te hebben. Steeds hadden toonaangevende Nederlandse journalisten namelijk Wittkampf als voorbeeld genoemd. Toch waren de boeken van hem al decennia niet meer in druk, en dus nauwelijks te vinden.
De vader van het goed geschreven, en tijdloze interview was Wittkampf geweest. Alleen al bijzonder omdat hij nimmer publieke persoonlijkheden aan het woord liet, maar altijd schijnbaar gewone mensen.
Van die veronderstelde brille zag ik toen niet veel terug. De opvallend goede gesprekken sneeuwden wat onder. Een nadeel van elk ‘verzameld werk’ is dat er ook nogal wat matig materiaal in staat.
Ik heb mijn afkeer van dikke verzamelbundels nu al zo vaak op boeklog aangegeven, dat ik er eindelijk eens van geleerd heb. Postuum verschenen verzamelingen zijn hoogstens een laatste hoop voor de lezer, om eindelijk eens zelf te kunnen zien wat al zo lang verborgen bleef. In de oer-uitgaves van boeken zit gewoonweg meer leven.
Dit bleek opnieuw bij het lezen van dit bundeltje met interviews, die tussen 1956 en 1963 in Het Parool werden gepubliceerd. Weer eens heb ik meer plezier beleefd aan een zoveelstehandsje met een verfrommeld kaft, dan aan een duur uitgegeven verzameling.
Onwillekeurig moest ik Wittkampf wel vergelijken met de Amerikaanse journalist Studs Terkel, omdat hun aanpak nogal overeenkomt. Beide schrijven “straight quote interviews” — zoals dit in goed Nederlands heet. Zo’n gesprek begint met het openen van de aanhalingstekens om iemand aan het woord te laten, en eindigt met de aanhalingstekens na diens laatste woord; schijnbaar zonder dat de interviewer ooit interrumpeert.
Dit soort interviews is lastig om uit te schrijven, omdat het vaak een kunstgreep vereist om iemand van gespreksonderwerp te laten veranderen zonder dat dit opvalt in de tekst. Terkel toont zich in dit métier wat gehaaider dan Wittkampf, die op zijn beurt weer dichter bij iemands karakteristieke spreektaal probeerde te blijven.
Een ander verschil tussen beide is dat Wittkampf toch wel wat literaire pretenties had. Waar voor Terkel het hele verhaal van iemand telt, schept Wittkampf er genoeg in om bijzondere zinnetjes uit te serveren. Dit maakt Terkel’s boeken evenwichtiger, omdat die er over gaan hoe het was om in een bepaalde periode te leven, of een zeker iets uit eigen ervaring mee te hebben gemaakt. Wittkampf maakte daar nooit zijn hoofdonderwerp van, voor hem was het bijzondere belangrijker dan het algemene.
Dus staan er prachtige gesprekken in deze bundel, zelfs al klinkt vooral die Tweede Wereldoorlog door in bijna elk interview. Gesprekken zijn er als dat met Arie aan de Wiel die cowboy wilde worden in de VS; met Sieb Koning, de Groninger luchtvaartpionier; met Mengelberg’s vriend, de eerste fluitist — om maar drie voorbeelden te noemen.
En dus vind ik het nu ineens jammer dat het Wittkampf te veel het aparte opzocht, en dit de keuze van zijn gesprekspartners zo tekende. Alleen al omdat het vanzelfsprekende van toen, ruim veertig jaar later al zo vanzelfsprekend niet meer is. Na deze prettige leeservaring lijkt dat Verzameld werk van hem wel erg dun.
Deze interviewbundel van Studs Terkel [1912 – 2008] week af van het stramien waaraan ik zo gewend was geraakt. Elk van zijn gesprekspartners is of was namelijk een bekende naam. Tenminste, voor wie opgegroeid is in de Amerikaanse cultuur. En ik ben dat niet.
Tegelijk geldt ook dat Terkel ooit begon als acteur, in hoorspelen, en het niet heel ver bracht in dat métier. Ik wil daarmee niet zeggen dat hij zijn interviewpartners altijd ademloos bewonderde. Maar er leek vaak iets te ontbreken, in vergelijking met de gesprekken uit de andere boeken, met naamloze Amerikanen.
Misschien is het gewoon dat Terkel de vooronderstelling deelt van zijn gesprekspartners dat toneelspelen er vreselijk toe doet. Relativering ontbreekt, in elk geval. Wat me tegelijk bevreemdt, omdat zo velen zich geroepen voelen acteur te worden, en zo weinigen het redden.
Dit boek was erg informatief als oudere acteurs, en actrices, terugkeken hoe het was om met iemand te werken. Of dit nu Shaw was — die alle rollen in zijn stukken perfect kon voorspelen, en de muziek van zijn zinnen erg belangrijk vond — of Beckett, of Brecht.
Boeiender nog misschien waren de gesprekken met de scheppende kunstenaars. Met toneelschrijvers als Miller, Albee, en Ionesco. Met filmmakers als Tati, die zich bekloeg dat te veel mensen zich zijn gaan gedragen zoals ze van televisie hebben geleerd; pratend in standaardzinnetjes; willoos hun persoonlijkheid inleverend, voor iets dat hen als ideaalbeeld is voorgetoverd.
Elk boek vraagt om een bepaalde stemming om goed ontvangen te worden. Dit is éen van de redenen waarom ik zo veel herlees, en boeken ook dikwijls een tweede kans gun. Ook ik, als lezer, kan mijn dag niet hebben. Natuurlijk bestaan er boeken die de stemming kunnen oproepen die het mogelijk maakt ervan te genieten, maar dat zijn toch de uitzonderingen. Veel vaker weet een schrijver de leesvreugde juist te verpesten.
Het lezen van deze bundel interviews kostte me nogal wat tijd. Dit kwam niet door de aanpak, of de uitvoering, maar simpelweg door het onderwerp.
Dit is weer een rijke bundel met soms behoorlijk diepe gesprekken, maar er ontstaat door het thema makkelijk overkill. Bij de professionals valt dat nog wel mee. Doktoren kunnen nuchter over hun vak praten, en begrafenisondernemers net zo goed. Ook in beroepen waar de dood nog weleens ontmoet wordt, als voor politieagenten geldt, of brandweerlieden, is er die professionele afstandelijkheid — waardoor het des te meer indruk maakt als de distantie ineens doorbroken wordt.
Ook staan in dit boek indrukwekkende gesprekken met mensen die weten net ontsnapt te zijn. Een man die de doodstraf had, en patiënten met doorgaans fatale ziektes. Deze interviews zijn goed te lezen, vooral omdat uit die gesprekken vaak de strijdlust overkomt waardoor de mensen hebben overleeft.
Maar er staan ook interviews in deze bundel die het moeilijk maken om verder te lezen zonder pagina’s over te slaan. De gesprekken met nabestaanden, bijvoorbeeld. En ook vond ik, heel oneerbiedig, de toch wel grote nadruk op de effecten van AIDS in dit boek er wat te veel aan.
Die gesprekken maakten me direct niet meer ontvankelijk voor de humor, en milde wijsheid, die er bij een volgende geïnterviewde toch zo maar weer wezen kon. Dan moest ik dit boek weer een dag of wat wegleggen.