De Perenlaan heeft recht op ruimte!
Geschiedenis en toekomst van het Perenlaantje in de volgerlanden!
In het kader van de -tijdelijke- stillegging van de bouwactiviteiten in de Volgerlanden met als directe aanleiding het niet voldoen van de nieuwe bouwplannen aan de Europese luchtkwaliteitsnormen, wil de Stichting Natuur & Landschap Zwijndrechtse Waard de aandacht vestigen op de bijzondere cultuurhistorische schoonheid van het Perenlaantje en bijbehorende Perengaard, gelegen tussen Vrouwgelenweg en de Noordoevers in Hendrik Ido Ambacht. Het schrijven wordt ingegeven door de overtuiging dat de huidige nieuwbouwplannen in de Volgerlanden Oost een gevaar vormen voor het behoud van dit unieke landschappelijke fenomeen.
De Volgerlanden in de gemeente Hendrik Ido Ambacht kent een rijke historie. Ooit was de huidige locatie Volgerlanden, gelegen in de Zwijndrechtse Waard, onderdeel van het grootschalige Maasdelta landschap. In de eerste helft van de veertiende eeuw wordt dit gebied na een groot aantal overstromingen, waaronder de desastreuze St. Elizabethsvloed, drooggelegd, bedijkt en verkaveld. Na de inpoldering ontstaat een typisch Nederlands polderlandschap waarin tuinbouw en glastuinbouw tot grote ontwikkeling komen.
Door de aanwijzing van de Volgerlanden als Vinexlocatie, de planning van het ondergrondse Betuwetracé, alsook door de toenemende schaalvergroting in de tuinbouw zijn de kassen sinds de jaren '70/'80 geleidelijk aan uit het landschapsbeeld verdwenen. Een aantal laatste kassen herinneren nog aan het ooit imposante kassenlandschap maar ook deze zullen op termijn verdwijnen. Dit proces markeert een omvangrijke transformatie. Het voormalig tuinbouwgebied zal de komende jaren verder uitgroeien tot een compacte nieuwbouwwijk die ruimte wil bieden aan ruim 4500 nieuwe woningen en de daarbij behorende infrastructuur.
Perenlaan en Perengaard
Een andere opvallende landschappelijke verschijning in de Volgerlanden dat aan het tuinbouw verleden refereert is de Perengaard met daarin het zogeheten Perenlaantje. Het Perenlaantje is een zeer lange, ijzeren boogconstructie op betonnen poeren waarlangs op regelmatige afstand van elkaar geplaatste perenbomen een wonderlijke groene tunnel vormen.
Rond 1920 werd het Perenlaantje op een uitgestrekt fruitbomenperceel aangeplant als een markante verbindingsas met smalspoor voor de aan- en afvoer van fruit. De toenmalige eigenaar, de heer Speelman, liet zich bij het maken van dit transportelement inspireren door een rozenhaag tijdens een bezoek aan Engeland, de zogeheten berceaus. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is het Perenlaantje uniek. In Nederland zijn slecht drie andere perenberceaus. Met zijn oorspronkelijke lengte van ruim 600 meter is het laantje ook nog eens de langste berceau van Europa. De schoonheid van het Perenlaantje werd niet alleen bepaald door de unieke verschijningsvorm, maar vooral door de landschappelijkheid van de directe omgeving. In de jaren '50/'60 toen de fruitteelt niet meer rendeerde werd voor een groot deel van de Perengaard een rooipremie verkregen. Wel bleef de berceau alsook een groot aantal fraaie bomen gespaard. De erkenning van de schoonheid van Perenlaantje en Perengaard werd daarmee bezegeld en in de volksmond krijgt de locatie al snel de naam Perentuin.
In 1981 kocht zadenbedrijf TS Agro de voormalige Perengaard met de intentie dit voor bedrijfsdoeleinden te gaan gebruiken. De nieuwe eigenaar was zo onder de indruk van de landschappelijke schoonheid van het perceel dat hij afzag van het gebruik als proeftuin en op zoek ging naar alternatieven. Met de herinrichting van het perceel als golfbaan werden de aanwezige parkachtige kwaliteiten van het terrein versterkt en bleven de contouren van de historische Perengaard manifest. Geheel in de traditie van de Engelse landschapsstijl werden hoogteverschillen aangebracht, zichtassen en coulissen gecreëerd. De toevoeging van een groot aantal nieuwe solitaire bomen (in samenwerking met Natuur- en Recreatieschap IJsselmonde) zorgde voor een bijzondere collectie in- en uitheemse beplanting. De Perengaard met Perenlaan werd een aanwinst voor het recreatieve groen van de gemeente Hendrik Ido Ambacht. Alhoewel de golfbaan alweer jaren is gesloten en het terrein door onvoldoende onderhoud en verstoorde ontwatering in verval is geraakt vormt een wandeling door de Perengaard nog steeds een sprookjesachtige ervaring.
Op dit moment is de perenberceau opgenomen op de lijst waardevolle bomen vaan de gemeente alsook op de lijst Nederlandse monumentale bomen. In de huidige planvorming is besloten het Perenlaantje te restaureren en een plaats te geven in de nieuwe wijk. De Perenboomgaard moet plaats maken voor nieuwe woningen.
In de nieuwbouw voorstellen wordt het Perenlaantje door het verdwijnen van de Perengaard ontdaan van zijn groene landschappelijke context. De kracht van het Perenlaantje, als een tot de verbeelding sprekend landschapselement met grote natuurhistorische waarde wordt hiermee volledig teniet gedaan. Al wandelend door de transparante loofconstructie zal men aankijken tegen het bumperzilver van geparkeerde auto's. En ingeklemd tussen twaalf meter hoge nieuwbouw zal de nauwelijks drie meter hoge perenberceau niet meer zijn dan een armoedig artefact uit een luisterrijk verleden.
Urgentie landschappelijke context
Natuurhistorisch beschouwd is de berceau, afhankelijk van de afmetingen, een tuin- dan wel een landschapselement. Mede door het omringende groen van een parkachtige omgeving wordt een wandeling door een berceau ervaren als een verblijf in een van de buitenwereld afgeschermde groene tunnel. Net als een schilderij aan de muur ruimte nodig heeft om volledig gezien te worden, heeft een berceau de ruimte van tuin of landschap nodig om volledig tot zijn recht te komen.
Perentuin en Perenpark
Een pleidooi voor behoud van de Perenlaan met Perengaard als historisch tuin- en parklandschap is in deze context op zijn plaats. De bijzondere geschiedenis én toekomst van de Volgerlanden verdienen dat. De aanwezigheid van oud landschappelijk groen met fraaie volgroeide bomen heeft grote betekenis voor de woon- en leefkwaliteit van de wijk. Volgroeid groen verhoogt de natuurbeleving en vergroot de prominente uitstraling van de woonomgeving. Daarnaast draagt zij bij aan de verhoging van de lucht- en geluidskwaliteit. Nieuw geplande groenvoorzieningen daarentegen hebben jarenlang nodig om zich deze kwaliteiten toe te eigenen. Het dreigend verlies van de landschappelijke waarde van het Perenlaantje in de Perengaard, in combinatie met de noodzaak tot meer groen en schone lucht, lijkt te pleiten voor een herziening op de huidige planvorming. Graag zou de Stichting Natuur & Landschap Zwijndrechtse Waard de impasse die ten gevolge van commotie rondom de Europese luchtkwaliteitseisen in de ontwikkeling van de Volgerlanden is ontstaan aangrijpen om samen met de gemeente Hendrik Ido Ambacht na te denken over stedenbouwkundige aanpassingen van het huidige plan Volgerlanden Oost. Ambitie daarbij is het Perenlaantje met Perentuin of Perenpark als natuurhistorisch monument voor ons nageslacht te bewaren.