Een goed format is nóóit uitgewerkt - NRC
Illustraties Jeroen de Leijer Leijer, Jeroen de
Het is een radicaal idee dat volgens de overlevering op donderdag 4 september 1997 in het kantoor van mediamagnaat John de Mol ontstond: een tv-serie waarin een groep 'gewone' mensen honderd dagen wordt opgesloten onder permanent cameratoezicht. Ze kunnen elkaar wegstemmen en de kijker wijst de winnaar aan. Tijdens de brainstormsessie bedenkt het team van De Mol een werktitel: De Gouden Kooi.
Vanavond, elf jaar na dato, heeft op RTL 5 de grote finale van de gelijknamige 'treitershow' plaats. De Gouden Kooi is John de Mols eigen spin-off van zijn wat mildere realityserie die in 1999 bij Veronica van start ging: Big Brother.
Big Brother werd een enorm succes. Het format is verkocht aan meer dan veertig landen. Op basis van dit concept werden veel afgeleide realityprogramma's gemaakt, zoals De Bus, The Bar en 7 plagen. Herhaling en navolging kenmerken het tv-amusement van vandaag. Een goed voorbeeld is de 'ijsdansoorlog' tussen RTL 4 (Dancing on Ice) en SBS 6 (Sterren Dansen op het IJs).
Eén realityshow die jarenlang wordt uitgemolken, twee dezelfde programma's tegelijkertijd op televisie, wat is er aan de hand met de creatieve afdelingen van de producenten?
"Echt goede ideeën ontstaan maar eens in de vier à vijf jaar", zegt onderzoeker Charles Vaneker van Klapper Communicatie, een mediaonderzoeksbureau dat mondiale tv-trends volgt. Grensverleggende programma's noemt hij bijvoorbeeld de Nationale IQ Test (2001) en BNN's Donorshow (2007).
De successen zijn dus zeldzaam. Geen wonder, want er zijn behoorlijke inspanningen voor nodig om een format tot een hit te maken. Een overzicht in vijf stappen:
Stap 1: goed jatten. Een goed idee is meestal al bedacht door iemand anders. Big Brother bijvoorbeeld is geïnspireerd op het MTV-programma The Real World (1992), waarin adolescenten worden gevolgd, en op het Zweedse tv-format van Expedition: Robinson (1997). En als er dan een goed idee is, begint het echte werk.
Stap 2: geduld. "De Mol heeft persoonlijk twee jaar met Big Brother geleurd voordat het format werd verkocht aan Veronica", aldus woordvoerder Thomas Notermans van producent Talpa.
Stap 3: nog meer geduld. Want een format op de televisie krijgen, betekent niet meteen dat het een succes wordt. Onderzoeker Vaneker: "The farmer wants a wife, het oorspronkelijke format van Boer zoekt vrouw, zond de Engelse zender ITV al in 2001 uit. Pas na zes jaar begon het format optimaal te werken." Of neem Kopspijkers met Jack Spijkerman. Dat was in het begin ook geen succes, vertelt William Hoes, hoofd programmaontwikkeling bij de NCRV en afkomstig van de VARA. "Pas in seizoen zes werd het een grote hit."
Stap 4: de juiste invulling. Vaneker: "De Zuid-Amerikaanse telenovela Yo soy Betty, la fea werd als Ugly Betty een groot succes in Amerika, maar de Nederlandse remake Lotte mislukte." Uiteindelijk is de Amerikaanse versie Ugly Betty hier nu wel te zien op NET 5, en slaat wél aan.
Stap 5: de concurrentie vóór zijn. "We bedachten ooit een format, een week later kondigde Veronica een vergelijkbaar format aan: Gezocht: politie", zegt Patty Geneste van Absolutely Indepedent, een bedrijf dat voor Nederlandse omroepen formats bedenkt en verkoopt in het buitenland.
Maar nieuwe ideeën krijgen tegenwoordig steeds minder tijd om zich te bewijzen. Wegens tegenvallende kijkcijfers schrapte RTL 4 deze maand bijvoorbeeld per direct twee programma's: de zangwedstrijd Singing Bee met Gordon en het dansprogramma Mijn man kan niet dansen met Humberto Tan.
Betekent dat nu dat er nooit meer een format kan rijpen? Wat voor televisie kunnen we dan verwachten? Formatverkoopster Geneste ziet toekomst in 'feelgoodprogramma's' voor de hele familie. Waarin experts je leren hoe je je eigen leven of uiterlijk een nieuwe impuls kan geven of beter kan managen, zoals in The Nanny en Schatjes en in 'metamorfoseprogramma's' als Passion for Fashion.
Remko van Westerloo, programmadirecteur van RTL 5 en 8, ontwikkelt momenteel een format dat gebaseerd is op de huidige vorm van De Gouden Kooi. "De Gouden Kooi werd eerst gezien als pest- en treitershow, maar is geëvolueerd tot een gelaagde vertelling. Het is nu een kruising tussen real life en soap."
Een nieuwe hit à la Big Brother, daar moeten we alleen nog even op wachten, voorspelt Stephan Warnik, directeur van producent Eyeworks. "Een programma dat een heel nieuw genre kan introduceren, zie ik zich niet zo snel aandienen. Als we dat zouden weten, dan zouden we het nu aan het maken zijn."
Warnik denkt eerder aan technologische ontwikkelingen. "Als het verzenden van beelden van mobiele telefoons in de toekomst sneller en beter kan, biedt dat allerlei mogelijkheden. Wie zal het zeggen? Misschien is de nieuwe Big Brother al onder ons, maar weten we het niet."