postmoderne spiritualiteit – MJSchuurman
02/05/2012 door mjschuurman
Populaire cultuur en christelijk geloof (1)
Films en (pop)muziek vormen een belangrijk deel van onze leefwereld. Veel films en songs bevatten expliciete religieuze thematiek of raken aan belangrijke religieuze thema's. Vanaf de jaren-'90 is er vanuit de theologie veel aandacht gekomen voor deze religieuze thematiek in films en songs. In 1995 werd er bijvoorbeeld in Duitsland een Werkgroep Populaire Cultuur en Godsdienst (www.akpop.de) opgericht om serieus theologisch onderzoek te verrichten naar films, games, songs, reclame en bestsellers. Door deze fenomenen te bestuderen kan men ontdekken welke thema's de hedendaagse mensen bezighoudt en welke existentiële en religieuze thema's hen bezighouden.
Deze thema's kunnen expliciet ontleend zijn aan de Bijbel of de christelijke traditie. In films of songs wordt geregeld een toespeling gemaakt op de christelijke traditie, bijvoorbeeld door gebruik van christelijke symboliek. Deze verwijzingen gebeurt geregeld ook vanwege kritiek op (het beleid van) de kerk of op de christelijke traditie en krijgt deze symboliek een nieuwe lading. Waar er geen verwijzing is naar de christelijke traditie, raakt de religieuze lading meestal aan een thematiek die ook binnen de christelijke traditie is doordacht en waar de christelijke traditie een heel ander antwoord heeft gegeven. Het kan ook gebeuren, dat er in de populaire cultuur existentiële en religieuze thema's aan de orde komen, die binnen de kerk en de theologie nauwelijks aandacht krijgen.
In de komende tijd wil ik aandacht besteden aan de religieuze thema's die in de populaire cultuur aan de orde komen. Ik doe dat aan de hand van een pas verschenen boek van Ingo Reuter, waarin hij de Apostolische geloofsbelijdenis vergelijkt met populaire films en songs.
Hoewel Reuter een (post)moderne herinterpretatie en correctie van deze geloofsbelijdenis voorstaat, kan zijn boek wel helpen bij de doordenking van de christelijke traditie vanuit de populaire cultuur en de populaire cultuur vanuit de christelijke traditie. In de komende bijdragen wil ik aan de hand van voorbeelden uit films laten zien hoe er bijvoorbeeld nagedacht wordt er bijvoorbeeld gedacht wordt over God, de kruisdood van Jezus, zonde en kwaad e.d.
Nu is het heel gemakkelijk om de populaire cultuur als oppervlakkig af te doen. Soms gaat het inderdaad om niet meer dan vermaak. Toch kunnen er onder het oppervlakkige diepere thema's schuil gaan. Vermaak is niet alleen bedoeld om het (soms saaie) alledaagse te ontvluchten of om te ontspannen. Daaronder kan de wens schuil gaan om het eigen bestaan te ervaren: het verlangen naar een zinvol en gelukkig leven. Het kijken van een film kan ontspanning zijn, maar tijdens deze ontspanning kan iemand ervaringen opdoen, die niet onderdoen voor religieuze ervaringen. In het tijdsbestek van een film kan iemand uitgedaagd worden om na te denken over belangrijke godsdienstige of ethische thema's. Het bekijken van een goede film kan een even sterke of misschien wel sterker effect hebben dan het beluisteren van een preek.[1]
Een film die op mij grote impact had, was de film All Quiet on the Western Front (1979). Deze film liet mij niet alleen de ogen openen voor de zinloosheid van oorlogsvoering; ook de stemming van deze film heeft mij lange tijd geraakt. Eenzelfde lading van roepingsbesef en zelfopoffering had voor mij For Lions and Lambs (2007).
Daarentegen is voor mij een slechte film een grotere afknapper dan een slecht geschreven boek. Ik heb dat vooral bij films waar de boodschap is waar je moet worden wie je bent – bevrijd van knellende (religieuze) banden.
Voorbeelden hiervan zijn Chocolat (2000) en As at is in Heaven (2004), die deze verlossing op een voor mij kitscherige manier uitwerken.
Het lied, dat Gabriëlla in de film As it is in Heaven zingt, is overigens een mooie illustratie van postmoderne religiositeit: Vanaf nu is mijn leven van mij. (Met Nederlandse ondertiteling: http://www.youtube.com/watch?v=JNG5RYGHtX4) Dit lied is te beschouwen als een postmoderne 'geloofsbelijdenis'. Postmoderne religiositeit is een bekering tot het (echte) leven. En dat is in films veelvuldig te zien. De films As it is in Heaven en Chocolat laten ook zien, dat deze bekering tot het echte leven gepaard gaat met kritiek op de kerk, die dit leven in de weg staat.
Voor Reuter is de bekering tot het echte leven onderdeel van het bevrijdende van het evangelie.
Uit het boek van Reuter leer ik om bij alle kritiek die ik heb het onderliggende verlangen naar echt leven wel serieus te nemen. Niet alleen vanuit een missionaire drive om buitenstaanders te winnen. Ook betrokken gemeenteleden zien in films hun verlangens verbeeld. Ook voor hen kan de wisselwerking tussen christelijke traditie en populaire cultuur van belang zijn.
http://www.eva-leipzig.de/product_info.php?info=p3245_Der-christliche-Glaube-im-Spiegel-der-Popkultur.html
Zie voor de website van Ingo Reuter: http://www.ingo-reuter.de/page/index.php?page=home
[1] Martin Nicol en Alexander Deeg hebben een model van dramaturgisch model van preken maken ontwikkeld, waarbij in de leer gegaan wordt bij o.a. films.
Geplaatst in Boekbesprekingen, Geloof en praktijk	| Getagged christelijke traditie, film, Ingo Reuter, popcultuur, populaire cultuur, postmoderne spiritualiteit, praktische theologie | 2 reacties