Mensen die met de bijbel wapperen en erbij zeggen dat dit van kaft tot kaft Gods woord is staan nooit stil bij de ontluisterende consequenties van hun redenerinkje. Hun menselijke, al te menselijke God had het wel erg druk op zo'n dag. Enerzijds moet je volhouden dat een dag voor God heel anders is dan voor een mens, anderzijds staat het er toch: het werd avond, de vierde dag. Het mysterie kan beperkt blijven tot het punt dat de dag pas geschapen wordt op de derde dag.
Waarom zelfs aandacht besteden aan dergelijke pathologische gedachtenbouwsels? Omdat Intelligent Ontwerp uitgaat van een Ontwerper - anthropomorf, al zullen de adepten het precies omgekeerd beweren - die er eens voor is gaan zitten om ook niet het samenspel van mier, rups en sluipwesp te vergeten.
Dit spot niet alleen met intelligentie, het spot met geloof en het zou ook met godsdienst moeten spotten.
Er is een verschil tussen de intelligentie (het ordenend vermogen) die ten grondslag ligt aan de entelechie (het doel-in-zich-hebben) en de intelligentie van de entelechische eenheid. Misschien gebruikte Ortt die loodzware hoofdletters om dit onderscheid tot uitdrukking te brengen. Het eencellige pantoffeldiertje heeft een ordenend vermogen: met een enkele cel is het in staat warm van koud te onderscheiden, zuur van zout en zo verder, en daar zijn/haar gedrag op instellen (het diertje plant zich ongeslachtelijk voort). Dit kunnen wij intelligent gedrag noemen - gedrag veronderstelt trouwens al intelligentie.
Wetenschapsfundamentalisten - die in hun anthropocentrisme veel gemeen hebben met godsdienstige fundamentalisten - zullen hiertegen inbrengen dat men het pantoffeldiertje geen intelligentie mag toedichten. Het lijkt mij dat deze tegenwerping uitgaat van de a priori veronderstelling dat alleen de mens intelligent is. Dit zal dan ook wel weer met een hoofdletter geschreven moeten worden.
Reageren op een omgeving op een wijze die ervaring of begrip vertoont kan ik niet anders dan intelligentie noemen. Het pantoffeldiertje heeft met die ene cel intelligentie. We staan hier in feite voor een mysterie dat in zekere zin verwant is aan het mysterie van een eventuele Al-Intelligentie.
Het is de vraag of het pantoffeldiertje zich staande zou hebben kunnen houden zonder deze entelechische intelligentie van begin af aan gehad te hebben. Een evolutionair proces waarbij alleen de onderscheidende - dus intelligente - pantoffeldiertjes - op den duur in leven zijn gebleven is denkbaar, maar moeilijk voorstelbaar. De evolutionaire sprong die van levenloos materiaal het eerste eencellige dier heeft gemaakt moet dit dier deze intelligentie van begin af aan hebben meegegeven.
Het pantoffeldiertje leeft van bacteriën. Op dit niveau is natuurlijk wel entelechie maar het is moeilijk om van intelligentie te spreken - tot aan de grootste of "hoogste" vertegenwoordgers van de plantenwereld is de bij voortbeweging behorende intelligentie niet te ontwaren. Kan men in het algemeen van gedrag bij planten spreken?
Het merkwaardige van deze evolutieloochenaren is dat zij moeiteloos gebruik maken van de kennis van evolutionairen. Ze zullen geen ogenblik overwegen dat de fossiele brandstoffen van hun autootje helemaal geen fossiele brandstoffen kunnen zijn. Of ze zullen het glashard ontkennen. Hoe zij het voor zichzelf kunnen verantwoorden dat met het blote oog hemellichamen zijn te ontwaren die in afstand verder van de aarde verwijderd zijn dan er "tijd" kan zijn in hun wereldbeeldje, een raadsel. Omdat deze spotters met iedere redelijheid nogal domineren in de Verenigde Staten vraag ik mij af hoe dit land nog als wereldrijk stand kan houden. Misschien alleen nog door wetenschapsmensen te laten immigreren die wel aan wetenschap hebben mogen doen?
"Intelligent ontwerp" blijkt in het geheel niet om eerlijke verwondering of bewondering van het universum - de schepping, zo men wil - te gaan. Het is een nieuw truukje om een insluipsel in de biologie te introduceren, dat spot met het menselijk denkvermogen. Maar in de hoek waar het Intelligent Ontwerp vandaan komt spot men nu eenmaal graag.
Intelligent Ontwerp is alleen al verdacht omdat het een pleonasme is. Een ontwerp veronderstelt altijd intelligentie.
Ligt er een ontwerp ten grondslag aan het universum? Dit is een anthropocentrische redenering. Ligt er intelligentie aan ten grondslag? Mogelijk - maar alles wat men daarover zegt van begin af aan ook als anthropocentrische redenering afgedaan worden. Om de afstand te houden en het mysterie te beklemtonen kunnen we het met die verheven hoofdletter schrijven, Intelligentie. En deze kan men ook God noemen.
Aansluitend bij wat ik over Sieg Verheij schreef: nog niet zo lang geleden vernam ik dat Thatcher bij haar inaugurele toespraak als premier het gebed van St. Franciscus declameerde. Wat moest je daarvan denken? Sieg: "Zij had het niet over zichzelf. Zij was geen vredestichter."
Nu verneem ik weer een ander citaat van haar (via George Monbiot): "Iedereen boven de 26 die in een bus zit kan zichzelf als een mislukkeling zien." Deze mevrouw was minister-president van het (toen) derde industrieland ter wereld.
Uit kringen uit haar omgeving - wat kan een mens een groot netwerk hebben - verneem ik dat ze ernstig ziek is en dat het snel afgelopen kan zijn. Er zijn nogal wat mensen in Engeland, Schotland en Wales die haar zoveel te wijten hebben (over andere landen zwijgen we maar) dat het hun moeilijk zal vallen menselijk te reageren ten aanzien van dit onmens. Toch is ook wie wij een onmens noemen een mens.
Of hij bij de laatste wake bij het grenshospitium aan de Wenckebachweg is geweest weet ik niet eens meer - ik meen van wel. Hij had aangekondigd dat hij zou stoppen met het bezoeken van mensen in de grensgevangenis nu deze ging sluiten en gedeeltelijk verhuisd werd. Hij zou ook met de wakes stoppen, want die verhuisden ook. Het leek een "natuurlijke" beslissing wat kalmer aan te gaan doen, voor een man van achter in de zeventig.
Toen ik kennismaakte met de - voor mijn gevoel op dat ogenblik - katholiekgetinte kringen van vredeswakes, zwaai- en gebedswakes en bezoeken heb ik hem gezegd dat ik anarchist was. Hij lachte op zijn speciale manier en antwoordde: "Maar dat zijn we toch allemaal."
Een man die grote woorden schuwde en tegelijk ook op zijn 77ste even trillend verontwaardigd was over onrecht als iemand van 17 zou zijn. En hij was er vrijwel altijd. Hoe Sieg te typeren? Laat ik het zo zeggen: christen zijn is geen gegeven, geen identiteit. Het is een streven. Eigenlijk kun je alleen maar voortdurend christen worden. Sieg was op weg christen te worden.