Wees zo gelukkig als Sisyphus, en nog acht tips om aan jezelf te werken - NRC
Herfstdip Deze herfst is hét moment voor zelfonderzoek, vindt Gijsbert van Es. Wat kan anders, beter? Want laten we elkaar vooral niet de put in praten.
Aan de slag maar weer. De zomervakantie is voorbij. Een nieuw seizoen dringt zich op. Zin in? Nee? 'Nou, dan máák je maar zin!' (Wij horen het onze moeders en vaders nog zeggen.)
Viermaal per jaar, bij het komen en gaan van de seizoenen, begint het aardse leven in onze streken aan een nieuwe cyclus. Bij al die wendes verheugen we ons misschien het minst op de sprong van de zomer naar de herfst. Onze reserves zitten ingebakken in het woord nájaar. Het kalenderjaar verkeert al in z'n nadagen, terwijl we nog flink wat maanden voor de boeg hebben.
Daarbij komt dat de komende herfst weleens extra stilte en duisternis kan brengen. Een pandemie trekt een zware wissel op ons alledaagse leven en werken.
Maar laten we elkaar niet de put in praten. Er valt namelijk ook goed nieuws te melden. Met excuus voor de stoplap: 'Zie de crisis als een kans!' De herfst van het jaar 2020 is hét moment om aan zelfonderzoek te doen. Denk hierbij aan Herbert Spencer (1820-1903), die de term survival of the fittest muntte. Samengevat: alle leven is een kwestie van óverleven, en de kans hierop neemt toe naar de mate waarin levende cellen zich weten aan te passen aan veranderende omstandigheden.
Dat is wat ons te doen staat in de rest van de jaren 20 van de 21ste eeuw. Onszelf aanpassen, aan een sluipmoordend virus waartegen voorlopig nog geen kruid gewassen is; aan minder lichamelijkheid (van handen schudden tot en met alle andere vormen van wisselende contacten); aan economische krimp, met een krappere kas voor alles en iedereen.
Daarom hierbij: Drie keer drie tips om deze herfst eens een keer 1,5 meter afstand van onszélf te nemen. De eerste twee sets tips zijn van twee 'mensenkenners' die ik – jaren geleden alweer – interviewde. Die gesprekken zijn me bijgebleven, omdat beide kenners goed zijn in zowel praten als luisteren (een combinatie die zeldzaam is). De laatste drie tips bedacht ik met alle opgedane kennis zelf, met als opdracht aan mezelf om ze ook echt uit te voeren.
Drie tips van Harry Starren
Harry Starren is toezichthouder bij zorg-, onderwijs- en kunstinstellingen. Hij is oud- directeur van trainingsinstituut De Baak.
1Zeg wat je wilt en doe dat dan ook
"Doe vooral wat je wilt. Maar het omgekeerde is minstens zo belangrijk: wil wat je doet! Veel mensen lijden aan wat ze zeggen te willen, maar niet doen. Bedenk aan welke klussen je vaak als eerste begint. Kennelijk passen die intuïtief het beste bij je. En aan welke taken moet je vaak herinnerd worden? 'Heb je dit-of-dat al gedaan?' Eh nee, morgen… Wees liever duidelijk en eerlijk, tegenover jezelf en je omgeving. Verschuil je niet achter smoezen. En omgekeerd: zeg niet steeds dat je zo graag een roman wilt schrijven. Doe dat dan. Of zeur er niet over."
2 Durf écht niets te doen
"Toen Herman Koch in 2009 met zijn roman Het diner de NS Publieksprijs won, werd hem gevraagd of hij lezen in de trein ook zo fijn vond? Hij antwoordde: 'Nee, ik lees niet in de trein, dan kijk ik naar buiten.' Ik kan het iedereen aanraden. Durf dat regelmatig te doen: níéts! Door te mijmeren, te observeren, voed je je gedachten. Zo kom je op ideeën, zo laat je oplossingen ontstaan die je anders niet zou bedenken. Neem er de tijd voor – of de tijd neemt jou."
3Wees zo gelukkig als Sisyphus
"Lees het essay De mythe van Sisyphus van Albert Camus. Hij is de filosoof van het absurdisme. Deze mythe is dé metafoor voor menselijke gedachten. Elke dag begint Sisyphus aan zijn klus: een rotsblok de berg op duwen. Maar aan het einde van de dag, nét voordat hij de top heeft bereikt, rolt de rots terug naar beneden. Wij zijn Sisyphus. Maar nu komt het. Camus zegt: 'Wij moeten ons Sisyphus voorstellen als een gelukkig mens.'
Ik vind dat een heel troostrijke en bevrijdende gedachte. Ons leven is nutteloos, zinloos misschien, maar dat is niet ernstig. We overschatten onszelf en de dingen die we zogenaamd allemaal moeten doen. Ik sta wel eens om 04.00 uur op om een lezing voor te bereiden. Dat is dan mijn rotsblok. Nut of zin heeft het niet. Maar gelukkig maakt 't me wel. Terwijl ik echt wel weet dat het allemaal niks voorstelt. Laat me! (Ramses Shaffy)"
Door te mijmeren, te observeren, voed je je gedachten. Zo laat je oplossingen ontstaan die je anders niet zou bedenken
Drie tips van Ciska Pittie
Ciska Pittie is trainer/coach voor loopbaanadvies en organisatieontwikkeling.
1Zoek de rode draad
"Psychiater Kees Schuurman hield ooit een aantal lezingen over 'de rode draad in ons leven'. Hij gaf hierin vragen mee die nog altijd actueel zijn. Welk thema keert steeds terug in jouw leven? Wat is jouw eigen aandeel hierin? Schrijf dat eens op voor jezelf. Zo kom je erachter waar je dan tegenaan loopt.
Als je heel eerlijk bent, zul je merken dat je zelf je eigen obstakels opwerpt. En dat is goed nieuws, want daar kun je zélf ook wat aan doen. In onszelf roeren zich de saboteurs en critici die ons verhinderen dat we onze meest hardnekkige problemen aanpakken. Hoe je dat doorbreekt? Lees het boek Recepten om in de puree te raken van Bruno-Paul de Roeck en schrijf vervolgens je eigen recept."
2 Oefen jezelf in tevredenheid
"Richt je aandacht voor de verandering eens op alles wat wél goed gaat in je leven. Loesje zegt: 'Ongeluk zit in een klein hoekje, en geluk dus in de rest van de wereld.' We zijn soms te sterk geneigd onze aandacht te richten op dingen die tegenvallen, die frustreren, of die niet goed gaan. Probeer die te relativeren. Bedenk iedere avond welke drie mooie momenten de dag jou heeft gebracht, dingen waarvoor je dankbaar kunt zijn. Schrijf ze op. Mij helpt het in balans te blijven."
3Kunst leert je naar jezelf te kijken
"Ik kan iedereen aanraden op YouTube video's van Jaap Bressers te bekijken. Als 21-jarige liep hij, door een noodlottige duik in zee, een dwarslaesie op. In zijn rolstoel heeft hij zich ontwikkeld tot een succesvol cabaretier en veel gevraagd spreker op congressen.
Jaap Bressers leert je op verschillende manieren naar jezelf te kijken. De grote tegenslag in zijn leven heeft hem niet verhinderd zich te ontwikkelen tot levenskunstenaar en bron van inspiratie voor velen. De 'kleinkunst' is de vorm die hij daarvoor heeft gekozen.
Dat is wat kunst met je kan doen en wat ik iedereen kan aanraden: zelf creërend en creatief bezig zijn; lezen, films, exposities, voorstellingen zien. Door je in te leven in het werk van kunstenaars leer je tegelijk óók jezelf beter kennen."
Drie tips van Gijsbert van Es
Gijsbert van Es is journalist bij NRC.
1Schrijf e-mailtjes aan jezelf
Open een aparte e-mailmap en noem die ZOP (staat voor: Zelfonderzoeksplan, als variatie op het persoonlijke POP uit de wereld van HRM). Stuur een paar keer per week een mailtje aan jezelf, dat je in de ZOP-map laat binnenkomen.
Schrijf die mailtjes niet in de ik-vorm. We gaan onszelf immers op afstand bekijken. Dus spreek jezelf toe als 'jij'. En vooral: stel vragen aan jezelf – belangstellende, opbouwend kritische vragen. 'Hé, zeg eens eerlijk: die pinnige uitval tegen je buurman, was die echt nodig?'
Lees je ZOP-mailtjes eenmaal in de week, op een vaste moment, op zondagavond bijvoorbeeld. Alleen dán mag je in de ik-vorm antwoord sturen aan jezelf – vooral over lessen die 'ik' van 'jou' heb geleerd.
2Laat je niet gek maken
Coronacrisis. Pandemie. Brandhaard. Code rood. Mondkapjesplicht. Lockdown. Oversterfte. De ziekte Covid-19 is op zichzelf al ellendig genoeg, maar de dreigende taal die we er ongevraagd bij krijgen, stuwt de koorts nog verder op. Gelukkig kunnen we onszelf trainen in het bijsturen van nare gedachten en gevoelens. Hoe? Door als een geduldige, relatieve buitenstaander (zie tip 1) te luisteren naar de stem die maar doorratelt in ons eigen hoofd.
Een smartphone (of ander webapparaat) kan ons helpen die stem beter te leren begrijpen. Nee, niet door dagelijks urenlang gekluisterd te zitten aan Facebook, WhatsApp en andere echoputten. Lees over het stoïcisme, met name over de Romeinse filosoof Epictetus (ca. 100 na Chr.) die schreef: 'Niet de dingen zelf maken [ons] van streek, maar [onze] denkbeelden erover.' Lees over cognitieve gedragstherapie en over RET (Rationeel-Emotieve Therapie). Je hoeft niet onmiddellijk zelf op de sofa om te leren hoe je jezelf kunt ontlasten van je eigen getob en geklaag.
3Voer een echt gesprek met een goede vriend(in)
Columnist Beatrijs Ritsema schreef ooit: 'Ik heb een paar zelfhulpboeken gelezen. Ze komen allemaal op hetzelfde neer: 'Zit je in een dipje, ga dan een keukenkastje uitsoppen, of bel een goeie vriendin.' Raak! Wie écht, fysiek opruimt en schoonmaakt, ruimt ook z'n hoofd op.
En ook: durf te praten over je zwakke kanten en moeilijke momenten. Nu de feestjes even in de ban zijn gedaan, en je thuis maar beter weinig gasten kunt ontvangen, is de tijd aangebroken voor het goede gesprek een-op-een. Durf die ene vraag te stellen: 'Zeg 's eerlijk: als jij één ding aan mij kon veranderen, wat zou dat dan zijn?'