1988: Mississippi burning (Alan Parker)
In het oeuvre van Alan Parker (1944) valt een opvallende tweedeling te ontdekken. Enerzijds maakt hij (vaak lichtvoetige) films rondom muzikale onderwerpen. Genoemd kunnen worden: "Fame" (1980, de voorloper van de gelijkname televisieserie), "Pink Floyd, the Wall" (1982) en "The commitments" (1991). Anderzijds mijdt hij politiek / maatschappelijke onderwerpen ook niet, zoals blijkt uit: "Birdy" (1984, Vietnamoorlog), "Mississippi burning" (1988, rassendiscriminatie) en "Angela's ashes" (1999, armoede).
In het begin van de film zijn wij getuige van de moord op één zwarte en twee blanke jongens. Het zijn alledrie civil rights activisten die de zwarte bevolking van Mississippi proberen over te halen zich als kiezer te laten registreren en gebruik te maken van hun democratische rechten.
Als de FBI arriveert om de vermissing van de drie jongens te onderzoeken stuiten ze op een muur van stilzwijgen. Bij de blanke bevolking wordt dit stilzwijgen veroorzaakt door het alom heersende rascisme. Bij de zwarte bevolking is sprake van angst en intimidatie door de Ku Klux Klan.
Er waren twee aanleidingen om de DVD van "Mississippi burning" nog eens uit de kast te halen. In de eerste plaats het verschijnen van "Detroit" (2017, Kathryn Bigelow) over racisme in het Noorden van de VS, "Mississippi burning" gaat over het meer bekende rascisme in het Zuiden. In de tweede plaats het boek "The fifties" van David Halberstam, dat ik aan het lezen was. Hoofdstuk 29 van dit boek gaat over rassendiscriminatie en de civil rights movement. In dit hoofdstuk komt ook de moord op Emmett Till in 1955 aan de orde, gepleegd in de staat ... Mississippi.
Zou dit de moord zijn waar ook "Mississippi burning" over gaat dacht ik bij mezelf? Het bleek niet het geval te zijn. De moorden waar "Mississippi burning" over gaat zijn gepleegd in 1964, wat wel aangeeft dat het niet erg snel ging met de civil rights movement in het Zuiden van de VS. De Amerikaanse burgeroorlog (1861 - 1865) draaide om de kwestie van de slavernij. Het Noorden (voor afschaffing van de slavernij) won van het Zuiden (voor handhaving), maar daarmee wil nog niet gezegd zijn dat vanaf het einde van deze oorlog alles anders werd voor de zwarte bevolking. Als reactie op het verlies ontstond in het Zuiden de Ku Klux Klan terwijl (meer openlijk) de theorie van "seperate but equal" werd beleden. Zoals Halberstam cynisch opmerkt in zijn boek kwam deze theorie er in de praktijk op neer dat de voorzieningen meer "seperate" dan "equal" waren. De film laat dit in de eerste beelden zien aan de hand van twee drinkfonteintjes (afbeelding 1a), één voor white people en één voor colored people. De eerste is inderdaad luxer dan de tweede. Overigens zijn deze beelden gebaseerd op een bekende foto van Elliott Erwitt genomen in North Carolina in 1950. Deze foto (afbeelding 1b) is afgedrukt in het boek van Halberstam, en zo blijkt er uiteindelijk toch nog een relatie te bestaan tussen dit boek en de film.
De film opent met een spiritual. Deze opening doet denken aan "Inherit the wind" (1960, Stanley Kramer), ware het niet dat het in dit geval een black spiritual is. Zoals eerder vermeld zijn de moorden waar de film om draait echt gepleegd (de rest van het verhaal en de personages zijn fictief). Het documentaire karakter wordt verder benadrukt door zogenaamde (dat wil zeggen nagespeelde) interviews met locals in te lassen. Deze zogenaamde interviews geven een indicatie hoe diep de rassenhaat geworteld is bij de blanke bevolking. De pragmatische FBI agent Anderson (Gene Hackman) maakt zijn baas, de idealistische Ward (Willem Dafoe) daar op opmerkzaam in de volgende dialoog.
Het is met name de relatie tussen Ward (idealistisch en jong) en Anderson (ouder, meer ervaren en pragmatisch) die het verhaal op gang houdt en waaruit blijkt dat we niet met een "echte" documentaire van doen hebben. Soms wordt de tegenstelling groentje versus oude rot in het script wat overdreven, maar de uitstekende acteerprestaties voorkomen dat dit irritant wordt. Nu we het toch over uitstekende acteerprestaties hebben mag Frances McDormand als Mrs Pell niet vergeten worden. Zij heeft een ongelukkig huwelijk met de hulpsheriff, die racisme aan sadisme weet te koppelen. Gedurende de film ontstaat er een band tussen haar en Anderson. In het begin denk je dat de belangstelling van Anderson voor haar professioneel is. Dat hij bij haar de intentie voelt om het stilzwijgen te doorbreken. Pas gedurende de film realiseer je je dat hij echt voor haar gevallen is. Gelukkig houdt het script hier wel maat. Een "full blown romance" als sideline zou afbruik doen aan het hoofdonderwerp.
"Mississippi burning" gebruikt af en toe zeer krachtige beeldtaal en symboliek. Zo ben ik nooit een groot liefhebber geweest van wilde achtervolgingen (noot 1). In de meeste gevallen gaat hier om snelle auto's die binnen de bebouwde kom achter elkaar aanzitten, zodat veel bochtenwerk vereist is. In "Mississippi burning" worden de achtervolgingen uitgevoerd met pick up trucks die in verlaten swamps achter elkaar aan zitten, waarbij de achtervolgers tergend langzaam dichterbij komen (afbeelding 2).
Het meest opvallende symbool is echter het brandende kruis (afbeelding 3). Van Schotse oorsprong (Crann Tara, gebruikt voor oorlogsverklaringen) is dit symbool later, in navolging van het boek "The Clansman" van Thomas Dixon Jr (noot 2), geadopteerd door de Ku Klux Klan.
Aan het eind van de film bezoeken de twee FBI rechercheurs een zwarte begrafenis. De camera zwenkt naar het graf van de zwarte civil rights activist (één van de drie die aan het begin van de film vermoord werden). "Niet vergeten" staat er op zijn grafsteen, hetgeen cynisch is want door een grafschending is de rest van de steen vernield zodat zijn naam niet meer leesbaar is. Zelfs na zijn dood achtervolgt de haat van de blanken hem nog! Het is een indicatie dat de film wel afgelopen is, maar de emancipatie van de zwarte bevolking nog lang niet voltooid.
Uiteindelijk zijn er daders opgepakt en veroordeeld. Wel moest hier de Supreme Court aan te pas komen, want de State court of Mississippi was niet erg onder de indruk. De daders werden veroordeeld tot straffen van 3 tot 10 jaar, maar uiteindelijk heeft niemand meer dan 6 jaar gezeten. Na meer dan 40 jaar kwam er in 2005 nieuwe informatie boven water die leidde tot een nieuwe veroordeling. De nieuwe verdachte werd veroordeeld tot 60 jaar gevangenisstraf, hij was op het moment van zijn veroordeling 80 jaar.
Noot 1: Al vomt het recente "Baby driver" (2017, Edgar Wright) de uitzondering die de regel bevestigt
Noot 2: De beruchte film "Birth of a Nation" (1915, D.W. Griffith) is eveneens op dit boek gebaseerd.