Een alternatieve munteenheid of alternatieve valuta is een munteenheid die geen wettig betaalmiddel van een land, regio of streek is, of dit in het verleden was (zoals historische munteenheden), maar die wel als betaal- of ruilmiddel wordt gebruikt.  Ze worden soms ook wel complementaire munteenheden genoemd. Volledigheidshalve zijn in dit artikel ook de in (online) spellen gebruikte munteenheden opgenomen, ofwel vormen van speelgeld en geldsimulaties.

Officiële munteenheden zijn vastgelegd zijn in de ISO-norm 4217.

Voor werkelijk gebruik bedoelde alternatieve munteenheden 
Dit zijn geldvormen die niet in ISO 4217 beschreven zijn, maar wel een werkelijk gebruikt betaalmiddel zijn of waren; sommige lokaal of regionaal, andere wereldwijd. Deze munteenheden zijn te splitsen in drie hoofdgroepen: lokale munten (LETS) gestuurd vanuit de lokale ruileconomie, cryptomunten, en andere.

Lokale munten
Deze gemeenschapsmunten zijn een waarde-eenheid voor de verrekening en het ruilen van goederen en diensten in een lokaal ruilnetwerk. Voorbeelden zijn:
 Chiemgauer, een Duitse lokale munteenheid.
RES, alternatieve munt in België.
Torekes, Gentse lokale munt

Cryptomunten 
Er zijn vele cryptogeldvarianten die zijn afgeleid van het bitcoin-concept, die meest verschenen met variaties in de benaming (in het formaat "xx"-coin). Bitcoin heeft de grootste omzet en de meeste gebruikers; het was tevens de eerste in deze soort digitale munteenheden die werkelijk in circulatie kwam.

Andere munteenheden 
De volgende munteenheden waren een beperkte periode van belang: 
 ECU – De voorloper van de euro, was een virtuele munteenheid waarmee de uiteindelijke koers van de euro al voor invoering werd berekend. Hij gaf de virtuele waarde van de in te voeren euro weer.
 Eurodollar – Een virtuele munteenheid die gebruikt wordt om internationale wisseltransacties in uit te drukken.

Digital gold currencies (DGC) 
Digital gold currencies zijn betaalvormen die zich baseren op de waarde van edelmetalen (met name goud). Men betaalt elkaar online in 'grammen goud'. Digitaal goud werd gezien als inflatiebestendiger dan gereguleerd geld, en wie meedeed kon dus goud in eigendom krijgen en ermee betalen. De waarde van het goud bepaalde de waarde van de transacties. Bijkomend voordeel van digitaal goud was dat het niet aan vaste gewichten gebonden was, zoals goudstaven of munten, maar digitaal in elke gewenste hoeveelheid verhandeld kon worden.

Bekende bedrijven zoals  e-Bullion en e-Gold brachten dit op de markt. Beide bedrijven zijn sinds 2007 niet meer actief, nadat de wetten op witwassen rond 2008 strengen werden.
Overige
De onderstaande DGC's sloten de deuren ook toen de wetten op witwassen rond 2008 strenger werden.

In spellen gebruikte munteenheden (speelgeld en geldsimulaties) 
Dit zijn geldvormen die vooral binnen de context van een spel of website waarde hebben. Speelgeld is geen 'echt geld', maar wordt hier toch genoemd, omdat het soms ingewisseld kan worden tegen echt geld. Een gekend voorbeeld hiervan is het Monopolygeld – Bankbiljetten die slechts in het Monopolyspel worden gebruikt. De bank is geen echte bank, maar reguleert wel het speelgeld. 

Ook online worden speelmunten gebruikt. Een probleem hierbij is vaak het gold farmen, het gebruiken van online spellen om in de spellen verdiende munteenheden, waardevolle spullen of punten om te zetten in echt geld.

Zie ook 
 Art money
 Betaalpenning
 Cryptogeld
 Fiche
 Lijst van munteenheden, munteenheden volgens de ISO 4217-norm (landenvaluta)
 Ruilhandel
 Lokale ruileconomie