Luxe, reinheid, vreemdelingenhaat: de vele gedaanten van zeepproducten | Mister Motley
29-03-2021 Iris van der Zee
Wie in de afgelopen twaalf maanden naar een willekeurige corona-persconferentie keek, werd om de oren geslagen met beeldspraak die suggereerde dat het wassen van de handen evenveel moed vergt als dienen in het leger. Zorgmedewerkers staan in de frontlinie, de Franse president Macron riep een oorlog uit tegen het virus en wereldwijd verslaan we een gezamenlijke vijand door onze handen stuk te wassen. Bacillen en hun tegenhanger zeep blijken rijkelijk tot de verbeelding te spreken. Wat kunnen we leren van de beeldcultuur die door de jaren heen ontstaan is rond zeepproducten?
Ben Zegers - Soap, 1990
Bruce Nauman - Washing Hands Abnormal, 1996
Gober's vlekkeloze, maar onbruikbare wastafels belichamen het vooroordeel dat goede hygiëne garant staat voor een gezond lichaam.
De blinkend schone gootstenen nodigen uit om je aan te wassen, maar zijn pertinent buiten gebruik. Niet in de laatste plaats omdat een kraan afwezig is, in plaats daarvan prijken er twee gaten boven de wasbak die de toeschouwer als holle ogen aankijken. Maar was er wel een kraan en stromend water, zou de wastafel bij gebruik als een kaartenhuis in één storten, want hoewel zijn sculpturen er op het eerste gezicht uitzien als ready mades, maakte Gober de wastafels zelf voornamelijk van gips - een materiaal dat slap, bijna vloeibaar wordt wanneer het met water in aanraking komt. Gober's vlekkeloze, maar onbruikbare wastafels belichamen het vooroordeel dat goede hygiëne garant staat voor een gezond lichaam.
Robert Gobert - Untitled, 1995
Wise's werk Tormentedly Untainted is met olieverf geschilderd in klassieke stijl, maar beeldt een modern tafereel af. Eén persoon, die grotendeels buiten het kader van het doek valt, houdt met de ene hand een fles desinfecteergel vast en schuift met de andere in de hand van een jonge man, die de toeschouwer met een ongemakkelijke blik aankijkt. Het werk had een reclamebeeld van desinfecteergigant Purell ten tijde van de corona-uitbraak kunnen zijn. Of het had een prachtig campagnebeeld voor de presidentscampagne van Bernie Sanders kunnen zijn, wiens overwegend jonge aanhang (waaronder Wise zelf) zich genoodzaakt voelen maatregelen te nemen tegen het coronavirus én tegen het racisme dat het land parten speelt. De jongen die je vanaf het doek aankijkt lijkt te willen zeggen dat wie zijn handen desinfecteert (met Purell) bijdraagt aan een inclusiever Verenigde Staten. Wise schilderde dit werk echter al in 2019 als een metafoor voor het xenofobe Amerika. In een tijd waarin George Floyd nog geen wereldberoemde naam was, waarin niemand ooit het woord China Virus had uitgesproken. Het werk ging pas viraal toen COVID-19 tot een pandemie uitgroeide en er een wereldwijde run leek te zijn op desinfecteergel.
Chloe Wise - Tormentedly Untainted, 2019
Toen basale producten als desinfecteergel, wc-papier en paracetamol vorig jaar even de status van exclusief luxeproduct verkregen, stuitte ik op een nogal zorgwekkende Marktplaatsadvertentie voor handzeep. Eén voor de prijs van vier, met in de beschrijving: "Alleen als je gezond ben. Geen zieke mensen voor me deur." Onbedoeld vatte deze persoon een tijdsgeest samen waarin de angst voor een onbekend virus gepaard gaat met een ieder-voor-zich-mentaliteit en, gezien het virus van mens op mens overdraagbaar is, een wantrouwen voor de onbekende medemens. Laten we hopen dat tegen de tijd dat corona min of meer weggevaccineerd is, ook hygiëne minder belangrijk wordt - met name de psychologische hygiëne die Barthes beschreef. Ik kijk uit naar een tijd waarin we minder vies zijn van elkaar en waarin hygiëne geen connotatie heeft met afstand houden en mogelijke ziekteverwekkers te lijf gaan met agressieve handgel, maar van zacht doucheschuim en schoongewassen lakens.
Kevin Osepa - Disiclin, 2017. Uit de serie "Mester Blousé."
Er is een breed spectrum aan schoonmaakmiddelen en een breder spectrum aan symbolische connotaties die ermee gepaard gaan. Sommige connotatie zijn gekapitaliseerd, zoals het luxe 'momentje voor jezelf' van het badschuim, andere zijn maatschappijkritisch, zoals de connotatie van vreemdelingenhaat die Wise heeft bij smetvrees. Sommige mensen gaan terug in de tijd bij het ruiken van groene zeep, anderen zijn weer op hun geboortegrond bij het zien van een fles Discilin. Wellicht komt er een moment dat er één specifieke geur is die wereldwijd dezelfde herinnering oproept: de naar alcohol geurende desinfectant, die herinnert aan een tijd die godzijdank voorbij is.