"Stoner en Salter"
Twee schrijvers over twee totaal verschillende Amerikaanse mannen.
Afgelopen tijd werden er twee opvallende romans gepubliceerd van oudgedienden uit de Amerikaanse luchtmacht én uit de literaire wereld: Stoner van John Williams (1922-1994), en Alles wat is van James Salter (geb. 1925). Stoner werd in 2006 opnieuw uitgegeven in Amerika en de al op leeftijd zijnde James Salter kwam uit met een nieuwe roman.
Beide romans beschrijven een groot deel van het leven van hun hoofdpersoon. John Williams schrijft in prachtig proza over het regelmatig pijnlijk aandoende leven van de boerenzoon William Stoner die opklom tot professor aan de universiteit. James Salter vliegt via 300 pagina's in vogelvlucht door het leven van Philip Bowman, eerst een Amerikaanse piloot die tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Stille oceaan diende en later op een uitgeverij komt te werken. Hier houden de vergelijkingen tussen beide boeken wel op.
Want terwijl Williams de emoties van Stoner nauwkeurig bijhoudt in zijn verhaal, lijkt Salter op een treinreiziger die door Bowman's leven cruist, hier en daar halt houdend, op het ene station wat langer dan op het andere, de levens niet alleen van Bowman beschrijvend, maar ook van andere mensen om hem heen, waarbij de een slechts wordt aangestipt en de ander regelmatig terugkomt.
Stoner is een man van het platteland die een huwelijk met de wetenschap aangaat: als professor én leraar bloeit hij op voor de klas. De vrouw met wie hij trouwt blijkt al snel niet de vrouw van zijn leven te zijn. Toch houdt Stoner zich aan de huwelijkseed en blijft bij zijn vrouw, ook al maakt ze hem het leven behoorlijk zuur. Op de universiteit ondergaat hij gelaten een strijd met een collega en weigert hij vervroegd met pensioen te gaan.
Bowman is precies het tegenovergestelde: hij houdt van zijn werk als literair redacteur, maar zijn verhaal gaat over vrouwen, huwelijken en relaties. Ook al trouwt Bowman maar één keer, wanneer het al snel duidelijk is dat zijn huwelijk met een schone uit het zuiden een vergissing was, wordt hij weer snel verliefd op een andere vrouw, waarmee hij denkt het summum van de liefde te hebben gevonden. Maar hij komt er achter dat de liefde nog veel beter kan, met weer een andere vrouw, en zo werkt hij heel wat spetterende relaties af in zijn leven.
Stoner is een somber semi-autobiografisch boek omdat je al op de eerste pagina aanvoelt dat de hoofdpersoon geen held is. Toch laat dit personage je niet meer los: je kruipt onder zijn huid, je probeert hem te sturen, naar het geluk, naar de rechtvaardigheid, maar zo heeft Williams het boek niet geschreven. Stoner is een prachtig geschreven epos over een man die het leven niet durft op te pakken, die tevreden is met zijn kleine veroveringen die hij niet meer durft los te laten, waardoor hij een deel van het leven mist.
Dit in tegenstelling tot Bowman, die kan loslaten en kan sturen. Hijzelf raakt op de meeste vrouwen uitgekeken en slechts eenmaal overkomt het hem dat een vrouw hém bedriegt. Zijn wraak is zoet, maar ook intens gemeen. Toch is Bowman geen versierder pur sang of heeft hij een slechte inborst. De liefdes overkomen hem, maar zijn van voorbije aard: ze glijden verder, net als het leven. Deze liefdesstroom wordt versterkt omdat Salter niet alleen over de liefdes van Bowman verhaalt, maar ook van die uit zijn omgeving. Het lijkt er soms zelfs op dat alle mensen in de omgeving van Bowman net zo vaak van partner als van werk verwisselen, de meeste verslijten zelfs meer partners dan banen.
Stoner woont en werkt in een kleine universiteitsstad in Missouri. Het enige wat we meekrijgen over zijn omgeving is het kinderachtige universiteitsgekonkel en ver op de achtergrond een beetje oorlogsgerommel.
Salter opent zijn boek in 1944 met een oorlog, de Tweede Wereldoorlog in de Stille oceaan, waar de Japanners zich onoverwinnelijk voelden. Bowman is navigatieofficier op een Amerikaans vliegdekschip en zijn boot blijft gespaard. Wanneer hij terugkeert naar het civiele leven, blijven alleen de herinneringen over en pakt hij het normale leven op, in New Jersey en later in New York, toen al een zinderende stad waar van alles viel te beleven. Bovendien werkt Bowman bij een uitgeverij en blijft ook de literatuur niet onbesproken.
In beide boeken kabbelt het leven in zijn eigen ritme voort: in Stoner als een langzaam stromende donkere rivier, die af en toe wat tegenstand ontmoet in de vorm van zijn ziekelijke vrouw, een jaloerse collega of een ongelukkige dochter. In Alles wat is volgen we een wat sneller stromende rivier met stroomversnellingen, elke nieuwe liefde gemarkeerd door een spetterende waterval. Zowel Stoner als Bowman zijn achteraf tevreden met hun leven, beide hebben het gevoel weliswaar iets gemist te hebben, maar zijn gelukkig met de afloop. Stoner betreurt het niet gekozen te hebben voor de echte liefde toen die zijn pad kruiste, Bowman betreurt het feit dat hij nooit een familie heeft kunnen stichten, waar hij thuis zou zijn.
Williams' schrijfstijl is vol met mooie en krachtige woorden en zinnen. Salter's stijl moet het meer van het eigenaardige ritme hebben: grote en kleine sprongen in zowel tijd als vertelperspectief, op de een of andere manier toch de boel bij elkaar houdend, ook al werken sommige kleine alinea's over een ander persoon wel eens verwarrend. Maar beide boeken zijn op een ouderwetse en gedegen manier meeslepend en fraai geschreven: Stoner in bondige en expliciete zinnen, Alles wat is haast frivool en vluchtig zoals het leven.