Het empirisme is een filosofische stroming waarin gesteld wordt dat kennis voornamelijk of geheel voortkomt uit de ervaring. Volgens de kennistheorie van het empirisme bezit de mens geen enkele vorm van aangeboren kennis, en moet bij de geboorte zijn geest opgevat worden als een onbeschreven blad of tabula rasa. Het empirisme staat in deze kennistheoretische opvatting tegenover het rationalisme, dat de rede en het denken aanwijst als voornaamste kennisbron.

In de antieke filosofie zijn bij Aristoteles en Epicurus al empiristische tendenzen aan te wijzen. Echt doorbreken zou het empirisme pas in de 17e en 18e eeuw in Groot-Brittannië, uitgewerkt door denkers als Francis Bacon, John Locke, George Berkeley, David Hume en John Stuart Mill. Verdere vormen van empirisme zijn terug te vinden in het positivisme van Auguste Comte, het pragmatisme van William James, de analytische filosofie van Bertrand Russell, het logisch empirisme van Rudolf Carnap en het constructief empirisme van Bas van Fraassen. 

Empirisch onderzoek is sinds de wetenschappelijke revolutie de enige geaccepteerde manier van natuurwetenschappelijke kennisverwerving.

Inhoud

Het empirisme gaat uit van de kennistheoretische grondhouding dat het menselijk individu dingen leert kennen via ervaring. Hoewel de meeste empiristen niet erg dogmatisch omgaan met dit grondprincipe, gaan sommigen, zoals John Stuart Mill, wel veel verder en stellen dat zelfs de logische wetten uit de ervaring voortkomen. De logica zou volgens Mill een wetmatigheid als iets kan niet tegelijkertijd wel en niet waar zijn, simpelweg gekopieerd hebben vanuit de ervaring. David Hume verklaarde het menselijk besef van oorzakelijkheid met een verwijzing naar de ervaring van bliksem en donder. Het feit dat donder op bliksem volgt en dat na bliksem donder verwacht kan worden, is bekend uit ervaring. Het geloof in oorzakelijkheid is dus ontstaan uit een gewoonte. Bertrand Russell wees er daarnaast op dat ervaring niet noodzakelijk van dingen buiten de mens is, maar dat introspectie, met het geestesoog kijken naar wat zich in de menselijke geest afspeelt, ook een vorm van waarneming is.

Het empirisme wil de synthetische oordelen vooraf, zoals geponeerd in het rationalisme, herschrijven tot synthetische oordelen achteraf. Volgens het empirisme in zijn zuivere vorm moet het menselijk verstand worden opgevat als een onbeschreven blad (tabula rasa). Kennis kan dus niet uit het denken alleen afgeleid worden, maar heeft altijd de ultieme grond in de ervaring. Een zuiver en absoluut doorgevoerd empirisme ontkent echter ook de betekenis van alle begrippen waarmee het zich a priori kan uiten, hetzij in een eenvoudige dialoog: en, of, als, niet, sommige, alle, eenheid, nummer, opvolger, oneindig, ... hetzij op een meer theoretisch niveau: substantie, oorzaak, gevolg, bewustzijn, ...

Verschillende stromingen binnen het empirisme:
 Het materialistisch empirisme van Francis Bacon, Thomas Hobbes en John Locke kan onderscheiden worden van het idealistisch empirisme van George Berkeley, David Hume, Ernst Mach en Avenarius.
 Het empirisme kan gezien worden als stroming die zich tegen het a priori keert (kennis gebaseerd op denken alleen), maar kan ook beschouwd worden als tegengesteld aan alles dat (ook) van innatisme (kennis is aangeboren) uitgaat.
 Het empirisme wordt door sommigen ook opgevat als een theorie die uitlegt hoe betekenis kan worden gegeven (het associationisme), maar ook een theorie die de criteria aanduidt van wanneer men al dan niet over zinvol taalgebruik kan spreken (verificationisme).
 Anderen zien het empirisme als een kennistheorie die stipuleert dat kennisuitspraken (zoals Eloïse is aardig) (voortdurende) ondersteuning vanuit de ervaring nodig hebben om het statuut van kennis te verkrijgen.
 Een extreme vorm van het empirisme is het sensualisme dat de nadruk legt op de zintuiglijkheid van de waarneming van alle kennis. Waar bij Locke de introspectie of reflectie dan nog een zekere rol speelt, ontbreekt dit bij Étienne Bonnot de Condillac geheel.

Griekse Oudheid

Al bij de vroegste filosofen, namelijk de Ionische natuurfilosofen zoals Thales van Milete en Anaximenes, speelde de waarneming een zekere rol. Zij probeerden, in tegenstelling tot het mythisch wereldbeeld, de natuur rondom hen te verklaren door te verwijzen naar alledaagse fenomenen. Zo duidde Thales het water aan als oorsprong van de wereld omdat hij in zijn alledaagse ervaring steeds zag hoe leven ontstond en bestond uit water. Hij hanteerde dus een analogiebewijs op basis van wat hij in zijn gewone leven tegenkwam. Toch kan men dit nog niet echt empirisme noemen omdat deze filosofen nog geen echte kennistheorie hanteerden en de ervaring niet expliciet als kennisbron aanduidden.

Een reeks filosofen na deze natuurfilosofen leunden dan weer sterker aan wat later bekend zou staan als het rationalisme: kennis over de wereld moest verkregen worden door het denken en de rede, en niet zozeer door de ervaring. Heraclitus bleef nog een middenpositie bekleden door te stellen dat kennis mogelijk is doordat vuur zowel aan de oorsprong van de wereld als de menselijke ziel lag, maar er wel bij te vermelden dat niet iedereen de goede (intellectuele) houding heeft om kennis te vergaren. Pythagoras en Parmenides daarentegen leken de rol van de waarneming te minimaliseren en vooral de nadruk te leggen op de rol van het verstand. Ook Plato en de door hem opgevoerde Socrates kozen de rationalistische kant: kennis kon niet gebaseerd zijn op de steeds veranderende en onstabiele zintuiglijke wereld, maar was daarentegen gebaseerd op het intellectueel aanschouwen van de Ideeënwereld.

Het is pas bij Aristoteles dat er voor het eerst werkelijk gesproken kan worden over het empirisme, hoewel ook zijn positie een sterke rol aan de rede toeschreef. Hij stelde dat de mens kennis verkrijgt door middel van abstractie van de dingen die hij in de ervaring tegenkomt, maar deze kennis zat al in potentie vervat in het verstand van ieder mens. Ieder mens bezat dus al in zekere zin deze kennis, maar deze moest nog geactualiseerd worden door de ervaring en enkel door de ervaring.

De eerste filosoof die een radicaal empirisch perspectief koos, was Epicurus. Hij bouwde verder op het atomisme van Leucippus en Democritus en deelde dus de overtuiging dat de wereld bestond uit een oneindig aantal atomen die objecten vormen door samen te klitten. Belangrijk is wel dat het empirisme van Epicurus een secundaire rol speelde in zijn filosofie: het diende slechts om zijn ethiek, namelijk het epicurisme te funderen. Om zo'n fundament te zoeken, gaat Epicurus op zoek naar vaste, onbetwijfelbare uitgangspunten die hij vindt in de ervaring. Hij stelt dat de ervaring van dingen rondom een zeker gegeven is. Waarneming houdt, net als voor de atomisten, in dat de atomen constant een bepaald soort beeldjes (eidôla) afscheiden die worden opgevangen door de zintuigen. Hierdoor is via waarneming te zien hoe voorwerpen echt zijn en kunnen adequaat voorspellingen over hen worden gedaan. De beeldjes geven immers de exacte structuur van de atomen door en er komt geen vervorming aan de pas. Elke waarneming is waar stelde Epicurus. Dit houdt dat elke waarneming door iets echts veroorzaakt is: zelfs illusoire waarnemingen, zoals de illusie van een gebroken stok in het water, kloppen nog in die zin dat het een adequate waarneming is van het verbuigen van het licht.

Onzekerheid komt pas ten tonele wanneer de mens op basis van onbetwijfelbare waarnemingen betwijfelbare oordelen maakt. Deze op zich zijn niet zeker, maar kunnen wel - al dan niet eenvoudig - gecontroleerd worden via het verrichten van nieuwe waarnemingen. Natuurlijk is niet alles waarneembaar en is niemand onfeilbaar in de waarneming. Wat met zaken als de zon of de sterren, of wat met atomen? Epicurus stelde dat toch gesproken kan worden over deze objecten, door ze indirect te toetsen via waarnemingen van gevolgen of bijverschijnselen. Dit leidde volgens Epicurus wel hoogstens tot wat hij noemde niet-weerlegging (ouk antimarturêsis): de stelling over dit voorwerp is na indirecte empirische controle niet onmogelijk en dus mogelijk waar.

Epicurus liet ook nog wel minder empirische methoden toe zoals analogiebewijs, dromen of het funderen in een gemeenplaats: een soort gemeenschappelijk idee dat afstamt van vroegere opgedane ervaringen (eventueel door al gestorven mensen). Zo is er ook bewijs voor het bestaan van goden, namelijk via de door sommige mensen opgedane ervaringen in visioenen en dromen. Epicurus betoogde dat dromen en visioenen worden veroorzaakt door een speciale en fijne soort atomen die rechtstreeks tot de ziel doordringen.

Moderne tijd

Nadat het in de middeleeuwen grotendeels op een laag pitje had gestaan, met de uitzondering van Roger Bacon, kreeg het empirisme in de moderne tijd een nieuwe impuls. De oorzaak was vooral het ontstaan van de moderne wetenschappelijke methode die denkers als Francis Bacon en Isaac Newton ertoe aanzet de waarneming weer als voornaamste bron van kennis aan te duiden. In zijn Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) stelde Newton bijvoorbeeld dat zijn wetenschappelijke stellingen louter voortkwamen uit de zuivere waarneming. In die context moet ook zijn uitspraak ik verzin geen hypotheses (Hypotheses non fingo) begrepen worden. Newton baseerde zich grotendeels op Bacon die in zijn Novum Organum (1620) poogde de nieuwe wetenschappelijke methode te beschrijven. In tegenstelling tot Aristoteles die de nadruk vooral legde op deductie, plaatste Bacon vooral inductie centraal. Inductie is de methode voor wetenschappelijk onderzoek: algemene wetten en gegevens worden afgeleid vanuit de onbevooroordeelde ervaring van een aantal particuliere gevallen. De rede komt hier niet zozeer aan te pas, want het draait net om het zuiver interpreteren van het boek van de natuur.

Brits empirisme
Het empirisme vond echter pas grote bijval door het ontstaan van het Brits empirisme met denkers als John Locke, George Berkeley en David Hume. In zijn Essay concerning Human Understanding (1690) stelde Locke duidelijk dat kennis enkel voortkomt uit ervaring en dat niet van aangeboren ideeën gesproken kan worden. De menselijke geest is als een onbeschreven blad (tabula rasa). Werkelijk alle kennis komt voort uit ervaring (simple ideas) of combinatie en associatie van de door ervaring opgedane ideeën (complex ideas). Locke concludeerde hier echter wel uit dat de nieuwe natuurfilosofie (de natuurkunde) nooit een zekere wetenschap kon worden, maar het hoogstens een systeem van meningen (opinions). Alleen de wiskunde zou zo'n zekerheid hebben, omdat daar louter met complex ideas gewerkt kan worden en deze aan elkaar getoetst worden en met elkaar vergelijken. Locke maakte verder het onderscheid tussen primaire en secundaire eigenschappen. Primaire eigenschappen van een voorwerp zijn eigenschappen als grootte of gewicht, terwijl secundaire eigenschappen zaken als kleur, geur of smaak zijn. Secundaire eigenschappen zijn iets subjectiefs, maar primaire eigenschappen zijn van het object zelf. Maar ook deze primaire eigenschappen, zoals het bestaan van de dingen achter de ervaringen (de substantie) kunnen niet met zekerheid bevestigd worden, ze kunnen hoogstens verondersteld worden. Hij schreef:
<blockquote> Later veranderden sommige logisch empiristen, zoals Neurath, hun opvatting nogmaals naar de idee van een soort direct contact met de werkelijkheid in de verificatie van een hypothese.

Het empirisme hangt ook nauw samen met het behaviorisme, zowel het psychologisch als het filosofisch behaviorisme, omdat aanhangers van deze stromingen van de veronderstelling vertrekken dat kennis enkel van het zichtbare en waarneembare kan worden afgeleid. Dat geldt dan ook voor de menselijke geest en omdat gedachten of bewustzijn niet waarnemen kunnen worden, maar alleen menselijk gedrag, moet mentale toestanden zoals pijn of vreugde dan ook begrepen worden in termen van gedrag, stimuli en respons.

Huidige vormen van empirisme
De moderne variant van het empirisme, het logisch empirisme, heeft in de loop van de tweede helft van de 20e eeuw hevige kritiek te verduren gekregen van allerlei filosofen zoals Noam Chomsky, Paul Feyerabend, Jerry Fodor, Nelson Goodman, Thomas Kuhn, Karl Popper, Hilary Putnam, W.V.O. Quine, Wilfrid Sellars en anderen. De grote overeenkomst tussen bijna alle kritieken is dat ze de grondstellingen van het empirisme proberen te weerleggen. Zo wijzen Popper, Quine en Sellars op het gegeven dat de ervaring zelf nooit echt volledig zuiver is van elke theoretische geladenheid. Anderen, zoals Chomsky en Fodor, bekritiseren dan weer het idee dat alle kennis ontstaat of mogelijk is puur op basis van ervaring. Beiden verdedigen dan ook een vorm van het innatisme: er zijn aangeboren ideeën of structuren waardoor kennis pas echt mogelijk is.

Toch duikt het empirisme nog steeds op in verschillende versies. Zo is er bijvoorbeeld de filosoof en sociaal antropoloog Ernest Gellner die zich in zijn werk typeert als een empirist, terwijl hij tegelijk ook de door de eerder genoemde critici aangeduide problemen erkent. Hij definieert empirisme als volgt: empiricism is the a priori exclusion of a certain class of possible worlds, namely those worlds which satisfy some very deep general moral yearnings. Empirisme zelf is dus een a priori negatieve doctrine. De grootste waarde van het empirisme ligt volgens Gellner niet in de descriptieve ambitie, maar in de normatieve ambitie. Het empirisme moet geplaatst worden binnen de normatieve kennistheorie en omvat een cognitie-ethiek (ethic of cognition): ze schrijft voor hoe gedacht moet worden en hoe tot kennis moet worden gekomen.

Empirisme is voor Gellner een metafysische theorie of ideologie zoals het marxisme of de psychoanalyse dat is. Hij ziet hier echter geen probleem in. Gellner betoogt dat elke methodologie, dus ook die van het (wetenschappelijk) empirisme, meer is dan logica alleen: het heeft altijd iets meer nodig om tot echte kennis te komen, anders is hoogstens logische consistentie het resultaat. Wat dit meer inhouden moet, kan de methodologie echter niet op voorhand noch achteraf bepalen. Als het op voorhand wordt gedaan, kan altijd gevraagd worden waar deze stellingen zelf op gefundeerd zijn en mocht het achteraf gebeuren dan kan gevraagd worden met welke methode dit bereikt is. Elke methodologie die onweerlegbaar wil zijn, stuit dus op een paradox: deze moet tegelijkertijd inhoud (om tot kennis te komen) en geen inhoud hebben (om neutraal te blijven), wat uiteraard onmogelijk is. Wat er in praktijk gebeurt, volgens Gellner, is dat de wetenschappelijke methode a priori (dus op voorhand) al een hele reeks werelden of manieren van denken uitsluit: zo wordt antropomorfisme en teleologie al op voorhand geëlimineerd als mogelijke benaderingen.

Een verder kenmerk van dit empirisme is dat het adequaat het eigen karakter toont van de wetenschap. Dat kennis van de ervaring komt, wil in de eerste plaats niet zeggen dat kennis iets subjectief is, een persoonlijke voorstelling, maar dat het van buiten komt. Kennis is gebaseerd op iets dat onafhankelijk is van de menselijke cultuur: wetenschappelijke kennis kan de diepste overtuigingen en wensen weerleggen en strookt vaak niet met wat (zelfs logisch) wel gedacht wordt. Een ander kenmerk, dat het empirisme deelt met alle andere ideologieën, is de tweetaligheid. Enerzijds spreekt het een interne taal, maar anderzijds - wil het kunnen discussiëren met andere ideologieën - moet het ook een soort neutrale taal (neutral speak) beheersen, vertrekkend van een reeks stellingen waarover beide ideologieën het eens kunnen zijn. Het empirisme is speciaal in de zin dat het deze neutral speak verabsoluteert en veralgemeent.

Ook de latere Rudolf Carnap wees op een gelijkaardig punt: wetenschappelijk theorieën of bepaalde wereldbeelden kunnen niet van buitenaf gerechtvaardigd worden, aangezien criteria altijd gebonden zijn aan een specifiek model van waaruit vertrokken wordt. De keuze tussen verschillende modellen, of ideologieën zoals Gellner ze liever noemt, wordt volgens Carnap gebaseerd op pragmatische en instrumentele voordelen: als het goed uitkomt en beter werkt.

In de wetenschapsfilosofie is er door Bas van Fraassen een hedendaagse variant van het empirisme uitgewerkt. Dit constructief empirisme staat lijnrecht tegenover het realisme en heeft vooral betrekking op de vraag of wetenschappelijke gepostuleerde entiteiten die niet zichtbaar zijn, zoals atomen of donkere materie, echt bestaan. Hierop antwoord van Fraassen negatief, in de zin dat deze bestaansclaims niet gemaakt worden door de wetenschappers. Wetenschappers stellen enkel dat de door hun gepostuleerde zaken de beste zijn om empirische adequaatheid te bereiken. Een theorie is empirisch adequaat als alle uitspraken die over het waarneembare worden gedaan waar zijn. Het maakt dus niet uit of de uitspraken over onwaarneembare zaken als atomen waar zijn of niet. Het onderscheid dat van Fraassen maakt tussen observeerbaar en niet-observeerbaar is heel triviaal: observeerbaar wil zeggen dat het met de menselijke zintuigen waar te nemen is zonder tussenkomst van instrumenten zoals microscopen. Atomen zijn dus niet observeerbaar, omdat ze niet met het blote oog gezien kunnen worden, maar zaken als dinosaurussen of verre sterren zijn in principe wel observeerbaar.

Kritiek
Er zijn talloze kritieken op het empirisme doorheen de geschiedenis van de filosofie geformuleerd. Grotendeels richten ze zich op de grondprincipes van het empirisme die critici afdoen als metafysisch, niet-observeerbaar of simpelweg incorrect. Vaak komen deze kritieken van rivaliserende stromingen zoals het rationalisme, het idealisme of de fenomenologie. Desondanks zijn vele van deze kritieken ook door empiristen zelf erkend, voornamelijk om er een adequaat weerwoord op te bieden.

Empirisme is zelf niet observeerbaar
Verscheidene filosofen, waaronder ook empiristische filosofen zoals Bertrand Russell en Bas van Fraassen hebben erop gewezen dat het fundament van het empirisme, namelijk dat alle kennis van ervaring komt, zelf geen stelling is die op observatie gebaseerd is. De Britse idealist F.H. Bradley formuleert het als volgt:

Sommige empiristen hebben hier geprobeerd op te antwoorden door te stellen dat de stelling dat kennis enkel op ervaring berust wel degelijk zelf een empirische (gefundeerde) stelling is. Anderen, zoals Ernest Gellner, erkennen dan weer openlijk het metafysische, of wat hij noemt het ideologische gehalte van het empirisme, maar zien hier geen probleem in. Voornamelijk omdat elke andere theorie volgens Gellner evengoed een ideologie bevat.
Het probleem van scepticisme
Een andere kritiek is dat het empirisme en de stelling dat alleen de menselijk ervaring een fundament voor kennis is, slechts leiden tot een vorm van scepticisme. De Britse empirist David Hume stelde al dat de ervaring niets anders kan funderen dan de ervaring zelf. Zaken als oorzakelijkheid of substantie zijn echter niet echt waar te nemen. Er zijn slechts waarnemingen en op basis van gewoonte of ongeldige inductie wordt het bestaan van diepere metafysische zaken geconcludeerd. Op deze wijze kan er dus op geen enkele manier kennis van de buitenwereld zijn: er zijn enkel zintuiglijke indrukken.

Een antwoord van sommige empiristen is, zoals bij John Stuart Mill, de poging om criteria aan te duiden die als onderscheid tussen echte waarnemingen (van echte zaken) en illusies zoals hallucinaties kunnen dienen. Een voorbeeld hiervan is de stroming bekend als het reliablisme dat stelt dat een overtuiging gerechtvaardigd is als het een product is van een betrouwbaar (reliable) proces. Het moet dus een product van een op voorhand aangeduid proces dat betrouwbare en ware overtuigingen veroorzaakt. Vaak wordt ook verwezen naar evolutionaire principes zoals het feit dat de mens is aangepast aan de stimuli uit de omgeving en dus de correcte zintuigen heeft om correcte en ware overtuigingen van de omgeving te hebben.

Logisch ongeldig inductivisme
De wetenschapsfilosoof Karl Popper heeft in zijn werk de empiristen voornamelijk bekritiseerd in hun stelling dat inductie de basis is waarop zekere kennis kan verkregen worden. Inductie is, zoals Hume al uitwees, logisch niet te verantwoorden. Het is niet mogelijk uit een beperkt aantal waarnemingen af te leiden dat (in de toekomst) alle gevallen aan die beschrijvingen zullen voldoen. Als iemand elke dag 's morgens een gezonde kop koffie drink, kan daar niet logisch geldig uit worden afgeleid dat de kop koffie er morgen ook zal staan of dat deze niet vergiftigd is. Bertrand Russell formuleerde dit probleem treffend: We know that all these rather crude expectations of uniformity are liable to be misleading. The man who has fed the chicken every day throughout its life at last wrings its neck instead, showing that more refined views as to the uniformity of nature would have been useful to the chicken.

Popper plaatste hier het falsificationisme tegenover: een uitspraak is empirisch als het kan weerlegd of gefalsifieerd worden door andere ervaringen. Een theorie kan dus hoogstens weerlegd worden, maar nooit bevestigd worden. In feite hoeft dit nog geen weerlegging van het empirisme in te houden, maar hoogstens een sterke herziening. Popper gaat echter nog verder door te stellen dat de beschrijving die empiristen geven van hoe een wetenschapper (of een ander persoon) tot een overtuiging komt simpelweg foutief is. Empiristen lijken te suggereren dat de natuur volledig onbevooroordeeld tegemoetgekomen kan worden en dan zuiver uit de dingen die geobserveerd worden hypothesen kunnen worden afgeleid. Vaak is volgens Popper echter omgekeerd: er wordt vanuit een theoretische hypothese vertrokken die niet gebaseerd is op waarneming en dan wordt gekeken of deze theorie strookt met de waarneming.

Theoriegeladenheid van observatie
In de tweede helft van de 20e eeuw kwam er nog een ander probleem op de proppen: de theoriegeladenheid van de ervaring. Denkers als N.R. Hanson, de eerder genoemde Popper en Thomas Kuhn (vooral diens The Structure of Scientific Revolutions uit 1962) wezen op het gegeven dat wat een wetenschapper waarneemt, vaak bepaald wordt door de theoretische achtergrond of zelfs de cultuur waarin de wetenschapper zich bevindt. De wetenschapper neemt soms eenvoudig waar wat deze wil zien of wat deze verwacht waar te nemen. Dit wordt vaak aangetoond door te verwijzen naar ambigue figuren zoals deze hiernaast. Of al dan niet een eend of een konijn wordt waargenomen, kan afhangen van de achtergrond van de onderzoeker. Ook wordt verwezen naar inzichten van de gestaltpsychologie.

De filosoof Wilfrid Sellars heeft een gelijkaardige kritiek uiteengezet. In zijn werk Empiricism and the Philosophy of Mind (1956) bekritiseerde hij de stelling dat er een soort waarneming zou zijn die volledig los staat van het denken en die een zuiver contact met de werkelijkheid waarborgt. Dit is wat hij the Myth of the Given noemde. Het probleem bij deze stelling was volgens Sellars dat de kennis van een specifieke ervaring nooit losstaat van kennis van andere zaken. Een boom waarnemen wil zeggen dat iemand weet wat een boom is, wat het verschil met een struik is, enzovoort. Elke waarneming wordt, wanneer deze omgezet wordt in een uitspraak, meteen opgenomen in wat Sellars de space of reasons noemde: het hele netwerk van overtuigingen van de mens. Op deze wijze is die ervaring niet zuiver gegeven, maar altijd open voor kritiek en verbetering.

Het leerprobleem
Filosofen als Noam Chomsky en Jerry Fodor vielen de stelling aan dat de menselijke geest in het begin een onbeschreven blad of tabula rasa zou zijn, een hypothese die ook doorwerkte in het behaviorisme. Beiden verdedigen daartegenover een vorm van aangeboren kennis. Chosmky verdedigde in zijn generatieve taalkunde de opvatting dat er wel aangeboren structuren moeten zijn die de mens in staat stelt de moedertaal op zo'n tempo te leren. Chomsky stelde dat dit veel te snel gaat en dat het een te sterk universeel karakter heeft om volledig af te hangen van een proces als conditionering.

Fodor werkt een analoog punt uit betreffende het menselijk vermogen om dingen bij te leren. Om bijvoorbeeld het verschil te leren tussen A en B, en als dit louter door ervaring zou moeten gebeuren, zou een persoon in het ene geval de bundel van ervaringen moeten plaatsen onder A en in het andere geval onder B. De vraag die hier echter openblijft, is hoe die persoon in kwestie dingen onder A kan plaatsen als het concept A nog niet is aangeleerd (dat stond net op het punt te gebeuren). Het is dus een hopeloos circulair proces. Primitieve concepten (concepten die niet op andere concepten zijn gebaseerd) kunnen dus niet uit de ervaring komen. Fodor concludeerde daaruit dat We have the concepts we do because we have the neurology we do; we have the neurology we do because we have the phenotype we do; and we have the phenotype we do because we have the genotype we do. Het aangeboren gedeelte moet hier dan begrepen worden als the disposition to grasp such and such a concept (i.e to lock on property).
Fenomenologische kritiek
Het empirisme heeft ook kritiek te verduren gehad uit de continentale filosofie (daar het zelf meer een analytische stroming is) en met name vanuit de fenomenologie. Fenomenologen als Edmund Husserl en Maurice Merleau-Ponty verweten het empirisme, alsook de klassieke tegenstander het rationalisme, van een te gekunstelde en intellectualistische benadering van het bewustzijn en de ervaring. Zo schreef Merleau-Ponty het empirisme ziet niet dat we moeten weten wat we zoeken – anders zouden we niet zoeken – terwijl het intellectualisme [het rationalisme] niet ziet dat we niet moeten weten wat we zoeken – anders zouden we ook niet zoeken. Zij komen overeen in dit opzicht, dat zij geen van tweeën in staat zijn het bewustzijn te vatten terwijl het leert.

Het probleem van het empirisme ligt er vooral in dat het nooit tot de waarneming zelf doordringt, maar altijd een zekere afstand blijft bewaren, alsof het door een god aanschouwd wordt. Volgens de fenomenologie moeten de waargenomen zaken echter voor zichzelf spreken; hoe ze in hun meest oorspronkelijke wijze geobserveerd worden en dat is niet als een soort verzameling vlekjes die achteraf theoretisch samengebracht worden tot de reeks voorwerpen die geobserveerd zijn. Volgens de fenomenologie zijn de voorwerpen meteen te zien. De oorspronkelijke waarneming [is] een non-thetische, preobjectieve en voorbewuste ervaring.

Filosofische stroming
Filosofie van de geest
Kentheorie