De Maatschappy tot nut van den Javaan is een tekst van Multatuli, geschreven op 5 oktober 1869 en voor het eerst gepubliceerd op 10 oktober 1869.

De aanleiding tot dit geschrift was een brief van deze "maatschappij" waarin Eduard Douwes Dekker werd gevraagd een geldelijke bijdrage te leveren om daarmee het werk van deze instelling te steunen. Alhoewel deze maatschappij zich volgens haar statuten de educatie en ontwikkeling van de "inlander" als doel stelde, was de benadering zeer paternalistisch en ronduit neerbuigend te noemen. Uit de weinige wandplaten die er ooit geproduceerd zijn is af te lezen hoe ver vooruit het negentiende-eeuwse Nederland dacht te zijn, in vergelijking met de omstandigheden op Java.

De brief was eigenlijk bedoeld om deel uit te maken van de reeks "Causerieën" in het nieuws- en advertentieblad De Locomotief in Semarang in voormalig Nederlands-Indië. Maar de redactie van de Locomotief weigerde de tekst in haar kolommen op te nemen.

Van deze tekst bestaat er een klad-handschrift, dat wordt bewaard op de afdeling "Bijzondere Collecties" van de Universiteitsbibliotheek aan de Turfmarkt te Amsterdam. Het moge zijn dat Multatuli in gedrukte tekst erop stond dat er een "y" zonder puntjes werd gebruikt, in zijn handschrift zijn op vele plaatsen de puntjes wel degelijk aanwezig.

Tekstversie handschrift

Bibliografie van "De Maatschappy tot Nut van den Javaan"

 De Maatschappy tot nut van den Javaan, brochure, 10 oktober 1869, F. Günst, Amsterdam, 1-7, op p. 7: 's Hage 5 October 1869 (DM 462)
 De Maatschappy tot nut van den Javaan, brochure, z.j. (~1872), G.L. Funke, Amsterdam
verder opgenomen in:
 Verspreide Stukken, Nieuwe druk, 1871, G.L. Funke, Amsterdam, (DM 451)
 Verspreide Stukken, 1872, G.L. Funke, Amsterdam, 1-158, (DM 452)
 Verspreide Stukken, Vierde vermeerderde druk, 1875, G.L. Funke, Amsterdam, 1-159, (DM 453)
 Verspreide Stukken, Vijfde Druk, 1877, G.L. Funke, Amsterdam, (DM 454)
 Verspreide Stukken, Zesde druk, 1879, G.L. Funke, Amsterdam, 1-159 (DM 455)
 Verspreide Stukken, dubbeldruk, zesde druk, 1879", G.L. Funke, Amsterdam

Werk van Multatuli