RoSa bespreekt: Caliban and the witch: women, the body and primitive accumulation - RoSa vzw, kenniscentrum voor gender en feminisme
New York, NY : Autonomedia, 2014. - 285 p.
RoSa-exemplaarnummer: FIIm/805
Caliban and the witch: women, the body and primitive accumulation verscheen voor het eerst in het Engels in 2004. Het boek bouwt verder op een eerder werk dat Silvia Federici samen met Leopoldina Fortunati in het Italiaans publiceerde in 1984. In Caliban and the witch werkt Federici dat boek met andere woorden verder uit.
De Italiaans-Amerikaanse onderzoekster werkt in de jaren '80 een aantal jaren in Nigeria en ziet daar de negatieve effecten van de door het Internationaal Monetair Fonds opgelegde besparingen naar neoliberaal model op de Nigeriaanse samenleving en dan vooral op de vrouwen. Silvia-Federici is onderzoeker maar is als activist ook betrokken bij organisatie zoals 'Wages for Housework'.
Dit inspireert haar om verder te werken aan ideeën over primitieve accumulatie, de oorsprong van kapitaal waaruit het kapitalisme en dus de klassenverschillen zouden ontstaan. Het confisceren van de onbetaalde (reproductieve) arbeid die vrouwen verrichten vormen binnen die visie de basisvoorwaarde zijn voor het ontstaan én voortbestaan van een kapitalistisch bestel. Federici geeft dus een feministische interpretatie aan de oorspronkelijke ideeën van Marx. Hij dacht bij primitieve accumulatie immers vooral aan het confisceren van land dat voorheen gemeenschappelijk was als voorloper van het kapitalisme. Voor Federici is (primitieve) accumulatie echter een fundamenteel onderdeel van het kapitalisme. Kapitalisme vereist dat er steeds opnieuw kapitaal onteigend en toegeëigend worden.
"Why, after 500 years of capital's rule, at the beginning of the third millennium, are workers on a mass scale still defined as paupers, witches, and outlaws? How are land expropriation and mass pauperization related to the continuing attack on women? And what do we learn about capitalist development, past and present, once we examine it through the vantage-point of a feminist perspective?" (p.12)
Met deze vragen in het achterhoofd besloot Federici de transitie van het feodale systeem naar een kapitalistisch systeem nader te bekijken om zo beter de subjecten van exploitatie te begrijpen en herkennen. Meer specifiek focust ze in Caliban and the Witch op de positie van vrouwen, op het lichaam en op primitieve accumulatie. Dit in tegenstelling tot Marx die volgens Federici het kapitalisme bestudeerde vanuit het mannelijke subject. Meer specifiek zal Federici kijken naar de uitgebreide heksenvervolgingen in de zestiende en zeventiende eeuw, precies tijdens de opkomst van het kapitalistische systeem. Hiervoor doorploeterde ze talloze archieven, op zoek naar historische bronnen waar tot voor kort relatief weinig aandacht voor was.
Heksenvervolgingen zijn een extreme vorm van sociale controle
De heksenvervolgen, zo stelt Federici, zijn lang door historici als een anomalie, een uitzonderlijke situatie beschouwd. De oorzaak hiervoor zochten ze simpelweg in bijgeloof of sociale hysterie. Maar met Caliban and the witch streeft Federici ernaar aan te tonen dat de heksenvervolgingen deel uitmaakten van systematische pogingen om vrouwen (en mannen) tot geschikte onderdanige werkkrachten te maken. 'Rebelse' vrouwen werden afgestraft en de afstraffing werkte als waarschuwing voor andere vrouwen en mannen. De heksenvervolgingen zijn met andere woorden een extreme vorm van sociale controle.
Tegelijkertijd beschouwt Federici de heksenvervolgingen als strategie om controle te krijgen over de arbeid verricht door vrouwen: reproductieve arbeid. Kapitalisme leidde tot een nood aan meer arbeidskrachten. Door vrouwen te beschuldigen van onder meer het doden van kinderen, het impotent maken van mannen en het veroordelen van de toen bestaande contraceptiemethoden als iets demonisch probeerde men het lichaam van vrouwen tot instrument voor de productie van arbeidskrachten te maken. Men veroordeelde steeds meer alle vormen van seksualiteit die niet het maken van kinderen tot doel had. Federici stelt met andere woorden dat reproductieve arbeid door vrouwen essentieel is voor het voortbestaan van het kapitalisme en dat de heksenjachten mee als doel hadden hierover de controle te verkrijgen.
Maar het reproductieve werk verricht door vrouwen werd ook niet langer als arbeid gezien. Het kapitalisme ontkent de waarde van deze arbeid en maakt vrouwen op die manier ondergeschikt. Seksisme en de onderdrukking van de vrouw is volgens Federici inherent aan het kapitalisme. Maar in de laatste hoofdstukken van Caliban and the witch maakt Federici ook nog de vergelijking met de situatie van vrouwen in de zestiende en zeventiende eeuw en de manier waarop toen en later met koloniale subjecten werd omgegaan. In de toenmalige koloniën werden mensen beschuldigd van hekserij en er massaal voor vervolgd. De oorspronkelijke inwoners van deze gebieden maar ook de slaven werden van hekserij beschuldigd om zo de controle te kunnen krijgen over hun arbeid en hen te kunnen exploiteren.
"But if we apply to the present the lessons of the past, we realize that the reappearance of witch-hunting in so many parts of the world in the '80s and '90s is a clear sign of a process of "primitive accumulation", which means that the privatization of land and other communal resources, mass impoverishment, plunder, and the showing of divisions in once-cohesive communities are again on the world agenda. [...] And indeed this is what is accomplished by a witch-hunt, whether it is conducted from above, as a means to criminalize resistance to to expropriation, or is conducted from below, as a means to appropriate diminishing resources. [...] In some countries, this process still requires the mobilization of witches and devils. But we should not delude ourselves that this is not our concern. As Arthur Miller already saw in his interpretations of the Salem trials, as soon as we strip the persecution of witches from it metaphysical trappings, we recognize in it phenomena that are very close to home." (p.239)
Dat Caliban and the witch: women, the body and primitive accumulation in deze tijden van economische, sociale en politieke onrust de aandacht trekt, is niet verbazingwekkend. Het lijkt soms misschien alsof Federici net iets te hard probeert om de heksenvervolgingen te omschrijven als een bewuste strategie om de controle over vrouwen en reproductieve arbeid te verkrijgen. Wanneer je echter denkt aan de toenemende strijd tegen abortus wereldwijd tegenwoordig, of over hoe bepaalde politieke stromingen de vrouw louter in een rol als moeder willen zien, dan zijn er helaas toch wel heel wat punten van herkenning te vinden in wat Silvia Federici omschrijft.