van ontslag naar omslag - Bureau de Poort % Bureau de Poort van ontslag naar omslag
ARTIKEL: VAN ONTSLAG NAAR OMSLAG
Erik Schutten werkt inmiddels meer dan 20 jaren op het gebied van 'mens en werk' en daarbij ook met ontslagkwesties. Sinds 2001 is hij zelfstandig loopbaanbegeleider en outplacementadviseur bij Bureau de Poort.
"Soms gaat het in mijn praktijk om mensen die zelf graag iets anders willen met hun werk, maar meestal gaat het om mensen waarbij het lot van (aanstaand) ontslag heeft toegeslagen. Bij meer dan 90% van de mensen die ik begeleid heb blijkt dat er al geruime tijd voordat het noodlot toesloeg van alles leek te spelen. Op een bepaalde manier kan het dan heel bevrijdend zijn als je dat ook kunt zo kunt zien. Je bent niet alleen slachtoffer maar er is ook een soort bevestiging van een situatie die voor jou al langer speelde. De grote schok bij ontslag gaat vaak over vertrouwen; het lijkt of jij even helemaal niets meer waard bent. Maar als je gaat zien hoe het eigenlijk al niet meer zo ging dan kun je de ontstane situatie misschien ook gaan zien als de opmaat naar iets anders wat misschien wel veel beter bij jou past."
In zijn praktijk ziet Schutten vaak dat er een aantal houdingen en gedragspatronen zijn, die het verwerkingsproces van mensen kunnen belemmeren. Een ervan is, om 'struisvogelpolitiek' te bedrijven. Je houdt je mond dicht tegenover jezelf en je omgeving en doet net of er niets aan de hand is. Maar niet verwerkte emoties kunnen nog lange tijd daarna in de weg zitten bij je verdere functioneren.
Een andere: je hangt 'De stoere jongen' of 'vlotte tante' uit en maakt jezelf en anderen wijs dat het je niet raakt. Uiteindelijk zal ook dat eerder averechts werken dan in je voordeel. Het zal op de achtergrond blijven sluimeren en het vergroot de kans dat het je beslissingen in negatieve zin beïnvloedt.
Weer anderen hebben de neiging om overhaaste beslissingen te nemen en bepaalde (reflectieve) stappen over te slaan bij zich zelf. Hierbij is het risico van een onjuiste beslissing erg groot. Je neemt bijvoorbeeld genoegen met een baan 'om maar van de ellende af te zijn'. Je hebt niet eens een visie gecreëerd op je eigen toekomst en een onderzoek gedaan naar wat de markt vraagt en je bieden heeft.
Een ander risicovol gedragspatroon is, om in plaats van je actief te richten op de toekomst, eerder de neiging te hebben om je energie te blijven richten op het verleden: 'Zij moeten maar voor mij zorgen!' Je blijft omzien in wrok en volhardt in een afhankelijke rol in plaats van zelf initiatieven te nemen. De vinger blijft voortdurend gericht op de ander, de schuldige. Het omgekeerde komt ook voor: dat je vooral je zelf allerlei verwijten maakt, en meer oog voor hebt voor je tekortkomingen dan voor je eigen sterke punten en kernkwaliteiten. Je loopt het risico dat dit je bij de presentatie aan potentiële nieuwe werkgevers in de weg zit.
Als je dit allemaal leest begrijp je dat voldoende aandacht voor het afscheid als proces je echt kan helpen om sneller en beter voorbereid op stap te gaan op jouw 'loopbaanpad'. Maar het vraagt ook een soort uithoudingsvermogen en moed omdat er nog steeds geen "oplossing" is.
In de leegte tussen het oude en het nieuwe kom je jezelf tegen. Het boeddhisme kent de term "Bardo". "Bardo" betekent in het Tibetaans 'overgang' of 'de opening tussen het einde van de ene situatie en het begin van een nieuwe'. Je kunt hierbij dus ook denken aan een periode tussen de ene baan en de andere baan. In de oorspronkelijke betekenis gaat het om de overgang van het ene naar het andere leven. Volgens het Tibetaans Boeddhisme zijn bardo's momenten waarop de mogelijkheid van grote veranderingen, bevrijding en zelfs verlichting versterkt aanwezig is. Op zulke momenten heeft alles wat je doet een doorslaggevend en verreikend effect. Hierin gaat iedereen een eigen pad. Daarop ontdek je wat jouw leven/ werk voor zin kan hebben, waarin jij ook het verschil in de wereld kunt maken. In deze lege periode wordt vaak ook de relatie tussen de 'bovenstroom' van de vormen in je leven (zoals weerspiegeld in bijvoorbeeld je werk) met je onderstroom (jouw levensthema's, die vaak onder de oppervlakte liggen) zichtbaarder. Een voorbeeld: Je loopt vast in je werk (de zichtbare bovenstroom). Hierbij is er een verband met dat jij minder functioneert, omdat jij al heel lang compromissen sluit ten aanzien van wat je vanuit je hart het liefste wilt in je werk (de onzichtbare onderstroom) (lange zin) Zo beter?. Zo kan een wonderlijk samenspel tussen deze 2 stromen ontstaan waarbij een stap in de onderstroom vaak samen kan hangen met een nieuwe vorm in de bovenstroom (en ook andersom). Met name om ook die onderstroom te zien, is het belangrijk stil te staan, in de spiegel te kijken.
Een voorbeeld uit de praktijk van Schutten illustreert hoe ontslag een omslag kan zijn en wat moed in dit kader betekent. De betrokken vrouw kwam uit de administratieve hoek. Ze wist dat ze iets anders wilde gaan doen, maar worstelde zo zozeer met de vraag naar het hoe en wat, dat zij depressief was geworden. Ze had hierover al meerdere gesprekken gevoerd met een coach maar haar lust om iets te ondernemen was helemaal weg. Ze wilde eigenlijk helemaal geen werk meer doen en al helemaal geen werk wat administratief was. Maar wat nu wel? Tijdens de intake die ze had bij Schutten, bleek dat ze het primair helemaal niet moesten hebben over werk. De aandacht kwam meer op haar zelf te liggen, op haar wensen en verlangens (je mag ook zeggen op haar 'onderstroom'). Uiteindelijk werd de cruciale vraag wat zij nu echt graag deed, en wat 'leuke dingen doen' voor haar betekende. Hierin kwam de wens tot creativiteit naar voren, en tegelijkertijd ook al haar opvattingen die ze hierbij had. Door wat nader in te gaan op haar kernovertuigingen kregen we steeds beter zicht. Thuis had ze een 'no-nonsense' mentaliteit meegekregen: 'Met kunst daar verdien je geen brood mee'. En bovendien 'doe nu maar gewoon …'. Deze meningen waren erg diep genesteld. Mede gestimuleerd in het begeleidingsproces om dit verlangen toch eens verder te onderzoeken werd ze steeds enthousiaster en er groeide een idee om een kunstopleiding te gaan doen. Dit zou wel betekenen dat zij zou moeten inleveren in financiële zin. Ze zou een tijdje niet werken. Haar partner zou dit wel voldoende kunnen opvangen (en was hier ook van harte toe bereid) maar haar eigen opvatting was dat zij, feministisch gevormd als zij was, op eigen benen moest staan. Door uiteindelijk de impact van haar denkbeelden onder ogen te zien en deze als overtuigingen en niet als de waarheid te gaan zien, kon zij een besluit nemen om een oriëntatiejaar op de kunstacademie te volgen. Hier was voor haar oprechte moed nodig. De moed om het pad te volgen op basis van haar wensen, dromen en talenten. Een jaar later was ze toegelaten tot de kunstacademie en werkte daarnaast, ook met veel plezier, in een administratieve baan. Voor haar een ideale combinatie om stappen te kunnen zetten in het verder vervullen van haar wensen.
Reële grenzen stellen i.p.v. Doorzetten, alles doen voor een ander, je overal verantwoordelijk voor voelen.
Eigen ruimte innemen en zorgen voor jezelf i.p.v. Zelfopoffering, de ander alle ruimte geven.
En zo zijn er nog wel wat voorbeelden te noemen. In alle gevallen kun je stellen dat er een verschuiving in de oriëntatie is van 'je aanpassen aan de ander en/of de omgeving' naar 'handelen vanuit eigen autoriteit'. Als je dit nog nooit gedaan hebt en hier toch mee gaat "oefenen" dan kom je op een eng en spannend terrein terecht. Want 'zo' heb je het immers nog nooit gedaan. Er is moed voor nodig om daarin je weg te blijven vervolgen.
Als dit lukt, vindt er een verschuiving in jezelf plaats. In plaats van reactief word je creatief. Je doet steeds meer de dingen die bij jou horen, omdat je minder vanuit vaste patronen en overtuigingen reageert en beter luistert naar jezelf. Creativiteit is iets dat kan ontstaan als je jezelf wat kunt ontspannen en vrij voelt. Je kunt niet zeggen 'nu moet ik creatief zijn'. Het gaat meer over ontvangen dan over afdwingen. Op het moment dat er dan een stroom op gang komt dan volg je deze. Je weet dan niet waar het uitkomt. Dat is iets wezenlijks anders dan vanuit je eigen ideeën controle hebben over wat er allemaal gebeurt. Ons ego heeft juist dit laatste als neiging. En hier zit ook een crux. Want waar kun je je op richten als minder controle hebt? Wat blijft er dan over? Dit 'niet weten', dat vraagt moed, de moed om met discontinuïteit om te kunnen gaan. Moed om te vertrouwen op je zelf of misschien wel op iets wat nog veel groter is dan jij: het leven zelf?
Erik Schutten werkt sinds 2001 zelfstandig coach bij Bureau de Poort. Dit artikel heeft hij in samenwerking met het ITIP geschreven. Hier werkte hij van 2008 tot 2018.