De scheur waar Maastricht nog aan moet wennen | De Volkskrant
De scheur waar Maastricht nog aan moet wennen
Voor de hoogbejaarde architect H. de Lussanet de Sablonière moet het even slikken zijn geweest: dat er moedwillig een scheur is aangebracht in de oude kloostermuur waarachter het gloednieuwe gebouw van het Rijksarchief Limburg verborgen ligt....
JAAP HUISMAN 28 februari 1995, 0:00
Zoals gebruikelijk had de restauratie-architect er een bedoeling mee. Het wordt tijd die mythe te ontzenuwen, vindt architect Marc van Roosmalen. Die muren van beroet mergel, onderbroken door spitsbogen, lijken wel authentiek gotisch, maar zijn een historische reconstructie. De Lussanet voerde die uit in de oorlogsjaren, in een periode dat 'historiserend bouwen' mode was. En juist op die plaats, waar het nep-oude klooster aansluiting vindt bij het veertiende-eeuwse Minderbroedercomplex, loopt de stadsmuur van Maastricht.
De scheur beduidt letterlijk en figuurlijk het breukvlak tussen de binnenstad en de uitleg, tussen verleden en heden. Van die stadsmuur is een bemost stuk overgebleven aan de ene kant van de St Pieterstraat en een ondergronds blokje in het klooster. Van Roosmalen heeft het nu blootgelegd in de binnenhof. Het is gemetseld uit het bikkelharde kolenzandsteen met een specie die zo mogelijk nog harder was, en waarin opmerkelijk genoeg graankorrels waren verwerkt. De boorkoppen kwamen er tandeloos uit, zo ongenaakbaar was dit stukje ondergrond in Maastricht.
Die geologische conditie was er debet aan dat de verbouwing van het Minderbroedersklooster langer duurde dan was voorzien. En nog is het karwei niet geklaard. Dit jaar wacht de restauratie van de bijzondere, laat-gothische kerk. Onder de votief-gewelven met restanten van plafondschilderingen worden een studiezaal en auditorium ingericht.
In 1982 viel het besluit het hele archief te persen in de Minderbroederskerk en omliggende kloostergebouwen. Of Van Roosmalen, architect bij de Rijksgebouwendienst, wilde onderzoeken of dat kon, op dat terrein. Waarschijnlijk niet, dacht de archiefdienst op voorhand. Het idee van een dependance viel af, omdat dat te veel zou drukken op het personeelsbudget.
Het programma van eisen was niet mals: een verdubbeld vloeroppervlak, een verbeterde service aan het publiek en geavanceerde klimatologische voorzieningen in het depot. Van Roosmalen zag maar één uitweg: ondergronds. Tien meter diep duikt het archief de slappe mergelgrond in, wat in ieder geval de juiste koele temperatuur oplevert (twaalf graden) om papier te bewaren, maar anderzijds eisen stelt aan de vochtigheid.
Dat het depot te lijden heeft van het riviertje de Jeker, dat over het terrein loopt, en de oerbedding van de Maas, is bij de recente overstromingen pijnlijk duidelijk geworden. Bij de wateroverlast van 1993 kostte het grote moeite de diepe bouwput leeg te pompen - uiteindelijk loosden ze op het riool, nadat vissers langs de Jeker geklaagd hadden over troebel water - en bij de laatste overstroming sijpelde er vocht door de muur van de gangen naar de depotruimte. Die is, afgedekt met folie, als een waterdicht caisson afgezonken in de mergel.
Er kan geen enkel risico worden genomen. Het Rijksarchief Limburg herbergt een rijke schat aan historische documenten, waaronder het vermoedelijk oudste stuk in Nederland: uit 950. Daarop verleent de Duitse keizer de nederzetting Cassalum (vermoedelijk Kessel) het recht munt te slaan en markt te houden. Een ambtenaar met bitter weinig historisch besef heeft in een grijs verleden kans gezien tussen de sierlijke uithalen het stempel Rijksarchief Limburg te drukken.
Onlangs droeg de Rijksgebouwendienst het nieuwe archief over aan het ministerie van OCW onder toeziend oog van directeur-generaal van cultuur J. Riezenkamp. De Minderbroeders die het klooster 350 jaar bewoonden totdat ze - beticht van verraad aan de Spanjaarden - uit Maastricht werden verdreven, hebben de stad een erfstuk nagelaten dat opnieuw in het teken staat van contemplatie. In de tussenliggende eeuwen huisden er garnizoens, zieken en wezen in de gebouwen, werd er wapentuig opgeslagen onder de hanebalken. Het kwam de staat niet ten goede.
In 1884 kreeg de kerk haar bestemming als archief, een initiatief van de legendarische Victor de Stuers, de godfather van de monumentenzorg. Het zag er provisorisch uit, de kloeke boekenkasten in het koor en de kolenkachels om het geheel te verwarmen. Twee keer was er brand. De Rijkgebouwendienst heeft na een integrale renovatie en restauratie (kosten dertig miljoen) alle tussentijdse toevoegsels verwijderd en er één gebouw van gemaakt, dat zich schikt rondom twee vierkante binnenhoven.
Een van die nieuwe kloostergangen is met een glazen dak verbonden met de veertiende-eeuwse Minderbroederskerk. De stralend gele stukken mergel in de muur geven aan waar oude doorbraken zijn gladgestreken. Het zal uiteindelijk net zo doorleefd en beroet uitslaan als het mergel dat De Lussanet in 1942 gebruikte.
Onder die glazen overkapping reikt het oog naar de fundamenten van de kerk, en onder de binnenhoven ligt meters diep de historische schat. Alleen het trappenhuis dat in een ronde schacht de bodem in schiet, geeft prijs dat er ondergronds iets verborgen ligt. Eén zijde van de tweede cour wordt begrensd door een nieuw gebouw, opnieuw opgetrokken uit mergelblokken en betonnen platen, waar onder het ronde dak de installaties zijn samengebracht. De smalle, verticale vensters en de stalen lateien accentueren dat dit de inbreng van 1995 is, die opzettelijk botst met de spitsbogen uit 1942 of vroeger tijden.
Van Roosmalen: 'Ik vond dat ik in de tuin mocht bouwen, toen ik ontdekte dat de historische vleugels daar in 1939 gesloopt waren. Het is dus als het ware een herstel van de oorspronkelijke plattegrond, alleen in hedendaagse stijl.'
Er was toch nog iets verrassends uit 1939 overgebleven. In de betonnen vloeren werd een gevlochten bewapening ontdekt die schaars is toegepast. Van Roosmalen boog die staalvlechten om, verhief ze tot spijlen langs de vide waar de muur openscheurt. Die scheur waar Maastricht nog steeds aan moet wennen.