Als er weer eens een hysterische massabijeenkomst heeft plaats gevonden, vol emotie, bijvoorbeeld als een popzanger in de Arena is herdacht, een internationale voetbalwedstrijd is gewonnen of Europees kampioenschap is behaald, komen de moderne godsdienstwetenschappers of religiedeskundigen steevast met het verhaal over de behoefte aan spiritualiteit, ritualiteit, religiositeit enz. die hieruit zou blijken. Deze verklaring van een dergelijk massaverschijnsel is bijna een gebrek aan fantasie te noemen en getuigt van het bewust willen blijven steken in oppervlakkigheid. Ook vergeet men dat al die evenementen vanuit de autoriteiten vragen om intensief en duur zogenaamd ‘crowd management’ om alles in goede banen te leiden. Is deze spirituele duiding een nieuwe fase in het begrijpen van de massa? En wat is de relatie van de massa tot de nieuwe, digitale media, die ons in de greep houden?
Met de groei van steden kwam ook het verschijnsel van de massa of menigte in beeld. Een nieuw verschijnsel, hoe dat te begrijpen? Filosoof Jean-Jacques Rousseau had al bedenkingen tegen de grote stad, waar teveel mensen zich opeenhoopten. Die stad was daardoor een onnatuurlijke gegevenheid; de hoge dichtheid leidde ertoe dat mensen elkaar gingen verslinden. Volgens Rousseau was de stad altijd een ‘kannibalistische stad’. In die te grote nabijheid toch afstand houden…, dát was de boodschap, bijvoorbeeld door niet elkáár op te eten, maar zich rond een gemeenschappelijke maaltijd te scharen. Die maaltijd bemiddelde.
In 1840 schreef horrorschrijver Edgar Allen Poe zijn verhaal ‘The man of the Crowd’. Het was, wordt gezegd, de eerste beschrijving van het verschijnsel massa of menigte. De man in het café kijkt door het raam naar buiten en ziet al die vreemdelingen, die kennelijk niets met elkaar te maken hebben, en de publieke ruimte van de stad vullen. Die massa oogt als één persoon. Maar geleidelijk aan ontdekt hij typologieën. Aan de kleding van mensen, aan wat ze bij zich dragen of hoe ze zich bewegen, valt af te leiden wat voor werk ze doen, wie ze zijn… Zo krijgt hij greep op de massa. Behalve op die ene persoon, die hij niet kan plaatsen en die hem intrigeert. Hij besluit hem te volgen, waardoor hij in de donkerste, armste en meest criminele delen van London terecht komt. Ja, de stad was niet alleen kannibalistisch, ook crimineel.
Met de enorme groei van steden als gevolg van de industriële revolutie vanaf de 19de eeuw, werd het verschijnsel van de massa onderwerp van de sociologie, met name de sociologie van de stad. Het verschijnsel kreeg een wisselende beoordeling, zo leren we uit het werk van Christian Borch (Body to Body: On the Political Anatomy of Crowds, 2009). In eerste instantie was die beoordeling negatief: de massa was een barbaars verschijnsel, een tumor. De menigte betekende geweld, opstand, een bedreiging van de beschaving. Serieuzer werd het verschijnsel genomen door stadssocioloog en filosoof Georg Simmel (1858-1918); ook hij sprak graag over het evenwicht van afstand en nabijheid als kern van het samenleven. De menigte was een verzameling ‘vreemdelingen’ en de publieke ruimte was hun domein.