Relax, nothing is under control | Bewustzijnsvormen
De participatiesamenleving →
Posted on 24/01/2014 by Krijn
Een opvallende zin, dit "Ontspan, niets is onder controle". Dat vond ik echt iets om in het kader van de vrijdagvraag even bij stil te staan. Het is natuurlijk het tegendeel van wat we vaak horen en misschien wel zelf zeggen: "Ontspan, alles is onder controle". Dat suggereert veiligheid die door anderen of iets anders wordt gewaarborgd; dus jij hoeft niks meer te doen. Alles is veilig, toch? Maar kan je de zorg voor je eigen veiligheid en die van de mensen om je heen wel totaal aan anderen overlaten? Nee, want je hebt en houdt altijd zelf ook een aandeel; al is het maar in dat wat je zelf doet en laat.
Jaren geleden was ik samen met een vriend onderweg naar een workshop. We praatten ondertussen over zijn nieuwe werk bij een verzekeringsmaatschappij. Ik zette een paar vraagtekens bij het uitgangspunt van het commercieel verzekeren. "Wij verkopen veiligheid", zei mijn vriend stellig. Ik hóórde zijn manager praten. "Nee", zei ik. 'Jullie verkopen de illusie van veiligheid. Je neemt immers pas contact op met de verzekeringsmaatschappij als het onheil is geschied, om iets van de schade te beperken. Maar het onheil zelf kan de verzekeringsmaatschappij niet tegenhouden. Dat kan je alleen zelf – en we weten heel goed dat je zoiets nooit helemaal kan voorkomen. De verzekering suggereert dat alles veilig is, terwijl dat gewoon niet zo is. Nooit."
Toch staan we daar meestal liever niet bij stil. Deze week las ik in een roman: "onzekerheid leidt tot angst, angst leidt tot paniek en waar paniek toe leidt weten we allemaal: tot verlies van controle". Het klinkt als een onontkoombare wetmatigheid, maar voor mijn gevoel klopt dat niet. Natuurlijk kan angst tot paniek leiden, maar is dat echt onontkoombaar? Het leek me de moeite waard om hier ook even bij stil te staan. Allereerst is het woord 'controle' in deze context niet juist, want controleren is nakijken: ik controleer de voorraad koffie voor ik boodschappen doe. Met 'verlies van controle' bedoelen we dat je het niet meer in de hand hebt, dat je de situatie of jezelf niet meer beheerst; dan kan paniek ontstaan. Dit gaat niet over wat anderen voor jouw veiligheid doen, dit gaat over jezelf.
Goedbeschouwd is er altijd onzekerheid; dat is deel van het leven. Als je dat weg-suggereert met een polis, een handtekening en een betaald bedrag, doe je eigenlijk iets raars met je onzekerheid. En je staat toe dat een ander aan jouw angst verdient. Het is een soort windhandel, die overal inzit. Een voorbeeld? De Postcodeloterij. Wat als de hoofdprijs op jouw postcode valt en je hebt geen lot? En wat is erger, dat je dan geen geld krijgt of dat de buurt je uitlacht? Om deze onzekerheden te dempen, doe je mee. Ik ook, hoor. Maar zonder de Postcodeloterij zouden deze onzekerheden helemaal niet bestaan. En de goede doelen dan? Natuurlijk, dat is ook belangrijk, maar het neemt niet weg, dat er verdiend wordt aan jouw angst – al is het maar door die goede doelen. Hoe zuiver is dat…?
Begrijp me goed; ik wil geen actie tegen de Postcodeloterij. Dit is niet meer dan een sprekend voorbeeld en misschien is het een goed idee om zelf eens andere voorbeelden op te zoeken. Dat opent je blik, en dan ontdek je dat het werkelijk overal inzit: angst is een heel sterke motivatie om iets te kopen of te doen. En dus wordt daarop gespeeld. Niet door je angst openlijk aan te wakkeren, maar door de suggestie te geven dat je 'dan' veilig bent. Het "Ontspan, alles is onder controle" is manipulatief. Als je dat eenmaal inziet, weet je wat er werkelijk gezegd wordt. Als 'men' echt alles beheerst, dan beheerst men immers ook jouw gedrag (!).
De adder in het gras is dat je angst alleen maar gesust lijkt. Je kijkt er van weg en wat je niet ziet, is er schijnbaar niet. Daardoor krijgt je angst vrij spel en kan je aanzetten tot handelingen waar je niet bewust over nagedacht hebt. Dat is uiteindelijk dus ook een open deur naar paniek. De vraag is: hoe lossen we dit op? Door je angst serieus te nemen. Door niet te blijven doen alsof je nooit bang bent, maar te erkenen dat je die gevoelens hebt. Dat is totaal iets anders dan in paniek raken, want dan neemt de angst het stuur over en doe je alsnog dingen waar je niet over nagedacht hebt. Nee, erkennen dat je je onzeker of angstig voelt, betekent dat je er naar kan kijken, en juist daardoor krijg je de tijd en de kans om bewust te kiezen wat je doet. En dan ben je weer terug bij wat je zelf kan doen. Je kunt er in elk geval even bij stilstaan.
De vrijdagvraag van vorige week "Welke Bewustzijnsvorm ervaart 'ontspan, niets is onder controle' als zinvol?" kunnen we nu herschrijven als: "Welke Bewustzijnsvorm ervaart het als zinvol om zich niet door anderen met schijnveiligheid is slaap te laten sussen?" Dat klinkt ineens anders… Ik denk dat er niemand is, in welke Bewustzijnsvorm hij of zij ook leeft, die dit niet zinvol zal vinden. Maar toch klinkt de zin "Relax, nothing is under control" ons nog steeds vreemd in de oren. Dat is wat taal doet: als iets maar vaak herhaald wordt, neem je het uiteindelijk voor waar aan; zo werkt reclame. Maar dat wil nog niet zeggen dat het waar is. En het tegendeel klinkt dan ineens onzinnig. Terwijl daar misschien toch waarde in schuilt. Zo belangrijk is het om even de tijd te scheppen om ergens open naar te kijken. Dat lukt als je je gevoel mee laat doen. Elk gevoel. Dan kan onzekerheid heel behulpzaam worden: een signaal dat er iets niet klopt, al klinkt iets ook nog zo geruststellend.
Of je nu in het Stambewustzijn, het Individualiserend Bewustzijn, het Verenigend Bewustzijn of in meerdere Bewustzijnsvormen leeft, voor iedereen is het zinvol z'n onzekerheden en angsten te erkennen. Toch hebben het Stambewustzijn en het Verenigend Bewustzijn een klein streepje voor. Want je angst erkennen is één ding. Het kunnen delen met anderen is minstens zo belangrijk. Want dan merk je dat je heus de enige niet bent. En samen ontdekken hoe je dicht bij jezelf kan blijven – hoe je kan zorgen dat je je kracht niet langer ongemerkt weggeeft – geeft je beiden niet alleen meer kracht, maar ook inzicht en scherpte. Dan heb je die schijnveiligheid van anderen helemaal niet meer nodig. Dat is meestal nog goedkoper ook…