Toch zijn er ook gelijkenissen met de totalitaire regimes van het fascisme en het communisme. Arendt had er reeds in haar studie over het totalitarisme op gewezen hoezeer het geloof in de maakbaarheid en manipuleerbaarheid verbonden was met beide ‘dwaalleren’. Datzelfde geloof is ook de stuwende kracht achter het marktisme met slogans als ‘win-win-situatie’ en ‘the sky is the limit’:
“Er is de alom aanwezige almachtswaan, die gevoed wordt door de hedendaagse wetenschappen en techniek. Mensen geloven maar al te graag dat alles maakbaar, manipuleerbaar, stuurbaar en controleerbaar is, en hebben het steeds moeilijker om de eindigheid en de onvolkomenheid van de existentie en de samenleving te respecteren en als heilzaam te ervaren. Onvolkomenheden verschijnen alleen nog als hindernissen die opgeruimd moeten worden. De drang om het leven en de maatschappij in al hun aspecten naar de hand te zetten, om in te grijpen in alles wat gegeven is, lijkt onweerstaanbaar. […] Die beperkt zich niet langer tot het bestrijden van ziekte, maar speelt op een cynische manier in op de behoefte aan een leven zonder ongemak.”13
Daarenboven had Arendt ook reeds laten zien dat Hitler en Stalin geen traditionele tirannen waren. Natuurlijk waren beiden despotische dictators, maar anders dan de klassieke tiran, die de bestaande politieke wetten opzij schuift en willekeurig macht uitoefent, ziet de totalitaire heerser zichzelf als de belichaming van de wetten van het universum, als de uitdrukking van de processen van de Natuur en/of de Geschiedenis. Dat is ook de reden waarom de terreur van een totalitair regime gericht is op een zo groot mogelijke ‘interiorisering’ en Arendt de kampen beschouwt als de centrale
instellingen van een totalitaire organisatie, waarin mensen nummers worden, beroofd van hun individualiteit en hun vrijheid14.
Eerder heb ik aangegeven dat De Swaan twee typen instanties nodig acht om een dwaalleer te verspreiden. Enerzijds zijn er de ‘geheime politie en milities, gevangenissen en martelkamers, executiepelotons en concentratiekampen’, anderzijds ‘universiteiten, faculteiten, bibliotheken, uitgeverijen, kranten waarin geleerden en schrijvers gewillig, of bang en gehoorzaam, meezingen in het koor van de heersende idee’. Het eerste type instanties lijkt volkomen afwezig in onze open samenleving. Er zijn geen concentratiekampen in West-Europa. Maar die afwezigheid zou ook wel eens kunnen
“Vandaag de dag zou de redenering kunnen luiden: elk mens is van nature een egoïst die alleen aan zijn eigenbelang denkt, en deze onontkoombare wetmatigheid rechtvaardigt de meedogenloze concurrentie, het ongebreidelde winstbejag en het imperialistische karakter van de kapitalistische economie.”15
Zodra deze boodschap is verinnerlijkt – bijvoorbeeld via vriendelijke en aanlokkelijke reclame – zijn kampen overbodig.
Zelf vergelijkt De Swaan de rol van bankiers met die van militairen, bijvoorbeeld in het oproepen van mogelijk ‘buitenlands gevaar’. Maar er zijn talloze voorbeelden die de sluipende macht van het marktisme laten zien. Nog steeds weerklinken de obligate protesten van het westen tegen de schending van de mensenrechten – wanneer
bijvoorbeeld de Chinese dissident Liu Xiaobo zijn Nobelprijs voor de Vrede niet mag afhalen – maar dezelfde dag melden de westerse kranten doodgemoedereerd dat de soep niet zo heet zal worden gegeten. Wanneer economische belangen in het geding zijn, is het mensenrechtendiscours machteloos; dan wordt het ‘business as usual’. En met dezelfde vanzelfsprekendheid – of het vanzelf zwijgen – wordt de invloed van speculanten en ratingbureaus op de welvaart van staten en de vorming van regeringen geregistreerd. Wars van ethische gevoeligheid spelen speculanten dagelijks met de