2 Februari is alweer voorbij: Maria Lichtmis, een beetje 'vergeten' Mariafeest, officieel geheten "Opdracht van de Heer". Maria en Jozef gaan naar Jeruzalem om hun kind aan de Heer te wijden en een offer te brengen, zoals dat hoorde bij het eerstgeboren kind. Daar ziet Simeon hen, aan wie was beloofd dat hij de dood niet zou zien voor hij de Christus had gezien. Hij herkende het kind meteen en hief een lofzang aan:
Door het bezingen van dit licht, is het feest Maria Lichtmis gaan heten, naar de kaarsen die dan werden aangestoken. Het feest gold als het einde van de kersttijd.
Het evangelieverhaal gaat verder met een aardige passage. Toen Jezus twaalf jaar geworden was, reisden zij ook voor het paasfeest naar Jeruzalem. Zij reisden met een grote groep mensen terug en merkten dat zij hun zoon niet konden vinden. Dus reisden zij terug naar Jeruzalem en ja, daar vonden ze hem "te midden van de leraren" die hij vragen stelde. "Allen nu die hem hoorden, waren verbaasd over zijn verstand en zijn antwoorden."
Ja, zegt Jezus tegen zijn ouders: "Wist u niet dat ik bezig moest zijn met de dingen van mijn Vader?" Dit snapten ze niet. "Zijn moeder bewaarde al deze woorden in haar hart. En Jezus nam toe in wijsheid en grootte en genade bij God en de mensen." Aldus Lucas, kortweg, 2: 40 - 52.
In 't Zout van februari staat een lijstje met de Mariafeesten: twaalf in getal, door het hele jaar heen, het feest van Jozef meegerekend. Dan is er ook nog een feestdag genaamd "Maria van Lourdes".
Klassiek is de verwarring tussen twee begrippen Maria aangaande, namelijk "Maria Onbevlekt Ontvangen", 8 december, waar de kerk in Wijhe naar genoemd is, enerzijds en "de maagdelijke geboorte" anderzijds. Het eerste feest viert dat Maria zonder de erfzonde geboren is. Ja, daar horen we niet veel meer van; de erfzonde is voor de moderne mens een nogal vreemd begrip. Hoe dan ook, er wordt in uitgedrukt dat zij waardig geacht werd om Jezus' moeder te worden. Dit gebeurde dan, aldus de katholieke leer, zonder teussenkomst van een man ("... daar ik geen man beken ..."). De engel zei dat De Geest van God haar zou overschaduwen en dat zij zo een zoon zou baren. Ook dit is voor de moderne mens nogal lastig.
Zelfs de titel "Moeder van God" is een beetje lastig. Had God dan een moeder? Was God er niet al veel eerder? Ermee wordt bedoeld dat haar zoon Jezus zowel menselijk als goddelijk was. Jezus zelf spreekt, zie hierboven, van "Mijn Vader", duidelijk doelend op God de Vader. Moeten we in de huidige gender-discussie dan zeggen datGod man en vrouw beide is? Jezus spreekt toch duidelijk van "Vader" en "Zoon" als bruikbaar en herkenbaar menselijk beeld. De figuur van de Heilige Geest schijnt toch in vroeger tijden voorgetsteld te zijn als een vrouw, Sophia genaamd, of als de vrouwelijke kant van God. De Kerkvaders zagen er liever een man in.
Intussen sprak de engel duidelijk, zie hierboven, van de Heilige Geest, toch als vervanger van een aardse vader. De mens mocht hier later aan toevoegen "God de Zoon". In ons kruisteken noemen we ze alle drie en met Drievuldigheidszondag vieren we dit nog eens.
Het kruisteken is, zo schreef ik, een sterk symbool van het christendom, vooral ook door de combinatie met het kruis. Wij zijn de godsdienst van het kruis, niet van het zwaard; van de man op een geleende ezel, niet van een generaal te paard.
Toch blijft Maria een aansprekende figuur in wie elke moeder, vrouw, maar ook man zich kan herkennen. Zij speelt een bescheiden, maar cruciale rol in het hele verhaal. We zien haar terug onder het kruis van haar zoon. "Door uw eigen ziel zal een zwaard gaan" had Simeon al voorspeld. Het zal je kind maar zijn!
Maria bleef verschijnen en nog steeds gaan er bedevaarten naar Lourdes, Fatima, Kevelaar en andere plaatsen. Mijn moeder was bepaald een fan van Maria. "Bid maar tot Maria" zei ze als je een probleem had. Zie ook maar eens de kaarsjes in de bidkapel en zie in het intentieboek hoe vaak Maria wordt aangeroepen tot op de dag van heden.
"Met hart en ziel geloof ik in een Mariale kerk. ... ... een kerk die leeft zoals Maria. ... ... een kerk die aan niemand wanhoopt, die de kwijnende vlaspit niet dooft, die vol medelijden zorgt voor ieder die, gewond door het leven, aan de kant van de weg zit."
In het gras aan de voet van een berg vlakbij het water… Het zou een prachtige vakantieplek kunnen zijn, om bij te tanken, even niets te moeten, rust te vinden. Daarvoor zijn de vele mensen rond Jezus ook gekomen. Ze zoeken bevestiging, bemoediging, ontmoeting, verlossing.
Afgelopen dinsdag bezocht ik de expositie Shelter in Museum Catharijne Convent in Utrecht. De zalen en gangen van het oude kloostergebouw ademen een aangename rust, een oase van stilte. In die serene omgeving hangen en staan moderne kunstwerken tussen de oude, altijd aanwezige beelden en schilderijen. Ze vullen elkaar aan, ze zoeken de confrontatie op, als vakantiegangers in een vreemde omgeving.
Confronterend vond ik de tentjes in een van de kloostergangen. Het tentdoek is gemaakt van Mylar-reddingsdekens met hun goudkleurige buitenkant. De associatie naar vluchtelingen die stranden op de Europese kust is gauw gemaakt. Sarah van Sonsbeeck, de kunstenares zegt erover: “Zo’n deken is eigenlijk de kleinste omhulling, de kleinste behuizing voor iemand die niets meer heeft, een shelter.
Ik moest denken aan een documentaire die ik pas heb gezien: “Human flow” – mensenstroom – van de gerenommeerde en ook controversiële Chinese kunstenaar Ai Weiwei. Hij volgde een jaar lang vluchtelingen in 23 landen wereldwijd, gaf hun een gezicht en was getuige van hun wanhopige zoektocht naar veiligheid, onderdak en rechtvaardigheid: van vluchtelingenkampen en levensgevaarlijke oceaanovergangen tot gesloten grenzen; van ontwrichting en ontnuchtering naar moed, uithouding en aanpassing; van het leven dat ze achterlieten naar een onbekende toekomst. Meer dan 65 miljoen mensen over de hele wereld worden door hongersnood, klimaatverandering en oorlog gedwongen huis en haard te verlaten in de grootste menselijke migratie sinds de Tweede Wereldoorlog.
Vakantiegangers of vluchtelingen, we zijn mensen die allemaal zoeken naar tolerantie, medeleven en vertrouwen. Net als die menigte rond Jezus in het gras aan de voet van de berg vlakbij het water. Onze vraag is dezelfde als die waarover Jezus zijn leerlingen laat nadenken. Er lijkt te weinig om iedereen te voorzien: “Vijf gerstebroden en twee vissen, maar wat betekent dat voor zo’n aantal?”
Iemand legde dit verhaal ooit zo uit: het voorbeeld van Jezus om dat beetje voedsel dat er is te delen, nodigt anderen uit om wat ze stiekem voor zichzelf hebben gehouden tevoorschijn te halen en ook te delen. Zo blijkt er een overvloed te zijn, meer dan genoeg voor iedereen. Kan het bijbelse wonder van de broodvermenigvuldiging opnieuw gebeuren?
De gouden tentjes in het Catharijne Convent zijn anti-drone tenten. Drones houden in oorlogssituaties mensen in de gaten, ze zoeken met een hittecamera naar lichaamswarmte. Maar de Mylar-dekens houden die warmte tegen. Je bent in de tenten dus onzichtbaar. Zo vormen zij een bescherming voor kwetsbare mensen. Tegelijk heeft die onzichtbaarheid ook een andere kant: je kunt je in die tenten ook verschuilen voor de noodkreten van anderen. De kunstenares zegt erover: “Het werk laat je nadenken over morele kwesties. Wat bied je een ander? Moet je mensen troosten en beschermen?”
In de film Human Flow stelt Ai Weiwei een vergelijkbare en net zo wezenlijke vraag: zal onze wereldwijde samenleving bepaald worden door angst, isolatie en eigenbelang of kiezen we voor een weg van openheid, vrijheid en respect voor de mensheid?
Jezus trekt zich na de wonderbare broodvermenigvuldiging terug in de bergen, helemaal alleen. Hij is niet de tovenaar die zorgt dat alles wel goed komt. Daarvoor moeten de mensen zelf in actie komen, daar aan de voet van de berg in het gras vlakbij het water; een rustgevende plek, om even op adem te komen, na te denken over alles wat gebeurt en wat je raakt; en dan…