Invictus | De Volkskrant
Te weinig gelaagd
Bor Beekman 4 maart 2010, 0:00
Op papier is Invictus een bijzondere oefening. Hier is Clint Eastwood, door volksstammen geadoreerd om zijn wraakfilms, die in zijn nadagen (hij is alweer 79) nog maar even een biografie filmt van de man wiens naam wereldwijd synoniem staat voor de politiek van vergiffenis: Nelson Mandela. Met zijn oude kompaan Morgan Freeman (Eastwoods wraak-buddy in de meesterlijke western Unforgiven) in de rol van Zuid-Afrika's eerste zwarte president, die blank en zwart met elkaar tracht te verzoenen.
Vooraf werd er in Afrika nog even geprotesteerd tegen de casting: want waarom toch altijd een Amerikaanse acteur vragen voor de rol van Mandela, en geen Zuid-Afrikaan? Morgan heeft maar een enkele scène nodig om eventuele critici de wapens uit handen te slaan; trek hem zo'n oversized lawaaihemd aan en hij is Mandela, met die karakteristieke mengeling van trots, bescheidenheid en charisma in een oogopslag gevat. Oscar-materiaal, zo oordeelden de leden van de Academy. Toch is er ook een argument om de als 'beste acteur' genomineerde Morgan aanstaande zondagnacht niet te bekronen; het eendimensionale scenario van Invictus mist de gelaagde scènes die nodig zijn om een goede rol ook groots te kunnen spelen.
Eastwood baseerde zich op een in 2008 verschenen boek van de Britse journalist John Carlin: Nelson Mandela en de wedstrijd die een volk verenigde, en zijn film volgt de aanloop naar het wereldkampioenschap rugby van 1995, met Zuid-Afrika als organiserend gastland. De vers gekozen Mandela ziet in het door blank geadoreerde en door zwart verfoeide nationale 'Springboks' rugbyteam (met één excuuszwarte) de ideale springplank om zijn verdeelde landgenoten tot eenheid te inspireren. Terwijl het militante deel van zijn achterban pleit voor opheffen van het team, kiest Mandela er juist voor om het symbool van de apartheid te omarmen. Daar heeft hij dan wel de hulp bij nodig van de blanke rugby-aanvoerder François Pienaar, idool van de Afrikaners, en zoon van racistische blanken. Een rol van de eveneens voor een Oscar genomineerde Matt Damon.
Eastwood maakt de laatste jaren een imponerende spurt als regisseur van krachtige, vaak rechttoe rechtaan vertelde films. Ook Invictus bevat enkele sterke en klassiek Eastwoodiaanse momenten, zoals bijvoorbeeld de eerste ontmoeting tussen de blanke presidentiële beveiligers en hun nieuwe zwarte collega's, maar vrijwel elke scène in de film neemt vroeg of laat de gedaante aan van een Postbus 51 spotje. Eastwood hamert de verbroederingsboodschap er in, en laat Mandela niet enkel in wandtegels spreken, maar ze ook nog eens tot vermoeiens toe uitleggen aan zijn omgeving.
Het meest teleurstellend aan Invictus is de langgerekte apotheose op het rugbyveld, wanneer Mandela en teamcaptain Pienaar voor het oog van de natie en de wereld de historische WK-finale dienen te winnen. Eastwood bedient zich van alle clichés van de sportfilm en stapelt de emoties binnen en buiten het stadion almaar verder op. Alsof de regisseur naast je in de bioscoopstoel zit, en continu in je oor galmt: hier huilen! Hier voelen! En nu: verbroederen!