Het geluid van de wielewaal is bekender dan de vogel zelf. Wielewalen zijn verborgen levende vogels die zich voornamelijk in de bovenste lagen van boomkronen ophouden. Ze zijn opvallend geel-zwart, 'tropisch' gekleurd, maar dat is een uitstekende camouflage voor omhoogkijkende mensen. Onze wielewaal is de enige vertegenwoordiger van de wielewalenfamilie die in de gematigde zone voorkomt.
Hoboachtig gefluit, lager en vloeiender dan merel. Daarnaast gaaiachtig gekrijs en spechtachtige roepen.
Legt eieren vanaf mei. Heeft één, bij uitzondering twee legsels van meest 3-5 eieren. Het buidelvormige nest bevindt zich goed gecamoufleerd hoog in de boom. Grootbladige populieren zijn in Nederland populair. 'Mantelzorg' is onder wielewalen heel gewoon; jongen van het vorige jaar helpen bij het uitbroeden en voeden van jongen van de nieuwe generatie. Vooral in open gebieden, waar relatief grote afstanden worden afgelegd om voedsel te vinden, komt dit bijzondere gedrag veel voor.
Aantal broedparen 1700-3100 (in 2018-2020)
Leeft verborgen. Vind hem in een Twents of Achterhoeks bos door te luisteren naar zijn zang ('duudeljo').
De wielewaal staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels als 'kwetsbaar'.
Veel is nog onbekend om de wielewaal effectief te kunnen beschermen. Vogelbescherming pleit daarom vooralsnog voor de meest praktische beschermingsmaatregel: het in stand houden en creëren van geschikte habitats voor de wielewaal: vochtige loofbossen van voldoende oppervlakte, en de door natuurbeschermers vermaledijde populierplantages. Om de bescherming van deze vogel internationaal mogelijk te maken, heeft Vogelbescherming een belangrijke rol gespeeld in de totstandkoming van het het 'Actieplan voor Afrikaans-Euraziatische landvogels', zoals dat in 2014 werd aangenomen door de Conventie van migrerende diersoorten. Landvogels zoals de wielewaal kunnen daar langs de gehele trekweg van gaan profiteren.
Terreinbeheerders en overheden kunnen helpen door voldoende geschikt habitat voor deze soort in stand te houden, zoals vochtig loofbos van voldoende oppervlakte. Nederland kan zich internationaal sterker maken om bejaging in het Middellandse Zeegebied te bestrijden.
De wielewaal is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen, zijn wielewalen beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de wielewaal is in Nederland geregeld in de Wet natuurbescherming.