Gelders dorp strijdt tegen komst militaire radar | De Volkskrant
ReportageDefensie
Achter dit hekwerk in het Gelderse Herwijnen moet een militaire radartoren komen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Mac van Dinther 3 september 2019, 14:46
Het is eigenlijk een plek van niks. Een veldje met onkruid en bomen achter een aftands hekwerk met een bordje 'Verboden Toegang'. Hoe onooglijk het ook lijkt, dit terreintje is inzet van een hoog oplopend conflict tussen Defensie en de inwoners van het nabijgelegen dorpje Herwijnen.
Defensie wil tussen de weilanden en maïsvelden bij het Gelderse Herwijnen een militaire radartoren bouwen. Omwonenden zijn daar tegen, vooral omdat ze bang zijn voor schadelijke gezondheidseffecten van radarstraling. Bovendien, zegt dorpsbewoner Ruben ter Horst (47): 'Wij hébben al een radar.' Nog een erbij is er een te veel voor zo'n klein dorp.
Het is een strijd van Klein Duimpje tegen de reus, waarbij die laatste er alles aan doet om zijn zin door te drukken. Daardoor moeten nu zelfs de Eerste en Tweede Kamer eraan te pas komen om het pleit te beslechten.
Defensie beschikt over twee radarinstallaties die het luchtruim moeten beschermen tegen aanvallen uit de lucht. De ene staat in het Friese Wier, de andere in Nieuw-Milligen, op de Veluwe. De radars zijn ruim veertig jaar oud en dringend aan vervanging toe. In Wier wordt momenteel gebouwd aan een nieuwe.
In Nieuw-Milligen werd de bouw van een nieuwe installatie aangegrepen voor een verhuizing. De locatie op de Veluwe is namelijk ongelukkig, zegt luitenant-kolonel Michel Jongbloed, projectleider van Defensie. De radar staat op heuvelachtig terrein, niet ver van de Utrechtse Heuvelrug.
Veertig jaar geleden was dat niet zo'n probleem, zegt Jongbloed. 'Toen waren we vooral gericht op hoog binnenkomende Russische bommenwerpers.' Tegenwoordig komt het gevaar vooral van laag inkomende vliegtuigen. Dan zitten heuvels in de weg.
Een bijkomend probleem is dat er in Flevoland grote plannen bestaan voor windmolenparken. Die zouden de radars op Nieuw-Milligen kunnen verstoren.
Defensie zocht en vond een nieuwe plek in Herwijnen, een dorp met drieduizend inwoners aan de Waal. Hier stonden dicht bij elkaar twee radars van de Luchtverkeersleiding, die in 2012 zijn ontmanteld. De ene locatie werd overgenomen door het KNMI dat er een buienradar neerzette. Het andere terrein werd gekocht door Defensie.
'Het leek een geschenk uit de hemel', zegt Jongbloed. Een plek op het vlakke land, zonder verstoringen, waar bovendien al jarenlang een radar had gestaan. De gemeente Lingewaal, waar Herwijnen onder viel, wilde aanvankelijk wel meewerken met de plannen. Dat veranderde toen de bewoners er lucht van kregen. Die zien de komst van de radar helemaal niet zitten.
Een radarinstallatie valt onder milieucategorie 6, de zwaarste classificatie. Volgens de richtlijnen mag er in een straal van 1.500 meter rond zo'n object geen bebouwing staan. 'Herwijnen ligt op 1 kilometer afstand van de radar', zegt bewoner Van der Horst. 'Hoe zit dat dan?'
Vooral de straling van het apparaat boezemt de bewoners angst in, zegt zijn medestander Edwin Rijkse. De militaire radar heeft een groot vermogen. 'Hij kan ook raketten onderscheppen.' Dat voelt niet goed, zo dicht in de buurt.
Die vrees is ongegrond, meent Monique Beerlage van het Kennisplatform Elektromagnetische Velden. Mogelijke schadelijke effecten van de radar worden veroorzaakt door de warmte die het toestel uitstraalt, legt zij uit. Daar zijn 'blootstellingslimieten' voor.
Die zijn hier in acht genomen, zegt zij. Om de radar komt een hek. 'Als je daar buiten staat, loop je geen gevaar.' Laat staan op een kilometer afstand. Voor andere schadelijke effecten van radarstraling is volgens haar geen wetenschappelijk bewijs.
Dat kan wel zo zijn, zegt Rijkse, maar hij is er toch niet gerust op. 'In de wetenschap is nog weinig bekend over de effecten van straling op de lange termijn.' Daar komt bij, zegt Van der Horst: vlakbij de plek waar de militaire installatie moet komen, staat al de radar van het KNMI. 'Er is geen onderzoek gedaan naar het cumulatieve effect van die twee. Zeventig jaar geleden zeiden ze ook dat asbest onschadelijk was.'
Gealarmeerd door de onrust onder bewoners besloot het gemeentebestuur van Lingewaal zijn medewerking aan Defensie in te trekken. Lingewaal ging op 1 januari op in de nieuwe fusiegemeente West-Betuwe. Die heeft dit standpunt overgenomen.
Defensie liet het daar niet bij zitten. Afgelopen juni haalde staatssecretaris Barbara Visser een kanon uit de kast. Met een beroep op het landsbelang verklaarde zij de Rijkscoördinatieregeling (RCR) van toepassing op het radarproject.
Met dit paardemiddel, dat gewoonlijk alleen wordt ingezet bij grote infrastructurele projecten en windmolenparken, kan het Rijk lokale autoriteiten aan de kant schuiven en zijn zin doordrukken. Voorwaarde is wel dat de Eerste en Tweede Kamer ermee instemmen.
De Kamercommissie voor Defensie vergadert op 4 september hierover, op initiatief van SP-Kamerlid Sadet Karabulut. Karabulut heeft grote moeite met het inzetten van zo'n zwaar middel. 'Lokale democratie is een groot goed. Daar kun je van afwijken, maar dat moet je dan wel echt goed onderbouwen.' Dat is volgens haar hier niet gebeurd.
Karabulut deelt de zorgen van de bewoners. 'Als er zulke grote bezwaren zijn, waarom wordt dan niet naar een andere plek gezocht? Defensie heeft zoveel terreinen, ik kan me niet voorstellen dat er geen alternatieven zijn.' Ook in de Eerste Kamer hebben fracties van ChristenUnie, PvdA en GroenLinks kritische vragen gesteld.
Over alternatieven is nooit gesproken, zegt Van der Horst. 'Defensie heeft een keuze gemaakt. En houdt daar op een autistische manier aan vast.' Hij weet dat in Heukelum, een dorpje verderop, een echtpaar woont dat gevoelig zegt te zijn voor straling. 'Defensie heeft aangeboden hun huis af te schermen. Waarom zouden ze dat doen als het geen kwaad kan?'