Archief omstreden paus vrijgegeven. 'Het gaat erom: was de kerk goed of fout in de oorlog?' | De Volkskrant
Bellen metJarl van de ploeg
Archief omstreden paus vrijgegeven. 'Het gaat erom: was de kerk goed of fout in de oorlog?'
Het Vaticaan geeft vandaag het archief van Pius XII vrij, paus tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij is omstreden omdat hij de Jodenvervolging nooit afkeurde, terwijl hij er al vroeg in de oorlog vanaf wist. Correspondent Jarl van der Ploeg mag het geheime archief inzien in een middeleeuwse wachttoren, en vertelt over de mogelijke onthullingen.
Lize Geurts 2 maart 2020, 15:38
Onderdeel van het archief van Piux XII, die controversieel is door zijn stilte over Hitler en de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Beeld EPA
Waarom is paus Pius XII omstreden?
'Hij wist al in 1941 dat de Duitsers Joden vervolgden. Toen werd hij erop gewezen door zijn bisschoppen en zendelingen. Toch nam hij het woord Jood nooit in de mond. De morele leider van de wereld sprak zich er nooit openlijk over uit. Dat ziet er fout uit. Hij heeft ook nooit gezegd dat Hitler Polen niet mocht binnenvallen. Pius XII bleef stil.
'Het idee dat Pius XII fout was, is sinds de oorlog wel wat genuanceerd. Zijn stilte kan betekenen dat hij een fascist was, maar het kan ook betekenen dat hij pragmatisch was. Dat hij dacht: 'ik moet met de flow meebewegen' om zo onopvallend Joden te laten onderduiken in Romeinse kerken. De archiefstukken die vandaag worden vrijgegeven, kunnen zijn nalatenschap verder nuanceren.'
Verwacht je dat de archiefstukken nieuws over Pius XII onthullen?
'Het gaat erom: was de kerk goed of fout in de oorlog? Die vraag is moeilijk te beantwoorden, tenzij je een smoking gun vindt: een pistool dat nog nasmeult, onomstotelijk bewijs dat er is geschoten. Niemand verwacht dat te vinden. De geschiedenis ligt altijd genuanceerder dan zo'n ja-of-nee-vraag.
'In elk geval is zeker dat de oorlogsgeschiedenis na het einde van de oorlog erg zwart-wit was. Sindsdien is er door historici steeds meer ingekleurd. Zo'n archief met 16 miljoen documenten is een goede manier om dat inkleuren af te maken. Ik verwacht dat de conclusie zal zijn dat Pius XII dingen fout heeft gedaan, maar ook dingen goed.'
Vind je het spannend, om als een van de eersten het archief te betreden?
'Ik vind het tof: geheime Vaticaanarchieven inzien in de Toren van Borgia. Het is echt wel een jongensdroom. Ik voel me alsof ik in een boek van Dan Brown zit.'
Normaal wordt een pauselijk archief pas zeventig jaar na de dood van een paus onthuld, in het geval van Pius XII in 2028. Waarom geeft het Vaticaan zijn archief acht jaar eerder vrij?
'Vorig jaar kondigde paus Franciscus ineens aan dat het archief zou vrijkomen. 'De kerk heeft geen reden om de geschiedenis te vrezen', zei hij. Misschien denkt hij dat de archieven bewijzen dat Pius XII niks fout heeft gedaan. Op de achtergrond kan meespelen dat een paus normaal gezien na zijn pausschap zalig, en uiteindelijk heilig wordt verklaard. Twee opvolgers van Pius XII zijn al zover, hijzelf nog niet. Het kan zijn dat het Vaticaan de archieven openstelt en historici laat uitzoeken hoe het nou daadwerkelijk is gegaan – of hij inderdaad fout was – voordat ze zijn zalig- en heiligverklaring kunnen doorzetten.'
Wordt hij niet zalig en heilig verklaard zonder die verduidelijking?
'Dat lijkt mij sterk, maar het Vaticaan is altijd bezig met politiek. Als blijkt dat iemand die zalig en daarna heilig is verklaard fout was, krijgt het Vaticaanse bestuur heel veel problemen met de Joodse gemeenschap en Israël. Geen paus heeft daar behoefte aan. Ze willen Pius XII vereren, maar het Vaticaan wil ook geen rellen.'
De Romeinen zijn erg op het Vaticaan gericht. Houdt de onthulling van dit archief Rome in de ban?
'De gewone Romein is over het algemeen erg geïnteresseerd in wat de paus te zeggen heeft. De opening van het archief was groot nieuws in de krant vanmorgen. Maar wat de gewone Romein veel belangrijker vindt, is het coronavirus. Ik sta nu op het Sint-Pietersplein en er is geen gewone Romein te bekennen. Het plein is verlaten. Rome is in de ban van maar één ding.'