door Toon Kasdorp · 30 november 2020
Het middelpunt van de wereld is geen geografisch maar een cultureel begrip. Het is deels een kwestie van uw persoonlijke perspectief.
Wie in Washington DC woont kan zijn stad tegenwoordig heel gemakkelijk en met recht zien als het centrum van de wereld, maar wie dat doet in Brisbane, Australië, zal worden uitgelachen.
Een paar eeuwen lang is het gebied dat ten westen door Londen, ten zuiden door Parijs, ten oosten door Keulen en ten noorden door Amsterdam werd gemarkeerd het centrum geweest van de wereld en veel opzichten is het dat nog. Vraag de gemiddelde, een beetje ontwikkelde Amerikaan of hij er ooit geweest is en hij zal ja zeggen of je vertellen van zijn plannen om er ooit heen te gaan. Als hij de tijd heeft, omdat hij bijvoorbeeld naast je zit in het vliegtuig vertelt hij dat hij ook naar Rome, Barcelona en Kopenhagen gaat en soms maakt hij van die grappige vergissingen door bijvoorbeeld te denken dat Amsterdam de hoofdstad is van Kopenhagen, waaruit blijkt dat geen van twee echt meer tot het centrum van de wereld hoort, maar dat geeft niet..
In de tweede helft van de vijftiende eeuw was de Middellandse Zee voor alle beschaafde mensen in West Europa al twee duizend jaar het midden van de wereld. Men zag toen de eigen woonplaats hier zo ongeveer als de inwoners van Brisbane dat tegenwoordig doen: ver weg van waar het eigenlijk gebeurt. Het gebeurde toen nog steeds in Rome, in de machtige Noord-Italiaanse steden als Milaan, Florence en Venetië, aan de oevers van de Bosporus, waar de Turk op het hoogtepunt stond van zijn macht, in Spanje en in Noord Afrika, maar niet in het koude Noorden. In ons eigen land telde Amsterdam nog niet en Antwerpen pas een beetje. De Bourgondische hertogen hielden Hof in Brussel en Leuven. Met afstand de rijkste en belangrijkste stad van West Europa was Brugge in Vlaanderen.
Zo'n perspectiefverschuiving maakt voor het dagelijks leven in een beschaafde wereld een enorm verschil. Naar Bologna bijvoorbeeld, dat lang het juridisch centrum van de westerse wereld was geweest, ging niemand meer. Je ging nu naar Leuven of naar Praag en ook nog steeds naar Parijs, natuurlijk. Oxford en Cambridge waren in opkomst. Rome bleef in trek als pelgrimsoord en ook de macht van de paus bleef groot, maar Luther was al in de Rijksban gedaan in Worms en de protestantse vorsten van Duitsland hadden stelling genomen tegenover keizer en paus. Latijn was de Europese commune taal, maar aan de Noord- en Oostzee sprak men een soort Nederlands. Engels dat na Shakespeare erg veranderd is leek toen nog op dat internationale handelstaaltje dat in alle kuststreken van de Noordzee werd gesproken tot in Bergen, Danzig en Stettin toe.