Special - Participatiewet - FNV Magazine Uitkeringsgerechtigden 1 | 2021
'BRENG MENSELIJKHEID TERUG IN DE BIJSTAND'
Tekst Eva Prins Beeld Berlinda van Dam (ANP)
'JE MAG NOG GEEN VERJAAR­DAGS­CADEAUTJE KRIJGEN'
De strengheid in de Participatiewet is totaal doorgeschoten, aldus de FNV. Alle bijstandsgerechtigden worden als potentiële fraudeurs gezien en zo ook bejegend. Dat moet en kan anders. 'Breng mense­lijkheid en maatwerk terug.'
De zaak van de bijstandsgerechtigde uit Wijdemeren die een terugvordering kreeg van ruim 7000 euro omdat haar moeder af en toe boodschappen voor haar deed, heeft tot veel ophef en verontwaardiging geleid. Het is echter de dagelijkse praktijk, zegt Maureen van der Pligt, bestuurder bij FNV Uitkeringsgerechtigden. En het zou – zeker voor politici – ook geen verrassing moeten zijn. De bond en andere belangenorganisaties wijzen immers al jaren op wantrouwende bejegening van bijstandsgerechtigden, de doorgeslagen fraudebestrijding en de vele schrijnende verhalen die daar het gevolg van zijn.
Ook in het zwartboek 'Boeten zonder schuld', dat FNV Uitkeringsgerechtigden onlangs publiceerde, zijn veel voorbeelden te lezen van misverstanden die als fraude worden bestempeld, onterecht opgelegde sancties en de ellende die dit veroorzaakt. Sociaal advocaten spreken van 'een jacht op bijstandsgerechtigden'. De bond waarschuwt dat met dit hardvochtige overheidsbeleid na de 'toeslagenaffaire' een 'bijstandsaffaire' op de loer ligt. Immers, net als bij de kinderopvangtoeslag, worden ook in de bijstand burgers zonder pardon als fraudeur bestempelt, krijgen ze - onterecht - buitenproportioneel hoge sancties en boetes opgelegd en kunnen ze zich niet of nauwelijks verweren.
Een steen des aanstoots is de inlichtingenplicht. Die komt er kort gezegd op neer dat bijstandsgerechtigden alles dat ook maar enigszins als inkomsten gezien kan worden – dus ook in natura, zie de vrouw uit Wijdemeren – moeten melden. Van der Pligt: 'Eigenlijk mag je nog geen verjaardagscadeautje krijgen.'
De inlichtingenplicht leidt tot veel onduidelijkheid en - in combinatie met de Wet Boete en Fraude - tot veel ellende, omdat de kleinste vergissing of nalatigheid al leidt tot het label fraudeur en onbarmhartig hard wordt bestraft. Niet alleen volgt een terugvordering van de (vermeende) inkomsten, ook volgt een sanctie: korting of inhouden van de uitkering en een boete, als straf voor de 'fraude.' Hierdoor komen mensen dus zonder inkomen te zitten, terwijl ze een gigantisch bedrag moeten ophoesten. Het gevolg: schulden. En om het verhaal nog wreder te maken: wie eenmaal het label fraudeur heeft (en dat krijgt dus iedereen die de inlichtingenplicht heeft geschonden), komt niet meer in aanmerking voor gemeentelijke schuldhulpverlening.
Als het aan de FNV ligt, wordt de Wet Boete en Fraude dan ook zo snel mogelijk afgeschaft. De voorstellen voor aanpassing van staatssecretaris In t Wout (VVD), het CDA en de ChristenUnie gaan de bond lang niet ver genoeg. Mede naar aanleiding van de 'boodschappenaffaire' wil de staatssecretaris onderzoek naar een betere definiëring van het begrip fraude. 'Een flutvoorstel', reageert Maureen van der Pligt. Het CDA en de ChristenUnie pleiten er voor gemeenten meer bevoegd­heden te geven in de Wet Boete en Fraude waardoor 'vermeende fraude' niet meer automatisch tot een sanctie en een boete hoeft te leiden. 'Maar dan nog blijf je afhankelijk van de willekeur van je klantmanager', zegt Van de Pligt. 'Wat ons betreft moet die hele wet van tafel.'
'Het wantrouwen zit in al deze wetgeving ingebakken'
De bond heeft een klacht ingediend bij de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO). Daarbij gaat het niet alleen om het strenge boete- en sanctiebeleid. De bond wil ook dat de ILO een eind maakt aan werken zonder loon. Onder het mom van de tegenprestatie of re-integratie, of wat voor naam er maar aan gegeven wordt, worden bijstandsgerechtigden vaak van het ene zinloze traject naar het andere gestuurd of aan het (productie)werk gezet. 'Met behoud van uitkering', oftewel: zonder loon. En weigeren wordt zwaar bestraft. Dit leidt niet alleen tot frustratie (want een echte baan levert het zelden tot nooit op), er is bovendien vaak sprake van verdringing, zegt Van der Pligt. Want waarom zou je als werkgever een werknemer betalen als je ook een gratis bijstands­gerechtigde kunt krijgen? De Wet Verdringingstoets die hier een eind aan moet maken, ligt momenteel bij de Eerste Kamer.
Dat geldt ook voor de vergaande datakoppelingswet WGS: Wet Gegevensverwerking door Samenwerkingsverbanden. Eind vorig jaar heeft de rechter de inzet van een soortgelijke datakoppelingswet (SyRI) verboden in een zaak die mede was aangespannen door de FNV. De rechtbank noemde het risico op discriminatie en stigmatisering van burgers reëel. Daarbij was SyRI niet transparant en daardoor niet controleerbaar. Het wekte dan ook grote verbazing dat de Tweede Kamer daarna de 'nog gevaarlijkere' WGS aannam, in de woorden van Van der Pligt een Super SyRI. 'In SyRI werden bestanden van overheidsorganisaties aan elkaar gekoppeld. De WGS maakt het mogelijk databases van overheid én bedrijven aan elkaar te koppelen, om zo fraude en criminaliteit op te sporen. Hierdoor zal de fraudejacht dus alleen maar verhevigen.' De bond roept de Eerste Kamer dan ook op niet in te stemmen met de WGS.
'Waar het uiteindelijk in de kern allemaal op neerkomt', zegt Van der Pligt, 'is dat bijstandsgerechtigden al bij voorbaat verdacht zijn. Het wantrouwen zit in al deze wetgeving ingebakken. Terwijl ten eerste verreweg de meeste mensen te goeder trouw zijn, ten tweede bijstandsfraude slechts een fractie uitmaakt van de totale – veel minder zwaar gestrafte – fraude in Nederland en ten derde uit allerlei onderzoeken blijkt dat vertrouwen veel beter werkt dan wantrouwen. Dus stop daarmee en breng maatwerk en menselijkheid terug in de bijstand.' Een pdf van het zwartboek kun je downloaden via www.fnv.nl/boetenzonderschuld
Schrap het hardvochtige boete- en sanctiebeleid Zelfs bij een foutje of vergissing krijgen bijstands­gerechtigden direct het label fraudeur en worden ze bestraft met hoge sancties en boetes;
Schaf de kostendelersnorm af Deze 'samenwoonboete' treft mensen hard die toch al weinig hebben en leidt tot meer armoede en dakloosheid;
Stop werken zonder loon De verplichte tegenprestatie en andere leer/werktrajecten leveren bijstandsgerechtigden niets op en verdringen juist betaalde banen;
Stop de Wet Gegevensverwerking door Samen­werkingsverbanden (WGS of Super SyRI) De rechter verbood SyRI. De WGS of Super SyRI is een nog grotere en ingrijpendere datakoppelingswet die mensen bij voorbaat verdacht maakt;
Stimuleer de regelvrije bijstand en verruim bijverdienmogelijkheden – zolang er nog geen basisinkomen is Dit gaat uit van vertrouwen in plaats van wantrouwen. En dat werkt, zoals is gebleken uit experimenten.