Het verschil tussen Kranenburg en mij komt bij dit laatste wellicht het duidelijkst naar voren. Met mijn ambtgenoot erken ik de betekenis van het evenredigheidsbeginsel in het contractenrecht. Echter in plaats van de grondslag te zijn van de gebondenheid aan het contract, geeft het beginsel naar mijn mening juist de grens van de gebondenheid. Het evenredigheidsbeginsel eist equivalentie van prestatie — het beginsel van de gebondenheid aan het gegeven woord eist het gestand doen daarvan, ook bij het ontbreken van equivalentie. Contracten binden in het algemeen in ons rechtssysteem — bij hoge uitzondering binden zij niet, indien de gelijkwaardigheid van partijen is verbroken.
In vroeger recht vormde het beginsel de grond voor de nietigheid van overeenkomsten bij een te sterke bevoordeling van een van de partijen; ook nu nog heeft het beginsel betekenis voor de leer van de causa, van de goede trouw en van de dwaling, maar de gebondenheid aan het gegeven woord kan nimmer worden afgeleid uit een beginsel, dat die gebondenheid in bepaalde gevallen opheft. Er is hier weer sprake van de neiging om alle verschijnselen tot één te willen herleiden en daarin de enig mogelijke wetenschap te zien. Dit verhindert een onbevangen blik op het recht en leidt tot onhoudbare consequenties.
Er zijn meerdere beginselen, die we bij de rechtsvorming volgen. Wie recht zoekt heeft de taak om bij de concrete beslissing voortdurend een afweging te maken van het ene tegenover het andere. De rechtsgeschiedenis toont een reeks van telkens wisselende beslissingen, waarin nu eens het ene dan het andere beginsel zwaarder woog. Het contracten recht, en de betekenis, die de equivalentie van de prestaties in de verschillende rechtstelsels daar heeft, geeft hiervan een leerzaam voorbeeld.
Houdt dit nu in dat met deze verwerping van de wet van het rechtsbewustzijn ook aan dat rechtsbewustzijn zelf als factor voor de rechtsvinding betekenis is ontzegd? Het spreekt van zelf, dat deze vraag ontkennend moet worden beantwoord. Wij zullen nu onderzoeken, wat die betekenis is.
De term rechtsbewustzijn is dubbelzinnig. Hij duidt ten eerste een categorie van het individuele geestesleven aan, maar dient tegelijkertijd om het gemeenschappelijke in oordelen in een bepaalde kring aan te wijzen.
Als ik onrecht zie en mij verzet, dan zeg ik, dat mijn rechtsbewustzijn daartegen in opstand komt — maar ik gebruik het woord in de tweede betekenis, als ik zeg, dat het rechtsbewustzijn een verbetering van de toestand van de arbeidende klasse eist. Deze dubbele betekenis is gemakkelijk te begrijpen. Immers het individuele rechtsbewustzijn verschilt van het morele juist daarin, dat het niet alleen een daad of toestand afkeurt, maar van de gemeenschap verlangt dat daartegen opgetreden wordt.245 Het beroep op het oordeel van een ander, medelid van dezelfde gemeenschap, ligt in de aard van het rechtsoordeel. Begrijpelijk dus, dat naar een gezamenlijk oordeel wordt gezocht en ook, dat aan dat gezamenlijke oordeel rechtsbewustzijn wordt toegeschreven.
Toch moeten we, in de context van onze zoektocht beide uit elkaar houden. Door de veralgemening verliest de term namelijk zijn eigenlijke gevoelsinhoud.
De vraag welke betekenis het individuele rechtsbewustzijn heeft voor de rechtsvorming, betreft de vraag hoe de beslissing tot stand komt ofwel wat recht is. Aan die vraag, is de volgende paragraaf gewijd. Hier is de vraag aan de orde welke betekenis het oordeel van de eigen kring, d.w.z. het rechtsbewustzijn in de tweede, hierboven bedoelde, zin, voor de rechtsvinding heeft.