Drukkerij Efficiënt in Nijmegen was één van de laatste drukkerijen in Nederland die nog gebruik maakten van loodzetsel en boekdrukmachines. Deze op zich verouderde techniek werd door Efficiënt gebruikt voor drukwerk dat een bijzondere uitstraling moest hebben. Klanten waardeerden de boekdruk vooral bij exclusieve visitekaartjes en briefpapier. Maar ook om het speciale karakter van familiedrukwerk te benadrukken werd veel gebruik gemaakt van loden letters en boekdruk.
Uiteindelijk kwam ook voor Drukkerij Efficiënt een einde aan het werken met lood omdat Henk met pensioen ging. Met hem verdween ook de specialistische typografische kennis die nodig is voor de bediening van de Intertype loodregelzetter uit het bedrijf.
Als een klein eerbetoon aan Henk en al die andere grafische specialisten uit het loodtijdperk kun je hier zien en lezen hoe de werkplek van Henk er uit zag. De foto’s zijn afkomstig uit een fotoreportage die Miriam van der Have in november 2002 maakte, vlak voordat Henk met pensioen ging.
Lang geleden zat Henk al achter de Intertype regelzetter. Bovenstaande foto is waarschijnlijk rond 1970 gemaakt in de zetterij van dagblad De Gelderlander. De Intertype is een loodzetmachine waarmee complete regels tekst worden gezet. Via het toetsenbord kon de zetter alle benodigde matrijzen achter elkaar zetten. Als de complete regel was gezet, werd de regel gegoten en werden de matrijzen weer over het magazijn verdeeld.
Henk is hier dertig jaar ouder geworden, net als de Intertype. Maar aan het apparaat was in 2002 weinig veranderd.
De omvang van een loodzetmachine is op deze foto goed zichtbaar. Op de voorgrond is de pot met het gesmolten lood te zien. Boven in beeld is het magazijn met de lettermatrijzen zichtbaar.
Het toetsenbord van een Intertype lijkt weinig op dat van een computer. Links staan de onderkast letters, rechts de kapitalen en in het midden en aantal speciale tekens en de cijfers. Het meeste zetwerk werd met de linkerhand gedaan, met de rechterhand werd de rest van de machine bediend, zoals het invoegen van speciale tekens die niet in het magazijn zitten, het wisselen van magazijn en het spatiëren van de tekst.
Het loodreservoir van de Intertype regelzetter. Deze open bak met gesmolten lood stond vlak naast de zetter. Tegenwoordig zou de arbo-dienst daar beslist moeite mee hebben.
De matrijzen bevatten twee fonts: normaal en halfvet. Om een ander lettertype te gebruiken moest een ander magazijn worden gebruikt.
Iedere matrijs had een ‘sleutel’ waarmee de matrijs automatisch naar de juiste plaats in het magazijn werd gedistribueerd als de regel in lood was gegoten.
Niet alle tekens waren in het magazijn aanwezig. Daarom moesten sommige speciale tekens met de hand worden ingevoegd in de regel.
Een in lood gezette regel en de afdruk. In de uitvergroting is goed te zien dat de letter vrij diep in het papier is gedrukt.
Dit vinden de liefhebbers zo charmant: de indruk van de loden letters is op de achterzijde van het papier zichtbaar.
De werkplek van een handzetter: de kast met de losse loden letters en daar boven een grote verzameling regelwit.
Een zogenaamde driekwart-letterkast. Hierin wordt de traditionele onderkast (met de ‘kleine letters’ en diverse soorten ‘wit’) en de bovenkast (met de cijfers, de kapitalen en de speciale tekens) gecombineerd tot een enkele kast die -de naam geeft het aan- driekwart van de oorspronkelijke ruimte vraagt. De indeling van de letters, de cijfers en het wit lag ongeveer vast, maar de speciale tekens konden ook op andere plaatsen liggen.
Het gereedschap van de handzetter: zethaak, correctietang (die ook wel lettermoordenaar wordt genoemd) en els.
Een zethaak met de tekst van een visitekaartje. Correcties werden uitgevoerd met de els of met de correctietang. Omdat letters hiermee snel beschadigden (en dan naar de ‘hel’ gingen, een speciale bak in de letterkast) werd de correctietang ook wel ‘lettermoordenaar’ genoemd.
Bij deze loden letters hangen de lettervormen iets over op het gebied van de naastliggende letter. Tegenwoordig wordt dit ‘kerning’ genoemd, maar bij loden letters heet dit ‘overhang’.
Maar bij een zes punts lettertje was dat niet zo eenvoudig. Als alle letters door elkaar lagen sprak de handzetter van een ‘pastei’. Een zetter die zetwerk uit zijn handen liet vallen was daarom een pasteibakker. Het herverdelen van de letters over de vakjes van de letterkast werd ‘distribueren’ genoemd.
Het belangrijkste gereedschap van de handzetter: benzine, een bokkepoot, de els, een hamer, de galeisleutel en een blok om de letters op gelijke hoogte te brengen.
Ook dit zijn ‘letters’. Het zijn kleine ornamenten die gebruikt worden voor kaders en andere versieringen.
Afbeeldingen voor boekdruk werden clichés genoemd. Omdat het maken van een goed cliché kostbaar was, werden ze voor hergebruik bewaard in de cliché-bak.