Wetenschap moet de waarheid durven loslaten | Trouw
Wetenschap moet de waarheid durven loslaten
Jan Beuving 16 januari 2021, 20:43
Voor mijn verjaardag vorig jaar kreeg ik Brave New World cadeau, de dystopische klassieker van Aldous Huxley. Omdat je niet elk jaar De Avonden van Gerard Reve kunt lezen in de kerstvakantie, begon ik dus hier aan. Twintig procent van de uitgave bestaat uit voorwoorden, essays en kritische ­beschouwingen over hoe de voorspellingen in het werk van toen (eerste druk 1932) in het heden hun beslag wel of niet gekregen hebben. Het boek begint met een rondleiding door het CENTRAL LONDON HATCHERY AND CONDITIONING CENTRE, in kapitalen op de eerste pagina geschreven, zoals ook BIG BROTHER IS WATCHING YOU in hoofdletters op de eerste bladzijde van Orwells 1984 staat. Alsof de schrijvers al wisten dat hun werk in de bovenkasten van de geschiedenis ­terecht zou komen.
'Hatchery' laat zich letterlijk vertalen als 'broederij', een plaats waar eieren van bijvoorbeeld kippen uitgebroed kunnen worden. Maar in Brave New World zijn het mensen die tot wasdom komen: embryo's in flessen. Met ivf-­behandelingen zijn we inmiddels dichter bij de voorspelling van toen dan bij de werkelijkheid van 1932. Maar tijdens de rondleiding vertelt de directeur van de broedfabriek trots als ze bij de administratieafdeling komen: '88 kubieke meter kaartindexen! Elke dag bijgewerkt!' Prachtig toch, dat Huxley wél kon bedenken dat we baby's in flessen zouden kweken, maar niet dat er een computer zou komen die die 88 kubieke meter in een kastje van één kubieke decimeter kon opslaan. De ontwikkeling van wetenschap is niet te voorspellen.
Ondanks dit soort anachronismen is het een bij vlagen huiveringwekkend boek. Het bracht mij bij de gedachte dat de kunst – in dit geval literatuur – iets kan wat voor de wetenschapper doodzonde is: delen van de waarheid loslaten. Huxley hoefde zich met zijn toekomstvisioenen niets aan te trekken van de natuurwetten; de enige waarheid die relevant is, is de waarheid van het verhaal. Een verhaal heeft als belangrijkste voorwaarde geloofwaardigheid. En het interessante is: omdat er zoveel onwaarschijnlijke details in het verhaal voorkomen, komt datgene wat wél waarachtig is, extra hard binnen. Of extra waar: in het land der fabels is het ene feit koning.
Tijden van nepnieuws
Een dergelijk gevoel ontmoette ik ook in Een man met goede schoenen, een verhalenbundel van Rob van Essen. Zijn verhalen kiezen een andere weg naar het absurde: ze beginnen in alle redelijkheid, om vervolgens het realistische gareel te verlaten. In het verhaal J.O.S. Days beschrijft Van Essen hoe de ik-figuur tijdens een wandeling schuilt in een portiek, en aangesproken wordt door een vrouw die in hem haar jong gestorven broer herkent. Hij gaat mee naar haar huis, en blijkt naadloos in haar herinneringen te passen, en weet ook zomaar de weg op de etage waar ze samen zijn opgegroeid. Langzaam ontspoort de werkelijkheid, maar niet de waarheid van het verhaal. De lezer blijft achter met vragen over wie je bent, en hoe je leven zich verhoudt tot al het andere ­leven op de wereld. Vragen waar ik niet snel een essay of non-­fictieboek over zou lezen, maar die een prettig residu zijn van een boek dat een loopje met de waarheid neemt, of in het geval van dit verhaal: een wandeling met de waarheid.
Zou het kwaad kunnen als het schip van de wetenschap, met een soms moeilijk bij te sturen koers, waar het vaak al alle hens aan dek is om geld te regelen om aan boord te mogen blijven, het ook eens over deze boeg zou gooien? Neem een onderwerp als klimaatverandering. In de wetenschap is brede consensus over de urgentie van het probleem, maar in de maatschappij is nog niet echt een veranderingsklimaat. Hoe overwin je de scepsis, als je de wetenschappelijke waarheid al aan je kant hebt? Een vraag die in tijden van nepnieuws vaker de kop ­opsteekt. Het antwoord is misschien wel dat je de waarheid – ­radicaal of sluipenderwijs – ook eens los moet durven laten, om haar vervolgens als een feniks uit de as van het absurde te laten herrijzen.