Volgens deze theoloog laat The Passion zien dat religie niet verdwijnt uit Nederland, maar verandert | Trouw
InterviewMirella Klomp
Volgens deze theoloog laat The Passion zien dat religie niet verdwijnt uit Nederland, maar verandert
The Passion werd in 2015 in Enschede opgevoerd. Beeld ANP
Anders dan vaak wordt verondersteld verdwijnt religie niet uit de samenleving, stelt theoloog Mirella Klomp. Religie transformeert, zoals haar onderzoek naar The Passion laat zien.
Nico de Fijter 28 september 2020, 11:55
Telkens als er weer eens een onderzoek verschijnt dat meldt dat ­Nederland wederom een stukje minder religieus geworden is, denkt Mirella Klomp: ja hoor, daar gaan we weer, weer zo'n saai en voorspelbaar bericht. Die berichten verschijnen al jaren en zullen waarschijnlijk nog jaren blijven verschijnen.
De ergernis bij Klomp – theoloog aan de Protestantse Theologische Universiteit – komt niet alleen omdat de berichten saai en voorspelbaar zijn, vertelt ze. Ze ­ergert zich vooral aan het volgens haar weinig adequate beeld van ­religie dat achter die onderzoeken schuilgaat. "In veel van die onderzoeken is de gedachte: minder mensen voelen zich verbonden met de kerk, dus minder mensen zijn religieus". Een groot en hardnekkig misverstand, denkt Klomp. "Je kunt niet met een blik op de ­almaar slinkende groep kerkleden stellen dat God en religie uit Nederland verdwenen zijn."
Als het in Nederland over christelijke religie gaat, zegt Klomp, dan gaat het vaak over een rijtje aan overtuigingen waar mensen zich in een kerkelijke context achter scharen. "Ik denk dat het veel belangrijker is om te kijken naar wat mensen dóén. Hoe ziet het geloofs- en zingevend handelen van mensen eruit? Als je op zo'n manier naar de samenleving kijkt, dan ga je heel andere dingen zien."
Haar overtuiging, en die van een in de loop der jaren almaar groeiende groep wetenschappers: religie verdwijnt niet uit Nederland, religie neemt andere vormen aan. "Maar hoe dan? Hoe verandert religie? Hoe ziet die transformatie eruit? Dat zijn ingewikkelde én zeer interessante vragen."
Klomp doet veel onderzoek naar rituelen: welke rituelen zijn er, hoe ontwikkelen die zich, welke nieuwe rituelen komen erbij, welke rol spelen ze in de zingevings- en betekenissystemen van mensen? "Het heilige werd eeuwenlang gevonden in de kerk, in de liturgie. De Nederlandse cultuur was een christelijke cultuur, dus de verbinding tussen het heilige en kerk en liturgie was vanzelfsprekend. Maar dat betekent niet dat het heilige niet buiten kerk en liturgie te vinden is. Het heilige – dat kan God genoemd worden, maar dat hoeft niet – kan ook elders worden gevonden."
Witverlicht kruis
In de afgelopen tien jaar onderzocht Klomp een evenement dat zich heeft ontwikkeld tot een zeer populair vorm van een eeuwenoud ritueel: 'The Passion'. Deze week presenteert ze de uitkomsten.
Sinds 2011 wordt The Passion jaarlijks op Witte Donderdag opgevoerd en live uitgezonden: bekende Nederlanders verbeelden het lijdensverhaal van Jezus met behulp van het Nederlandse popmuziek­repertoire. Al na een paar edities werd er door steden om gevochten. De stadspleinen raakten in elke editie stampvol, en het aantal tv-kijkers naderde op enig moment de vier miljoen. Klomp zoomde in haar studie in op alle mogelijke aspecten van het evenement, en onderzocht zo hoe de transformatie van religie eruitziet.
"Je kunt denken: oké, het lijdensverhaal van Jezus, een serieuze aangelegenheid, maar dan in een wat andere vorm. Maar wat je beter kunt doen, is kijken naar het handelen van mensen bij The Passion. Waarom kijken ze ernaar? Waarom staan ze op zo'n stadsplein? Wat doen ze daar?"
Bij de eerste editie, in Gouda, stond Klomp op het plein waar het spektakel werd opgevoerd. "Vlak voor me stonden twee jongens van een jaar of achttien. De een vroeg aan de ander: 'Waarom ben jij hier eigenlijk?' Zei die ander: 'Ik kom hier om Do (de zangeres die de rol van Maria vertolkte, NdF) te kussen'. Die jongens kwamen misschien helemaal niet voor het lijdensverhaal. Intussen kregen ze wel dat geactualiseerde christelijke verhaal mee."
Mirella Klomp. Beeld Patrick Post
In de loop van de jaren noteerde Klomp tal van motieven waarom mensen op het evenement afkwamen. "Sommigen kwamen voor de lol, dronken er een biertje met wat vrienden. Anderen kwamen om het lijdensverhaal te horen. Sommigen kwamen verwachtingsvol, anderen sceptisch. Maar allemaal verhielden ze zich op een of andere manier tot dat belangrijke christelijke verhaal."
In de editie van 2015 was Enschede het toneel van The Passion. Vast onderdeel van het evenement is dat er gedurende de avond een groot witverlicht kruis door de stad wordt gedragen. In Enschede had een groepje brandweermannen zich daarvoor aangemeld. Het was vijftien jaar na de Enschedese vuurwerkramp, en voor de brandweermannen had die ramp alles met het dragen van dat kruis te maken. Een van hen zei vooraf tegen de organisatie: "Toentertijd werkte ik nog maar net bij de brandweer en ik had maar zijdelings te maken met de ramp. Maar na vijftien jaar merk ik dat wat er gebeurd is nog steeds grote invloed heeft op ons werk." Een ander zei: "Ik zat in een van de eerste wagens die ter plekke was. Ik raakte bewusteloos door de explosies, maar in de dagen na de ramp ben ik gewoon blijven werken. Pas veel later kreeg ik gezondheidsproblemen. De ramp liet letterlijk en figuurlijk littekens na."
Klomp: "Over God hadden deze mannen het helemaal niet, en als je ze had gevraagd of ze lid van een kerk waren, of in God geloven of in een eeuwig leven, hadden ze wellicht nee gezegd. Maar intussen droegen ze wel dat kruis. Daarmee verbinden ze wat ze hebben meegemaakt aan het lijdensverhaal, het verhaal waarin de relatie tussen mens en God al eeuwenlang gestalte krijgt. Hun optreden in dat ritueel kun je een ontmoeting met het goddelijke noemen. Daarmee voegen ze hun eigen verhaal toe aan dat verhaal van God met mensen."
Het heilige herkennen
In Klomps onderzoek speelt het begrip speelsheid een belangrijke rol. Op een veel lossere, speelsere manier dan in veel oude, vertrouwde en expliciet religieuze vormen kan het heilige gevonden werd, zegt Klomp onder verwijzing naar haar onderzoek naar The Passion. "Met spel bedoel ik het combineren van onze werkelijkheid met een andere realiteit. Net als in de kerkelijke liturgische context kunnen de toeschouwers van The Passion in dat ritueel iets van het heilige herkennen, maar dan op een heel eigen manier. Ik denk dat het niet voorbehouden is aan expliciet religieuze vormen om iets van God te ervaren of God tegen te komen." Die speelsheid kenmerkt niet alleen de omgang met het heilige, betoogt Klomp: ook God zelf gaat op een speelse wijze te werk. "Zingeving is een spel. Ons geloof is een spel. En als theoloog zeg ik dan: dat is ook Gods spel met ons."
Klomp bepleit meer onderzoek naar nieuwe vormen van religie in de samenleving. "Het is belangrijk om dat in beeld te krijgen. Want religie is een zingeving en betekenisgeving die in het handelen van mensen tot uitdrukking komt en die dat handelen beïnvloedt. Het geeft vorm aan en voedt wat ze denken en geloven. Ik denk dat het van groot belang is om zicht te hebben op hoe dat werkt."
Ter gelegenheid van het verschijnen van de studie van Mirella Klomp, 'Playing on. Re-staging the Passion after the death of God' – wordt op 1 oktober een symposium gehouden voor geïnteresseerden. Zie pthu.nl.
God en geloof zijn helemaal niet voorbij
God verdwijnt uit Nederland, is de door velen gedeelde overtuiging. Is dat wel zo? Religie is juist overal.
Edwin Jonker speelt Jezus in The Passion: Ik zoek naar zijn menselijke kanten
Gelovig is hij niet. Toch inspireert het lijdensverhaal Edwin Jonker. De acteur, bekend van de musical The Lion King en tv-serie 'Klem', vertolkte vorig jaar Jezus in de negende editie van The Passion in Dordrecht.
Nederlandse kerken buigen zich tijdens de Vredesweek over inclusief samenleven Nederlandse kerken buigen zich tijdens de Vredesweek over inclusief samenleven
Pro-Trump-manifestatie
Aantal positieve tests daalt, iets minder coronapatiënten in ziekenhuizen
Persian Lessons is de grote winnaar van Film by the Sea-prijzen
De kerken kunnen weer vollopen, met een apart vak voor mensen die afstand willen houden De kerken kunnen weer vollopen, met een apart vak voor mensen die afstand willen houden
Ik begrijp ineens niet meer wat het is dat ik niet begrijp Ik begrijp ineens niet meer wat het is dat ik niet begrijp