'Ik ben tegen een quotumregeling' | De Volkskrant
Ze wordt de eerste vrouwelijke directeur van het grootste deeltjeslab op aarde, CERN in Genève. Doodnormaal, vindt Fabiola Gianotti. 'Dit is kennelijk mijn rol.'
Martijn van Calmthout 2 mei 2015, 2:00
Beeld Max Cardelli
Op het eerste gezicht is er niets veranderd. Nog steeds is Fabiola Gianotti de frêle Italiaanse fysicus die op 4 juli 2012 voor het oog van de wereld aankondigde dat haar team op deeltjeslab CERN, de Atlas, na jaren meetwerk van duizenden fysici het befaamde higgsdeeltje had gevonden. Het nieuws gonsde al weken rond, destijds. Het auditorium in Genève was meer dan afgeladen, camera's van de wereldpers snorden, Nobelprijswinnaars op de eerste rij. Lichtvoetig, opgetogen, maar tot in het laatste gebaar geconcentreerd leidde ze haar gehoor als woordvoerder van Atlas door haar powerpointpresentatie.
Bij de eerste dia had de zaal nog even gegiecheld. Die malle Fabiola doet het weer: powerpoints in dat rare Comic Sans Serif-lettertype van haar, dat doorgaans wordt gebruikt voor de quasigeschreven tekst in veel stripverhalen. Een kwartier later valt echter het verlossende woord in de bladstille zaal, als het higgsdeeltje inderdaad gevonden blijkt.
De zaal explodeert in een staande ovatie. Op de tweede rij pinkt naamgever Peter Higgs zelfs een traantje weg, bijgestaan door medevoorspeller François Englert. De sluitsteen van de deeltjestheorie is een feit. De twee zullen in 2014 hun verdiende Nobelprijs krijgen.
Fabiola Gianotti, tussen wetenschapper Peter Higgs (l) en voormalige CERN directeur Rolf Heuer (r) Beeld epa
Vitaal en opgetogen
Deze zonnige voorjaarsochtend in Utrecht is het niet anders. Gianotti is in alle vroegte op Schiphol aangekomen, heeft daar een espresso genomen, en is met een taxi naar de Domstad gescheurd voor haar gastcollege in het Educatorium. De zaal zit vol met studenten, staf en belangstellenden. Gianotti oogt wederom vitaal, geconcentreerd, opgetogen en beduidend jonger dan de 54 jaar die ze is. En jawel, daar is hij weer: de Comic Sans.
Straks, was het plan, zou ze zich met weer een taxi naar het Nederlandse deeltjeslab Nikhef in Amsterdam spoeden, onderweg geïnterviewd door de krant. Om na de vergadering daar terug te vliegen naar Genève - de plaats waar ze al decennia woont en werkt.
Dat laatste gaat echter niet door. Nikhef is afgezegd, ze heeft later vandaag een ingelaste bespreking op CERN en vliegt dus eerder terug. Paradoxaal geeft dat meer tijd voor een gesprek. En, vertelt ze terloops de organisatie van het colloquium, ze kan eigenlijk best wel met de trein terug naar Schiphol. 'Dan is het ook wat goedkoper', glimlacht ze bescheiden.
Haar verblufte gastvrouw, theoretisch fysicus Christiane Morais Schmidt, bezweert haar dat een taxi naar het vliegveld toch echt een beter idee is. Je ziet het haar denken. De aankomend directeur van het grootste deeltjeslab op aarde, CERN in Genève, zet je niet zomaar op de trein omdat het een paar tientjes scheelt.
Fabiola Gianotti (Milaan, 29 oktober 1960) studeerde experimentele natuurkunde in Milaan en piano aan het conservatorium.
Sinds 1987 werkt ze als deeltjesfysicus op CERN aan diverse experimenten, sinds 1992 aan de grote Atlas-detector in de nieuwe LHC superversneller.
Vanaf 2009 is ze Atlas-programmaleider en -woordvoerder.
Op 4 juli 2012 presenteerde Gianotti de ontdekking van het higgsdeeltje, dat verklaart hoe deeltjes massa krijgen.
In 2012 won ze de Fundamental Physics Prize van miljardair Yuri Miller.
In november 2014 werd Gianotti gekozen tot algemeen directeur van CERN voor de periode 2016 tot 2020.
De eerste vrouw in de geschiedenis
En dus blijkt wel degelijk alles veranderd. Met ingang van 2016 staat de Italiaanse fysicus Fabiola Gianotti namelijk als directeur-generaal aan het hoofd van het CERN-lab in Genève, waar meer dan elfduizend fysici en technici de grootste deeltjesversneller ter wereld runnen. De eerste vrouw in de geschiedenis van het internationale deeltjeslab, waar meer dan honderd nationaliteiten rondlopen. Met een miljardenbudget dat bijeengebracht wordt door de lidstaten en waarover altijd discussie is.
Hoewel ze pas over driekwart jaar echt aantreedt, worden haar woorden derhalve nu al op een goudschaaltje gewogen. Door Nobelprijswinnaar Tiny Veltman bijvoorbeeld, vanochtend in Utrecht op de eerste rij. Vindt Gianotti niet ook dat CLIC - een bepaald experimenteel type elektronenversneller - de enige optie is voor een eventuele nieuwe deeltjesbotser na de huidige supermachine LHC? Nee, zegt Gianotti na wat inleidende bewegingen, dat lijkt haar eigenlijk niet. Te experimenteel. Marginaal. Maar laten ze er vooral wel aan doorwerken. Veltman knikt. Oké, hangt de vlag er zo bij...
Is het niet tijd voor iets heel nieuws, vraagt een ander in de zaal. De voorgestelde muonenbotsers van Nobelprijswinnaar Carlo Rubbia, bijvoorbeeld? Ze heeft, bekent ze, er gemengde gevoelens over. 'Prachtige fysica, maar misschien niet zo urgent.'
Het is de nieuwe deeltjeskoningin Gianotti ten voeten uit. Ze is toegankelijker dan haar mannelijke voorgangers als Heuer, Aymar en Maiani en lijkt wars van poespas. Maar als het erop aankomt, weet ze precies wat ze wil: de beste natuurkunde, de beste mensen, de beste spullen en scherp op de belangrijkste vragen.
Hebt u in uw jonge jaren ooit gedacht dat u nog eens de baas van CERN zou worden?
'Natuurlijk niet. Maar het leven geeft je steeds nieuwe rollen. Als je jong bent, ontwerp je experimenten en doe je natuurkunde. En nu is de strategie mijn rol, die ik zie als een opdracht om er het beste van te maken. Ik moet zorgen dat de LHC-versneller alles geeft wat erin zit. En ik moet zorgen dat er daarna perspectief is voor CERN. De huidige versneller werd in de jaren tachtig bedacht en had in 2012 succes. We moeten nu nadenken over de natuurkunde van over dertig jaar.'
Fabiola Gianotti kijkt naar een scherm tijdens een wetenschappelijke bijeenkomst over het Higgs deeltje. CERN, Genève, Zwitserland, 04 July 2012 Beeld epa
U bent de eerste vrouwelijke directeur-generaal van een lab vol mannen. Dat was wereldnieuws.
'En toch was ik daarover zelf niet zo verbaasd. CERN is een mannenwereld, maar er zijn wel degelijk vrouwen, ook op vooraanstaande posities. Dan is een vrouw aan de top gewoon een kwestie van tijd.'
U bent wel een voorbeeld.
'Zeker en dat is goed. Maar er gaan geen revolutionaire dingen gebeuren. Ik ben bijvoorbeeld erg tegen een quotumregeling, waarover je zoveel hoort. CERN heeft een degelijk diversiteitsbeleid, iedereen krijgt gelijke kansen. Het lab is wat dat betreft echt al een mirakel: er werken hier dagelijks mensen samen uit landen die elkaars bestaan niet eens erkennen.'
U ging als meisje natuurkunde studeren in Milaan. Was dat toen bijzonder?
'Helemaal niet, het waren ongeveer half om half jongens en meisjes in die jaren. Niets uitzonderlijks dus. Ik heb nooit het gevoel gehad dat ik iets buitengewoons had bereikt.'
U overwoog destijds ook het conservatorium.
'Ik heb een tijd lang piano gestudeerd, maar besloot uiteindelijk dat er nog grotere schoonheid in de natuur zelf schuilt. Ik was een gretig meisje, stiknieuwsgierig. En uiteindelijk leek de fysica de meest concrete manier om antwoorden te vinden op de eeuwige vragen die de mens stelt: wie zijn we, waar zijn we?'
Weet u de eerste keer nog dat u op CERN kwam?
'Absoluut, dat was in 1987. Ik had na mijn studie een tweejarige beurs gekregen. Ik kwam aan met de bus, ging de hal binnen en daar was die onmiskenbare geur - ergens tussen kunststof en bijenwas in. Als ik nu aan het lab denk, ruik ik het weer.'
Op CERN wemelt het altijd van de Italianen. Wat is dat toch?
'Zijn het er veel? Of maken we veel geluid? Hoe dan ook, Italië heeft zeker veel met fundamentele natuurkunde. Dat is deels traditie vanuit grootheden als Fermi en Pontecorvo in Rome. In Italië is het om een of andere reden niet vreemd om je te verdiepen in de diepe wetten van het universum. Daar hebben we wat mee.'
Die dag dertig jaar later, dat u in 2012 de Atlas-ontdekking van het higgsdeeltje presenteerde, moet een heel dierbare herinnering zijn.
'Zeker. Het was een combinatie van trots en opluchting. Ik voelde me een ongelofelijke geluksvogel. Dat ik aan dit experiment had mogen werken en dat we dit met zijn allen hadden bereikt. Het voelde als iets van de hele groep, al die mensen die het mogelijk hadden gemaakt.'
En opluchting?
'Het bewijs voor de higgs was natuurlijk ook een rechtvaardiging voor CERN en de LHC, in elk geval voor de buitenwereld.'
Na een revisie van jaren is de 27 kilometer lange ondergrondse ring net weer in bedrijf genomen. De protonen zoeven er alweer in rond, met tweemaal zo veel energie en tweemaal zo hoge intensiteit als ooit eerder in een lab is gedaan. Eind mei, is het plan, zullen ze voor het eerst op elkaar botsen. Wat zich tussen de brokstukken zal openbaren, is in feite onbekend. Zo spannend is de natuurkunde zelden.
Zou het eigenlijk kunnen zijn dat de LHC de komende jaren niets nieuws ontdekt?
'Dat zou heel goed kunnen. Als natuurkundige lig ik daarvan niet wakker, omdat de conclusie dan zal zijn dat als er onbekende natuurkunde bestaat, die buiten het bereik van de huidige versneller ligt.'
Op naar de volgende, nog grotere versneller, dus? Ze zien u straks aankomen, met lege handen.
'Met de voorganger van de LHC, de LEP, is nooit iets heel nieuws ontdekt, maar hij wordt algemeen als een groot succes gezien. Maar het ligt ook minder zwart-wit dan u denkt. Wat de LHC ons de komende jaren laat zien, is hoe dan ook belangrijk. Als we niets nieuws vinden, kan een groot aantal theoretische voorspellingen bij het grofvuil.
'Dat is wetenschappelijke vooruitgang. En de metingen geven in elk geval een preciezer beeld van het gevonden higgsdeeltje. Dat lijkt nu sprekend op ongeveer het simpelste higgsdeeltje dat de theoretici hadden bedacht. Maar met meer metingen kunnen we misschien subtiele afwijkingen vinden, die betere theorieën opleveren - en misschien toch ook aanwijzingen voor heel nieuwe natuurkunde. Zelfs als we daar met de versneller niet echt bij kunnen komen.'
Wetenschapspolitiek zou een doorbraak natuurlijk wel nuttig zijn. Zou dat praten over nieuwe versnellers niet meteen een stuk gemakkelijker maken?
'Wat de LHC ons de komende jaren levert, is bepalend voor de toekomst van de deeltjesfysica. Er zijn ruwweg twee wegen. De een is de weg van de precisie, waarin we veel meer details van de bekende deeltjes zoals de higgs verzamelen. Daarvoor zijn bij voorkeur elektronenbotsers nodig. Wil je vooral bij steeds hogere energie verkennen, dan moet je steeds grotere protonenbotsers hebben. De LHC-data zullen bepalen waar het heen moet.'
U bepleit nu al tamelijk openlijk een nieuwe reuzenversneller ten zuiden van Genève, de Future Circular Collider. Een elektronenbotser van liefst 100 kilometer omtrek, diep onder de bergen.
'De kunst is om er pas op het juiste moment over te beginnen, maar dan al wel heel precies te weten waarover je het hebt. Er is dus al een ontwerpstudie, we weten dat die FCC goed te bouwen zal zijn en in een redelijke tijd. Rond 2018 gaat het erop aankomen. Dan weten we wat met de LHC al dan niet gevonden is en hebben we het net als iedere vijf jaar over een strategie voor de toekomst. Het voelt als een voorrecht daarbij te zijn.'