Samenkomsten om uit de Tora te lezen en gezamenlijk te bidden en uitleggingen te horen werden populair ook buiten Jeruzalem en zo ontstonden de synagogen (=samenkomst, beth ha-knesset=huis van samenkomst); mannen die konden lezen, die de gebeden kenden en die iets konden zeggen over het gelezen stuk Tora leidden de bijeenkomsten. Zo kwamen de voorzangers op en ontstond een nieuw slag schriftgeleerden, de Farizeeën (afgescheidenen), voorlopers van de rabbijnen. Na de gepassioneerde en extatische profeten werden de meer intellectuele farizeeën – die in hun overtuigingen regelmatig in de clinch lagen met de aristocratische priesterkaste van de Sadduceeën - de religieuze voormannen van het volk.
Een diepingrijpende traumatische gebeurtenis was de Joods-Romeinse oorlog en de verwoesting van de tempel in 70 CE.; een aantal decennia later werd de stad zelf geheel verwoest. Hoe moest het nu verder met het volk en zijn Tora. De religieus-spirituele crisis werd overwonnen door de rabbijnen, voortgekomen uit de Farizeeën; ze volbrachten een waarachtige transformatie; de Farizeïsche overtuigingen vormden zich tot de basis voor het rabbijnse Jodendom, waaruit uiteindelijk het normatieve traditionele Jodendom voortkwam, dat de grondslag vormt voor alle hedendaagse vormen van het Jodendom.
Nadat Jeruzalem als religieus centrum van de Joodse wereld zijn betekenis had verloren werd besloten de mondeling doorgegeven tradities toch op schrift te stellen en dat werd gedaan onder leiding van Rabbi Jehoeda ha-Nasi; zo ontstond het centrale joodse geschrift, de Misjna (plm 200 CE), dat allerlei levensgebieden bestrijkt, landbouw, gebeden, familierecht, strafrecht, sjabbat, de Joodse feesten en rituelen, voeding etc. De Misjna, werd weer uitvoerig door de rabbijnen bediscussieerd in bloeiende leerscholen in Babylonië en Palestina. Deze nadere discussies en meningen werden weer vastgelegd en vormen de zg. Gemara (tot plm 500 CE). Gemara en Misjna samen vormen de Talmoed.