Een sacramentarium is een boek met gebeden die de priester oplas tijdens de mis.

Het was het boek voor de priester die de mis opdroeg en bevatte alle gebeden die hij moest zeggen, maar geen andere teksten. In de tijd dat deze boeken werden geschreven was het nog niet de gewoonte dat de priester bij het altaar de woorden herhaalde die het koor of de misdienaren zongen, zoals regel werd in de Tridentijnse Mis. Daarom bevatten sacramentaria alleen de collecten, prefaties en de canon, maar geen lezingen uit de Bijbel en ook geen introïtussen, graduales of offertoria.

Aan de andere kant voorziet het sacramentarium in gebruik buiten de mis. Omdat de boeken doen alsof de celebrerende priester gewoonlijk een bisschop is, voorzien ze hem de gebeden die hij nodig had bij ordinaties, kerk- en altaarwijdingen en bij uitdrijvingen, zegeningen en wijdingen die later in het Pontificaal en het Rituaal terechtkwamen.

De benaming sacramentarium is gelijkwaardig aan andere vergelijkbare vormen, zoals Liber Sacramentorum (bijvoorbeeld in het Gelasiaanse sacramentarium). De vorming van het woord is vergelijkbaar met het woord hymnarium, een boek met hymnes. Gennadius van Marseille (5e eeuw) zegt over Paulinus van Nola: "Fecit et sacramentarium et hymnarium (= hij heeft zowel een sacramentarium als een hymnarium gemaakt)" (De viris illustribus, xlviii). Het woord sacramentum of sacramenta betekent in dit geval de mis. Sacramenta celebrare of facere is een gebruikelijke Latijnse term voor het opdragen van de mis..

Neergang van het sacramentarium
Andere boeken die bij de viering van de mis werden gebruikt waren het graduale (vooral psalmteksten, met toegevoegde muzieknoten), het evangeliarium of evangelieboek en het epistolarium, dat de andere teksten van het Nieuwe Testament bevatte, met de nadruk op de brieven van Paulus.

In de latere middeleeuwen begon men deze boeken te combineren, zodat de priester de mis kon opdragen zonder hulp van koor of andere helpers. Dit leidde tot de verschijning van het Missale plenum ("vol of geheel missaal") dat alle teksten van de mis bevat (echter zonder de muziek voor het koor).

Paus Pius V liet in 1570 een officiële versie van het missaal uitgeven dat bekendstaat als het Romeins missaal.

Gehoor gevend aan het Tweede Vaticaanse Concilie liet paus Paulus VI het aantal Bijbelteksten dat tijdens de mis gelezen diende te worden aanmerkelijk verhogen, net als, hoewel in mindere mate, het aantal gebedsformules. Dit leidde ertoe dat de lezingen weer in een apart boek terechtkwamen: het lectionarium. Een los evangelarium met extracten uit het lectionarium wordt aanbevolen maar is niet verplicht. Het Romeinse missaal bleef echter uitgebreide rubrieken behouden en ook antifonen enzovoort die niet in het sacramentarium stonden.

Overgeleverde sacramentaria
Een aantal sacramentaria, hoofdzakelijk uit de Romeinse ritus, bestaat nog steeds, geheel dan wel deels. De drie belangrijkste hiervan zijn het Leonische, het Gelasiaanse en het Gregoriaanse. Hun ouderdom, schrijver, plaats van herkomst en oorspronkelijke doel is onderwerp van heftig debat.
De meeste van de hierna genoemde exemplaren zijn voorzien van illuminaties.

5e/6e eeuw
 Leonisch sacramentarium van paus Leo de Grote (440-461) - in het Latijn "Leonianum" of "Veronense"
 Gelasiaans sacramentarium van paus Gelasius I (492-496) - sommigen dateren het echter in de vroege 8e eeuw

7e eeuw
 Sacramentarium van paus Gregorius de Grote (590-604) - "Gregorianum"
 Sacramentarium van bisschop Marinianus van Ravenna (595-606?)
 Gallicaans sacramentarium - "Gallicanum"

8e eeuw
 Sacramentarium bekend als het "Gregorianum-Hadrianum", waarvan wordt gezegd dat Karel de Grote (768-814), het van paus Adrianus I (772-795) kreeg, toen Karel de liturgie in zijn Frankische gebieden wilde uniformeren.
 Sacramentarium van Bobbio
 Sacramentarium van Pepijn de Korte - Gelasiaans type
 Sacramentarium van Gellone - ca. 780
 Sacramentarium van Arbeo, bisschop van Freising († 783)
 Sacramentarium van Rheinau - ca. 795/800
 Sacramentarium van Angoulême - Gelasiaans type
 Sacramentariumy van Monza

9e eeuw
 Sacramentarium van Amiens
 Sacramentarium van Abdij van Sint-Albanus te Mainz
 Sacramentarium van Trent - "Codex Tridentinus"
 Sacramentarium van Autun - "Codex Augustodunensis", ca. 845
 Sacramentarium van Drogo (801-855) - 850
 Sacramentarium van Metz - waarschijnlijk vervaardigd voor Karel de Kale: het bevat een miniatuur van zijn kroning
 Sacramentarium van Echternach
 Sacramentarium van Pamelius

10e eeuw

 Sacramentarium van Abdij Petershausen (Konstanz)
 Sacramentarium van Fulda
 Sacramentarium van Sint-Gereon

11e eeuw
 Sacramentarium van bisschop Warmondo
 Sacramentarium van Figeac
 Sacramentarium van Venetië
 Sacramentarium van Salzburg
 Sacramentarium van Abdij van Saint-Wandrille
 Sacramentarium van Regensburg
 Sacramentarium van Minden of van bisschop Sigebert (1022-1036)
 Sacramentarium van Sankt Gallen (met beroemde miniatuur van Pinksteren)
 Sacramentarium van Lorsch
 Sacramentarium van Tyniec

12e eeuw
 Sacramentarium van Tours
 Sacramentarium van Ratmann - 1159
 Sacramentarium van Millstatt - 1170/1180

13e eeuw
 Sacramentarium van abt Berthold (abdij Weingarten) - 1217
 Sacramentarium of Hainricus Sacrista - ca. 1220

Daarnaast:
 Sacramentarium van Biasca (Ambrosiaanse ritus)
 Sacramentarium van Sint-Paulus
 Sacramentary van Brescia
 Sacramentarium van Essen
 Sacramentarium van Chantilly
 Sacramentarium van Jena
 Sacramentarium van Praag
 Sacramentarium van Beauvais
 Sacramentarium van Remedius - Gelasiaans type
 Sacramentarium van Maria Laach

Trivia
Sinds de late 20e eeuw wordt het Engelse equivalent sacramentary in de Verenigde Staten ook gebruikt als naam voor de Engelse vertaling van het Romeins missaal, hoewel historisch gezien een missaal geen sacramentarium is.

Noten

Zie ook
 Romeins missaal
 Mis
 Romeinse ritus
 Pre-Tridentijnse ritus
 Mis van Paulus VI

Liturgisch voorwerp in de katholieke kerk