Zar (Armeens: Tzar, Ծար) is een archeologische plaats en dorp in het rayon Kəlbəcər van Azerbeidzjan. Het gebied ligt dicht bij de grens met Armenië.

Zar ligt op een plateau ca. 2.100 m boven de zeespiegel en is omringd met steile rotswanden en hoge gebergten, die tevens de oorsprong van de rivier Tartar vormen.

Etymologie

Armeense theorie 
Volgens architect-historicus Samvel Karapetyan spraken de vroegste bronnen over Tsar, in 1289. In de boeken van het Dadivank-klooster wordt de nederzetting in stukken uit 1763 aangeduid als Mets Tsar (Grote Tsaar). Sinds de 18e eeuw wordt het dorp doorgaans Zar genoemd.

Azerbeidzjaanse theorie 
Volgens een Azerbeidzjaanse legende leefde er ooit een jongeman genaamd Zaza in het dorp. Hij was verliefd op Nazı, maar de ouders van het meisje waren fel tegen hun liefde. Zaza vroeg Nadir Sjah om hulp en voltooide de missie voor zijn goedkeuring. Zodra de sjah het dorp echter verliet, vermoordden de ouders van Nazı de jongeman en gooiden zijn lichaam in een put. Zaza's moeder huilde en snikte dagenlang om haar zoon. De naam Zar zou ontstaan zijn uit het Azerbeidzjaanse woord voor snikken 'zarıldamaq'''.

Geschiedenis
In de middeleeuwen was Zar (naast Haterk en Gandzasar) een van de drie residentiële vestingen van het Koninkrijk Artsach en tevens een belangrijk cultureel middelpunt. Aanvankelijk was het een klein slot in de provincie Vajkunik van Artsach, dat op zijn buurt tot 387 een deelstaat van Koninkrijk Armenië was geweest.

Vanaf de 13e eeuw tot de 18e eeuw was Zar het eigendom van de familie Dophian (behorend tot het huis van Chatsjen). Ook de omliggende domeinen van deze familie werden toen Zar ofwel Boven-Chatsjen genoemd. De prinsen van Zar maakten zich roemrijk in vele slagvelden tegen de Seltsjoeken en Mongolen, maar ook in bouwerij. Bekend is vooral Grigor de Goede en zijn gemalin Aspha Orbelian, de prinses van Syunik, van wie veel bouwwerken met inscripties bewaard zijn in het gebied.

In de 16e en 17e eeuw werd Zar versterkt met stadswallen en andere bolwerken. De kerken en kloosters, talrijke kruisstenen en vorstelijke kastelen, waarmee Zar bekendstond, zorgden voor een uniek stadsbeeld. In het begin van de 19e eeuw werd de stad vernield door Turkse invasies. De meeste Armeniërs verlieten de plaats, waar een klein aantal Koerden kwamen wonen.

In de Sovjet-periode werd een groot deel van de archeologische plaats, vooral hoogwaardige kruisstenen, vernietigd.

Tussen 1993 en 2020 was Zar bezet door Nagorno-Karabach.

Kerken van Zar
 Tsarklooster of Getamidzji Vank, gebouwd in 1301.
 Sint Grogoris Kathedraal, geb. 1274.
 Sint Sargis, geb. 1279.
 Sint Astvatsatsin (Onze-Lieve-Vrouw).

Geboren in Zar/ bekende inwoners
 David de Dwaalgeest of David de Wonderaar, ca 1250.
 Hovhannes van Zar (†1583), prominente Armeense leermeester, bouwer van de kapel van Haghpat.
 Hovhannes van Zar (junior) (†1623), Armeense kroniekschrijver.
 Matheos van Tsar (†1661), grondlegger van een Armeense drukkerij in Amsterdam.

Literatuur
  Kirakos Gandzaketsi, History of the Armenians'' book 48 (13e eeuw)

Bronnen
  Robert H. Hewsen. "The Meliks of Eastern Armenia: A Preliminary Study." Revue des Études Arméniennes. NS: IX, 1972, pp. 255-329.

Plaats in Azerbeidzjan