Een kunstverzameling of kunstcollectie is een (meestal) geordend geheel van beeldende kunst of toegepaste kunst. Een collectie kan zijn aangelegd rondom het werk van één kunstenaar, of rond een specifiek thema, of zijn samengesteld vanuit de eigen voorkeur van de verzamelaar.

Historische situering 
Het bevorderen, verzamelen en tonen van beeldende kunst was gedurende de middeleeuwen, tot aan het einde van het ancien régime, het voorrecht van de clerus en de adel. Vroege vormen van kunstverzamelingen door particulieren vormden de kunstkamers of Wunderkammer. Een andere oude vorm van presenteren is een prentenkabinet of Pinakothek. Vanaf ongeveer 1800 nam de geëmancipeerde burgerij de rol van mecenas over, en richtte daartoe een nieuw type organisatie op: die van het museum. Het museum kreeg als openbaar kunstbezit ook een didactische functie (culturele vorming).

In de 20e eeuw ontstonden naast de vrij toegankelijke musea, die vaak in handen van de overheid waren, nieuwe particuliere kunstcollecties in de juridische vorm van een stichting (Engels: foundation). Kunststichtingen werden financieel opgetuigd door grootindustriëlen als Friedrich Flick en Solomon Guggenheim. Zo steunden ze de kunstenaars en hadden ze een veilige belegging voor hun particulier vermogen. Banken verkopen kunstwerken uit eerder aangekochte kunst om met de opbrengst ervan als sponsor op te kunnen treden. Zo liet de Duitse Commerzbank begin 2010 de plastiek L'Homme qui marche van Alberto Giacometti veilen met een opbrengst van 74 miljoen euro, die werd besteed aan de ondersteuning van verschillende culturele initiatieven en musea.

De Amerikaanse financier-bankier John Pierpont Morgan had begin 20e eeuw een uitgebreide kunstcollectie, waarvan hij een deel aan bestaande musea schonk. De kunstverzameling John Pierpont Morgan kwam op een dergelijke wijze in openbaar bezit. De Frick Collection van Henry Clay Frick is even indrukwekkend. Een van de bindende voorwaarden bij het schenken van een complete collectie komt meestal neer op het onverdeeld behoud van het geschonken bezit door de nieuwe eigenaar, eventueel verbonden aan de eis het werk openbaar toegankelijk te houden of minstens een deel ervan in een permanente tentoonstelling te laten zien. Een andere voorwaarde kan zijn dat er een goede inventarisatie en documentatie wordt gemaakt en een publicatie in de vorm van een catalogus of een boek.

Vermogende Belgische particulieren en kunstminnaars zoals Geert Verbeke met de Verbeke Foundation, Roger Matthys, Lieven de Clerck, Anton Herbert, Mark Vanmoerkerke, Walter Vanhaerents met de VanhaerentsArtCollection, Filiep Libeert, Stephane Janssen, Wilfried Cooreman, Johan Delcour en Monia Warnez legden mettertijd belangwekkende collecties aan op basis van eigen voorkeuren.

Door aankopen van werk door collectioneurs wordt de prijsvorming van de kunstwerken beïnvloed en kan de carrière van een kunstenaar vorm krijgen. In 2005 bedacht Jan De Cock bijvoorbeeld het kunstwerk Denkmal 53, een uitgebreide houtsculptuur, die voor Tate Modern in Londen werd gerealiseerd met steun van de Vlaamse kunstverzamelaar Filiep Libeert. De gemaakte installatiekosten bedroegen 700.000 euro.

Naambekendheid van de collectioneur of de firma vormt een bijkomend effect van deze vorm van mecenaat of sponsoring. Vele particulieren maken af en toe hun collectie bekend en toegankelijk voor het grote publiek via tijdelijke tentoonstellingen.

Aard van de verzameling
Een kunstcollectie kan thuis bewaard worden, in een depot staan of ondergebracht zijn bij een museum. Het opbouwen van een kunstcollectie kan gedaan worden uit zuivere passie voor de kunst maar er kunnen ook andere overwegingen meespelen, zoals vergroten van status, blijk geven van goede smaak, geldbelegging, kunsthandel en/of kunsthistorische documentatie.
Een kunstverzameling kan gaan over het oeuvre van één enkele kunstenaar of een groep kunstenaars of over een bepaalde stijlperiode. Zij kan geografisch geduid zijn of kan rond één bepaald thema of een leidende gedachte uitgebouwd zijn. Zo kan een kunstverzameling bestaan uit kunstwerken van hedendaagse kunst, oude kunst, of bijvoorbeeld ook historische kleding, zilveren gebruiksvoorwerpen, mode- en designproducten tot zelfs kunstzinnig gemaakte kerststallen toe. Vaak worden privécollecties opgebouwd op grond van zeer subjectieve voorkeuren. Bedrijfscollecties worden vaak opgebouwd op grond van de te verwachten waardevastheid en /of kans op waardestijgingen.

Juridische basis
Een kunstverzameling kan in bezit zijn van een min of meer vermogende particulier, echtpaar of familie, van de kunstenaar zelf, of van een speciaal daartoe opgerichte stichting (ook genoemd: foundation of fondation).
Regelmatig wordt een kunstverzameling bij leven door middel van een wilsbeschikking door de collectioneur ondergebracht in een stichting met rechtspersoonlijkheid. Deze stichting kan het beheer voeren en de verzameling toegankelijk maken in een museale ruimte. Door een dergelijke constructie kan de verzamelaar controleverlies en eventuele versnippering van de collectie door vererving aan meerdere erfgenamen proberen te vermijden. Men kan onderscheid maken tussen een privéstichting en een stichting van openbaar nut. Door het oprichten van een stichting, die zijn of haar naam draagt, kan de verzamelaar-maecenas trachten voor immer zijn of haar naam aan een collectie te verbinden.
Nederlandse stichtingen zoals die van ABN Amro en KPMG bezitten bovendien een ANBI-status of een Algemeen Nut Beogende Instelling. In dit geval geniet de stichting ook fiscale voordelen. Een gift aan de stichting is voor het bedrijf aftrekbaar van de eigen winst. De stichting dient ook geen schenkbelasting te betalen. Deze bijzondere status houdt wel in dat de collectie voor het publiek toegankelijk gemaakt moet worden via een museale ontsluiting. 
Kunstenaars of particulieren kunnen hun collectie ook als legaat schenken aan de overheid om dit onder te brengen in een daartoe bestemd gebouw. De Vlaamse kunstenaar Roger Raveel schonk een groot deel van zijn werk aan een stichting, die een permanent museum voor zijn werken bouwde in Raveels geboortedorp Machelen-aan-de-Leie. Een ander bekend voorbeeld is de chocoladefabrikant Peter Ludwig uit Aken, die een deel van zijn omvangrijke collectie popart schonk aan de stad Keulen, die daarvoor het Museum Ludwig liet bouwen.

Fiscaal gezien kan een legaat een aantrekkelijke optie vormen. In dit verband kan als voorbeeld genoemd worden de collectie precolumbiaanse kunst van Paul Janssen en zijn vrouw, barones Dora Janssen-Arts (de collectie Janssen), die vanaf 2011 terechtkwam in het nieuwe Museum aan de Stroom ('MAS') te Antwerpen. Ook kan verwezen worden naar de afhandeling in 1958 door Dirk Hannema van de kunstverzameling van Beuningen waarbij de erven van Daniël George van Beuningen via een inbetalinggeving (betaling van erfenisrechten aan de hand van kunstwerken uit de successie) van de gehele collectie de successiekosten regelden. Zo werd de naam 'van Beuningen' toegevoegd aan het bestaande museum Boijmans te Rotterdam en verkreeg het de huidige naam Boijmans Van Beuningen.

Zo schonk de Luikse architect Charles Vandenhove zijn kunstcollectie (tweede helft 20e eeuw) samen met zijn uitgebreid archief van foto's in bruikleen aan het Bonnefantenmuseum te Maastricht. Vandenhove schonk eind 2012 zijn waardevolle collectie, inmiddels ondergebracht in de Stichting Charles Vandenhove met kunst van de tweede helft van de 20e eeuw aan de UGent en bracht deze onder in een nieuwe behuizing te Gent in de schaduw van de Boekentoren.

In 2006 regelde het Brussels Gewest de erfenisrechten van de Brusselse galeriehouder Fernand Gillion, ter waarde van 28,3 miljoen euro via een betaling in natura. Daardoor werd dit gewest eigenaar van een waardevolle privé-kunstverzameling met vooral art-nouveaumeubelen van Victor Horta, edelsmeedkunst van Philippe Wolfers, glas van Émile Gallé, bronzen van Alfons Mucha en enkele werken van Fernand Khnopff en René Magritte, de zogenoemde Collectie Gillion-Crowet. De collectie was opgeslagen in ruim honderd kisten en bevond zich vanaf 1996 in Zwitserse kluizen waarna zij over ging naar de Brusselse Museum voor Schone Kunsten. De werken vormen nu een belangrijk onderdeel van het Fin-de-Siècle Museum aldaar.

Chris Dercon, voormalig directeur van het Münchense Haus der Kunst pleitte in het kunsttijdschrift H ART van april 2008 voor een constructieve samenwerking tussen openbare musea en privéverzamelaars. De privéverzamelaar zou het openbare museum moeten vertrouwen als cultuurvoortbrenger. Anderzijds behoort het museum de privébruikleengever te respecteren als mecenas en ondersteuner van de cultuur van het openbaar museum. Immers vele musea zijn in de loop der tijd van kunst voorzien door legaten, schenkingen en inbetalinggevingen (betaling in natura) van gerenommeerde privécollecties. Een precair vraagstuk is dat musea soms de kosten moeten dragen voor opslag, conservering, restauratie, verzekering en transport van kunstwerken - die soms ook nog eens tentoongesteld moeten worden volgens de stikte regels van de private bruikleengever - zonder dat er bindende afspraken bestaan over wanneer of waarom en hoe die kunstwerken het museum weer zullen moeten verlaten doordat de eigenaar zijn plannen verandert.

Digitale collecties 
Er zijn wereldwijd diverse collecties gedigitaliseerd, die soms ook via virtual reality bezichtigd kunnen worden. Kunstliefhebbers kunnen op deze manier kunstcollecties ontdekken en duizenden kunstwerken en -voorwerpen vaak tot in detail bekijken. Ook het museumgebouw of de galerie-expositieruimte kan men ontdekken, soms zijn deze echter geheel fictief.
Er zijn verscheidene platforms zoals interactief, 360 graden-video en volledige “rondwandeling” tours met voice-overmogelijkheid tot slide-shows en foto's waar men kan inzoomen op de kunstwerken. Hierbij komt de kijker vaak dichterbij het kunstwerk dan in werkelijkheid mogelijk is.

In Nederland heeft onder meer het Rijksmuseum Amsterdam een virtuele tour. De kunstcollectie van onder andere het Groninger Museum heeft naast de online collectie een Virtual Reality Museum Collectie. Ook de kunstcollectie van George Kremer en Ilone Kremer (Collectie Kremer) heeft een Virtual Reality Museum Collectie, waarvoor betaald moet worden.

Kunstverzamelingen

Amerikaanse collecties
 Louise and Walter Arensberg Collection
 Barnes Foundation, Philadelphia
 The Bernard and Mary Berenson Collection, Firenze
 Broad Art Foundation van Eli Broad te Los Angeles
 Chinati Foundation, Texas
 Clement C. Moore Collection, New York
 Collection Helen & Charles Schwab, San Francisco
 Collection Louis and Evelyn Franck
 Collection Stéphane Janssen, Arizona
 Cunningham Dance Foundation
 The Doris and Donald Fisher Collection, San Francisco
 Flechtheim Collection
 Forbes Collection, New York
 Francis Bacon Foundation
 Frick Collection
 Gordon Matta-Clark Foundation
 Howard Greenberg Collection, (fotoverzameling), New York
 Huntington Art Collections
 Isabella Stewart Gardner Museum, privécollectie Boston
 Kunstverzameling John Pierpont Morgan
 Lehman Brothers Collection, New York
 Leiden Collection van Thomas S. Kaplan
 Levi Strauss Collection
 Louis E. Stern Collection, Philadelphia
 Menil Collection, Houston, Texas
 Neuberger Collection in het Neuberger Museum of Art, New York
 Phillips Collection, Washington D.C.
 Pinnell Collection, Dallas
 Playboy Collection, New York
 Rachofsky Collection, Dallas
 Samuel H. Kress Collection, Washington D.C.
 Stein Collection
 Van Vechten Collection, Washington D.C.
 Artur Walther Collection, Neu-Ulm en New York

Angelsaksische collecties
 Burrell Collection
 Collection Allan Jones, Londen
 Desmond Morris Collection, Oxford
 Kelmscott Manor Collection
 Saatchi Gallery
 Sherwin Collection, Leeds

Belgische collecties
 Belfius Collectie, vroeger bekend als Dexia Collectie
 Belgacom Art Collection
 Callewaert Vanlangendonck Collection, Antwerpen
 Cera-collectie
 Collectie Anton Herbert
 Collectie Bank Delen
 Collectie BNP Paribas Fortis
 Collectie Christian Dumolin
 Collectie Cooreman
 Collectie De Bode
 Collectie De Coninck
 Collectie de Grez
 Collectie Defauwes
 Collectie Eddy De Jaeck
 Collectie Gillion-Crowet
 Collectie Idès Cammaert
 Collectie Jos Knaepen
 Collectie Janssen
 Collectie Karel en Martine Hooft, Sint-Martens-Latem
 Collectie Lucien Bilinelli, Brussel
 Collectie Madame Georges de Vestel
 Collectie Mark Vanmoerkerke
 Collectie Matthys-Coll
 Collectie Modemuseum Hasselt
 Collectie Philippe Leeman
 Collectie Provincie Limburg in het Provinciehuis te Hasselt
 Collectie Renders
 Collectie Xavier Tricot
 Collectie Van Cutsem
 Collectie Sofie van de Velde, Antwerpen
 Collectie Van Laethem
 Collectie Vlaanderen
 Collectie Vrielynck
 Collectie Wabbes
 Collectie Claude D'Allemagne in het Museum van Edelsmeedkunst te Seneffe, Henegouwen
 Collection Berard Mercelis, Brussel
 Collection Daled, Brussel
 Collection Etienne et Martine d'Argembeau, Brussel
 Collection Philippe Decelle, Brussel
 Collection Fétis
 Collection Sylvio Perlstein, Antwerpen
 Fondation Pierre Bourgeois
 Fondation pour l'Architecture
 Jef Rademakers Collectie, Brasschaat
 John Steinmetz Prentenkabinet van John Steinmetz, Brugge
 JoMo Art Collection
 KBC Kunstverzameling
 Kunstcollectie van het Europees Parlement, Brussel
 Kunstverzameling Frank J.M.A Castelyns, Antwerpen
 Kunstverzameling van de Federatie Wallonië-Brussel
 Kunstverzameling Alla en Bénédict Goldschmidt
 Kunstverzameling David en Alice van Buuren
 Kunstverzameling Fritz Mayer van den Bergh
 Kunstverzameling Hugo Voeten, Herentals
 Kunstverzameling Katoen Natie
 Kunstverzameling Nationale Loterij van België
 Kunstverzameling SD Worx, Mechelen
 Magritte Stichting of Fondation Magritte
 Modern Chinese Art Foundation
 Private Arts Support, Genk, (Belgisch-Limburg)
 Proximus Art Collection, Brussel
 Stichting Charles Vandenhove, Gent
 Stichting Paul Delvaux in het Paul Delvaux Museum te Sint-Idesbald
 The Maarten Van Severen Foundation
 Ullens Center for Contemporary Arts
 VanhaerentsArtCollection
 Vanmoerkerke Collection, Oostende
 Caroline en Maurice Verbaet Collection, Antwerpen
 Verbeke Foundation, Kemzeke
 Vervoordt Foundation
 Verzameling Ellen en Jan Nieuwenhuizen Segaar, Antwerpen
 Vlaamse kunstcollectie

Duitse collecties
 Deutsche Bank Collection of DB Collection
 Ewald Mataré Sammlung
 Fondation Corboud, in het Wallraf-Richartz-Museum, Keulen
 Kunstmuseum Walter
 Kunstverzameling Friedrich-Christian Flick
 Sammlung Garnatz, Karlsruhe
 Langen Foundation
 Linzer Sammlung, virtueel op de site van het Deutsches Historisches Museum, Berlijn
 Neue Sammlung Ströher
 Sammlung Ackermans, Düsseldorf
 Sammlung Block, Nürnberg
 Sammlung Bock, Darmstadt
 Sammlung Brandhorst in Museum Brandhorst, München
 Sammlung Ernst Volland und Heinz Krimmer, Berlijn (fotoverzameling Jevgeni Chaldej)
 Sammlung Falckenberg
 Sammlung Frieder Burda
 Sammlung Hans Peter Feldmann
 Sammlung Fischer, Düsseldorf
 Sammlung Sophie und Emanuel Fohn
 Sammlung Froehlich, Stuttgart
 Sammlung Goetz
 Sammlung Hans Grothe
 Sammlung Haubrich in het Museum Ludwig, Keulen
 Sammlung Hermann Göring, Berlijn
 Sammlung Jäger (verzameling vervalsingen)
 Sammlung Lauffs
 Sammlung Liebelt, Hamburg
 Sammlung Ludwig, Keulen
 Sammlung Marzona
 Sammlung Gunter Sachs
 Sammlung Hans Sachs, posterverzameling
 Sammlung Lothar Schirmer
 Sammlung Elisabeth und Gerhard Sohst, Hamburg
 Sammlung Michael Trier, Keulen
 Sammlung Speck, Leipzig
 Sammlung Stoffel
 Sammlung Van der Grinten
 Sammlung Winkler, in het Museum für Angewandte Kunst, Keulen
 Sammlung Würth
 Schackgalerie
 Städelsches Kunstinstitut und Städtische Galerie
 Stiftung Günther und Carola Peill, Keulen

Franse collecties
 Collection A.M. Cornu, Parijs
 Collection Arnault, Parijs
 Collection Claude Lalanne
 Collection Jean et Jacqeline Le Gac, Parijs
 Collection Lambert, Avignon
 Collection Larock-Granoff, Parijs
 Collection Lucile Audouy
 Collection Moreau-Néhaton
 Collection Sylvio Perlstein, Parijs
 Collection Picasso, Parijs, in het Musée Picasso
 Collection Olivier Senn, Le Havre
 Fondation Chanel
 Fondation Corboud
 Fondation d'art contemporain Daniel et Florence Guerlain
 Fondation Louis Vuitton, Parijs
 Fondation Pinault
 Fondation d'Entreprise Ricard
 Fondation Sacindec
 Musée Bourdelle, Parijs
 Cligman collectie

Italiaanse collecties
 Collectie Calisto Tanzi, Parma
 Collectie Odescalchi
 Collectie Vittorio Cini
 Collezione Maramotti, Reggio Emilia (van het modebedrijf Max Mara)
 Fondazione Hangar Bicocca, Milaan (van Pirelli)
 Fondazione Nicola Trussardi, Milaan van het luxemerk Nicola Trussardi
 Galleria Pallavicini
 Prada Collection, Milaan, beheerd door de Fondazione Prada
 Peggy Guggenheim Collection in Venetië
 Raccolte Frugone, Genua

Nederlandse collecties

 Altena Boswinkel Collectie in 1999 1100 stukken geschonken aan Stedelijk Museum Schiedam
 BATartventure Collection
 Bert Kreuk Collectie
 Bouwfonds Kunstcollectie
 Caldic Collectie van Joop van Caldenborgh in Museum Voorlinden, Wassenaar
 Collectie P. en N. de Boer, Amsterdam
 Collectie Andries Bonger
 Collectie Dirk Scheringa en Baukje Scheringa-De Vries ondergebracht in het Scheringa Museum voor Realisme 1997-2009
 Collectie F.W. Mengelberg
 Collectie Jo en Marlies Eyck in Hedge House (Kasteel Wijlre) Estate te Wijlre
 Collectie Kremer
 Collectie Lanz
 Collectie Willem baron van Dedem
 Collectie Jaap Mulders
 Collectie Jo van Regteren Altena en Marie van Regteren Altena
 Collectie Martijn en Jeannette Sanders
 Fondation Custodia omvattende de Frits Lugt tekeningencollectie in Parijs
 Kunstcollectie N.V. Nederlandse Gasunie
 Grafiekcollectie Tijmen Knecht en Helen Knecht-Drenth
 H+F Collection van Han Nefkens
 ING Kunstcollectie
 Kunstcollectie Schiphol
 Kunstverzameling Abraham Bredius in het Museum Bredius, Den Haag
 Kunstverzameling Daniël George van Beuningen
 Kunstverzameling Jacques Goudstikker
 Kunstverzameling Reijtenbagh
 Kunstverzameling Wuyt
 Peter Stuyvesant Collectie
 Rabobank Kunstcollectie
 Singer Collectie
 Stichting ABN AMRO Kunstverzameling
 Stichting Challenges
 Stichting Dutch Art Works, in buitenlandse musea
 Stichting Louis Raemaekers, Roermond
 Stichting Willem van der Vorm
 Triton Collectie
 Van Abbe Collectie

Russische collecties
 Collectie Roman Abramovich, Rusland
 Logvinenko Collection, Rusland
 Morozov Collection, in het Poesjkin Museum, Moskou, Rusland
 Sjtsjoekin Collection, in de Hermitage, Sint-Petersburg, Rusland
 Tretjakovgalerij, Rusland

Zwitserse collecties
 Collection Barbier-Mueller, Genève
 Collection Beyeler, Bazel
 Collection Thomas Koerfer, Zürich
 Fondation Le Corbusier, Zwitserland
 Fondation Pierre Gianadda, Martigny, Zwitserland
 Kunstverzameling Nahmad, Zwitserland
 Patek Philippe Collection, Genève
 Ringier Collection, Zürich,
 Sammlung E. G. Bührle, Zwitserland
 Sammlung Annette und Peter Nobel, Zürich
 Sammlung Katharina Steffen, Zürich
 Zentrum Paul Klee, Bern

Collecties in overige landen
 Calouste Gulbenkian Foundation, Portugal
 Collection Lena & Per Josefsson, Stockholm, Zweden
 Collection Pontus Bonnier, Stockholm, Zweden
 David Walsh Collection, te Hobart op Tasmanië, Australië
 Fundació Joan Miró, Spanje
 Generali Foundation, Wenen, Oostenrijk
 Lars Ulrich Collectie, Denemarken
 Özil Collection, Besiktas te Istanbul, Turkije
 Princes Czartoryski Foundation, Krakau, Polen
 Sammlung Hummel, Wenen, Oostenrijk
 Stenersen Collection, Noorwegen
 Vera and Arturo Schwartz Collection of Dada and Surrealist Art, Israël Museum, Jeruzalem

Zie ook
 Verzamelobject

Literatuur
 Annie Cohen-Solal, Leo and his Circle. The life of Leo Castelli
 Chris Dercon, Indiana Jones en het geheim van het privémuseum, in kunsttijdschrift H ART, 17 april 2008.
 Renée Steenbergen, Iets wat zo veel kost, is alles waard. Verzamelaars van moderne kunst in Nederland. (2002)
 Frederik Swennen, De kunstmecenas. Juridische tips voor een goede vermogensplanning, in H ART, 26 december 2008.
 Frederik Swennen, Kunst en Recht, Uitg. Intersentia, Mortsel. 
 Don Thompson, Shock Art. Handel en hebzucht in de hedendaagse kunst, Amsterdam. Walewein 2010

Externe links 
 "Verzameld, beeldende kunst en verzamelingen" CSE VMBO 2008
 Over Belgische privé-verzamelaars
 Insider Acces to the World's Art Collectors

Referenties