Het Gronings is een Nedersaksische streektaal die wordt gesproken in de provincie Groningen en in de grensgebieden van Drenthe en Friesland. In vroegere tijden is de provincie voor een groot gedeelte Friestalig geweest, waardoor de taal een grote Friese invloed ondergaan heeft en dus ook kan worden aangeduid als Friso-Saksisch. Dit heeft ten gevolge dat het Gronings nogal verschilt van de andere Nedersaksische streektalen. Een streektaal die wel sterk met het Gronings overeenkomt is het Oostfries in het Duitse Oost-Friesland, dat een groot gedeelte van zijn geschiedenis en cultuur met Groningen deelt.

De taalkundige kenmerken van het Gronings zijn dan ook zowel Fries als Saksisch getint en zorgen ervoor dat het Gronings, na het Limburgs, het verst van het Nederlands af staat van alle streektalen in Nederland en Vlaanderen, gevolgd door het West-Vlaams. De kenmerken van het Gronings die van het Nederlands en het Nedersaksisch verschillen, worden hieronder besproken.

Uitspraak en letters 
Het Gronings kenmerkt zich door bepaalde klanken en de aparte uitspraak van bepaalde letters. Deze kenmerken worden door niet-sprekers over het algemeen als "boers" ervaren, terwijl ze veel overeenkomsten hebben met de Duitse en Deense uitspraak. Bij de voorbeelden wordt sterk verwezen naar het IPA, het International Phonetic Alphabet. Enkele van de meest voorkomende tekens zijn ˢ en ʰ: deze geven aan dat de voorafgaande klank wordt uitgesproken met respectievelijk een lichte s-klank (zoals ook voorkomt in het Duits en het Deens) en een uitstoot van extra lucht, zoals bij de beginklanken van de Engelse woorden park, car, tip. Het teken ː geeft aan dat de voorafgaande klinker lang wordt aangehouden. De gecombineerde tekens n̩, m̩, ŋ̩ worden gebruikt om klanken aan te geven die een zelfstandige lettergreep vormen ondanks de afwezigheid van een klinker. Om nauwelijks hoorbare klanken weer te geven worden de tekens d̥ en b̥ gebruikt.

Letters 
In het Gronings komen verschillende lettercombinaties en accentstreepjes voor die niet in het Nederlands voorkomen of die anders worden gebruikt. Deze worden hieronder behandeld. De letters q en c worden niet gebruikt in het Gronings. De c kan echter wel voorkomen in de combinatie ch, ook al bestaat voor veel Groningssprekers deze combinatie enkel voor de sier; voor velen is er geen hoorbaar verschil tussen ch en g.

Combinaties 
In het Gronings worden vaak klinkers "ingeslikt" of net even anders uitgesproken in een combinatie. Ondanks dit inslikken, wordt het woord wel voluit geschreven, dus niet loopm of loopn, maar gewoon lopen.

Gevolgd door een -e 
Als bepaalde medeklinkers gevolgd worden door een -e veranderen ze van klank. Ze worden dan stemhebbend. Dit verschijnsel komt vooral in het Veenkoloniaals voor.

Zinsuitspraak 
Bij de uitspraak van zinnen worden veel letters vaak weggelaten en worden woorden aan elkaar geplakt. Groningers en Groningssprekende Drenten en Friezen spreken dan ook sneller dan sprekers van andere streektalen. Het West-Vlaams kent dit verschijnsel echter wel. Bijvoorbeeld:

Spelling: "Dat het hai aiglieks nait doan," zegt zien bruier
Uitspraak: Daddedde ailieks nai doan, sètsien bröjr
IPA: [dad ͡ ˈɛd ͡ ə ɑliks ˌnai ͡ ˈdʊːn sɛtˢ ͡ sin ˈbrəyər]

Spelling: Woarom schriefst doe heur nait woar of t is?"
Uitspraak: Woarem ssriefstoeheur naait woaroft is?
IPA: [ʋʊːrəm ˈsriːfs ͡ tˢu ͡ ø̞r ˌnaid ͡ ʋʊːr ɔf ˈtˢ ͡ ɪs]

Spelling: Dij kerel staait doar nou al doagen laank te wachten
Uitspraak: Dij kirrol staaitoar nouwaal doakhnglaank twach-chen
IPA: [dɛi ˈkʰɪrɐɫ staːit ͡ tˢʊr nɔu ɑːɫ ˈdʊːŋ̩ ˌlaːŋkʰ tˢ ˈʋ̥axŋ̩]

Spelling: Maggen joe doar nait in?
Uitspraak: Makhngjoe dernaidìn?
IPA: [ˈmaŋ̩ ju dənaiˈdẽn]

 Persoonlijke voornaamwoorden 
 Naamvalsvormen 

 Doe 
In de eerste naamval kan, net zoals in het Fries, het woord doe (jij) vaak worden weggelaten. Voor elk woord dat voor doe staat, komt namelijk -s achter, waardoor men al weet dat doe erachter hoort. Wanneer doe wel gebruikt wordt, wordt de nadruk hierop gelegd. Bijvoorbeeld:

Mindergebruikt Gronings: Kinstoe bloumen nog even woater geven, ik docht datstoe dat al doan haars.Meergebruikt Gronings: Kins bloumen nog even woater geven, ik docht dats dat al doan haars.Nederlands: Kun je de bloemen nog even water geven, ik dacht dat je dat al had gedaan.

Gronings: Hes dat doan?
Nederlands: Heb je dat (even) gedaan?
tegenover:
Gronings: Hestoe dat doan?!
Nederlands: Heb jij dat gedaan?!

In het Gronings is het tevens erg onbeleefd om tegen onbekenden doe te zeggen, behalve als zij zelf aangeven dat je doe mag zeggen. Wanneer men elkaar voor de eerste keer aanspreekt gebruikt men altijd ie (u). In sommige gevallen hebben mensen ook liever dat zij ie genoemd worden. In tegenstelling tot in het Nederlands, wordt in het Gronings het woord ie niet gelijk geassocieerd met ouderen of hogergeplaatsten, maar met een algemeen respect. Sommige mensen noemen zelfs hun ouders en schoonouders ie.

Os 
In het Gronings kan het woord os (ons of onze) gebruikt worden om familie of andere dichtbij gerelateerde personen aan te duiden. Bijvoorbeeld:

Gronings: Os Gesina is aaltieds te loat.
Nederlands: Gesina is altijd te laat.

Gesina is dan een naburig persoon van de spreker, waarschijnlijk een dochter of een zus. Het kan ook andersom: Joen Gesina is aaltieds te loat. In dit geval is Gesina dus een naburig persoon van de ontvanger. Wanneer in het Nederlands gezegd wordt mijn moeder wordt dit ook vertaald met os moe/ma/mou/mem. Dit wordt echter alleen in de beleefdheidsvorm gebruikt, dus men zegt nooit Dien Greta is aaltieds te loat.

Werkwoorden 
Het Gronings kent een aantal kenmerken wat betreft werkwoorden die het Nederlands niet kent. Naast vertalingen zijn ook de vervoegingen, het voltooid deelwoord en bepaalde vormen van werkwoorden anders.

Regelmatige werkwoorden 
Hieronder de vervoegingen voor regelmatige werkwoorden. De achtervoegsels zijn bij onregelmatige werkwoorden echter ook hetzelfde, maar de stam kan wisselend zijn. Bij de hai-vorm kan de -t in sommige dialecten ook weggelaten worden. Wanneer de stam op een -l of een -r eindigt komt er bij de meervoudsvormen enkel een -n achter, dus geen fiedelen maar fiedeln voor het Nederlandse vioolspelen.

Ik STAM
Doe STAM + s
Hai STAM + t
Wie STAM + en
Ie/joe STAM + en
Zai STAM + en

Voorbeeld:

Werkwoord: denken

Ik denk
Doe denks
Hai denkt
Wie denken
Ie/joe denken
Zai denken

De persoonlijke voornaamwoorden kunnen een verandering ondergaan wanneer werkwoord en voornaamwoord worden omgedraaid, zoals in vraagzinnen. De oorspronkelijke vorm van het voornaamwoord wordt dan gebruikt in geval van nadruk op de persoon.

Denk k? / Denk ik?
Denks? / Denkstoe?
Denkt e? / Denkt hai?
Denkve? / Denken wie?
Denken joe? / Denken ie?
Denken ze? / Denken zai?

De meervoudsvorm wordt in het Gronings dus gemaakt door -en of -n erachter te plakken. Dit is een kenmerk dat het Gronings, net als het verwante Oostfries, onderscheidt van de andere Nedersaksische dialecten. In het Drents bijvoorbeeld zegt men wiej hebt (wie hebben) en iej bint (ie binnen). Dit verschijnsel is een overblijfsel uit het Fries.

Onregelmatige werkwoorden 
Het Gronings kent heel veel onregelmatige werkwoorden, veel meer dan het Nederlands. Hieronder staat een aantal voorbeelden. Het werkwoord hebben wordt ook weleens foutief als hemmen geschreven, omdat dit dichter bij de uitspraak ligt, maar omdat bijvoorbeeld de ik-vorm ik heb is en niet ik hem wordt het geschreven als hebben. Het werkwoord wezen wordt ook wel uitgesproken als weden.

Hebben

Wezen (zijn)

Doun (doen)

Goan (gaan)

Loaten (laten)

Snieden (snijden)

Zain (zien)

Voltooid deelwoord 
Het voltooid deelwoord wordt net zoals in het Westerlauwers Fries gemaakt zonder ge-. Het is dus niet Ik heb gefietst, maar ik Ik heb fietst. Wel wordt er een vorm van hebben of wezen (zijn) gebruikt, net zoals in het Nederlands.

Het kan echter ook op een andere manier. Wanneer hetgeen waar het in het gesprek over gaat niet zo lang geleden is, kan het ook gemaakt worden met doun (doen). Hierbij is doun altijd het voltooid deelwoord en de gedane actie een infinitief. Voorbeeld Ik heb fietsen doan. Letterlijk betekent dit Ik heb fietsen gedaan., maar wordt in het Nederlands vertaald als Ik heb (zojuist) gefietst.

Woordvolgorde 
Een kenmerk van het Gronings dat de relatie met het Fries en de afstand tot het Nederlands goed laat zien is de woordvolgorde. In sommige gevallen komt deze namelijk niet overeen met het Nederlands en komt voor nietsprekers van het Gronings vaak over als substandaard. Deze kenmerken komen ook voor in het Fries.

Hulpwerkwoorden 
Het hulpwerkwoord komt achteraan in de zin te staan.

Gronings: Zeg mor davve nai' kommen willen.
Nederlands: Zeg maar dat wij niet willen komen.

Tijdwoorden 
Bij combinoaties van werkwoorden als "lopen zain" (zien lopen), "zain loaten" (laten zien), "regenen goan" (gaan regenen), "wachten stoan" (staan wachten) en "denken doun" (doen denken), ook wel genoemd "tijdwoorden", wordt in het Gronings de voltooide tijd gewoon gemaakt met een voltooid deelwoord. In het Nederlands wordt dit gedaan door het hele werkwoord twee keer te gebruiken. Voorbeelden:

 Gronings: Ik heb heur lopen zain.
 Letterlijk vertaald: Ik heb haar lopen gezien.
 Correct Nederlands: Ik heb haar zien lopen.

 Gronings: Ik heb heur t even zain loaten.
 Letterlijk vertaald: Ik heb haar het even zien gelaten.
 Correct Nederlands: Ik heb het haar even laten zien.

 Gronings: t Is regenen goan.
 Letterlijk vertaald: Het is regenen gegaan.
 Correct Nederlands: Het is gaan regenen.

 Gronings: Ik heb n uur wachten stoan.
 Letterlijk vertaald: Ik heb een uur wachten gestaan.
 Correct Nederlands: Ik heb een uur staan wachten.

 Gronings: Dat het heur denken doan aan heur overleden opoe.
 Letterlijk vertaald: Dat heeft haar denken gedaan aan haar overleden oma.
 Correct Nederlands: Dat heeft haar doen denken aan haar overleden oma.

Hoofdzinnen en bijzinnen 
Bij een hoofdzin en een bijzin die gekoppeld worden door het woord dat, krijgt de bijzin de woordvolgorde alsof het een hoofdzin is. Voorbeeld:

Gronings: Hai zee dat hai haar zien noaber zitten zain.
Westerlauwers Fries: Hy sei dat hy hie syn buorman sitten sjoen.
Letterlijk vertaald: Hij zei dat hij had zijn buurman zitten gezien.
Correct Nederlands: Hij zei dat hij zijn buurman had zien zitten.

Meewerkend voorwerp, lijdend voorwerp 
In de meeste talen komt het lijdend voorwerp voor het meewerkend voorwerp. In het Gronings is het vaak andersom. Bijvoorbeeld:

 Nederlands: Ik heb het (l)  haar (m) even laten zien.
 Gronings: Ik heb heur (m) t (l) even zain loaten.

 Nederlands: Is het hem wel?
 Gronings: Is hom t wel?

Veelgebruikte woorden

Ja 
Het Gronings staat bekend om het gebruik van het woordje ja, wat het beste vertaald kan worden als het woord immers. Een letterlijke vertaling naar het Nederlands is echter lastig. Het woord ja kan in vrijwel elke situatie worden gebruikt, wanneer iemand wil verwijzen naar een eerder gebeurde gebeurtenis of een bekend of een logisch feit. Vaak wordt het woord aan het einde van de zin geplaatst, maar kan eventueel ook in het midden van de zin staan. Dit bepaalt wel de nadruk van de zin. Voorbeelden:

VB 1. Wie hebben t ter guster ja nog over had!
VB 2. Wie hebben t ter guster nog over had ja!
NL: We hebben het er gisteren nog over gehad!

Bij de eerste drukt de spreker uit dat er iets aan de hand is waar men de vorige dag nog over heeft gesproken. Het gaat hem in het eerste voorbeeld dan ook meer om het bekende feit dat het een dag eerder gebeurd is. Bij het tweede voorbeeld gaat het meer om het feit in het geheel, waarbij het feit dat het een dag eerder was, niet zo belangrijk is.

Na een zin met ja, volgt er meestal een uitleg: Dat kin ja nait, winkels binnen vandoag dicht. Dit woordgebruik kan vrijwel altijd gebruikt worden, dus mogelijk zijn ook zinnen als Nee ja, dat zonder uitleg nogal eens voor misverstanden kan zorgen. Deze gewoonte wordt ook vaak overgenomen in het Groningse Nederlands: Dat heb ik ja niet gedaan, je zag zelf dat dat ding vanzelf viel.

Tou 
Het woord tou (toe) wordt zeer veel gebruikt in het Gronings. Heel veel uitdrukkingen gebruiken dit woord. Voorbeelden zijn:

 Du mie der mor n puutje om tou. (Doe er maar een tasje omheen.)
 Ik blief hier tot vief uur aan tou. (Ik blijf hier tot vijf uur.)
 t Vaalt mie apmoal tou handen oet. (Het valt allemaal uit mijn handen.)
 Wie goan noar os hoeske ien Fraankriek tou. (We gaan naar ons huisje in Frankrijk.)
 t Vaalt mie  slim tou (Het valt erg mee.)
 Dizzent krigst doe der tou. (Deze krijg je erbij.)
 Dat komt mie nait goud tou. (Dat komt mij niet goed uit.)
 t Liekt hom wel goud tou. (Het bevalt hem wel./Het lijkt hem wel wat.)

Het woord tou wordt in het Nederlands met toe vertaald maar in het correcte Nederlands wordt het niet vertaald. Het voorbeeld noar ... tou kent men ook wel in het Nederlands naar ... toe, maar het toe kan hier ook weggelaten worden. In het Gronings kan dit niet. Naast toe kan het ook gebruikt worden in plaats van tot. De zin "tou handen oet valen" betekent letterlijk "tot de handen uit vallen". Daarnaast kan het ook te betekenen. In sommige spellingen wordt te gewoon as te vertaald, omdat de uitspraak meer naar de -e gaat als naar -ou. De spellingskeuze voor tou versterkt echter de relatie met het Oostfries ("to", uitgesproken als [tou]).

Gronings