Een strategie van isoleren en imiteren leidt tot gemiddeld minder stemmen voor een uitdager. Dat is mijn stelling. Hierover publiceerde ik afgelopen maand een boek, dat ik al eerder aankondigde. Hierin ontvouw ik mijn theorie over waarom deze strategie dat effect heeft. Vervolgens meet ik met experimentele en non-experimentele methoden in hoeverre er in 15 landen sinds 1944 empirisch bewijs is voor die stelling.
Voorbeeld van deze gecombineerde strategie biedt Vlaams Belang, sinds 1989 geconfronteerd met een cordon sanitaire. Pas toen rond 2010 een centrumrechtse partij zijn retoriek overnam implodeerde Vlaams Belang. Ander voorbeeld is Front national in Frankrijk. Uitsluiting kostte de partij alleen veel kiezers van 2004 tot 2012, toen ijzervreter Nicolas Sarkozy de macht had bij de centrumrechtse rivaal.
Een mogelijke verklaring is dat veel kiezers stemmen met het doel om het door hen gewenste beleid geïmplementeerd te zien (ja, ook anti-immigratie-kiezers). Vanuit dat oogpunt is een geïsoleerde partij onaantrekkelijk: partijen moeten nu eenmaal met andere partijen samenwerken om iets te bereiken. Maar die onaantrekkelijkheid wordt pas zichtbaar zodra kiezers een alternatief voorgeschoteld krijgen.
Uitdagers isoleren en imiteren is maar één van vier opties. Een gevestigde partij kan ook louter isoleren, louter imiteren, of geen van beide. Vier verkiezingen dit jaar vormen elk een voorbeeld: Nederland (isoleren en imiteren), Duitsland (isoleren zonder imiteren), Oostenrijk (imiteren zonder isoleren) en Noorwegen (geen van beide). Alleen in het eerste geval verliezen uitdagers veel stemmen.
In Nederland stond de PVV eind december op 32 zetels in de Peilingwijzer. Uit de hele wereld trokken nieuwsmedia naar Den Haag om te berichten over de aanstaande PVV-zege op 15 maart. Maar de partij haalde slechts twintig zetels. Waarom verloor de PVV in elf weken twaalf zetels? Een enquête, die Kantar Public in vier golven afnam bij een steekproef van 2.144 kiezers, biedt inzicht.
Rutte probeerde de PVV te isoleren. Op 15 januari zei hij dat de kans op regeren met de PVV “nul” zou zijn, en herhaalde dat later. Rutte sloot niet alle samenwerking uit, zoals bij een cordon sanitaire. Niettemin verwachtte daarna slechts 22% van de potentiële PVV-kiezers dat andere partijen, indien nodig, zouden samenwerken met de PVV. In de ogen van de meeste kiezers stond de partij buitenspel.
Rutte probeerde de PVV ook te imiteren. Op 22 januari publiceerde Rutte een brief “aan alle Nederlanders.” Hierin hamerde hij op immigratieproblemen. Wat je er ook van vindt, het na-apen van de PVV lijkt een effectieve strategische zet te zijn geweest. De stemkeuze van veel potentiële PVV-kiezers hing af van de vraag of ze de VVD geschikt vonden om immigratieproblemen aan te pakken.