Hoogste tijd voor vergroening van de economie - Groenekwesties
by Aldert Hanemaaijer · januari 6, 2014
Door dreigende schaarste van grondstoffen is het raadzaam om nu al rekening te houden met een omslag naar een andersoortige economie. Hoewel Nederland niet bepaald voorop loopt op het gebied van groene innovatie,liggen hier belangrijke kansen. Voorwaarde hiervoor is een krachtig en groen innovatiebeleid.
Vergroening is niet gratis, maar kan onze concurrentiepositie versterken. Zuinige en schone technologieën kunnen een kostenvoordeel opleveren. Wereldwijd groeien markten voor schone en zuinige producten snel. We kunnen kansen benutten door slim gebruik te maken van onze innovatieve kracht, de (huidige) economische structuur en exportpositie. Er zijn ten minste drie thema's die kansrijk zijn in de overgang naar een groenere economie. Deze thema's zijn sterk verbonden met landbouw en industrie, maar ontwikkelingen in die sectoren bieden ook mogelijkheden voor uitbreiding van (groene) dienstverlening. Brede thema's maken samenwerking tussen sectoren mogelijk. Veel innovatie ontstaat op het raakvlak van sectoren.
Een biobased economy gebruikt zo efficiënt mogelijk gewassen en biomassa voor hier enkele troeven in handen. We hebben een sterke kennis- en concurrentiepositie op het gebied van biotechnologie, voedselchemie, agrofood en chemie. Met voldoende innovatief vermogen zijn de agrofood- en chemiesectoren kansrijk om de omslag naar vergroening te maken. De uitdaging is om sterke verbindingen te creëren tussen de agrofoodsector die nu al innovatief en competitief is, en de chemie, die weliswaar sterk is, maar op het gebied van groene innovatie geen koppositie heeft.
Nederland heeft een sterke kennisbasis in technologieën die worden toegepast in de gebouwde omgeving. Het gaat vooral om 'energie- en verlichtingstechnologie', maar ook om de kennis om in de gebouwde omgeving energie te besparen. Onze relatief dichte verstedelijkingsstructuur kan een broedplaats zijn voor de innovaties en toepassingen op dit gebied. Vooralsnog is de Nederlandse bouwsector nog weinig innovatief en weinig internationaal actief. Nederlandse architecten en ontwerpers zijn wel internationaal beroemd om hun innovatie- en verbeeldingskracht. Het thema van de duurzame gebouwde omgeving is kansrijk als de bouwsector meelift op het succes van onze befaamde architecten.
Bij een circulaire economie staat het hergebruik van producten en grondstoffen centraal. Nederland heeft daarvoor een goede kennisbasis. Enerzijds op het gebied van productietechnologie, zoals genoemd bij de eerdere thema's. Maar ook de kennis van ontwerp van producten is belangrijk voor hergebruik van materialen. We lopen internationaal voorop bij het recyclen en verwerken van afval. Dit is een goede basis voor de transitie naar een circulaire economie.
Er zijn twee hoofdsporen naar succes. Bedrijven en sectoren die wel groen innovatief zijn, maar niet sterk internationaal concurrerend, moeten een internationaliseringsslag maken: proberen buitenlandse markten aan te boren. Bedrijven en sectoren die nu nog sterk zijn maar niet groen, moeten een omslag naar vergroening maken. Dit vraagt om een groene innovatiestrategie. Vanzelfsprekend moeten bedrijven en sectoren die nu al groen en concurrerend zijn hun positie behouden. Dat gaat niet vanzelf. De overheid kan helpen door groene export- en innovatiekracht te bevorderen.
Een succesvol groen innovatiesysteem draait om ondernemerschap, kennisinvesteringen, de verspreiding van kennis en het vermarkten daarvan. Juist hier blijft Nederland achter ten opzichte van omliggende landen. Nederland kent relatief minder startende bedrijven (vooral kennisintensieve) en minder bedrijven met groeiambities. Bovendien kan het midden- en kleinbedrijf internationaal nog veel actiever worden.
Ondersteuning van jonge en groen innovatieve bedrijven in de vorm van borgstelling of een tijdelijk (revolverend) fonds helpt daarbij. De overheid moet ook vooral niet in de weg lopen. Het voortzetten van de Green Deals om belemmeringen voor vergroening op te sporen en zo mogelijk weg te nemen, is een ander belangrijk instrument.
Het helpt als Nederland een groene 'stip aan de horizon' zet, en net als andere landen zijn innovatiebeleid meer richt op de beoogde maatschappelijke doelen, zoals vergroening. Daarmee geven we aan: Nederland is ambitieus in de transitie naar een groene economie en wil tot de top van de concurrerende landen behoren. Die ambitie geeft bedrijven een stevige stimulans om zich structureler op vergroening te richten. Hierbij passen de drie thema's: gebouwde omgeving, biobased en circulair.
Het is zaak ervoor te zorgen dat de energie en financiële middelen niet te veel versnipperen. Het creëren van massa is belangrijk. Dat geldt zeker voor kennisinvesteringen. Juist die stokken in Nederland. Overheidgerelateerde Research and Development (R&D) als aandeel van de totale overheidsuitgaven is de laatste jaren gedaald. In Denemarken en Duitsland is dit aandeel hoger en de uitgaven stijgen juist. Overheidsinvesteringen kunnen innovatie aanjagen en de concurrentiekracht versterken, zoals eerder bijvoorbeeld de kennisontwikkeling voor de Deltawerken heeft laten zien.
De markt voor groene producten is nog klein. Hier kan de overheid een handje helpen met duurzaam inkopen. Scherpere eisen aan producten, bijvoorbeeld op basis van de kosten over de gehele levensduur, kunnen helpen om duurzame innovatie te bevorderen en helpen een markt voor duurzame producten te vergroten.
Bedrijven die zich met schone en zuinige technologieën bezighouden (cleantech) zijn geconcentreerd in regio's die een goede concurrentiepositie hebben en kennisintensief zijn, met name Brainport Eindhoven en de Zuid- en Noordvleugel van de Randstad. Nationaal innovatie- en ondernemerschapsbeleid zou daarbij van de kracht van regio's moeten uitgaan. Dit betekent gericht in bepaalde regio's investeren.
Een groene groeistrategie probeert groene innovatie te verbinden met de sterke kanten die Nederland heeft. Nederland heeft niet zozeer behoefte aan nieuwe industriepolitiek, wél aan een sterker en groener innovatiebeleid. Dat vraagt ook om innovaties van het huidige beleid. Het topsectorenbeleid kan meer gericht zijn op groene innovaties en het vermarkten daarvan. Dat vraagt om meer inzet van publieke middelen en scherpere keuzes binnen het innovatiebeleid. Als die innovatie wordt gekoppeld aan thema's die Nederland ook in de toekomst kansen bieden, valt er veel te winnen. Geef daarbij creatieve kleine bedrijven de ruimte. Nu investeren in innovatie en een groene groeistrategie, betaalt zich in de toekomst dubbel en dwars terug.
Aldert Hanemaaijer, Ton Manders, Otto Raspe, Martijn van den Berge, Laurens Brandes, Stefan van der Esch, Jos Notenboom en Melchert Reudink zijn auteurs van het Signalenrapport 'Vergroenen en verdienen' van het Planbureau voor de Leefomgeving. Dit is een ingekorte versie van de inleiding. Het rapport verscheen op 6 oktober 2013.
Tags: biobased economyCirculaire economieEconomieeconomische groeiInnovatiekennisondernemerschapoverheidsbeleidTechnologieVergroening