Kaart (1867) van de gemeente Gemert (Noordbrabant) uit de Gemeente-Atlas van Jacob Kuyper
Uit: Het Koningrijk der Nederlanden, voorgesteld in eene reeks beschrijvingen door J. L. Terwen, 1858 pagina 485 pagina 486
Eindhoven), Handel en Mortel, met zeer vele buurten of gehuchten en 4.400 inw., wier hoofdbestaan de landbouw is; doch er wonen ook vele wevers en er zijn 2 fabr. van wollen en katoenen stoffen, die aan vele menschen werk verschaffen. Bovendien vindt men er 5 lens. De R. K. Kerk te Gemert is een zeer lang gebouw, in 1450 gesticht en op 10 pilaren rustende; zij heeft eenen toren midden op het dak, maar de klokken hangen in een afzonderlijk klokkenhuis. Er bestaat voorts eene Latijnsche school, en van 1830—1840 was hier een Instituut voor Doofstommen, dat naar St. Michielsgestel overgebragt is. Nog staat hier een groot en schoon gebouw, het Kasteel of de Kommanderij-van-Gemert, dat vroeger aan de ridders der Duitsche orde behoorde, en thans tot mechanieke katoenspinnerij dient. — Bakel, ten Z., is het hoogste en schraalste dorp van Peelland, en wordt reeds in 721 genoemd, hebbende toen reeds eene kerk. Het bevat met de buurt Milheze en een aantal gehuchten 1.800 inw., die van landbouw en het steken van turf in de Peel bestaan. De bevallige plattelandstad Helmond, 7 uren Z. O. van 's Hertogenbosch en 3 uren O. van Eindhoven, is de hoofdplaats der gemeente van dien naam, welke met eenige gehuchten 5.670 bewoners telt, waarvan een groot deel van den fabriekarbeid leeft. Helmond zelf ligt aan de Aa en de Zuid-Willemsvaart, langs welke het hier en daar met de prachtige gebouwen van groote fabriekanten versierd is. Hoewel niet groot in omtrek, was zij in vroegeren tijd eene versterkte stad; maar nadat zij in 1588 door den graaf van Hohenlohe stormenderhand ingenomen en verbrand was, is zij eene opene plaats gebleven, die nog alleen door grachten omringd is, terwijl van den wal, de muren en poorten niets meer te zien is. Zij bevat thans 3.000 inw. (2.850 R. kath., 140 herv., 10 luth.), en bezit 9 fabr. van gekleurd en geweven lijnwaad, 1 katoendrukkerij. 1 roodverwerij, 2 kousenweverijen, 2 blaauwverwerijen, 3 bierbrouwerijenen mouterijen, 2 leerlooijerijen, 1 olieslagerij, l zoutzieJerij, 1 houtzaagen 4 korenmolens, 1 boekdrukkerij, 2 weverskammenmakerijen, enz. De stad prijkt met eene allerschoonste R. K. Kerk, de St. Lambertuskerk, een groot en ruim kruisgebouw aan de Markt; zij werd in 1448—1455 gebouwd, maar brandde in 1559 met bijna de geheele plaats af; na de herbouwing in 1587 ontkwam zij 'sjaars daarna gelukkig het gevaar van op nieuw in de asch gelegd te worden; in 1648 namen de