Johannes Ockeghem (verm. Saint-Ghislain, ca. 1410 – Tours, 6 februari 1497) was een 15e-eeuws componist van de Franco-Vlaamse School. Hij werd vermoedelijk geboren in Saint-Ghislain (Henegouwen). Na een korte periode als zanger aan de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen (1443-1444), kwam hij in dienst van Karel, hertog van Bourbon, in Moulins. In 1452 werd hij aangeworven door de Franse koning Karel VII. Tot aan zijn dood op 6 februari 1497 bleef hij verbonden aan het Franse koningshuis (onder Karel VII Lodewijk XI en Karel VIII). In 1459 verkreeg hij de lucratieve en hooggewaardeerde functie van schatmeester van de abdij Saint-Martin in Tours, waar hij ook verbleef. In 1484 bezocht hij Brugge en Damme.

Persoon 
Ockeghem stond bekend als een technisch zeer knap vakman, die in zijn polyfone muziek mathematische perfectie wist te combineren met een vroegrenaissancistisch klankideaal. Hij componeerde missen, motetten en Franse chansons. Hij beheerste op onovertroffen wijze de 'geleerde' technieken van de cantus firmus en de canon. Tot zijn meest besproken composities behoren de 'Missa prolationum', die volledig is gebaseerd op de canontechniek, en de 'Missa cuiusvis toni', die in meerdere modi kan worden uitgevoerd. Ook de 'Missa pro defunctis' is een van zijn composities, het eerste polyfone requiem dat bewaard is gebleven (waarschijnlijk van 1461 of 1483). 

Door sommigen wordt beweerd dat Ockeghem zelf een lage zangstem had. Dit is terug te vinden in zijn koorwerken waarbij ook de lagere stemmen (contratenor, bassus) niet langer op spreekstemhoogte bleven, maar een voor die tijd opvallende laagte hadden.

Werkwijze 
Ockeghem had de meerstemmigheid erg goed onder de knie. De stemvoering in zijn werken is te kwalificeren als goed. 'Varietas': de elementen van de meerstemmigheid zijn allen verschillend van aard (ter vergelijking: bij imitatio lijken de elementen juist op elkaar).
Alle stemmen werden door Ockeghem tegelijk geschreven, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de werkwijze van Dufay, die begon met één stem en hierna pas de andere stemmen schreef. Hij wordt wel de vader van het moderne contrapunt genoemd.

Trivia: Er wordt beweerd dat Ockeghem alle individuele stemmen van superior tot bassus kon zingen.

Composities 
De volgende composities van Ockeghem zijn bewaard gebleven.

Missen 

 Missa Au travail suis
 Missa Caput
 Missa Cuiusvis toni
 Missa De plus en plus
 Missa Ecce ancilla Domini
 Missa Fors seulement
 Missa L'homme armé
 Missa Ma Maistresse
 Missa Mi-Mi (Quarti toni)
 Missa Pro Defunctis
 Missa Prolationum
 Missa Quinti toni
 Missa sine nomine I
 Missa sine nomine II
 Requiem
 Credo sine nomine

Motetten 
 Alma redemptoris mater
 Ave Maria
 Deo Gratias
 Intemerata Dei Mater
 Salve Regina
 Ut heremita solus

Chansons 
 Altre Venus estés
 Baisiés moy dont fort
 D’un aultre amer
 Fors seulement l’actente
 Fors seullement contre
 Il Ne M’en chault
 J’en ay dueil
 La Despouvreuse
 L’aultre d’antan
 Les desléaulx ont la saison
 
 Ma Maistresse
 Mort, tu as navré /Miserere
 O rosa bella
 Prenez sur moi vostre exemple
 Presque transi
 Quant de vous seul
 Qu’es mi vida preguntays
 S’elle m’amera /Petite camusette
 Se vostre cuer eslongne
 Tant fuz gentement resjouy
 Ung aultre l’a

Zie ook 
 Josquin Desprez
 proportiecanon

Zuid-Nederlands componist (voor 1830)
Renaissancecomponist
Persoon in de Nederlanden in de 15e eeuw
15e-eeuws componist