Mindfulness: hype of hoopvol? | Jolanda Klaveringa
Het primair onderwijs staat voor een aantal belangrijke problemen: 56 procent van de leerkrachten geeft aan een onacceptabele hoge werkdruk te ervaren (Grinsven, 2016). Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) laat zien dat er al jarenlang sprake is van een hoger percentage ziekteverzuim en burn-outklachten van leerkrachten in vergelijking met andere sectoren. Na vijf jaar is 18 procent van de beginnende leerkrachten uitgestroomd uit het primair onderwijs en geeft één op de acht leerkrachten aan actief op zoek te zijn naar een baan buiten het onderwijs. De werkdruk en de daarmee gepaard gaande stress wordt hierbij als belangrijkste reden genoemd. Deze werkdruk is volgens het CBS een combinatie van de hoeveelheid werk en de emotionele zwaarte die het vak van leerkracht met zich meebrengt. Op de praktijkvloer bestaat een grote behoefte aan een vermindering van de ervaren werkdruk en stressbeleving. Dit heeft onlangs geleid tot een samenwerking tussen de Radboud Universiteit en de Rotterdamse Vereniging voor Katholiek Onderwijs (RVKO), die een pilotonderzoek hebben opgezet waarbij basisschoolleerkrachten de Mindfulness-Based Stress Reduction-training (MBSR-training) volgden (zie het kader 'Mindfulness-Based Stress Reduction-training' hiernaast voor meer informatie over dit programma). Mindfulness blijkt een rol te kunnen spelen in het verminderen van stress en het verhogen van het psychisch welbevinden bij basisschoolleerkrachten (Jennings, 2017).
Grootste bron van stress Tot nu toe wordt het terugdringen van de werkdruk in de school en het verminderen van stress veelal gezocht op het organisatorische en administratieve vlak: minder overleg, minder werkgroepen, een administratief minder belastend leerlingvolgsysteem, enzovoorts. Jennings (2017) bekijkt het vanuit een andere hoek: het aantal stressuitlokkende situaties waar je als leerkracht dagelijks mee te maken hebt, speelt namelijk ook een grote rol. Onderzoek wijst uit dat eenieders grootste bron van stress de eigen gedachten zijn. Dit zou kunnen verklaren waarom de ene leerkracht fluitend naar zijn werk gaat terwijl de andere leerkracht op dezelfde school met dezelfde uitdagingen woelend in zijn bed ligt en keer op keer onderuitgaat. Het vergroten van de adaptieve stresscopingsvaardigheden, om zo een leerkracht te ondersteunen bij het omgaan met de uitdagingen die het lesgeven met zich meebrengt, zou een oplossing kunnen zijn (Chang, 2013). Wat er op je afkomt, daar heb je immers geen invloed op, maar wel op de manier waarop je daarmee om kunt gaan. Je gedachten en de onbewuste patronen die je ontwikkeld hebt, zijn bepalend voor hoe je de dingen ervaart. Als je zicht krijgt op deze patronen en je hier vervolgens bewust op kunt gaan sturen, kan dit een positieve bijdrage leveren aan jouw mate van welbevinden.
Ons brein blijkt plastisch Ons brein is plastisch, dus we kunnen zelf aan de slag! Dat is goed nieuws, want je kunt nieuwe (helpende) hersenverbindingen aanmaken en bestaande (niet-helpende) verbindingen verzwakken. Of je nu 8 of 80 jaar bent, je kunt op deze manier nieuwe patronen ontwikkelen en je gevoel van welbevinden positief beïnvloeden. En hier komt mindfulness om de hoek kijken.
Wat is mindfulness? Mindfulness wordt veelal gedefinieerd als het bewust en zonder oordeel aandacht geven aan het huidige moment. Nu valt waarschijnlijk bij het lezen hiervan niet gelijk alle stress van je af en is enige uitleg gewenst. Mindfulnessvaardigheden als non-reactief zijn, niet-oordelen, observeren en bewust handelen, helpen je om bewust aandacht te geven aan versus het reageren vanuit je automatische piloot. Iets wat we veel vaker doen dan dat we ons bewust zijn. Een voorbeeld: er staat een boze ouder in de deuropening, je schrikt en schiet automatisch in de verdediging. Deze reactie levert vaak 'strijd' op en het kost veel energie en tijd om die relatie te herstellen. Het gaat dus bijvoorbeeld om de momenten waarvan je achteraf denkt: had ik het maar zus of zo gedaan. Het is fijn als je door training die automatische-reactie-momenten kunt beperken. Daarnaast herken je vast ook dat, door alles wat je meemaakt tijdens een (school)dag, met regelmaat je gedachten afdwalen door een stroom aan gedachten, zorgen en bepaalde
keer verantwoordelijkheden. En dat je de dingen eigenlijk anders zou willen dan dat ze zijn op dat moment, zeker als je op zo'n moment stress ervaart.
Kom wat vaker in het 'nu' Wij zijn namelijk met onze gedachten relatief veel in het verleden of in de toekomst, maar hebben dat vaak niet in de gaten. Daarbij komt dat we vanuit onze overlevingsdrang meer gefocust zijn op de negatieve dingen die we vervolgens willen wegdenken en oplossen. Dit levert vaak onbewuste stress op. Een voorbeeld: het weekend is begonnen, je kunt de werkweek achter je laten en ontspannen! Het is zaterdagochtend, je zit met een kop koffie op de bank. De zonnestralen verwarmen je lichaam. Kortom: alle ingrediënten om op dat moment te genieten en ontspanning te ervaren. Echter, jouw gedachten nemen je op datzelfde moment mee naar de afgelopen week, naar dat oudergesprek dat niet goed ging en je maakt je al zorgen om maandag, dan staat die moeder vast weer op de stoep. De gedachtemolen maalt volop en je bent onbewust weggetrokken uit het 'nu'. Je merkt ineens dat je koffie al op is zonder ervan genoten te hebben, en dat de zon scheen was je ook volledig ontgaan. Gedachten trekken ons vaak weg uit het 'nu'. Juist dat 'nu' biedt volop mogelijkheden om ons welbevinden en onze gezondheid positief te beïnvloeden. Er is in het verlengde hiervan echter nog iets waar we rekening mee moeten houden.
Het stresshormoon blijft dan door je lichaam gieren, wat geen goed nieuws is voor je gezondheid. Het is dus fijn wanneer je je meer bewust wordt van dit soort momenten om je daar vervolgens ten gunste van jouw mentale gezondheid op te kunnen sturen. Mindfulness helpt je je bewustzijn te verhogen en om uit belemmerende patronen te stappen. Je krijgt vaardigheden aangereikt om je rust te bewaren, je oordelen over jezelf en anderen wat makkelijker te laten gaan om vervolgens een bewuste reactie te kiezen op een situatie die méér welbevinden en minder stress oplevert.
Wat weten we nu al? We weten al dat gezonde volwassenen na het volgen van een MBSR-training minder stress ervaren, minder depressieve en angstklachten hebben, er een toename is van de levenskwaliteit en het functioneren van het immuunsysteem verbetert (Khoury, 2015). Het recente onderzoek van Jennings (2017) onder leerkrachten in Amerika bevestigt dat mindfulness daadwerkelijk bij kan dragen aan stressreductie. Mindfulness zou dus als eerste winst op kunnen leveren voor de leerkracht zelf, iets wat we op de Nicolaasschool terugzien. Minder stress leidt ertoe dat je nog beter om kunt gaan met de
Echt of gedachte? Ons lijf reageert namelijk precies hetzelfde. Als je bijvoorbeeld aan iets verdrietigs denkt, reageert je lijf alsof het op dat moment ook echt gebeurt. Ja maag voelt naar, tranen wellen op. Wat zou er dan in je lijf gebeuren als je gedachten afdwalen naar 'zorgen en gedoe'?