““Denckende dat God almachtich is ende wel mocht wreken tgung ons overghinck, als hij wilde, maer dat hij mogelick liet, omdat hij met ons manier van leven niet fedient wilde wesen ende daerom ghedoochde, dat ons soe swaere tribulacie overcoemet.””
Volgens Jacobsz had God de Beeldenstorm toegestaan om katholieken te straffen voor hun wangedrag. Hij had het echter niet veroorzaakt. De beeldenbrekers hadden hun werk als vrij handelende mensen uitgevoerd onder een goddelijke tolerantie. Laat ons kort kijken naar de algemene religieuze interpretatie van de Beeldenstorm om deze interpretatie van katholieken op de Reformatie goed te begrijpen.
De relatie – of spanning – tussen de menselijke vrije wil en de voorzienigheid van een interveniërende God behoorde tot de meest complexe en bestreden kwesties van het vroegmoderne christendom. Zoals bekend besloot het calvinisme met de predestinatie volledig in het voordeel van de goddelijke voorzienigheid. Binnen het katholicisme werd daarentegen sterk vastgehouden aan een Aquiniaans concept van de vrije wil. Waar deze echter ophield en de goddelijke voorzienigheid begon, was omstreden, zowel onder theologen als binnen niet-geleerde geloofsopvattingen.
Bovendien waren er binnen Europa sterke verschillen te onderscheiden. Zo werd de Reformatie in de Nederlanden heel anders geduid dan in Frankrijk. Franse geestelijken lokaliseerden het kwaad van ketterij voornamelijk in de persoon van de ketter zelf, die als een gevaar werd gezien voor de gemeenschap. In de Nederlanden werd het protestantisme door katholieken daarentegen primair voorgesteld als een ziekte in het lichaam van de samenleving. Als een infectie tastte ketterij vrij willekeurig bepaalde delen van het lichaam wel aan en liet het andere ongeroerd. Deze benadering van de nieuwe religie werkte minder stigmatiserend voor protestanten.
Sterker nog, de ziekte van ketterij werd vaak gezien als onvermijdelijk, cyclisch en zelfs zuiverend. De katholieke rederijker en kroniekschrijver Marcus van Vaernewijck schrijft dat…
Daarbij stelt Van Vaernewijck dat het fout is om protestanten alle problemen ten laste te leggen omdat zij slecht de dragers van de ziekte waren, niet de ziekte zelf. Niet enkel protestanten, maar de hele maatschappij droeg verantwoordelijkheid voor de ketterij, inclusief katholieken.
Omdat ketterij bovendien gelokaliseerd werd in een afwijkende gedachtegang, en niet in het lichaam van de ketter zelf, waren protestanten niet een fundamenteel en onomkeerbaar kwaad dat moest worden uitgeroeid, een gedachtegang die in Frankrijk in 1572 de Bartholomeüsnacht mogelijk maakte. Vanuit deze gedachtegang weet Van Vaernewijck het protestantse geloof in de sterkste termen te veroordelen, maar tegelijkertijd protestanten goede en goedbedoelende christenen te noemen.
Wat werd er precies bedoeld met het feit dat de samenleving als geheel verantwoordelijk was voor het protestantisme? Er was een breedgedragen idee dat leken verzaakten naar de mis te gaan en de geestelijkheid zich schuldig maakte aan feestvreugde en hebzucht. God had dit zwakke lichaam ziek gemaakt als straf voor dat het niet goed voor zichzelf had gezorgd. Protestanten simpelweg vervolgen was daarom geen optie. Ze waren immers instrumenten van God en een poging om deze instrumenten met geweld te bestrijden bood geen oplossing. Sterker nog, het zou direct indruisen tegen Zijn wil.
Met de Beeldenstorm werd het beeld van ketterij als een goddelijk instrument om de samenleving tot inkeer te brengen problematisch. Het protestantisme werd ondanks zijn mogelijk positieve effect op katholieke hervorming wel degelijk als schadelijk gezien, maar slechts in zoverre dat het gelovigen weghaalde van de religieuze gemeenschap. De Beeldenstorm was daarentegen een veel fundamenteler gevaar. Met de vernietiging van relieken, devotiebeelden en objecten, die essentieel waren voor de liturgie, maakte de Beeldenstorm het gelovigen die tot de ‘katholieke’ kudde bleven behoren moeilijk hun religie te blijven uitoefenen.