Niet vrouw genoeg voor de sprintnummers | De Morgen
NieuwsHyperandrogene atleten
Niet vrouw genoeg voor de sprintnummers
De Burundese Francine Niyonsaba won woensdag in Zürich de 5.000 meter. Beeld AP
De regels omtrent atletes met een natuurlijk verhoogde testosteronwaarde, zoals Christine Mboma (zilver in Tokio) en Francine Niyonsaba, blijven omstreden. Zou een speciale wedstrijdcategorie voor hyperandrogene atletes de oplossing zijn?
Erik van Lakerveld 9 september 2021, 20:00
Francine Niyonsaba (28) is niet vrouw genoeg om de 800 meter te lopen, maar wel voor de 5.000 meter. Tijdens de laatste grote internationale wedstrijd, de Diamond League in Zürich, pakte de atlete uit Burundi woensdag op die afstand de zege.
Ze kwam na een felle sprint, overblijfsel uit de tijd dat ze nog wel de 800 meter lopen mocht, tot 4:28.98. Hellen Obiri uit Kenia, die in Tokio nog zilver had gepakt achter de Nederlandse Sifan Hassan, kon haar net als vorige week in Brussel niet bijbenen.
Vijf jaar geleden behoorde Niyonsaba tot de wereldtop op de 800 meter. Ze veroverde olympisch zilver achter de Zuid-Afrikaanse Caster Semenya in Rio de Janeiro, maar na die Olympische Spelen gingen de regels omtrent testosteron op de schop. En net als Semenya heeft Niyonsaba volgens de internationale federatie World Athletics (vroeger IAAF) te veel van het spierversterkende hormoon in haar lichaam. Niet omdat ze doping heeft gebruikt, maar omdat haar lijf het van nature aanmaakt.
Hetzelfde heeft Christine Mboma (18). Vanwege haar testosteronwaarden mag ze haar lievelingsafstand, de 400 meter, niet lopen. De 200 meter wel. Op die laatste afstand pakte ze zilver in Tokio en afgelopen week won ze in Brussel.
Afgelopen jaar brak Mboma uit het niets door. In de Namibische hoofdstad Windhoek snelde de toen pas zeventienjarige atlete dit voorjaar naar de nationale titel op de 400 meter in 49.22. Nog nooit was een vrouw jonger dan twintig zo snel. Ze behoorde direct tot de favorieten voor de olympische medailles op de 400 meter. Maar een paar weken later bleek dat zij naar de regels van World Athletics te hoge testosteronwaarden had.
De snelle opmars van Mboma lijkt op die van Semenya. In 2009 werd de Zuid-Afrikaanse vrijwel uit het niets als junior wereldkampioen bij de senioren. Anders dan Mboma viel Semenya niet alleen op door haar tijden, maar ook door haar gespierde lichaam. Dat werd nog eens versterkt omdat ze bij haar zeges haar spierballen liet rollen. Het riep vragen op. Was zij niet te mannelijk om tussen de vrouwen te lopen?
Christine Mboma wint de 200 meter tijdens de Diamond League-meeting in Brussel, vorige vrijdag. Beeld BELGA
In 2011 sloot de internationale atletiekfederatie vrouwen met een te hoge testosteronspiegel uit van deelname. Het hormoon versterkt de spieraanmaak en dat zou oneerlijk zijn. Mannen maken er gemiddeld genomen tien keer zoveel van aan als vrouwen. Hyperandrogene vrouwen, zoals Semenya, komen wat testosteronwaarden in de buurt van mannen.
De oplossing was simpel, volgens de atletiekfederatie. Deze atletes moesten hun hormoonwaarde met medicijnen verlagen om aan vrouwenwedstrijden deel te mogen nemen. Het internationaal sportrechttribunaal TAS zette een streep door de regel omdat het aan wetenschappelijke onderbouwing ontbrak.
In de jaren erna, waarin Semenya olympisch zilver won in Londen 2012 (na de dopingschorsing van Maria Savinova uit Rusland werd dat goud) en goud in Rio 2016, werkte de atletiekfederatie aan een wetenschappelijk onderzoek naar de invloed van testosteron. De uitkomst: vrouwen met veel testosteron zouden een oneerlijk voordeel hebben op alle afstanden tussen de 400 meter en de Engelse mijl.
In 2019 voerde World Athletics de testosteronregel weer in. Nu met goedkeuring van het TAS, dat oordeelde dat de atletiekfederatie de regel voldoende had onderbouwd.
Dat kwam het TAS en World Athletics op veel kritiek te staan. De uitkomsten van de studie waren voor publicatie niet door andere onafhankelijke onderzoekers beoordeeld. In academisch jargon: niet peer reviewed. En eenmaal gelezen hadden de meeste specialisten er geen goed woord voor over. Het British Journal of Sports Medicine zag zich dit jaar zelfs genoodzaakt het artikel te corrigeren. Het voordeel van veel testosteron was door de onderzoekers overschat.
Onthoofde Spelen
Toch hield World Athletics vol. In Tokio ontbrak daarom op de 800 meter de volledige top drie van de Spelen van Rio. Naast Semenya en Niyonsaba mocht ook de bronzen Margaret Wambui niet deelnemen. Zo won in Tokio de Soedanees-Amerikaanse Athing Mu. Al vallen haar hormoonwaarden netjes binnen de norm, ze was met 1:55.21 zeven honderdsten sneller dan Semenya vijf jaar eerder.
Met de testosteronregel heeft World Athletics zich ontdaan van Semenya. De Zuid-Afrikaanse slaagde er niet in zich succesvol om te scholen naar een andere afstand. Maar of de omstreden regel houdbaar is na de prestaties van Mboma en Niyonsaba is zeer de vraag. Er lijken maar twee smaken: of de regel uitbreiden naar andere afstanden of weer afschaffen.
De getroffen atletes pleiten voor het laatste, al zag Wambui bij BBC Africa nog een derde weg: een speciale wedstrijdcategorie voor hyperandrogene atletes. "Om anderen, die hun toestand verbergen, te motiveren en te laten zien dat het niet hun fout is, maar dat ze zo zijn geschapen."