Met het huidige tekort aan jobs is het problematisch om oudere werknemers te culpabiliseren wanneer ze vervroegd uittreden. De werkloosheid stijgt: in juli 2001 waren er 180.000 niet-werkende werkzoekenden in Vlaanderen, in juli 2004 ging het om 240.000 mensen. Moeten we het eenzijdig pleidooi voor langer werken niet dringend confronteren met studies die het precieze effect op in- en uittrede op de arbeidsmarkt pogen in te schatten, en dus het effect op de werkloosheid? Bovendien biedt de piste om wie werkt, langer te laten werken geen perspectieven voor de risicogroepen op de arbeidsmarkt die nu al moeilijk aan een baan raken.
De metafoor is mooi: niet het bouwjaar telt, maar het aantal gereden kilometers. Maak het concreter en iedereen knikt: aan een metser die op zijn 15 begon, moet je op zijn 55ste niet vragen om langer te werken. De universiteitsprof die pas op zijn 25ste begon, kan rustig langer aan de slag blijven. Het is inderdaad wenselijk om te kijken hoe meer maatwerk mogelijk is. Dat kan echter ook zonder dat mensen in hun leven meer uren of jaren moeten werken. Strakke collectieve grenzen staan onder druk in tijden van individualisering en flexibilisering. De variatie in de feitelijke pensioenleeftijden toont vandaag reeds een veel diverser beeld dan de officiële pensioenleeftijden.
Alleen is het hoog tijd om ook de inkomenseffecten van meer variabele en gepersonaliseerde (brug)pensioenstelsels te onderzoeken. We vrezen dat dit de dualisering versterkt binnen de groep 50- tot 70-jarigen en dat men het effect op grotere inkomensongelijkheid onderschat. De groei van de tweede pensioenpijler versterkt nu reeds de intragenerationele ongelijkheid. Als vooral hogergeschoolden langer werken omdat ze later zijn beginnen werken en omdat hun werk dat beter toelaat, dan blijven vooral hogerbetaalden langer aan de slag. Hun lagergeschoolde leeftijdsgenoten mogen of moeten ondertussen al van een veel lager (brug)pensioen rondkomen. De inkomens- en werkgelegenheidseffecten van het verhogen van de toegelaten arbeidsprestaties voor gepensioneerden zijn nog onbekend. We vrezen echter dat ook deze tot grotere inkomensongelijkheid tussen leeftijdsgenoten leiden.
Daarnaast stelt zich een genderprobleem. Bij de meeste koppels verschillen zowel het aantal kilometers als het bouwjaar tussen man en vrouw. Vrouwen verrichten minder betaalde arbeid in hun leven en bouwen zo minder pensioenrechten op. Ze zouden in de ‘kilometer’-redenering dus tot op latere leeftijd moeten blijven werken. Toch wensen net zij gemiddeld op jongere leeftijd op pensioen te gaan (zie Elchardus, 2003:150). Dat komt door andere beroepsaspiraties en rolpatronen, maar vaak ook doordat hun mannelijke partner gemiddeld ruim twee jaar ouder is (een ander ‘bouwjaar’ dus). Het is bij vele koppels niet evident dat de vrouw nog doorwerkt terwijl de man al van zijn (brug)pensioen geniet. De geleidelijke gelijkschakeling van de pensioenleeftijd van mannen en vrouwen bevordert in theorie het aantal vrouwelijke kostwinnersgezinnen op het einde van de loopbaan. Of dit in de praktijk ook zo werkt, valt nog af te wachten.
Een volgende vraag is of het VBO-pleidooi voor een 40-urenweek economisch zinvol is. Verschillende sectorfederaties stelden als werkgeverskoepels al dat langere werkweken geen prioriteit zijn. Ze gebruiken het debat wel als opstap naar eisen voor soepeler overuren. Langere werkweken gaan in vele jobs echter gepaard met afnemende productiviteit. Het arbeidstempo ligt er zo hoog, dat langere werkdagen en -weken de productiviteit doen dalen. Bovendien is de vraag wat bij intellectuele beroepen toeneemt: de tijd dat men op de werkplek is of de tijd dat men productief is. De afnemende productiviteit per werknemer bij langere werktijd is een eerste economisch tegenargument.
Een tweede economisch tegenargument is dat het VBO met zijn pleidooi voor herinvoering van de 40-urenweek terugvalt op verouderde concurrentie-opvattingen. Het pleidooi voor langere werkweken is tegenstrijdig met het rapport van De Backer en Sleuwaegen (2003) over onze concurrentiepositie. Dit rapport in opdracht van de Vlaamse regering schetste duidelijk de beperkingen van een concurrentiebeleid dat zich richt op de loonkost: de loonverschillen met ontwikkelingslanden zijn zo immens, dat dit een deels verloren strijd is. Wat wél een toekomstperspectief biedt, is de opbouw van competitiviteit op basis van innovatiekracht.
De dooreenlopende debatten over langer werken op loopbaanbasis en per week, samen met de vraag tot soepeler overuren, drukken het combinatiebeleid weg van de maatschappelijke agenda. De verdere veralgemening van het tweeverdienerschap bij jonge gezinnen en meer alleenstaande werkende ouders zorgen voor toenemende tijdsdruk en voor combinatieproblemen tussen arbeid en gezin. Grotere flexibiliteit en toenemende verkeerscongestie vergroten die stress alleen maar.
Dat er nood is aan soepeler loopbanen blijkt onder meer uit de populariteit van deeltijds werk, tijdskrediet en ouderschapsverlof. Het aandeel deeltijds werkenden is de voorbije 25 jaar bijna verdubbeld. In 2002 waren er op 2,1 miljoen Vlaamse loontrekkenden 440.000 deeltijds werkenden: iets meer dan één op vijf. Het aantal mensen met loopbaanonderbreking en tijdskrediet stijgt jaar na jaar: van een kleine 100.000 in 2002 maakten in 2003 al 112.000 Vlamingen gebruik van tijdskrediet of loopbaanonderbreking. Het zijn vooral vrouwen (zowat 73%), maar het aandeel mannen stijgt de laatste jaren sterk (RVA, 2004: 165). Hoewel mannen meer dan vrouwen van tijdskrediet of loopbaanonderbreking gebruik maken in het kader van de eindeloopbaan, merken we in alle leeftijdscategorieën een toename. Zo waren in Vlaanderen in 2002 10% van werknemers met ouderschapsverlof mannen, in 2003 ‘al’ 14%: een stijging van 800 naar 2000 mannen (RVA, 2003 & 2004).
Heel wat werknemers wensen niet langer de hele loopbaan voltijds te werken, ook mannen niet. Vele mannen slagen er evenwel niet in deze wensen in de praktijk te brengen. Een langere werkweek of hogere arbeidseisen kunnen de zo al moeilijk te dichten kloof tussen mannen en vrouwen alleen maar vergroten. Hoe hoger de werkdruk of het aantal te presteren uren, hoe moeilijker de baan te combineren valt met de zorg voor een gezin en hoe groter de kans dat vrouwen afhaken en de taakverdeling tussen man en vrouw in het gezin schever wordt. Combinatieproblemen hebben ook harde demografische gevolgen. Ze leiden tot uitstel én afstel van het krijgen van kinderen; een niet te veronachtzamen nadeel in tijden van vergrijzing.