Schuld van Barnevelt? - Hij zelf zei: “Ik wil de rechters niet beschuldigen; maar ik kom in een tijd waarin men andere regels van Regering volgt dan men plag.” Maurits daarentegen: “de Advocaat heeft die grondregels in de Staat niet gevonden, maar zoeken in te voeren.” Beiden met eenzijdigheid zowel als te goeder trouw. Nooit had men voor Oldenbarnevelt aan een zo ver gedreven onafhankelijkheid en oppermacht van Provincies en Steden gedacht als later, onder zijn invloed en leiding, tot regel gesteld werd, maar hij vond reeds een zeer krachtig element van gewestelijke en plaatselijke autonomie, voor de opstand aanwezig, door de opstand gesterkt, en dat met elk centraal bewind in gestadige strijd was. Wellicht was het ook om de drang der omstandigheden, dat Oldenbarnevelt veel te ver ging in het systematiseren van de oppermacht van de Staten, gelijk ze feitelijk uit het verzet tegen de landsheer en de nood der tijden was ontstaan. Het ontbrak niet aan historische bestanddelen
voor een meer deugdelijke regeringsvorm. Zonder dat men provinciale of lokale zelfstandigheid pits gaf, had op de staatseenheid, gelijk de Unie van Utrecht ze gewild heeft, op de verdienstelijkheid en populariteit van het Huis van Oranje-Nassau, en op de rechten der burgerijen kunnen worden gelet. Oldenbarnevelt heeft meer dan iemand meegewerkt tot een zuiver aristocratisch bewind. Maurits zag het aan; maar, toen de van lieverlede wettelijk verkregen macht, zonder acht te slaan op de zin en eis eener staatsrechtelijk weerloze bevolking, tegen de Godsdienst van een aanzienlijk deel der ingezetenen misbruikt werd, moest wel de bedwongen weerstand uitbarsten. De Advocaat, die zich, om het verkregen recht van de oligarchische regeringsvorm veilig had gerekend, viel door de verbolgenheid van het lang getrotseerde Volk.