Voelt u de systeemcrisis al een beetje? | De Morgen
Voelt u de systeemcrisis al een beetje?
Bart Eeckhout 24 februari 2017, 21:52
Ja, dat was lachen. Toen de aanzwellende verontwaardiging over ondoorgrondelijke structuren, opeengestapelde mandaten en genereuze vergoedingen in de politiek hier begin vorige week omschreven werd als een 'systeemcrisis', moesten de opgetrommelde experts in De afspraak daar eens goed mee lachen.
Sindsdien is het lachen enigszins verstomd. Partijen en regeringen buitelen over elkaar heen met voorstellen om hun maagdelijkheid te herwinnen. Het is een bij momenten deerniswekkend schouwspel, waarbij sommigen toch weer typisch uitmeten hoe ze de ander maar niet zichzelf treffen.
Niet elk voorstel klinkt even verstandig. De plannen om het aantal parlementsleden te decimeren of zelfs te halveren lijken populair in een tijd van volksverontwaardiging. Toch bieden ze eerder een bevestiging van de kwaal dan een remedie.
Beter om te zwijgen?
De uitholling van de democratische controle in parlementen en raden is een gevolg van het verschuiven van de macht naar partijhoofdwartieren en uitvoerende organen (regeringen en directiecomités). Dat heet particratie. Schrappen in het aantal parlementszitjes is begrijpelijk; drástisch schrappen betekent dat je vrije baan geeft aan de uitvoerende machthebbers. Dat is geen oplossing, dat is juist het probleem.
Moeten we daarover zwijgen "om de populisten geen brandstof te geven", zoals de Gentse burgemeester Daniël Termont (sp.a) verlangt? Sta ons toe toch even iets recht te zetten. Geen enkele commentator heeft ooit geschreven dat 'de' politiek verrot is. Geen enkele commentator heeft ooit geschreven dat alle politici zo wereldvreemd zijn dat geen van hen nog de prijs van een brood kent.
Maar we onderschatten toch beter niet de impact van de nu onthulde handelingen en attitudes.
Dus ja, er is een probleem als zelfs een socialistische ex-schepen met een redelijk vlekkeloze reputatie als Leen Verbist niet eens merkt dat er 30.000 euro te veel op een privérekening staat. Er is een probleem als haar N-VA-opvolger Koen Kennis het "normaal" vindt dat hij meer dan 40 mandaten combineert met zijn schepenambt. Er is een probleem als de (te) riant verloonde Kamervoorzitter Siegfried Bracke (N-VA) zijn functie combineert met privé-advies, ook al blijkt het uiteindelijk 'gratis' te zijn. Er is een probleem wanneer een Open Vld-fixer als Geert Versnick een maandloon tot boven de 10.000 euro bijeenscharrelt en daarover liegt.
Misschien nog het meest ontluisterend : er is een probleem wanneer een ex-premier als Yves Leterme (CD&V) twee weken na zijn ontslag al binnenrolt bij een rechtstreekse concurrent van een overheidsbedrijf. "Dat is toch niet verboden", luidt het dan. Dat is nog het grootste schandaal. Dat sommige politici blijkbaar een verbod nodig hebben om uit te maken dat zoiets totaal onacceptabel is.
Vooral bij N-VA en sp.a wordt getreurd omdat hun mandatarissen harder lijken te worden aangepakt. Daar is iets van, want de excessen gebeuren inderdaad kamerbreed. Maar onze compassie is beperkt. Als je sociale rechtvaardigheid propageert (zoals sp.a) of claimt het systeem om te gooien (zoals N-VA), moet je niet verbaasd zijn dat de kritiek fel is als je grandioos onder je eigen morele lat gaat.
De kritiek is dus hard maar fair. Gent bijvoorbeeld heeft een vooruitstrevend beleid op vlak van onder meer verkeersveiligheid of buurtwerking. Dat wordt nu overschaduwd door het spectaculaire einde van een generatie van politieke bedisselcultuur. Jammer, maar dat is niet de schuld van de media.
En even goed ervaart de nieuwe generatie bestuurders in Antwerpen dat ze niet meer zomaar hun eigen gelijkaardige machtsgreep kunnen organiseren. Eigenlijk is dat vooruitgang.
Want deze crisis gaat niet over het gegraai van enkelingen. Dit reikt dieper. Er is een steen van schaduwbeleid opgelicht. De evaluatie oogt niet prettig. De explosie aan publieke mandaten heeft van Vlaanderen/ België geen democratische heilstaat gemaakt. Bijna nergens in Europa blijft de burgerinspraak zo kaduuk als hier.
Het intercommunale beheer van grote infrastructuurwerken heeft de ruimtelijke verrommeling niet tegengehouden, wel integendeel. Het tragische gevolg hebben we deze week nog meegemaakt, toen in Brugge een kind van zes werd doodgereden op het zebrapad voor zijn school aan een drukke invalsweg. Het intercommunale beheer van energie en water heeft de facturen niet laag gehouden. Opnieuw: wel integendeel.
De democratische prijs is hoog, en de uitkomst op zijn minst teleurstellend. Dat zal dus anders moeten. Dit land moet maar eens uit zijn communautaire kramp komen. Het moet bevoegdheden rationeel leggen waar ze thuishoren. Geen gezeur meer tussen gemeenten over energie- en waterbeheer of beleggingsvennootschapjes; geen gezeur meer tussen gewesten over geluidsnormen. De ruimte die vrijkomt door die democratische sanering kan ingevuld worden door horizontaal georganiseerde burgerinspraak.
Nog dit. Niet alle politieke problemen zijn de schuld van politici. Voorbeeld: na dat tragische ongeval in Brugge hoorde je die schreeuw om aansprakelijkheid weer. Het klopt dat ruimtelijke orde en verkeersveiligheid maar schoorvoetend beleidsaandacht krijgen. Bij nader inzien blijken lokale politici van goede wil – jazeker, er zijn er vele – vaak te bezwijken onder druk van boze burgers die geen millimeter autocomfort willen inleveren voor de veiligheid van elkeen.