Ik vrees dat ik het heel goed begrijp. De agenda van Jonathan Israel is, zoals vrijwel al zijn recensenten benadrukken, het ‘witwassen’ van de Verlichting door die te verdelen in een lelieblanke radicaal-filosofische component en een merkwaardig aangroeisel van irrationele krachten (die vast wel religieus van oorsprong zullen zijn). Israel is een bekwaam historicus, maar helaas buitengewoon ideologisch en apologetisch bevlogen. Dat maakt hem historisch zo ongeloofwaardig op dit punt. Het probleem is namelijk dat dit onderscheid in de contemporaine bronnen er simpelweg niet is. De moordpartijen in de Vendee waren strikt rationeel en bedoeld om een nieuw politiek stelsel te introduceren, niet gebaseerd op royalisme en religie.
Je bent ergens wel op het goede spoor als je benadrukt dat de mens veel irrationeler is dan we waar willen hebben. Het probleem is dat je de Verlichting daarvan wilt uitzonderen, als een soort mythisch construct. Maar de Verlichting was mensenwerk, en daarmee stond zij net zo bloot aan allerhande slechtheid als welk ander menselijk cultuurproduct ook.