brandschilderen en glas-in-lood | glasatelier ruud harberts
brandschilderingen en glas-in-loodramen
Van brandschilderingen en glas-in-loodramen gaat van oudsher een grote aantrekkingskracht uit. Meestal denken we daarbij aan parochiekerken en kathedralen, maar tegenwoordig wordt gebrandschilderd glas steeds vaker toegepast in openbare gebouwen, in particuliere woningen en op begraafplaatsen. Brandschilderen en glas-in-lood beleven onmiskenbaar een come-back en zijn weer helemaal 'in'.
Een brandschildering van tulpen in kleurige emailles.
Een brandschildering of glas-in-loodraam is geen goedkoop dertien-in-een-dozijn-product. Het ambachtelijk handwerk bij brandschilderen en glas-in-lood vergt immers veel tijd, vakmanschap en precisie. Maar het zijn producten die vrijwel altijd iets speciaals toevoegen. Eenmaal op de plaats van bestemming zorgen ze steevast voor een unieke, onvervangbare sfeer die – mede door het onophoudelijke spel met licht, vorm en kleur – als bijzonder waardevol en soms zelfs als uitermate troostrijk wordt ervaren.
De magie van een speelse lichtval gecombineerd met gedegen vakmanschap en duurzame kleurvastheid zijn misschien wel de meest in het oog springende kenmerken van brandschilderingen en glas-in-loodramen. Deze eigenschappen maken ze tot de bijzondere objecten die ze zijn en die generaties lang meegaan.
Lees verder over de kenmerken van brandschilderingen en glas-in-loodramen.
Magische uitstraling
Door de interactie met levend licht heeft gebrandschilderd werk in glas-in-lood een bijna magische uitstraling. Het komt tot leven door het licht dat er onder een steeds veranderende hoek en met een telkens variërende intensiteit doorheen valt.
Gebrandschilderd werk en glas-in-lood is bijzonder duurzaam en gaat eeuwenlang mee. De verf van het brandschilderwerk wordt dusdanig versmolten in het glas, dat het niet meer los kan raken, en ook het verbindingsmateriaal lood gaat honderden jaren mee.
Een veelkleurig glas-in-loodraam spelend met het zonlicht.
Brandschilderingen die met kwalitatief goede verf en met de juiste stookcurves zijn gebrand zijn bijzonder kleurvast. Het beste bewijs hiervoor zijn de talloze brandschilderingen uit de Middeleeuwen, die al eeuwenlang hun originele kleuren weten te behouden.
Brandschilderingen en glas-in-loodramen zijn puur handwerk, waardoor ze een extra dimensie krijgen. Door deze 'personal touch' kunnen ze nooit op dezelfde manier nagemaakt worden en zijn ze dus altijd uniek.
Wat is brandschilderen en glas-in-lood precies?
De schoonheid van gebrandschilderd glas-in-lood spreekt min of meer voor zich: "What you see is what you get". Maar hoe gaat dat brandschilderen en het vervaardigen van een glas-in-loodraam nu eigenlijk precies in zijn werk?
Vier gebrandschilderde portretten in een glas-in-loodraam met vier kleuren waterglas.
Brandschilderen is, kort gezegd, een arbeidsintensieve, ambachtelijke techniek waarmee duurzaam op glas 'geschilderd' wordt. De verf wordt op temperaturen tot circa 650 graden Celcius in het glasoppervlak gebrand, waardoor de tekening en de kleuren blijvend in het glas komen te zitten.
De techniek stamt uit de vroege Middeleeuwen en is onlosmakelijk verbonden met het werken met glas-in-lood, een ambacht dat in dezelfde periode tot ontwikkeling kwam. Met glas-in-lood wordt uit kleine, al dan niet gebrandschilderde stukken glas een groter raam gemaakt – wel zo handig in een tijd waarin glas alleen nog maar in kleine stukken gemaakt kon worden. De stukken glas worden met elkaar verbonden door middel van aan elkaar gesoldeerde loodprofielen. Meestal zijn deze profielen donker(der) van kleur, waardoor ze van op een afstand de grove 'lijnvoering' van het geheel aangeven.
De stappen in beeld en geluid
Onderstaande video's brengen het maken van een gebrandschilderd glas-in-loodraam stap voor stap in beeld.
Maken van het carton (werktekening)
Het maken van een brandschildering begint met het maken van een werktekening, bij het brandschilderen meestal cartons genoemd. Het carton dient als leidraad voor het daadwerkelijke brandschilderen. Overigens is ook bij een glas-in-loodraam een werktekening vereist, in dit geval voor het op maat snijden van de benodigde stukken glas. Een werktekening voor een glas-in-loodraam wordt gewoonlijk een patroon genoemd.
Voorbereiden van de brandschilderverf
Voorafgaand aan het daadwerkelijke brandschilderen moet de brandschilderverf geprepareerd worden. Er zijn drie soorten brandschilderverf: contourverf voor het aanbrengen van de hoofdlijnen, grisailleverf voor het aanbrengen van schaduwen en emailleverf voor het aanbrengen van kleuren.
Elke brandschilderverf is in eerste instantie een poeder dat bestaat uit zeer kleine deeltjes glas voorzien van metaaloxiden, die zorgen voor de kleuren. Om ermee te kunnen brandschilderen wordt het poeder met behulp van een spatel of glasvijzel vermalen en vermengd met een medium van azijn of Arabische gom.
Aanbrengen van de contourverf
Allereerst wordt de contourverf aangebracht. Hiermee worden de contouren, de hoofdlijnen van de brandschildering op het glas gezet. Als de contourverf is opgedroogd kleeft deze goed aan het glas. De verf is dan nog wel te bewerken, maar laat niet zo makkelijk meer los. Voor een permanente hechting is een zogeheten ovenstook nodig; hiermee worden de contourlijnen defnitief in het glas gebrand. Duidelijke contourlijnen helpen in de volgende fase te verduidelijken waar de schaduwpartijen aangebracht dienen te worden. Deze fase kan meerdere keren uitgevoerd worden.
[Hier komt binnenkort de video 'contouren aanbrengen']
Aanbrengen van grisailleverf
Het aanbrengen van grisailleverf is de tweede fase. Hierin worden de schaduwen in de brandschildering aangebracht. De grisailleverf wordt nat op het glas aangebracht en in natte toestand met een das-kwast egaal gemaakt. De grisaille droogt snel op, maar hecht slechts in beperkte mate aan het glas. Hierdoor kan de verf, op plaatsen waar het licht doorheen dient te vallen voorzichtig met een tamponeerkwast van het glas verwijderd worden. De eerder aangebrachte contourlijnen komen hierbij goed van pas. Om tot een optimale dieptewerking te komen, wordt deze fase meestal een aantal keren herhaald.
Aanbrengen van emailleverven
Het realiseren van kleuren op brandschilderingen gebeurt door het aanbrengen van emailleverven, waaronder het befaamde goud-oranje glanzende zilvergeel. Emailleverf is in een groot aantal kleuren verkrijgbaar. Een emailleverf kan dekkend, semi-transparant of transparant zijn: des te transparanter de verf, des te meer licht deze doorlaat.
Het brandschilderen van de finishing touches
Loden en solderen
Nadat alle ruitjes voor de laatste keer in de oven zijn geweest, is het tijd voor het loden en solderen van de gebrandschilderde stukken glas. De gekozen loodprofielen worden op maat gesneden en de verschillende glazen onderdelen worden stuk voor stuk in het lood gezet. Voor een goede stevigheid van het raam dienen de loodprofielen goed aan te sluiten en in elkaar te worden geschoven. Zodra alle ruitjes in de loodprofielen zitten, worden de loodprofielen strak tegen het glas gestreken en vervolgens op de knooppunten aan elkaar vast gesoldeerd.
Brandschilderen in vogelvlucht
Meer weten? Beluister het 4 minuten durende radio-interview hieronder dat RTV Noord-Holland in 2016 hield met Ruud Harberts over brandschilderen en glas-in-lood in het algemeen en over het monumentale glas-in-loodraam Het Wapen van Amsterdam in het bijzonder.