Zeitoun boek zaterdag 06 maart 2010Dave Eggers
Met Zeitoun gaat Dave Eggers de journalistieke toer op. Nuchter en onbewogen, maar daardoor ook soms bijzonder schrijnend, beschrijft hij de lotgevallen van een Syrische Amerikaan die in het door Katrina getroffen New Orleans op zijn eentje mens en dier redt en als dank gevangengezet wordt op verdenking van terrorisme. Wanneer Kathy Zeitoun in het najaar van 2008 een cheque wil uitschrijven weet ze opeens niet meer hoe dat moet. Ze staart naar de pen in haar hand, voelt de zenuwachtigheid toenemen en voelt hoe de bankbediende haar niet-begrijpend zit aan te staren. Maar dan valt het haar plots in. Ze schrijft het bedrag neer en tekent de cheque en eens buiten slaakt ze een zucht van verlichting. Echt gerustgesteld is ze natuurlijk niet, want ze beseft dat haar problemen daarmee niet opgelost zijn. Soms weet ze bijvoorbeeld opeens niet meer met wie ze aan het bellen is, of kan ze zich de naam niet meer herinneren van een schilder die al tien jaar werkt voor het bedrijf dat ze samen met haar man runt. Andere keren wordt ze geplaagd door coördinatiestoornissen, heeft ze last van gevoelloosheid in armen of benen of krijgt ze maagkrampen door een klein stukje pasta te eten. Posttraumatisch stresssyndroom, luidt de diagnose van haar psychiater, en Kathy weet maar al te goed waaraan ze die te danken heeft, aan de manier waarop de autoriteiten het leven van haar en haar man vergalden in de nadagen van Katrina. Tot deze orkaan in de zomer van 2005 New Orleans trof, behoorden de Zeitouns tot de klasse der hardwerkende zelfstandigen. Ze hadden een goed draaiend schilder- en klusbedrijf en heel wat personeel in dienst. Kathy hield zich met de administratie bezig terwijl Abdulrahman - maar iedereen noemde hem bij zijn familienaam omdat ze die tenminste wél konden uitspreken - zijn ronde deed langs de verschillende werven waar zijn mannen bezig waren en keek of alles goed verliep. Voor de zoon van een Syrische visser die tien jaar de wereldzeeën bevaren had alvorens zich in 1994 in New Orleans te vestigen had Zeitoun het dus lang niet slecht gedaan. Hij was getrouwd met de dertien jaar jongere protestants opgevoede maar zich wegens teleurstelling over de geldzucht van de lokale predikant tot de islam bekeerde Kathy, en samen hadden ze drie schatten van dochters. De toekomst leek met goud en voorspoed geplaveid te zijn, maar toen deed Katrina dus haar intrede.
Het succes van de geëngageerde biografie Wat is de wat, over Valentino Achak Deng, een jongeman die op de vlucht sloeg voor de gevolgen van de Soedanese burgeroorlog, maakte Dave Eggers duidelijk dat het woord ondanks alle laatdunkende opmerkingen nog steeds een machtig wapen is. Waar veel modale Amerikanen voordien nog nooit van dat Afrikaanse land gehoord hadden, kreeg Eggers hen met zijn boek en het daarbij horende mediaoffensief zelfs zo ver dat ze zich actief gingen inzetten voor de miljoenen die het ontvlucht waren. Na een paar postmoderne romans en een al even experimentele - en soms gewoonweg briljante - verhalenbundel was hij de weg van het realisme en de non-fictie ingeslagen, en dat beviel hem blijkbaar wel. Wanneer hij het verhaal van de Zeitouns te horen kreeg was hij dan ook meteen verkocht. Dat wou hij vertellen, want zoveel onrecht mocht niet verzwegen blijven. Hij schreef er een boek over, gebaseerd op de gesprekken die hij had met de Zeitouns en iedereen die hun ongelukkige pad kruiste in de maanden na Katrina.
Toen bleek dat die orkaan geen doetje was en hij recht op New Orlenas afraasde besliste Kathy om de stad te verlaten en landinwaarts te trekken. Zeitoun wou echter achterblijven om zijn eigendommen in de gaten te houden en zijn klanten te helpen met het beveiligen van hun huis. De schade veroorzaakt door de orkaan bleek achteraf nogal mee te vallen, stelde Zeitoun vast, tot een dag later de dijken sprongen en New Orleans overstroomde. Zeitoun nam zijn kano, begon door de straten te varen en achtte het zijn goddelijke plicht om ieder levend wezen dat in nood verkeerde te helpen.
Wie aan dit boek begint in de verwachting Een hartverscheurend verhaal van duizelingwekkende genialiteit bis aan te zullen treffen, willen wij hier alvast waarschuwen. Zeitoun is een heel ander boek geworden. Het is nuchtere journalistiek, een aaneenschakeling van de feiten zoals ze zich in de herinnering van de Zeitouns hebben voorgedaan en dat neergeschreven in een zichzelf wegcijferende stijl. Voor poëzie, zoals we die in Wat is de wat nog aantroffen, is hier geen plaats meer. Het enige wat daarbij in de buurt komt is Zeitouns dierenliefde, de beschrijving van zijn jeugd, toen hij met zijn broer dertig duiven hield op het dak van zijn ouderlijk huis, en het moment waarop hij bij hem thuis in New Orleans zijn aquariumvissen uit hun vertrouwde omgeving haalt om hen de vrijheid te geven in zijn overstroomde woonkamer.
Na een paar weken particulier reddingswerk wordt Zeitoun samen met drie anderen hardhandig opgepakt door leden van het Federal Emergency Management Agency (FEMA), een overheidsdienst die sinds 9/11 onder het ministerie van binnenlandse veiligheid ressorteert en daardoor veeleer op zoek is naar terroristen dan dat hij inspanningen levert om de getroffenen van rampen te helpen. Zeitoun is met zijn Syrische afkomst natuurlijk meteen verdacht, en wanneer een van zijn kompanen ook nog eens 10.000 dollar en een ander een geheugenkaart van een fototoestel blijkt bij te hebben, ligt de conclusie voor de hand. Ze hebben hier te maken met zwaar terroristisch tuig en dat moet hardhandig aangepakt worden. Zeitoun komt in een openluchtgevangenis terecht die als twee druppels water lijkt op de kooien van Guantanamo die hij op tv heeft gezien. Gemaakt van ijzergaas en prikkeldraad bieden deze geen enkele kans op privacy. Slapen moet hij op de grond doen, of hangend over een ijzeren beugel. Wanneer Kathy hem uiteindelijk terugvindt is hij een tien kilo vermagerd psychisch wrak, en enige kans op schadeloosstelling maakt hij niet. "Voor wie een hamer heeft, lijkt alles op een spijker," citeert Eggers Mark Twain in het motto van zijn boek dat naast een aanklacht van het verleden ook een waarschuwing voor de toekomst lijkt te zijn. Recensie door Marnix Verplancke