Iedereen wil de baas zijn, in Syrië - NRC
Buitenlandse fotografen worden door Syrië geweerd. De beelden van de opstand komen vooral binnen via internet en via de Syrische staatstelevisie. Foto Reuters REUTERS IS UNABLE TO INDEPENDENTLY VERIFY THE CONTENT OF THIS VIDEO, WHICH HAS BEEN OBTAINED FROM A SOCIAL MEDIA WEBSITE. Protesters run for cover after shots were fired during a protest in Damascus in this still image taken from an amateur video footage uploaded to social networking websites on April 23, 2011. Thousands of Syrians called for the overthrow of President Bashar al-Assad on Sunday at a funeral for protesters killed by security forces in the southern town of Nawa, a witness said. REUTERS/Social Media Website via REUTERS TV (SYRIA - Tags: POLITICS CIVIL UNREST) FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS REUTERS
Het bewind van de Syrische president Bashar al-Assad en zijn medestanders zal zich alleen met geweld laten verdrijven. "Ze willen aan de macht blijven. Maar bovendien hebben ze tijd genoeg gehad om te kijken wat er in andere landen gebeurt: dat ze gevangen worden gezet en mogelijk geëxecuteerd. Als ik hen was zou ik ook niet in garanties van clementie vertrouwen."
Nikolaos van Dam (1945), oud-ambassadeur in Irak, Egypte en Turkije, is een van de bekendste Syrië-specialisten. Hij volgt de ontwikkelingen daar op de voet. "Ze zouden theoretisch het bewind kunnen hervormen, maar het probleem is dat meer vrijheden uiteindelijk altijd een fase zal inluiden waarin alsnog hun aftreden wordt geëist."
Van Van Dam's boek The Struggle for Power in Syria verscheen vorige maand de vierde druk. Het is een van de meest gezaghebbende werken over het moderne Syrië. De nieuwe druk is bijna dubbel zo dik als de oorspronkelijke versie uit 1979, gebaseerd op Van Dams proefschrift.
"Het boek was en is verboden in Syrië, maar juist daardoor raakte het daar bij iedereen bekend. Ook binnen de regeringspartij hebben veel mensen het gelezen."
De Arabische vertaling kwam terecht in een Arabische boeken-toptien.
"Ik denk het wel. Geweldloze demonstraties kan het regime hoe dan ook overleven. Maar er wordt een heleboel intimidatie gebruikt en dat is niet vol te houden. Het volksprotest op het Tahrir-plein in Egypte stuitte aanvankelijk ook op veel geweld, maar dat was vrij snel afgelopen. Vervolgens stabiliseerde de toestand zich, onder diezelfde Egyptische militairen die al aan de macht waren. Ik kan me in theorie voorstellen dat ook in Syrië bepaalde militairen het land begeleiden naar een minder dictatoriaal regime."
Is het mogelijk Assad overboord te gooien, zoals met Mubarak gebeurde?
"Assad niet, denk ik. Hij zit er immers juist om te verhinderen dat de andere militairen en kopstukken een greep naar de macht doen. De anderen zijn alleen een eenheid omdat Bashar daar zit. Dus de laatste die ze eruit moeten gooien is Bashar."
Volgens Van Dam is het Syrische bewind geen familiebedrijf. "Dat wordt nu heel populair gezegd: dat de Assads een dynastie vormen. Hafez al-Assad had zijn positie zelf veroverd in een strijd om de macht. Hij had gezag als dictator. Zijn zoon Bashar al-Assad kreeg die macht niet om zijn persoonlijkheid maar omdat er anders binnen het regime grote onenigheid zou zijn ontstaan over de opvolging. Ze willen allemaal de baas zijn. Uit angst voor het uiteenvallen van het regime, vrees voor erger en respect voor de erfenis van het regime van Hafez al-Assad is destijds Bashar als compromis geaccepteerd.
"Ik heb me afgevraagd: kun je een dictatuur hebben zonder dictator? Dat was met Bashar al-Assad wel een beetje zo."
Bashar al-Assad was van het begin af aan niet echt de baas. "Hij wordt omringd door mensen die een stijl hebben van hardhandigheid, intimidatie, grof geweld. Het is niet vanzelfsprekend dat iedereen gehoor geeft als Bashar beveelt 'niet schieten'. Het is natuurlijk ook heel moeilijk om mensen onder controle te houden die al tientallen jaren gewend zijn om willekeurig iedereen op te pakken of dood te schieten zonder enige repercussie. Maar met die excessen, waarvoor vooral zijn broer Maher en anderen verantwoordelijk zijn, kun je ook niet volhouden dat hij daar los van staat."
Het regime is breder dan de familie van de Assads of de schoonfamilie. Die spelen een belangrijke rol, ook in economische zin. Maar er zijn in de top ook veel anderen, die geen familie zijn maar wel uit de regio komen, in meerderheid alawieten, de shi'itische minderheidssekte waartoe de Assads behoren. Het gaat daarbij niet om het geloof als zodanig, maar om de gemeenschap. Als alawiet kun je andere alawieten vertrouwen.
Is het mogelijk om zo'n regime ooit te hervormen?
"Ik denk dat hervormingen mogelijk zijn. Ze zouden meer politieke partijen kunnen toestaan – tot die gaan vragen om het aftreden van de president. Of meer vrijheid van meningsuiting, behalve dat ze op straat mogen roepen dat de president moet aftreden.
"Het probleem is dat meer vrijheden uiteindelijk altijd een nieuw stadium inluiden waarin het regime alsnog wegmoet. Maar je hoeft geen gevangenen dood te schieten in hun cellen, en dat soort praktijken. Het hoeft niet tot de val van het regime te leiden als je een beetje verantwoordelijke rechtspraak hebt."
"Dat denk ik niet. Dat heeft te maken met dat sektarische element. In Egypte speelt het geen rol of iemand uit het zuiden of het noorden komt. In Syrië wel. Daar is het regime op gebaseerd. Dus als ze vallen wordt het een bloedige val. Ze zitten op alle scharnieren, ook in de geheime diensten."
Dus: of ze blijven en dan moeten ze onderdrukken, of ze worden met geweld ten val gebracht?
"Of ze kunnen, het derde scenario, enigszins versoepelen. Tot de oppositie te vergaande eisen stelt. De oppositie zal onmiddellijk meer eisen."
De Jemenitische president Saleh klaagde al dat concessies alleen tot nieuwe concessies leidden.
"Dat is het dilemma. Dat kunnen ze nu bij elkaar afkijken. Ze zien dat Mubarak na twee maanden gevangen zit en ze weten wat hun te wachten staat. Waarheen moeten ze vluchten?"
"Niemand wil dat. Er zijn geen voorbeelden van succes van zo'n regimewijziging, ik ken ze althans niet. Ik denk dat je erg voorzichtig moet zijn om een opstand aan te moedigen. Die mensen willen ook niet dat het dankzij de Amerikanen ofzo tot een succes komt. Het gaat om het gevoel van vrijheid en eigenwaarde."
Bloedbaden van vader op zoon
Sinds 1963 wordt Syrië geregeerd door de in naam socialistische Ba'ath-partij. In 1970 grijpt Hafez al-Assad de macht in een interne coup. Onder zijn leiding doet Syrië mee aan de Jom Kippoer-oorlog tegen Israël (1973) en bemoeit het zich intensief met de burgeroorlog in Libanon (1976-1990).
In 1982 laat Assad een opstand van de sunnitische Moslimbroederschap in de Syrische stad Hama gewelddadig neerslaan, met tienduizenden doden als gevolg. De Assads behoren zelf tot de alawieten, een shi'itische minderheidssekte.
Hafez al-Assad wil zich aanvankelijk laten opvolgen door zijn oudste zoon, Basil, maar die komt in 1994 om in een auto-ongeluk. Daardoor komt Bashar al-Assad in beeld. Bashar geldt van jongs af aan als het zwakkere, meer aarzelende lid van de familie, maar volgt toch zijn vader op als deze in 2000 overlijdt.
De huidige opstand tegen het regime begint op 16 maart dit jaar. In Damascus houden 150 mensen een stille optocht voor de vrijlating van politieke gevangen. Een paar dagen later worden drie demonstranten doodgeschoten in de stad Deraa. Daarna wordt daar het lokale hoofdkwartier van de Ba'ath-partij in brand gestoken. Op 23 maart schieten veiligheidstroepen zes mensen dood tijdens een demonstratie in een moskee in Deraa.
De altijd moeilijk te controleren berichten over doodgeschoten betogers blijven binnenstromen. Als blijk van goede wil heft de regering op 21 april de noodtoestand op die sinds 1963 gold. Een dag later worden tenminste 100 betogers doodgeschoten. Het totaal aantal doden sinds maart wordt door Syrische mensenrechtenorganisaties geschat op meer dan duizend.
De berichten zijn moeilijk te controleren en vaak met elkaar in tegenspraak. Maar het lijkt erop dat het Syrische regime zich opmaakt voor een beslissende slag, die betogers terug hun huizen in moet jagen. Althans, dat beweren mensenrechtenactivisten, nadat de Syrische staatstelevisie eerder deze week bekend maakte dat er in de noordelijke stad Jisr al-Shughour 120 politieagenten op brute wijze waren doodgeschoten door "gewapende bendes", oftewel betogers.
Volgens waarnemers grijpt het regime het in nevelen gehulde bloedbad nu aan om hard op te treden tegen betogers. Syrische bewindslieden spraken na de vermeende massaslachting onmiddellijk over de "nationale plicht" om de rust in Jisr al-Shughour te herstellen. Gisteren zouden duizenden elitesoldaten zich rondom het stadje hebben verzameld, meldt persbureau AP. Een aanval zou op handen zijn.
Over het bloedbad bestaat grote onduidelijkheid. Er gaan hardnekkige geruchten dat de 120 ordebewakers door collega's zijn doodgeschoten, nadat zij hadden geweigerd om op betogers te schieten. De angst voor represailles is hoe dan ook groot: honderden op de vlucht geslagen Syriërs zijn in de afgelopen dagen de grens met Turkije overgestoken. Veel inwoners van Jisr al-Shughour zouden zijn uitgeweken naar omliggende dorpen.
De troepen die zich nu bij Jisr al-Shughour verzamelen zouden behoren tot de vierde legerdivisie, die wordt aangevoerd door Maher, de jongere en naar verluidt wrede broer van de Syrische leider Bashar al-Assad. Maher wordt door de bevolking veel meer gevreesd dan zijn oudere broer en zou een sleutelrol hebben gespeeld bij de onderdrukking van het volksprotest in Syrië.
Intussen proberen Frankrijk en Groot-Brittannië een resolutie door de VN-Veiligheidsraad te krijgen waarin het geweld in Syrië wordt veroordeeld. Rusland en China, die beide een veto kunnen uitspreken, voelen daar weinig voor.