Regisseur Jayro Bustamante: 'Guatemala is een dictatuur zonder dictator' | De Morgen
Jayro Bustamante op de set van 'La llorona'. Beeld Cineart
✦Exclusief voor abonnees door Ewoud Ceulemans 21 januari 2020, 9:00
In mei 2013 bevond de Guatemalteekse filmmaker Jayro Bustamante zich op de luchthaven, klaar om op reis te vertrekken. Hij zag er een exemplaar van The New York Times liggen. "Op de voorpagina stond: Guatemala, we are proud!" Een Guatemalteekse rechtbank had de bejaarde generaal Efraín Ríos Montt, die na een staatsgreep in 1982 een dik jaar het Midden-Amerikaanse land leidde als dictator, schuldig bevonden aan genocide en misdaden tegen de mensheid. Hij werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van tachtig jaar. Montt was het eerste (voormalige) staatshoofd dat in zijn eigen land voor genocide werd veroordeeld, wat tot applaus leidde in het buitenland.
In het meesterwerkje 'La llorona' gaan huiveren en huilen hand in hand ★★★★☆
Tien dagen later kwam Bustamante terug van vakantie. Op de luchthaven vond hij opnieuw een exemplaar van The New York Times. "Nu stond er: Guatemala, be ashamed! Onder druk van de economische en politieke macht was de veroordeling teruggedraaid, omwille van procedurefouten."
Het verhaal van Montt – in de film heet het personage Monteverde – wordt verteld in Bustamante's nieuwste film. Maar La llorona is geen stoffig rechtbankdrama en geen documentaire. Het is een unieke blik op de recente geschiedenis van Guatemala, ingekleed als een horrorfilm. Bustamante gebruikt de legende van La llorona (de wenende vrouw). Het is het Latijns-Amerikaanse equivalent van de Medea-mythe: La llorona is een vrouw die in een vlaag van razernij tegen haar man haar twee kinderen heeft vermoord en hen tot in de eeuwigheid beweent.
In Bustamante's film verpersoonlijkt zij de wraak van de bevolking en het schuldgevoel van generaal Montt. Hij vergelijkt haar met Dracula. "Met dat personage kun je een horrorverhaal vertellen, maar ook een romantisch of een politiek verhaal. La llorona is ook zo'n personage; je kunt het steeds opnieuw inzetten en opnieuw gebruiken."
De regisseur, die eerder hoge ogen gooide met Ixcanul (Zilveren Beer in Berlijn en Grote Prijs op Film Fest Gent) en Temblores (beste Latijns-Amerikaanse film in San Sebastián), gebruikt de wenende vrouw om een politiek verhaal te vertellen over schuld, boete en onderdrukking. Een verhaal over de genocide op de inheemse Maya-bevolking tijdens de Guatemalteekse Burgeroorlog (1960-1996). Een verhaal dat maar weinig Guatemalteken kennen.
María Mercedes Coroy in 'La llorona'. Beeld rv
"De recente geschiedenis van Guatemala wordt nooit behandeld op school", zegt Bustamante. "Studenten leren over de kolonisatie en over de onafhankelijkheid, en vanaf dan moeten ze gewoon alle Guatemalteekse presidenten van buiten leren. Uiteindelijk wordt geschiedenis vooral een les in patriottisme. Maar de echte geschiedenis wordt niet verteld, dus weet het grootste deel van de bevolking niet wat er in de twintigste eeuw allemaal gebeurd is.
"Guatemala is een land dat werd gebouwd op extreem racisme. Wat er met de inheemse bevolking is gebeurd, heeft voor de politici blijkbaar geen enkel belang. Omdat de inheemse bevolking voor de blanke Guatemalteken en mestiezen (afstammelingen van blanke en indiaanse ouders, red.) inferieur is. Negenennegentig procent van de Guatemalteken is niet geïnteresseerd in mensenrechten. Daarom wil ook niemand over al die jarenlange conflicten praten. 'We moeten vooruitkijken, naar de toekomst', klinkt het dan. Maar dit gaat over onze eigen geschiedenis. Als we niet steeds dezelfde fouten willen maken, moet het een prioriteit zijn om die geschiedenis te kennen."
Moralistisch land
Om een zo breed mogelijk publiek te bereiken, mengde Bustamante het politieke verhaal met die beroemde mythe en lengde hij het geheel aan met een beetje horror. "In Guatemala heeft minder dan 9 procent van de bevolking directe toegang tot de bioscoop. Nog minder mensen gaan naar auteursfilms kijken; vooral Amerikaanse blockbusters zijn populair. Voor deze film heb ik de markt en het kijkgedrag van jongeren bestudeerd. Ik heb nog nooit een film als deze gemaakt, maar door die horrortrekjes is het hele pakket een beetje aantrekkelijker, ook voor jonge generaties."
Niet dat het eenvoudig is om een film te maken in Guatemala. Een noemenswaardige filmindustrie is pas de laatste jaren langzaamaan aan het ontstaan, zegt Bustamante. En je licht laten schijnen over de Guatemalteekse samenleving in een film brengt risico's met zich mee. "Er is een vorm van censuur in Guatemala, op moreel en sociaal vlak. Er heerst een strenge, religieuze moraal. Met de woorden 'God zegt' kunnen ze je alles verbieden. Het is een heel preutse samenleving en de meeste mensen zijn er nog trots op ook. Zij vinden dat ze niet zijn afgegleden naar een modern sodom en gomorra, zoals andere landen. Het is een heel moralistisch land.
"Door mijn manier van denken ben ik niet echt geliefd in Guatemala. Bij de release van al mijn films werd ik bedreigd of 'aangeraden' een andere film te maken. In Guatemala leef je voortdurend onder angst. Le Monde schreef een tijd geleden dat Guatemala een dictatuur is zonder dictator. Er is angst, maar je weet niet van wie je bang moet zijn. De regels van de dictatuur zijn niet helder. Er is niet één dictator; de dictator wordt gevormd door de oligarchen die de economische en politieke macht in handen hebben. Maar we weten niet precies wie dat zijn. Dat is nog veel gevaarlijker dan een simpele dictatuur."