Opgroeien in tijden van graaicultuur | De Morgen
Opgroeien in tijden van graaicultuur
De mens is van nature altruïstisch, zegt Felix Warneken. Tot die conclusie komt de Harvard-hoogleraar ontwikkelingspsychologie na jarenlang onderzoek bij peuters en chimpansees.
Hij heeft wel iets van een twee meter lange versie van Mr Bean: Felix Warneken, de in Duitsland geboren onderzoeker die al voor zijn dertigste een aanstelling aan een van de meest toonaangevende universiteiten ter wereld bemachtigde. In zijn experimenten speelt hij met verve de rol van kluns die een pen uit zijn handen laat glippen of niet begrijpt hoe je een paar blokjes moet stapelen. Dreumesen en peuters schieten de reus steevast te hulp.
Felix Warneken: "Socialisering en het aanleren van moraal spelen een belangrijke rol in het proces van opgroeien, maar we vinden steeds meer bewijs dathulpvaardigheid en altruïsme aangeboren eigenschappen zijn die zowel mens als chimpansee bezitten."
Hoe bent u tot die conclusie gekomen?
"De eerste aanwijzing komt uit onderzoek dat we deden bij kinderen van 14 tot 18 maanden oud. We creëerden kleine probleempjes om te kijken hoe ze erop zouden reageren.
"Een volwassene laat iets op de grond vallen en kan het niet meer pakken, of probeert iets in een kast te doen maar de deur is dicht. In al die situaties grijpen de kinderen in: ze rapen iets op of doen de kastdeur open. Dat laat zien dat ze over het cognitieve vermogen beschikken om het doel van de andere persoon te snappen en om te besluiten die persoon te helpen."
"Dat behoorde zeker tot de mogelijkheden. Daarom hebben we zowel met als zonder de ouders in de nabijheid het experiment herhaald. Ook als de ouders niet aanwezig zijn, helpen ze. Ze doen het dus niet om indruk op hun ouders te maken.
"Om zeker te weten dat ze het niet doen om indruk te maken op de volwassene in het experiment hebben we dezelfde proef herhaald zonder dat de volwassene met het kind communiceerde. Er was geen oogcontact, de volwassene stak niet reikhalzend zijn arm uit naar het object dat hij op de grond had laten vallen. En nog gaan de kinderen helpen. Dat betekent dat ze het gedrag spontaan, zonder impuls van buiten af, vertonen. Wacht, ik laat het zien."
Warneken toont een filmpje op zijn laptop. Eerder die dag presenteerde hij zijn nieuwste onderzoeksbevindingen op een symposium voor vakgenoten aan de Universiteit van Utrecht. Een kind zit op de grond te spelen, terwijl een vrouw melkkannetjes uitstalt op twee tafels. Als de vrouw zich omdraait, valt een van de kannetjes van de tafel; de vrouw ziet het niet. Het jongetje van twee staat onmiddellijk op om het kannetje te pakken. Hij tikt de vrouw op haar been en geeft het kannetje aan.
"Dat het kind de situatie leest en spontaan begint te helpen, ook als de persoon die ze helpen nog niet eens doorheeft dat hij een probleem heeft."
"Dat had gekund, daarom hebben we meerdere controlegroepen. In één situatie laat een man die de was staat op te hangen per ongeluk een kledingstuk vallen. De kinderen rapen het op en geven het aan de man. Maar als de man expres iets op de grond gooit, rapen ze het niet op. Het gaat hen dus niet om het idee dat kledij niet op de grond hoort te liggen.
"Je zou ook kunnen denken dat kinderen helpen omdat ze een beloning krijgen of een compliment. Dat blijkt niet zo te zijn. We besloten een reeks testen te doen om te kijken of belonen aanzet tot hulpvaardiger gedrag. Opmerkelijk genoeg bleek het tegenovergestelde het geval. Dat interpreteren wij als: kinderen zijn intrinsiek gemotiveerd om te helpen, ze helpen om te helpen."
"Belonen kan absoluut motiverend werken, juist bij aangeleerd gedrag. Het gaat in dit geval puur om onze zoektocht naar de origine van bepaald gedrag."
Er zijn collega-onderzoekers die zeggen: misschien hebben de kinderen in hun korte leven toch al geobserveerd hoe ze zich moeten gedragen en is dit hulpvaardige gedrag dus toch aangeleerd.
"Daarom hebben we dezelfde experimenten met chimpansees herhaald, bij wijze van controle. Voor zover wij weten hebben chimpansees geen morele overwegingen en leren ze hun nakomelingen niet hoe ze zich sociaal wenselijk moeten gedragen.
"Als ook chimpansees hulpvaardig gedrag vertonen, bewijst het dat dit een aangeboren eigenschap is die wij met hen delen en die afkomstig is van een gemeenschappelijke voorouder.
"We waren heel verrast om te zien dat chimpansees ook belangeloos hulpvaardig gedrag vertonen. Ik hield nog een kleine slag om de arm omdat we de eerste test met drie chimpansees in de dierentuin van Leipzig deden. De test werd gedaan met hun vaste verzorgers en het zijn dieren die zijn grootgebracht door mensen.
"Maar hetzelfde experiment in Oeganda met dertig in het wild opgegroeide chimps, verliep identiek. Als iemand iets laat vallen, rapen ze het op. Als iemand expres iets op de grond gooit, niet. Ook bij de chimpansees was een beloning niet nodig. Ze werden gemotiveerd door het doel van de ander, dat was blijkbaar genoeg. En ze helpen niet alleen andere mensen, maar ook elkaar. Al blijkt altruïsme bij chimps wel een fragiele eigenschap."
"Eten delen, kunnen ze bijvoorbeeld niet. Ze willen alles voor zichzelf. En dat gaat er tamelijk agressief aan toe."
Kinderen kunnen toch ook niet zo goed delen?
"Toch wel. Kinderen tussen de één en twee zijn best bereid om iets aan een ander te geven. De nadruk ligt op zorgen voor zichzelf, maar dat geldt voor volwassenen ook.
"Kinderen van een jaar of drie gaan nog verder. Die voelen aan dat ze de buit eerlijk moeten verdelen als ze een opdrachtje samen hebben gedaan. Als ze iets in hun eentje hebben gedaan, willen ze de beloning zelf houden. Chimpansees zijn totaal niet in staat om eerlijk te delen. Samenwerken of delen lijken dus niet biologisch geworteld te zijn."