https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1477
is aangeduid als vastgesteld bouwkundig erfgoed Centrale Werkplaats Mechelen
omvat de aanduiding als beschermd monument Centrale Werkplaats Mechelen: werkplaatsen, laboratorium, fuelloods en watertoren
Deze bescherming is geldig sinds 20-02-1998
Typologie: constructiewerkplaatsen, kantoorgebouwen, laboratoria, opslagplaatsen, watertorens
Datering: interbellum, na WO II, tweede helft 19de eeuw, tweede kwart 19de eeuw, voor WO I
Centrale Werkplaats, modo Arsenaal. Industrieterrein van de NMBS, begrensd door Leuvensesteenweg, Hanswijkdries, Motstraat, Bautersemstraat, Leuvensevaart en Stationsstraat.
Voor het onderhoud en de herstelling van het rollend materieel hadden de ontwerpers van de staatsspoorweg ook herstellingswerkplaatsen voorzien. Voor Mechelen, centraal gelegen in het spoorwegnet voorzagen ze een "centrale werkplaats" waar naast herstellingen en herzieningen ook nieuwe voertuigen werden gebouwd. Het ging echter vooral om assemblage met materiaal van toeleveringsbedrijven. Een voorlopig atelier werd ondergebracht in het oude dominicanenklooster in de Goswin de Stassartstraat, dat sedert de Franse Revolutie omgevormd was tot wapenarsenaal: vandaar de benaming "arsenaal" en "arsenaalmannen".
De periode 1885-1926 wordt gekenmerkt door aanzienlijke terreinuitbreiding (van 25 hectare in 1885 tot 48 hectare in 1901) en de bouw van vier grote werkhuizen. Van de smidse bleef na de bombardementen in 1944 amper één vierde overeind, dat hersteld werd en nu deel uitmaakt van de motorwagenwerkplaats; in 1900 werd een bouwwerk van 178,10 meter op 40,56 meter aanbesteed geschikt voor houtzagerij, elektrische centrale met generatoren en ijzerdraaierij, circa 1935 vergroot aan de noordzijde; het bevat heden de wikkelwerkplaats, elektrische centrale, telefooncentrale en remwerf.
De huidige oppervlakte van het Arsenaal bedraagt ruim 36 hectare. Het staat heden in voor de volledige periodische herstelling van de gesleepte rijtuigen, elektrische motorrijtuigen, dieselmotorwagens en een deel van de elektrische locomotieven, evenals voor de accidentele herstellingen van het materieel.
Uit de eerste bouwperiode resten twee bakstenen loodsen met vernieuwd zadeldak, waarop later de data 1841, 1875 en 1835 zijn aangebracht. Opgericht als schrijnwerkerij-schilderswerkhuis, doen ze nu respectievelijk dienst als regionaal spoorwegmuseum "De Mijlpaal" en magazijn. Vooral de meest noordelijke loods (gedateerd 1841) met witgeschilderde buitengevels op gepikte plint, witstenen hoekkettingen, rondboogvormige deels blinde muuropeningen verbonden door een kordon ter hoogte van de imposten, modillons onder de dakgoot en de als fronton uitgewerkte punt van de kopgevel, leunt nog zeer sterk aan bij de laatclassicistische bouwkunst.
De aanpalende, heden tweebeukige loods met parallelle zadeldaken, opgericht circa 1843 voor de herstelling van locomotieven en tenders, wordt heden gebruikt als magazijn; de vrijstaande langsgevel laat nog de oorspronkelijke draagconstructie met gietijzeren kolommen zien. De loods dwars op laatstgenoemde, waar nu de brandweer en de museumwerkplaats zijn ondergebracht, werd in 1878 opgericht als houtzagerij: witgeschilderd bakstenen gebouw op gepikte plint onder zadeldak; de langsgevels met segmentboogvensters onder ontlastingsboog, zijn per travee verzwaard met uitgewerkte penanten; de tuitvormig verhoogde kopgevels geflankeerd door monumentale hoekposten, zijn afgewerkt met dekstenen van arduin en voorzien van een rondboogluikje ter hoogte van het dak; westgevel met bewaarde segmentboogpoorten.
Van 1880-1882 dateert het laboratorium voor mechanische proeven, heden bewaarplaats voor wisselstukken en garage; de westvleugel, één van de weinige hallen met twee bouwlagen, wordt gemarkeerd door grote vensternissen, waarin telkens een rechthoekig en een rondboogvenster met ijzeren roeden is ondergebracht; de lagere, aansluitende vleugel heeft segmentboogvensters met natuurstenen sleutel en hoekblokken in de kopgevel, rechthoekig in de langsgevel.
Uit deze periode dateren waarschijnlijk ook een heden als magazijn gebruikte hal, zie vormgeving van de zuidkopgevel en bewaarde noklantaarn van de oostbeuk, en het gebouw getypeerd door segmentboognisen waarin heden het wielenmagazijn en de lassersschool zijn ondergebracht.
Van de in 1900 aanbestede fabriekshal, heden wikkelwerkplaats, elektrische centrale, telefooncentrale en remwerf, bleef nog een groot deel als dusdanig bewaard. De bakstenen langshal vertoont een hoofdstructuur die telkens drie traveeën onder één licht hellend schilddak groepeert, aan de oostelijke langsgevel gemarkeerd door verzwaarde muurdammen en grote segmentboogvensters met ijzeren vensterroeden; de breder uitgewerkte middelste compartimenten, gelegen in het verlengde van de grote overlader (100 ton), zijn voorzien van een puntgevel. De aanpalende hoge hal dateert van circa 1935.
De twee grote loodsen ten oosten en ten westen van de 100-ton-overlader, heden respectievelijk de hal voor de herstelling van het reizigersmaterieel en de wieldraaierij/motorenwerkplaats klimmen op tot de jaren circa 1925-1930; ze vertonen een betonnen skeletstructuur met bakstenen invulmuren, doorbroken door grote rechthoekige vensters met betonnen ramen en ijzeren roeden; de parallel geplaatste zadeldaken met grote glasvlakken, rusten op metalen vakwerkspanten van verschillende types. De versiering van de gevels door middel van verdiepte, concentrische rechthoeken en de vormgeving van de geveltoppen van de meest oostelijke, hoger opgetrokken beuken, verwijzen naar de art deco.
De watertoren nabij de Motstraat, van 1946, heeft een cilindrische, gesloten bakstenen voet en onbeklede Intzekuip met een inhoud van 400 kubieke meter.
VAN CRAENENBROECK W., Eenheid in verscheidenheid. Watertorens in België, Brussel, 1991, 87.
VERMOORTEL F., Mechelen, de mémoires van een stad, Brugge, 1986, 19, 21.
Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2021: Centrale Werkplaats Mechelen [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1477 (Geraadpleegd op 06-03-2021)