Hoe het vroeger was: ik, papa, en de tinnen soldaatjes | Trouw
BoekrecensieIJslandse literatuur
De IJslandse schrijver Jón Kalman Stefánsson schrijft zijn meest persoonlijke roman tot nu toe over een moederloze zevenjarige in de jaren zestig in Reykjavik.
Sofie Messeman 6 maart 2021, 01:00
De naamloze zevenjarige troont ons vanaf de eerste bladzijden mee in zijn leefwereld: het appartementenblok uit de jaren zestig waar hij woont, met een kruidenier, een bakker en een kapster. Meteen aan het begin van het boek geeft de schrijver de pointe weg: "Zo was het vroeger: ik, papa en de tinnen soldaatjes. Maar dat veranderde allemaal op die lenteochtend toen een vrouw uit de slaapkamer van mijn vader kwam en in de keuken verdween."
Na een poos beseft de jongen dat de vrouw gekomen is om te blijven. Een naam krijgt ze nergens, maar hij voelt: "De naam is duister, behekst, en stijgt op uit de holen van sprookjes, en de naam is: stiefmoeder".
De kompanen van de jongen zijn een paar buurtkinderen, maar vooral zijn tinnen soldaatjes. Die zet de schrijver in om de gevoelens van de zevenjarige te vertolken. Natuurlijk kan dat makkelijk melig uitpakken, maar dat gebeurt niet bij Stefánsson, die de grens tussen melig en geloofwaardig streng bewaakt. "Hopelijk is het onder de grond niet zo koud, zeg ik tegen de tinnen soldaatjes, mama heeft het windjack niet meegenomen, het hangt nog steeds in de kast."
Het verhaal van de overgrootouders is de tweede rode draad. Overgrootvader is een avonturier, maar hij strandt in Reykjavik, 'een piepkleine, kale nederzetting aan de rand van de Noordelijke IJszee'. Rond zijn dertigste lacht het geluk hem toe als hij met een zeventienjarig meisje – de latere overgrootmoeder – een hartstochtelijke zomer beleeft.
"Ze dagen de wereld uit tot een twee­gevecht, gewapend met haar zeventien jaren, de augustusmaand, het totale licht van de sterren, maar dan wordt het herfst. Dan wordt het herfst en wat het leven van alledag heet, neemt hun uitdaging aan."
Heel realistisch schetst de schrijver hoezeer overgrootvader lijdt aan het dagelijkse leven. Telkens als het hem voor de wind gaat, krijgt hij buien van neerslachtigheid. Dan zet hij het op een zuipen en verdwijnt dagenlang­­. Zijn grootse plannen lopen telkens weer stuk.
Dat geldt ook voor zijn laatste grote idee: 'boer' worden op het barre schiereiland Snaefellsnes. Keer op keer sleurt hij zijn vrouw en kinderen mee. Maar hoewel 'overgrootmoeder' hem om onduidelijke redenen volgt, ze is zeker geen onderdrukte vrouw. Integendeel, als er iemand is die overgrootvader kan beteugelen, is zij het wel. Ze houdt het hele gezin op de been, ook zonder veel woorden.
Het geknetter in de sterren is misschien wel Stefánssons meest persoonlijke roman. Want terwijl zijn vorige romans – zoals zijn ­bekende trilogie Hemel en hel – vooral draaiden om het overweldigende IJslandse landschap en de verlorenheid van de mens daarin, lijkt hij hier sterker in de ik-vorm te ­spreken.
De inbraak die 'de schrijver' pleegt in het appartement waar hij opgroeide, om daar te ervaren dat 'alles verdwenen is', wekt bijvoorbeeld sterk de suggestie autobio­grafisch te zijn. Ook in deze roman slaagt Stefánsson er overigens in een consequente poëtische stijl te ontwikkelen, die onovertroffen en nog nooit gezien is.