Wandtapijten duurste aankoop in geschiedenis Scheepvaartmuseum | De Volkskrant
nieuwsWillem van de Velde de Oude
Wandtapijten duurste aankoop in geschiedenis Scheepvaartmuseum
Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam heeft met twee zeldzame wandtapijten de duurste aankoop ooit gedaan. De 17de-eeuwse werken, van de hand van marineschilder Willem van de Velde de Oude en zijn zoon, werden gemaakt in opdracht van de Britse koning James II.
Stefan Kuiper 21 januari 2020, 11:13
Het kleinere doek wordt in het Scheepvaartmuseum getoond. Het laat de aanval op het Engelse vlaggenschip Royal James zien. Beeld Hollandse Hoogte / Dingena Mol
Ook letterlijk gaat het bij de twee wandtapijten om de grootste aankoop in de geschiedenis van het instituut. Ze hebben een formaat van 6 bij 3,3 en 4,5 bij 3,3 meter. Ze zijn dinsdag gepresenteerd in het museum. De doeken maken deel uit van een serie van zes; de andere vier exemplaren bevinden in de Verenigde Staten, waarvan drie in een museum in Philadelphia. De gezamenlijke aankoopsom betrof 2 miljoen euro.
Het tweetal toont de slag bij Solebay, een zeeslag die plaatshad voor de Engelse kust in juni 1672, en die de openingsstrijd vormde van de derde Engels-Nederlandse oorlog (1672-1674). De vloot aan Nederlandse zijde telde meer dan 100 oorlogsschepen en 20 duizend bemanningsleden, en stond onder leiding van luitenant-admiraal Michiel de Ruyter. Van de Velde was zelf embedded bij de slag. Hij legde het krijgsbedrijf vanuit de eerste hand vast.
Belangrijkste marineschilder
Van de Velde (circa 1611-1693) wordt beschouwd als de belangrijkste marineschilder van de 17de eeuw. Hij maakte de tapijtontwerpen aan het Engelse hof, waar hij sinds de winter van 1672-1673 werkte in gezelschap van zijn zoon, Willem van de Velde de Jonge.
In feite maakte Van de Velde ontwerpen voor twee sets tapijten, in opdracht van respectievelijk de koningen Karel II en James II (de eerste set is in bezit van de Britse koninklijke familie, een exemplaar daarvan hangt in het National Maritime Museum in Greenwich). Ze zijn gebaseerd op oorspronkelijke schetsen, maar toonden de slag op koninklijk verzoek vanuit Brits perspectief. Ze werden vervaardigd door Thomas Poyntz in de koninklijke weverij van Mortlake bij Londen. De nu aangekochte tapijten maken deel uit van de tweede reeks, gemaakt voor koning James II.
Op het grootste tapijt zien we de opstelling van de vloten voorafgaand aan de slag. De kleinere toont een aanval door de Nederlanders op het Engelse vlaggeschip Royal James van de graaf van Sandwich.
Van de Veldes tekenkunst liet zich prima vertalen naar het tapijt, meent Jeroen van der Vliet, senior conservator bij het Scheepvaartmuseum. 'De details zijn fenomenaal. Voor Van de Velde was de opdracht waarschijnlijk sowieso een droom. Nooit eerder zag hij zijn voorstellingen op zo'n groot formaat.'
Het tweede doek dat de aanval op het Engelse vlaggeschip Royal James toont. Beeld Het Scheepvaartmuseum
De verwerving had nogal wat voeten in de aarde. Directeuren Michael Huijser en Vera Carasso, die al wisten van het bestaan van de tapijten, zagen een van de twee afgelopen jaar op de beurs Tefaf, waar het werd aangeboden door een Engelse kunsthandelaar. Daarop reisde Carasso naar Engeland om ook het tweede exemplaar met eigen ogen te bekijken.
De dreiging van een Brexit had grote invloed op het aankoopproces, vertelt Huijser. De precaire politieke situatie in Engeland zorgde voor forse schommelingen in de koers van de pond, wat weer gevolgen had voor de aankoopprijs. Het was wachten op het juiste moment om toe te slaan: 'Wij zijn gesteund door zeven fondsen en die waren indirect allemaal betrokken bij de verkiezing van Boris Johnson.'
Ook de exportvergunning kostte tijd. Het betrof hier immers belangrijk Brits cultureel erfgoed: Huijser: 'In het geval van tapijten bepalen de experts van het Victoria & Albert Museum meestal of een werk het land mag verlaten. In dit geval keken ook de kenners van The National Maritime Museum mee. Wij peilden die laatsten voor een gezamenlijke aankoop. Zij waren daar niet zo in geïnteresseerd, omdat ze al een tapijt uit de eerste set in bruikleen hebben, maar ze wilden wel een positieve aanbeveling voor ons doen. Daardoor is de aankoop van de werken in een stroomversnelling geraakt.'
De tapijten zullen vanaf 2 oktober te zien zijn bij het grote retrospectief over Van de Velde senior en junior in het Scheepvaartmuseum, het eerste in zijn soort. Het is nog niet besloten waar in het museum ze daarna komen te hangen. Gezien hun formaat is het niet erg waarschijnlijk dat ze een plek zullen krijgen in de vorig jaar hernieuwde collectie-opstelling Republiek aan Zee.
Meer voor de hand ligt het dat het tweetal een eigen, nog te realiseren ruimte krijgt. Van der Vliet: 'Je wilt het hele verhaal kunnen vertellen. De context waarin de tapijten zijn ontstaan is ontzettend belangrijk.'
Het grootste doek met als titel 'The Fleets drawn up for Battle'. De vloot ligt klaar voor de slag bij Solebay. Beeld Het Scheepvaartmuseum