Bargerveen: wandelen door ongerept Drentse natuur •
Bargerveen is een uniek stukje natuur. Het veengebied ligt aan de Duitse grens, vlakbij de Drentse vlinderstad Emmen. Het hoogveenlandschap Bargerveen is bovendien een van de weinig overgebleven gebieden van Nederland. Hier voeren stilte en uitgestrekte vegetatie de boventoon.
Het Bargerveen ademt: bij elke stap voel ik de grond meedeinen. Alsof ik over een levend, bewegend organisme loop. Verder is het oorverdovend stil. Niets dan uitgestrekte vlakten, met af en toe wat bomen waar schapen onder schuilen.
Van oudsher dateert het Bargerveen uit het Holoceen. Het is een moerasachtig gebied, dat bijna twaalfduizend jaar geleden is ontstaan als gevolg van slecht afwaterende gebieden. Hierdoor ontstonden kleddernatte hoogvenen zoals het Bourtangermoeras. Het Bargerveen is hiervan een zuidelijke tak.
Het Boertangermoeras was tot het midden van de negentiende eeuw met 1200 km2 het grootste samenhangende hoogveengebied van Midden-Europa. Maar het Bargerveen was een onherbergzaam en duister gebied. Daarom zochten mensen het liever niet op.
Bargerveen telt 2500 hectare en ligt aan de rand van het dunbevolkte Drentse Schoonebeek en Witteveen. Het gebied is onderdeel van het Nederlands/Duitse Natuurpark Moor-Veenland. Dit park is onderverdeeld in drie reservaten: ten eerste het Meerstalblok, ten tweede het Amsterdamsche Veld (volledig afgegraven, met deels een uitloper van de Hondsrug). En ten derde het uitgestrekte Schoonebeker Veld (afgescheiden weidepercelen).
Door de eeuwen heen is het gebied erg veranderd. Er ontstond vanaf 1900 bebouwing en industrie werd aangelegd. Veen en turf werden veelvuldig gewonnen, waardoor er tot 1992 weinig van het landschap overbleef. Het gebied was grotendeels ongeschikt vanwege veengroei van sterke ontwatering. In 1968 stak Staatsbosbeheer daar een stokje voor en kocht het laatste stukje levend hoogveen op. Dit was dus het Meerstalblok. Inmiddels floreert de natuur weer en wordt in oude staat hersteld. Hierdoor zien we een mozaïek van percelen die een verschillend karakter hebben.
In het Meerstalblok voeren boekweitgreppels en meerstallen de boventoon. Want hier is het veen nooit afgegraven en vind je dus nog intacte meerstallen. Een meerstal is een natuurlijk gevormde plas dat ontstaan is in actief, levend hoogveen-gebied. Dit hoogveengebied wordt gevormd door een hoge veenbult. Vervolgens wordt het water geloodst op een lagere, vaak zanderige plek.
Knooppunten Bargerveen
Het is heerlijk zwerven door dit afwisselende gebied over het wandelnetwerk, dat bestaat uit vele knooppunten. Dit zijn geen routes, maar de knooppunten kun je aan elkaar verbinden, waardoor je hier gemakkelijk twintig kilometer kunt lopen.
Bij sommige van de meerstallen zie je een proces van vertering. Dit is een opslag van houtige gewassen zoals berken. Hierdoor is het vergraven hoogveen de afgelopen jaren een stuk voedselrijker geworden. De tientallen dode berkenbomen vormen echter een surrealistisch schouwspel in de veenmeertjes. Alsof Salvador Dali een levend kunstwerk heeft gecreëerd. Ik kan er uren naar kijken.
Gelukkig is het Bargerveen ook juist rijk aan flora en fauna, waarvan sommige soorten alleen maar hier voor komen. Dat komt uiteraard door de speciale grond. Zo zijn er circa 25 soorten dagvlinders, zoals de zeldzame Aardbeivlinder. Want deze vlinder is afhankelijk van de Tormentil plant en die groeit hier in overvloed. Staatsbosbeheer wacht met maaien tot de gele bloemen van het plantje zijn uitgebloeid en de vlinders hun eitjes hebben gelegd.
Voedselrijkdom Bargerveen
Sommige planten groeien goed in een natte omgeving, zoals veenmossen. Daarom zie je deze planten dan ook overal rond het Bargerveen. Ook de (eenjarige) wollegras, herkenbaar aan de witte vlokken in het veenprofiel, komt veelvuldig voor. De voedselrijkdom van ondergrond en water zijn bepalend voor de samenstelling van de begroeiing van het landschap. Ook zijn er droge, heide gedeelten en het Schoonebekerveld bestaat naast veen ook uit bovenveengraslanden.
HOOG-LAAGVEEN|| De ontstaanswijze van hoog- en laagveen zorgt voor het onderscheid. Zodoende ontstaat Laagveen wanneer de vegetatie onder het bereik van voedselrijk (grond)water ligt. Bij hoogveen is het tegenovergestelde van toepassing: het floreert door voedselarme omstandigheden onder invloed van veel regenwater. Hoogveen trekt veenmossen aan, die regenwater als een spons vasthouden.
Bargerveen telt ook zo'n 300 soorten vogels, zoals de velduil. Met een beetje mazzel kun je hem dan ook spotten, want in tegenstelling tot zijn soortgenoten jaagt hij overdag. De velduil is echter nergens te bekennen tijdens mijn wandelingen, maar ik zie regelmatig buizerds naar beneden duiken. Ze zijn op zoek naar muisjes. Ook de levendbarende hagedis, bruinrode heidelibel en gladde slang schijnen hier te leven. Vanaf het uitkijkpunt tuur ik over de Drentse savanne. Opeens zie ik twee reeën onder een boom wegrennen. Verder is er niets dan stilte en langgerekte percelen, met in de verte windmolens aan de Duitse kant van het park.
Zwartveenpakket
De heuvel van het uitkijkpunt bestaat uit meerdere veenlagen. De grond onderaan bestaat bijvoorbeeld uit zwartveenpakket (4.000 v. Chr), terwijl het boven uit witveen bestaat (500.v Chr.). Hoogveen bestaat namelijk uit diverse op elkaar gestapelde lagen plantenresten. Deze zijn in duizenden jaren gegroeid. Er zijn ook plekken in het Bargerveen waar het veenpakket wel tien meter dik is.
Witveen werd gebruikt voor het verbeteren van dalgronden na de vervening. Daarnaast werd het ook gebruikt voor turfstrooisel. Dit is een weinig vergaande mosveen veroorzaakt een veenlandschap met slenken en een hoge veenwaterstand. Zwartveen is bijna het tegenovergestelde. Dit is goede turf en sterk vergaand mosveen. Het leeft daarentegen onder voedselarme, snel verzurende condities.
Er zijn weinig ongerepte plekken in Nederland waar nog zoveel ruimte is. Tijdens een doordeweekse dag, buiten het hoogseizoen kom je weinig andere wandelaars of fietsers tegen. Om te fietsen is het gebied wellicht wat eenzijdig, omdat je nergens echt kronkelpaadjes hebt. Of dicht op de vegetatie zit. Maar het struinen over de heidevelden, het opnemen van de sterke, aardse geur en het zien van de natte, ruige natuur, brengt heerlijke verstilling van een stukje 'vergeten' Nederland.
SCHAAPSKOOI BARGERVEEN ||
Even buiten Weiteveen (Ambachtsweg 3-4), staat sinds 2018 de grootste schaapskooi van Nederland. Dit gebouw bestaat uit een hypermoderne energie-neutrale stal. Er is ruimte voor circa duizend schapen en ruim honderd runderen. Aan het einde van de middag kun je de dieren naar binnen zien struinen. Want vanaf twee balustrades kun je naar het dak beneden kijken in de stal.
RESTAURANT WOLLEGRAS || Nog mooier uitzicht heb je vanaf Restaurant Wollegras, want het ligt tegenover de Schaapskooi. Het trendy restaurant sluit dankzij de grote raampartijen en het ruime terras naadloos aan op de omliggende weilanden. Lunchen en dineren in het groen! Het is een heerlijke plek waarbij bovendien verse, ambachtelijke seizoengerechten en dranken op het menu staan. Als je er eenmaal zit, dan ga je met tegenzin weg.
WATERBEKKENS || Aan de rand van Bargerveen Noord en grenzend aan het Meerstalblok, liggen twee waterbekkens. Dit zijn het Hoog- en Laagwaterbekken. Deze twee spaarbekkens zijn aangelegd tussen 2003 en 2006. Daarnaast ligt er circa 50 kilometer aan dam in dit gebied. Ook wordt op jaarbasis zo'n 1.500.000 kuub aan schoon water uit het Bargerveen hergebruikt. Bovendien trekken de bekkens veel vogelsoorten aan, die hier regelmatig neerstrijken om te rusten en te broeden.
TIPS || Wie een weekendje het Hoogveen wil ontdekken, kan in de omgeving prima terecht bij diverse hotels. Aanrader is het kleinschalige Wellness Hotel & Golf Resort ZuidDrenthe (Erica). Ook zijn er andere activiteiten en musea in de buurt. Zij maken onderdeel uit van de Veenpoorten. Denk bijvoorbeeld aan het Emsland Moormuseum, het VeenPark, het Van Gogh-huis en het Smalspoormuseum. Ook het Staatsbosbeheer biedt diverse natuurexcursies aan.