Branie is sterk als ze werkt maar soms werkt ze averechts | De Morgen
Bart De Baere is directeur van het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen (M HKA).
Bart De Baere 22 januari 2015, 6:00
Goede kunstenaars kopiëren, grote kunstenaars stelen, stelde Picasso. Wat is er aan de hand in de zaak Van Giel-Tuymans? Luc Tuymans gebruikt vaak beelden die hij haast klakkeloos overneemt. Ze komen uit oude wetenschappelijke boeken, van het net, of van andere kunstenaars. Zo bestond hij het ooit om een monumentaal doek onder de titel 'Corporate' te maken op basis van een uitnodigingskaart met het werk 'Het Fregat' van het Brusselse kunstenaarsduo Jos De Gruyter en Harald Thys. Dat was een zet.
Tuymans verheelt niet dat hij beelden herneemt, hij zaait referenties naar zijn referenties, hij laat derden ernaar verwijzen en vermeldt ze zelf sporadisch, als een uitdagend spel waarbij hij graag de randen opzoekt.
Wat doet hij eigenlijk met beelden, wat is dat haast klakkeloze? Verleden jaar toonden we in M HKA zijn schilderij 'De Vlag', aansluitend bij de verzameling polaroids die M HKA van hem bezit. Er was een periode waarin hij ook van bekende mediabeelden eerst een polaroid maakte om die vervolgens als basis voor een schilderij te nemen.
Het lijkt dan wel alsof die kleine afwijking hem daar interesseert, alsof hij zich richt op een fractie aan foute toonzetting. Zo ook in 'De Vlag', het schilderij, dat dicht staat bij zijn eigen polaroidfoto van een Vlaamse leeuw. De fletserigheid en het treurige van die polaroid zijn omgezet in het schilderij. De zwakte ervan was inspirerend. Tuymans zet zijn beelden frontaal in - hij gaat ongegeneerd allerlei inhouden aan - maar hij laat ze tegelijk ook een raar gevoel krijgen in een raar moment. Het is diè toon en geen andere.
Tuymans maakt nooit beelden, kun je zeggen, bij hem geen enkel origineel. In die radicaliteit ligt misschien wel precies zijn grandeur, en de grond voor het wereldwijde belang dat aan hem wordt toegekend. In de alles absorberende beeldenvloed die ons doordrenkt, beslist hij welk beeld we ons zullen herinneren. Het was de kunstenaar Charif Benhelima die me liet beseffen hoe bijzonder en actueel dit is.
Tuymans maakt énkel tweedegraadsbeelden. Dat kun je als onmacht zien maar het is ook een uitzonderlijke machtsgreep. Hij slaagt erin om een omgang te vinden met de overvloed aan originele beelden en echo's van echo's rondom ons. Vroeger argumenteerde hij zijn keuzes met de notie van het herinneringsbeeld als het moment waarin de veelheid van een situatie kon blijven resoneren. Nu is er misschien minder - en daardoor ook meer - aan de hand. Hij neemt slechts een beslissing, een harde, eenzame beslissing. Hij zet iets stil, niet als absoluutheid maar in een quasi willekeurige take. Misschien meent hij het wel voor een deel, dat zijn schilderij van de foto van Katrijn Van Giel een parodie ervan is. Het gruwelijke fascineert hem, en daarmee de afwijking.
Hoe kan hij die keuzes aan, in een kunstscène en een beeldenwereld die alles absurd maken? Door Antwerpse branie misschien, een pose waarmee hij inmiddels vergroeid is als de schubben bij een gordeldier. Diezelfde branie die hij inzet in zijn omgang met de kunstwereld of de sjeik van een emiraat, doet hem ook ongenadig beelden kiezen op de randen van wat mogelijk en aanvaardbaar is.
Luc Tuymans claimt terecht copyright voor die soevereine beslissingen. Het is merkwaardig dat hij niet alle beeldenmakers respecteert, en even merkwaardig dat hij zich niet technisch laat indekken zoals dit in de AV-sector gebeurt. De recente Europese auteursrechtenwetgeving - naar Amerikaans cultuurindustriemodel - kun je op veel vlakken in vraag stellen maar ze is er, zus en niet zo.
De rechtszaak nu legt de zwakte maar ook de sterkte van een kunstenaar bloot. Tuymans wéét dat zijn 'A Belgian Politician' hét beeld is. In de muziekindustrie wordt elke kleine sample verrekend, maar zoiets kan hij in zijn geval niet aanvaarden, anders had hij dit probleem vooraf voorzien en opgevangen en had hij de situatie niet precair gemaakt door zijn uitspraken. Branie is sterk als ze werkt maar soms werkt ze averechts. Ook dan toont ze soms naast een penibel moment tegelijk een overtuiging.