Leutingewolde - Landschap - Polder
Leutingewolder polder
De landerijen langs het Leekstermeer liepen vroeger, voornamelijk 's winters, regelmatig onder water.
Pas rond de 13e eeuw werden er Zijlversten ingesteld om het water te gaan beheersen, dit werd voornamelijk ingesteld vanuit het klooster te Aduard die dit nodig hadden om hun landerijen goed te kunnen verhuren.
Rond 1570 verdween het Aduarder klooster en nam (de provincie) Groningen de functie hiervan middels zijlvesten over, die ze daarna rond 1700 weer overdeed aan grote landeigenaren.
Hierdoor ontstonden veel verschillende belangen en miste een integrale aanpak van de problematiek.
In 1670 worden afspraken voor het Nijeslooter Zijlvest vastgelegd. Hierin werkten de gebieden Midwolde, Oldebert, Lettelbert, Oostwolt, Leegemeeden, Roderwolde en Leutingewolde samen om de problematiek aan te pakken.
(Bron R05).
Leekstermeer gebied
Door de aanhoudende problematiek waren er tussen 1752 en 1758 al 25 Stukken betreffende verzoeken van de zijlrechters en ingelanden van Niekerk, Oldekerk, Faan, Lettelbert, Oostwold, Leutingewolde en Roderwolde om het waterpeil te verlagen.
Op kaarten uit ca 1835 (J. Sappé) worden bij Sandebuur een aantal watermolens aangegeven ter bemaling van dit gebied, dit waren waarschijnlijk molens van individuele eigenaren.
Rond 1840 (een aantal erg natte jaren) had men veel last van waterproblemen. De meeste waterschappen in Nederland waren zelfstandig en er was onvoldoende onderling overleg en samenwerking. In 1847 werd van overheidswege besloten de waterschappen onder landelijk gezag te brengen. Rond 1850 werd besloten tot een betere beheersing van de waterstand in de zuidelijke Leekstermeergebieden (vanaf de Jarrens tot en met Sandebuur).
In 1856 werden de lage landen rond het meer als winterpolder ingedijkt (kosten fl 14.000). Richting Roderwolde werd een aantal (ca 9 stuks) wind-watermolens geplaatst om het gebied droog te houden.
(Bron R55).
Waterschap en polder
Besloten werd tot de oprichting van het waterschap Roderwolde (1863) en later waterschap Leutingewolde en de aanleg van de Leutingewolder-polder. Bij koninklijk besluit van 23 augustus 1866 wordt dit bekrachtigd. De oppervlak van deze polder was 710 hectare.
Voor de financiering wordt een onderhandse akte van geldlening tussen de volmachten (het bestuur) en vijf ingelanden ten behoeve van de op- en inrichting van de Leutingerwolderpolder gesteld.
Het waterbeheer in deze Polder van Leutingewolde, Foxwolde en Sandebuur, die al omdijkt was, werd verbeterd door de bouw van een molen. Verschillende Leutingewoldenaren waren aandeelhouder van de Polder en -molen.
Voor de droogmaling werd op de lokatie waar de Gouwe (via de later vernoemde Molensloot) en de Jarrense gouwe in het Leekstermeer uitmondde een achtkantige molen met molenaarswoning gebouwd, de grootste poldermolen van Drenthe. De molen werd gebouwd in 1858 door molenbouwer H. Seubring uit Noordlaren voor een bedrag van 6183 gulden. Deze molen was echter slecht bereikbaar, alleen per boot en te voet langs de Molensloot, omdat er geen weg naar toe ging.
De molen had een vlucht van 24 meter en had twee vijzels.
De eerste molenaar was Engbert van Esch.
Het waterpeil in het Leekstermeer werd toentertijd vastgesteld op -1 m NAP, dat is ca 15 cm lager dan op dit moment het geval is.
In 1866 werd de polder vergroot naar 720 hectare.
Door de aanleg van de Rodervaart is de gehele afwatering rondom Leutingewolde, Sandebuur en Foxwolde gewijzigd en werden er duikers onder de Rodervaart aangelegd.
Pas in 1916 wordt er een weg vanaf de Hemrik bij Leek, naast de voormalige steenfabriek De Hemmerik, doorgetrokken via de Jarrens. Op 11 september wordt dan het nieuwe stoomgemaal, met 37 I.N.D.P. in gebruik genomen, geleverd door de firma Landeweer. Deze loosde ca 50 m3 water. Voor dit gemaal werd een kanaal vanaf het Leekstermeer gebaggerd.
in 1917 wordt Meindert van Zanten aangesteld als nieuwe watermolenaar annex machinist.
In maart 1926 werd de oude windwatermolen op afbraak te koop aangeboden, ze was al in mei 1926 afgebroken.
Andere gemalen
In 1934 wordt de bestaande stoommachine te koop aangeboden. Er is toen een dieselgemaal geïnstalleerd, merk Stork en Co,type "Gauz" 40 pk bij 1000 omw./min.
In 1941 echter, tijdens de oorlog, ontstaat er een algemeen tekort aan brandstof. In 1942 wordt vanuit Pieterszijl een (overtollige) windwatermolen met wieken van wel 32 meter aangekocht om de bemaling te gaan verzorgen. Dit plan en plaatsing is echter niet verwezenlijkt.
In 1950 wordt er een electrisch gemaal neergezet. In 1967 wordt nog een advertentie voor een part-time Watermolenaar geplaatst.
Tot in het begin van de 20-e eeuw stond een groot deel van dit gebied in de winter nog onder water. Pas na de afsluiting van de Lauwerszee in 1969 is de ontwateringsituatie zodanig verbeterd, dat overstroming van het gebied tot de hoge uitzonderingen behoort.
Het waterschap Leutingewolde werd in 1968 opgeheven.
Rond het jaar 2000 werd het gebied rond het Leekstermeer aangemerkt als een wetland, de functie van de omringende gebieden werd veranderd in Herinrichtingsgebied Onlanden, als waterbergings- en overloopgebied, ook wel Electra-boezem genoemd. Hierdoor werd veel aangewonnen land uit de Jarrens, Middelvennen en Bolmert (en Sandebuur) grotendeels teruggegeven aan het water als een meebewegende berging. Hiertoe zijn openingen in de kade langs het Leekstermeer de Rodervaart gemaakt, de kaden zelf blijven gehandhaafd.