In het prehistorische Europa en in de Egyptische oudheid had de koe, evenals nu nog in India, een sacrale betekenis en in het latere volksgeloof zijn hiervan nog allerlei sporen terug te vinden. In Duitsland zouden de koeien in de stal rode melk geven als de boer een Marienkäfer doodde, het aan de godin gewijde dier.
In een aantal mythen gold de koe als oermoeder. Aditi, de Indische moeder der goden, was zowel koe als aarde. Perzische mythen gewagen van het ontstaan der wereld uit een oerrund. [Etc.] Op grond van dit alles is het mogelijk dat de bestanddelen koe en kalf in de namen van het lieveheersbeestje verband houden met Moeder Aarde, het moederlijf van al het levende. (Gilst 2001, 108-110)
Het Pommerlandlied maakt ook deel uit van een artikel over het Turkbeeld in liedjes en kinderrijmpjes in de Duitse taal door Otto Holzapfel en Alli Osman Öztürk uit 2008. (Holzapfel, Otto & Ali Osman Öztürk, ‘Zum Türkenbild in deutschsprachigen Liedern und Kinderversen’, in: Acta Ethnographica Hungarica, 53, 2008, 361-380.) De schrijvers willen door dit artikel – zoals ze zeggen in de voorafgaande Engelse samenvatting – ‘to voice the urgency of overcoming prejudices reflecting the subconscious of the society. Stereotypes and prejudices always mean isolation; the goal must be of overcoming borders.’ Ik spring meteen naar §3. ‘Der Kindervers “Türkenmännchen flieg soll …”, die begint met de bemerking dat het tegenwoordig een principe van de folklorestudie, de wetenschap, die zich met literaire volksoverlevering bezighoudt, is dat geen (ongedateerde) vermelding ouder mag worden gemaakt dan de samenhang waarin deze daadwerkelijk overgeleverd is. Vooral de volkskunde van vroegere generaties was niet bang voor vaak nogal avontuurlijke dateringen. Het vaakst werd (en wordt) de ouderdom van een vermelding uit de mondelinge overlevering ver overschat. Nu is er een kinderrijm, dat afkomstig is wat betreft de eerste optekening uit de ongedateerde collectie in de nalatenschap van Rudolf Baier, Stralsund, en door zijn aanwending in de ‘Wunderhorn’ te dateren is op ‘vóór 1806/08’. Baier kreeg de optekening toegezonden vanuit Bad Kreuznach in de Pfalz met de bemerking: ‘Es wird dies May Käferlied in der Noh-Gegend [bij de rivier Nahe, thans in Rijnland-Pfalz] gesungen’:
Dit kindervers behoort tot het grote en zeer omvangrijk overgeleverde liedtype “Maikäfer flieg …” met veel ondertypen en ontelbare varianten. De context kan men begrijpen, als men zich bedenkt, dat kinderen (vroeger) graag de bruine meikevers verzamelden (thans zijn ze vrij zeldzaam geworden). Ze waren er trots op bijzonder grote te hebben, die speciale namen kregen (‘een kleermaker’, ‘een molenaar’ en dergelijke). Hier heet de mannelijke kever met machtige voelsprieten een ‘Turk’. Waarom is niet duidelijk; maar erachter zal het kind nauwelijks iets negatiefs associëren. Het tweede is, dat kinderen het lieveheersbeestje (kleiner, rood met zwarte stippen) of de meikever in de hand houden en ertegen blazen om hem tot vliegen te brengen. Wanneer het beestje wegvliegt, gaf men het vroeger wensen mee, eigen wensen van het kind, die de kever moest helpen vervullen. En de wensformule bevatte een deel toekomstvoorspelling.
In de optekening uit de collectie Baier heeft iemand, wie weten we niet, maar het moet rond 18806/08 geweest zijn, het ‘flieg’ (vlieg) ‘veranderd in ‘flieh’ (vlucht). Daarmee krijgt het vers een andere duiding, die bij de in de oorlog ‘vluchtende Turken’ past en bij de gevaren van stangen en spiezen. Het ‘Getümmel’ (oproer) wordt tot krijgshandelingen en een buit in het gevecht kan ‘ein Sack voll kümmel’ (i.e. broodjes met komijn) zijn. De schrijvers verwijzen naar de beroemde versie van het meikeverlied met de regel ‘Pommerland ist abgebrannt’, die in verband wordt gebracht met de Zweden en de Dertigjarige Oorlog (1618-1648), dus eveneens aan een oorlog herinnert. Maar zolang we niet kunnen verklaren waarom een kever ‘Turk’ heet, kunnen we niet staande houden dat dit vers te maken heeft met de oorlog met de Turken.
Nu volgt de bekende versie uit ‘Wunderhorn’, die alleen verschilt met Mannhardt nr. 21 in de regel ‘bring mirn Sack voll Kümmel’ i.p.v. ‘Kringel’, maar in beide gevallen gaat het om brood, de ene keer om kleine broodjes met komijn, de andere keer om pretzels (‘krakelingen’).
We komen nu bij §4: ‘Türken-Erfahrung und Kinderliedtexten aus Siebenbürgen.’ Gottlieb Brandsch heeft in 1931 de ‘Siebenbürgisch-deutschen Volkslieder’ uitgegeven naar de collecties uit de 19de eeuw van Friedrich Wilhelm Schuster. Hier vinden we het kindervers van het type ‘Maikäfer flieg…’ in diverse varianten: ‘Tschuka, Maruka…’ (p. 220f; met melodie en in optekeningen rond 1880, deels gedrukt 1894). De kever moet onder andere naar de berkenboom vliegen en zien, wanneer de Turken komen (‘seg, won die Tirke kun’), resp. me zeggen wanneer de Tartaren komen (‘siu mer, won de Tatren kun’). In andere varianten komen de Turken met de lange stangen en de Tartaren met de lange stangen. In dezelfde uitgave door Brandsch (p. 217) zijn vergelijkbare verzen van de meikever en het lieveheersbeestje, waarin eveneens de Turken en Tartaren komen met lange stangen.
Nu heeft Schuster hierbij een opmerking, die het contemporaine idee weerspiegelt: ‘… Tataren und Türken sind ohne Zweifel unmittelbar zu jener Zeit in diese Kinderreime gekommen […] das furchtbare Schreckbild jener Landplagen.’ Dan verwijst Brandsch op het eveneens door Böhme geciteerde kindervers van het type ‘Hermann, sla[g] Lärman’, dat men toentertijd met terugblik op Hermann / Arminius op de Romeins-Germaanse confrontaties (slag in het Teutoburgerwoud) betrok, resp. zelfs op de Germaanse god ‘Irmin’ (aldus Jacob Grimm) en daarmee avontuurlijke dateringen voorstelde. Ten aanzien daarvan is er een vrij lange opmerking in Böhme (1897) na nr. 864, die de grenzeloos overdreven en totaal onhoudbare Germanengeloof van deze tijd toont (‘De meikever was bij de Germanen een vrolijk begroete voorjaarsbode…; deze liederen hebben duidelijk betrekking op de wereldbrand, op Wodans laatste strijd…’). Kinderoverlevering kan weliswaar oudere verhoudingen reflecteren, maar wij houden ons aan het principe van de contextinbedding met de allereerste optekening en daarmee in dit geval aan herinneringen aan gevaren door de Turken in de kinderoverlevering rond 1867 en aan hetzelfde over de Tartaren.
De bij elkaar horende verzen moet men in het ‘Deutsches Kinderlied’ van Böhme (1897) op verschillende plekken bijeen zoeken: nr. 429 (‘Mischka, Mischka…’), nr. 747 (‘Tschuka! Maruka! …’), nr. 850 (‘Hergotisken [lieveheersbeestje] flieg in den Himmel…’; hier refereert Böhme voor ‘Tatern’ aan ‘Zigeuners’), nr. 851 (‘Tipesken [meikever]…; hier refereert Böhme voor ‘Tatern’ aan ‘Tartaren’), nr. 864 (‘Türkenmännchen, flieg hinweg…’; naar ‘Wunderhorn’). Men zou verder kunnen wijzen naar nr. 412 met de regel ‘Türken, Türken… dort oben steht ein Türkenstein…’ uit een kinderspel. Dit alles geeft aan dat ‘Turken’ voortleefden als een belangrijk element in de kinderoverlevering, deels ook met het idee dat men voor hen moest uitkijken, maar geenszins zo omschreven dat zij als schrikbeeld een stereotype negatief Turkenbeeld documenteren.
[De naam ‘Tatern’, ruim verbreid in gebruik voor Zigeuners (Sinti, Roma), is afgeleid van de Tataren, die samen met de Mongolen in 1241 in Silezië binnenvielen. Reeds Luther spreekt over ‘ein Tatter oder zigeuner’, terwijl hij de Tataren (‘ein wüster wilder hauffen Tattern oder Türken’) op één hoop gooit met de Turken (Grimm WB, die de associatie met Zigeuners wijdt aan de overeenkomstige geelbruine huidskleur).]
In het artikel ‘Maikäfer flieg’ van Wikipedia wordt gezegd (na de vorige alinea te hebben afgesloten met de opmerking: ‘De variant “Engelland” slaat niet op Engeland, maar eerder op het land der engelen.’): ‘Wilhelm Mannhardt, een vertegenwoordiger van de mythologische school der volkskunde, verzamelde in zijn dissertatie “Germanische Mythen: Forschungen” (1858) 26 verschillende versies van het lied, waarvan drie in het Engels, waaruit hij de these afleidde, dat het in de tekst vermelde brandende huisje de wereldbrand van de Noors-Germaanse mythologie beduidt. Bij deze duiding sloten zich andere folkloristen als Franz Magnus Böhme aan. Moderne etnologen als Ingeborg Weber-Kellermann wijzen er echter op, dat met dergelijke pogingen tot verklaring voorzichtig moet worden omgegaan; Emily Gerstner-Hirzel is van mening, dat de mythologische school door haar weinig behoedzaam handelen het geloof aan “heidense relicten in het kinderrijm” juist in diskrediet heeft gebracht.’