Met modder gooien in de zandbak
– Geplaatst op on 3 januari 2003Geplaatst in: Politiek, WB verkiezingsbijlage 2003
`Pas op voor opmerkingen over ons integratiebeleid!'
`Sla toe als Zalm grapjes gaat maken!'
`Ontwijk vragen over mogelijke coalities met links!'
`Pak Halsema op Irak!'
De spin doctors van de politieke partijen draaien overuren, en vallen over elkaar heen met adviezen. Het jaargetijde van de lijsttrekkersdebatten op tv is aangebroken (ietwat vroeg dit jaar). Sinds het gezellige lijsttrekkersdebat na de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart 2002, weten politici weer dat zo'n optreden er toe doet. De naïeve, apathische houding van Dijkstal en Melkert (`Wie kijkt er nu nog op deze tijd naar dit debat?' – indertijd meer dan een miljoen mensen dus) werd meedogenloos door Fortuyn afgestraft en zelden kregen drie fractievoorzitters van regeringspartijen live voor tv het deksel zo op de neus. Politieke en actualiteitenprogramma's maken dankbaar gebruik van de waardestijging van het lijsttrekkersdebat. Bleef het een aantal verkiezingen geleden nog beperkt tot een zeer beschaafd gesprekje de dag voor de verkiezingen, in 2003 verstrijkt er geen week zonder tv-debat. Ja zelfs het jeugdjournaal organiseert er dit jaar een. De tweede in de rij was het woensdag jl. gehouden lijsttrekkersdebat van 2Vandaag. Een nabeschouwing.
Lijsttrekkersdebatten zijn er niet zo zeer om te scoren, maar vooral om te voorkomen dat je in een enorme valkuil dondert. Of nog erger: niet mogen meedoen. Femke Halsema en Thom de Graaf jammerden uitvoerig in de media dat ze niet uitgenodigd werden voor het RTL-debat (de Graaf mocht ook al niet bij 2Vandaag aanschuiven, een beetje zielig wordt het wel). Wie als kleine partij zijn kop voor de tv-camera niet naast de grote broers weet te krijgen, heeft een groot probleem. De kans dat het bestaan van je partij door minder geïnformeerde kiezers opgemerkt wordt, beperkt zich dan tot de poster op de billboards, het enkele spotje op tv of de vermelding op het stembiljet. En dat is voor landelijke verkiezingen te summier. Dus wie uitgenodigd wordt, zet zijn beste beentje voor. Dat was in het RTL4-debat enigszins het geval, maar het 2Vandaag-debat was energieker en feller. Zichtbaar werd dat bijvoorbeeld Zalm, Herben, Balkenende en Marijnissen af en toe de controle over hun antwoorden en emoties enigszins verloren in de felheid.
De optredens van de lijsttrekkers in de twee tv-debatten verschilden nogal. Tijdens het RTL-debat overtrof Wouter Bos zichzelf, en stelden Zalm en Balkenende teleur. Alleen Marijnissen scoorde zo ongeveer zoals je op voorhand zou verwachten (voor zover mogelijk, want dit was zo ongeveer het eerste grote lijsttrekkersdebat voor tv waar de SP-voorman mocht komen opdraven). Zoals wel vaker bij dergelijke debatten, zitten de voormannen van de oppositie in de comfortabelste fauteuils. Het in praktijk gevoerde regeringsbeleid van de afgelopen periode aanvallen is altijd makkelijker dan theoretische beleidsvoornemens van de oppositie door de mangel halen. Ook geldt dat een parlementariër dagelijks de aanval inzet op het pluche, en dus goed warmgedraaid het tv-debat in kan gaan. Balkenende heeft sinds 15 mei geen oppositie meer kunnen voeren, en dus zou zijn aanvalstactiek ietwat roestig kunnen zijn.
In het 2Vandaag-debat leken de regeringspartijen wakker geschud – Balkenende en Zalm beten feller van zich af en, opvallend, vlogen ook elkaar in de haren. Het fijne van de huidige peilingen is dat de coalitie van VVD-CDA er telkens net niet inzit, waardoor de strategie van Zalm en Balkenende in de debatten verandert. Ze moeten toch rekening houden met mogelijke andere coalities. Vooral Zalm zit moeilijk gezien de matige peilingen voor de VVD en zijn niet bijster overtuigende optredens tot nu toe. De jas van het lijsttrekkerschap past hem minder goed dan verwacht – hij maakt een onzekere en wat nerveuze indruk. Ook Balkenende worstelt en komt geforceerd over maar zijn positie is comfortabeler dan die van Zalm. Het schijnt electoraal gezien vrij weinig uit te maken wat Balkenende doet. Wie als Minister-President na de val in recordtempo van een hopeloos Kabinet vervolgens in peilingen toch flink in de lift zit, kan weinig meer fout doen. Afwachten en slapend rijk worden is het devies. Wellicht dat Balkenende het er daarom zo matig vanaf brengt – de motivatie is minder.
De oppositiepartijen doen het in de debatten redelijk, maar niet super. Wouter Bos gaat het tot nu toe het gemakkelijkst af. Als ik Bos zie of hoor, ben ik altijd geneigd te denken dat-ie in de eerste plaats aardig gevonden wil worden en daarna pas overtuigend als politicus wil overkomen. Toch valt dit in de tv-debatten tot nu toe mee. Hij lijkt een voor zichzelf bevredigende middenweg gevonden te hebben waarmee hij iets agressiever dan voorheen zijn punten maakt. Tot nu toe is 't hem gelukt dat niet geforceerd te brengen. Het zit hem mee dat de peilingen sinds zijn lijsttrekkerschap bergopwaarts gaan, dat vermindert de druk op zijn schouders aanzienlijk. Jan Marijnissen drijft op zijn natuurlijke debateer-kwaliteiten, maar stijgt daar verder niet bovenuit. Zijn gehamer op de `puinhopen van Paars' en de `ellende van Balkenende' begint mij een beetje hoofdpijn te bezorgen. 't Zou wel verfrissend zijn weer eens een andere plaat van SP te horen. Femke Halsema tenslotte heeft de weinig benijdenswaardige rol in de voetsporen van de beste debater van de laatste jaren te moeten treden. Ook van de peilingen voor GroenLinks zal ze geen prettige dromen hebben. En dus zie ik in Halsema een beetje de kat in het nauw. Te fanatiek en daarmee te geforceerd.
Opvallend is de knulligheid waarmee de tv-debatten georganiseerd en geleid worden. Gebruik een klok opdat je af bent van de tijdstrijd en de kijker niet iedere minuut `als u mij toestaat mijn zin/verhaal/punt af te maken' moet aanhoren, leid het debat strak en laat je de controle door retorische trucjes niet uit handen slaan (alleen Paul Witteman en Felix Rottenberg lijken dit te kunnen), laat het debat niet volgen door gekleurde, en invloedrijke nabeschouwingen van zogenaamde experts. Het lijkt zo makkelijk, maar blijkt in de praktijk moeilijk. Redacties hinken natuurlijk op twee gedachten – een onpartijdig, objectief debat organiseren maar tegelijkertijd moeten de vonken er vanaf vliegen en moet het vooral niet `onbeslist' eindigen.
Dat het echter nog erger kan, illustreerde een ontbijtprogramma. André Rouvoet van de ChristenUnie moest een batterij onzinnige eens/oneens vragen beantwoorden zoals: `meer bijbels of meer condooms voor Afrika'. Zijn antwoord was wel onthutsend: meer bijbels. Toch jammer dat de ChristenUnie nooit voor de echte tv-debatten mag aanschuiven.