kundige J. Cousin, volgens denwelke in 1110 de eerste steen gelegd werd van het huidige koor, stellig foutief is: 'hij zou dichter bij de waarheid zijn, zegt hij, moest hij dit jaartal toepassen op het schip'. Dr. Rolland heeft nochtans aangetoond in het hierbovenvermelde artikel, dat het inderdaad met het schip was dat een aanvang werd gemaakt, doch dat deze werken kort daarna moesten stil gelegd worden. In 1141 was het schip afgewerkt en in 1149 werd het nu verdwenen Romaansche koor en in 1160 de kruisbeuk voltooid. De inzegening had plaats in 1171.
'Voortaan, vervolgt Kan. Warichez verder, had Doornik een volkanen Romaansche Kathedraal. Haar vorm was die van een Latijnsch kruis, in klaverblad, top en armen van eenzelfde afmeting en eindigend in halfrond.' Alhoewel deze kerk van Rijnschen en Franschen invloed getuigt, vertegenwoordigt zij toch een bijzonder type en haar stijl werd verspreid in de twaalfde, dertiende en veertiende eeuw over het heele Scheldebekken.
Doch de herbouwingen zijn niet ten einde: van 1243 tot 1255, werd het koor afgebroken en vervangen door een ander, in den nieuwen Franschen stijl. 'Aldus stonden in eenzelfde monument de twee stijlen: rond en spitsboog tegenover elkaar. Gene streng en stevig, deze licht en bijna vermetel; de eene zich moeizaam van den grond verheffend, de andere er nauwelijks op rustend, en ruime glasramen met ingewikkelde verdeeling tegen den hemel werpend.' Niettegenstaande de verscheidenheid van de stijlen, vertoont de Kathedraal van Doornik een mystieke eenheid.
Deze belangrijke uiteenzetting van Kan. Warichez is gevolgd door een niet minder belangrijk opstel over de 'Kunsthistorische beteekenis van de Kathedraal van Doornik' van de hand van Prof. Dr. Stan Leurs.
Niet alleen wekt deze Kathedraal de belangstelling van geheel Vlaanderen op immers tot in 1559 was het grootste gedeelte van het Doorniksche bisdom Dietsch en was de Kathedraal een druk bezochte bedevaartplaats voor de Vlamingen - zij is tevens een der belangrijkste uit de middeleeuwsche architectuurgeschiedenis, gezien haar zelfstandig karakter en haar niet geringe invloed op de verdere ontwikkeling der bouwkunst.
De van meet af bedoelde plattegrond - 'een langsbouw waarbij zich ten Oosten een driehoekige partij aansluit' - onderging geen verandering; hetzelfde kan niet gezegd worden van de opstanding. Boven de zijbeuken ontwikkelen zich de beukgalerijen, terwijl het trifo-
rium onder de lichtrij doorloopt. Het huidige gewelf kwam slechts in 1745 tot stand, toen de oorspronkelijke, vlakke zoldering weggenomen werd; de beekgalerijen werden in 1640 gewelfd.
Wij kunnen er natuurlijk niet aan denken Prof. Leurs stap voor stap te volgen in zijn merkwaardige uiteenzetting: elk deel wordt tot in zijn bijzonderheden ontleed; wat de bouwmeesters van Doornik ontleenden aan de Romaansche kerken uit Noord-Frankrijk, wat eigen is aan Doornik en welken invloed de Kathedraal heeft gehad op het verdere verloop van de architectuur wordt nauwkeurig aangewezen. Prof. Leurs blijft nochtans niet bij een ontwikkelings-geschiedenis en een ontleding, hij doet ons deze kathedraal aanvoelen als de belichaming van de gevoelens van haar ontwerpers; hij troont ons mede in de sfeer waarin ze ademden. Hij doet ons begrijpen en... liefhebben.
Na deze wetenschappelijke uiteenzetting van Prof. Leurs, die niet anders dan dankbaar kan onthaald worden door de kunstminnaars, volgen: de uitleg der platen, een uitvoerige bibliographie en een lijst der platen. Hier weer zouden wij kunnen wijzen op belangrijke uiteenzettingen. Wij willen er ons echter toe bepalen een kort overzicht te geven van den platenschat.
Een groot aantal ervan is natuurlijk gewijd aan algemeene- en detailzichten van de binnen- en buitenarchitectuur. Opmerkenswaardig zijn de hier gereproduceerde details van de Mantile-Poort, het belangrijkste monument dat ons van de Romaansche beeldhouwkunst in ons land bewaard bleef en van de Kapitool-Poort, waarschijnlijk uitgevoerd in het zelfde tijdperk en die alhoewel zij meer heeft geleden door haar ligging op het Zuiden, niet minder beroepsvaardigheid bij de uitvoerders laat veronderstellen.