Tijdelijk in Amsterdam: misschien niet de twee beste Rembrandts – maar ze zetten de kijker wel aan het denken (***) | De Volkskrant
Recensie beeldende kunstRembrandt
Stefan Kuiper 30 mei 2018, 18:27
Portret van een jongeman (1634). Collectie Jan Six, foto Rene Gerritsen. Beeld ANP
Er zijn tijdelijk drie 'nieuwe' Rembrandts te zien in Amsterdam, waarvan akte. In de Hermitage aan de Amstel hangt sinds kort het Portret van een jonge man, de door jhr. Jan Six ontdekte, en met een uitgekookt pr-offensief aan de wereld gepresenteerde, beeltenis van een knappe, jonge Amsterdammer. Even verderop, in het Rembrandthuis, hangen twee stukken uit het bezit van de Amerikaan Thomas Kaplan, Portret van Petronella Buys en Man met Zwaard. Om die eerste twee gaat het hier (de derde, Man met Zwaard, betreft een Rembrandt met overschildering door een leerling – hoe noem je zoiets?). Ze dateren van kort na elkaar, respectievelijk uit 1634 en 1635.
In die jaren werkte Rembrandt zich in hoog tempo op tot de meest gewaardeerde portrettist van Amsterdam. Tal van prominente burgers lieten zich door hem vereeuwigen: de eerbiedwaardige predikant Johannes Wtenbogaert, de katholieke scheepsmagnaat Jan Rijcksen, en het pasgetrouwde stel Marten Soolmans en Oopjen Coppit – een indrukwekkende reeks. Hun portretten zijn exact doch vlot en op een haast tastbare manier aanwezig; ze bezitten een doorbloede levendigheid die je bij andere schilders slechts bij benadering treft. Portret van een jonge man bezit die kwaliteiten ook, zij het met mate.
Het is een aardig schilderij: een zeven op de schaal van Rembrandt, een acht op die van gewone stervelingen. De kop is overtuigend, met dromerige blik en een hoogst kusbare mond, al staat-ie wat ongemakkelijk op de romp (of lijkt dat zo omdat het een fragment betreft?) en wordt het jukbeen ontsierd door een merkwaardig litteken (schaduw? schermduel?). Minder overtuigend zijn de handschoen, met een pink die langer lijkt dan ringvinger, en de kanten-, indertijd modieuze kraag. Laatstgenoemde ontstond volgens hetzelfde procedé als die van Marten Soolmans (een wit vlak overdekt met zwarte kriebels, een stilistische innovatie), maar oogt onnatuurlijker dan dat exemplaar, ontbeert diens vanzelfsprekende diepte en glooiingen. Het is meer krant dan kant. Dat de echte kraag, kastvers en pas gesteven, ook opgeplakt oogde is overigens niet ondenkbaar.
Nee, dan die kraag op het portret van Petronella Buys in het Rembrandthuis!
Zij was 25 op het moment van portretteren, een frisse verschijning met een smal gezicht en wollig 17de-eeuws haar. Zes jaar eerder was ze verkast naar Batavia met zus en zwager, een invloedrijk VOC-koopman, alwaar ze kennis kreeg aan een gouverneur, ook VOC. Ze trouwden in 1634 in Den Haag, en kort voor hun terugkeer naar de Oost bestendigden ze andermaal hun verbond. Ze lieten geen naamtattoos van elkaar zetten, maar lieten zich vastleggen door Rembrandt.
De toeschrijving aan Rembrandt van Petronella's portret was overigens lange tijd omstreden. Het Rembrandt Research Project meende in 1989 nog met een werk van een leerling van doen te hebben. Daar denkt men inmiddels anders over. Het Buysportret zou wel degelijk van de hand van Rembrandt zijn, al werkte de meester sneller en korter dan hij gewoon was te doen. Petronella, zo heet het, was een haastklus.
Valt dat eraan af te zien? Mwah, misschien. Petronella's hoofd heeft iets glads en popperigs, alsof de schilder geen zin (of tijd) had om haar trekken grondig af te tasten (zoals-ie bij de echtgenoot wel deed). Ook een mogelijkheid: aan Petronella's glimmende jeugdigheid viel domweg nog niet zo veel af te tasten, hetgeen Rembrandt getrouw noteerde.
Hoe dan ook, Petronella's kraag – volumineus, rijk aan plastiek, het soort schilderkunstige goocheltruc dat de detective in kijkers losmaakt ('hoe dééd-ie het?') – lijkt de schilder meer te hebben geboeid dan Petronella. Eindoordeel: het is een Rembrandt, maar niet een heel beste.
Intrigerende bijkomstigheid is dat Petronella in dezelfde kringen moet hebben verkeerd als de vooralsnog ongeïdentificeerde jonge man op het Hermitage-portret, en dat zij ongeveer even oud waren. Kenden ze elkaar? Wie weet. Wie wil kan zich zelfs een alternatieve geschiedenis voorstellen, waarbij Petronella niet naar Batavia ging, de jonge man met zijn mooie bruine ogen op de gracht tegen het lijf liep, met hem trouwde et cetera. Fictie, natuurlijk. Maar een leuke gedachte.