Keileem in soorten / IJstijdverhalen | STENEN ZOEKEN
Keileem is onverbrekelijk verbonden met gletsjers en landijs. Het bestaat uit een ongesorteerd mengsel van klei, zand, grind en keien. Aan het eind van de Saale-ijstijd, zo'n 135.000 jaar geleden, nadat het landijs, verdwenen was, bleef een kaal, golvend landschap achter, bedekt door keileem. In Noord-Nederland vormt het een vrijwel aaneengesloten afzetting.
Keileem geldt als gidsafzetting door gletsers of landijs. Overal waar keileem voorkomt waren gletsjers aanwezig, of was er sprake van een ijskap. De landijsbedekking in de laatste vier ijstijden heeft in grote delen van Noordwest-Europa keileem achtergelaten.
Het voorkomen van keileem in de noordelijke helft van ons land betekent, dat hier sprake was van een ijsbedekking. Dit was het geval tijdens de Saale-ijstijd, ongeveer 140.000 jaar geleden. Vooral in de provincies Friesland, Groningen en Drenthe vormt het een aaneengesloten, morene-afzetting met talloze grote en kleinere zwerfkeien. Het is meestal donkergrijs of plaatselijk anders gekleurd. Op veel plaatsen ligt keileem aan het oppervlak of is slechts bedekt door een dunne laag dekzand.
Op de zandruggen van het Hondsrug-complex in Oost-Drenthe komt ook keileem voor, op sommige plaatsen zelfs in grote dikte. Bijzonder is dat, direct na de Saale-ijstijd, delen van het kale Hondsruglandschap anders kleurden. In een omgeving van donkergrijze keileem lag, in de lengterichting van de ruggen, ook nog een roodbruin gekleurde keileemmassa. Vooral de hogere delen van de zandruggen zijn ermee bedekt. Deze keileem, die in de bodemkunde 'rode' keileem genoemd wordt, is bijzonder rijk aan zwerfstenen. Naderhand is op veel plaatsen het kleurverschil tussen beide keilemen door verwering/oxidatie verdwenen. Bij graafwerkzaamheden zijn beide roestbruin van kleur en alleen aan de hand van zwerfstenen van elkaar te onderscheiden.
Opzij van het Hondsrug-complex, met name in westelijk Drenthe, het Westerkwartier en Westerwolde in de provincie van Groningen, komt vooral Heerenveen-keileem voor. Deze 1 tot 2 meter dikke morene-laag dateert uit de eerste vergletsjeringsfase van de Saale-ijstijd. Heerenveen-keileem is vooral in Friesland afgezet. Het bevat naast veel zwerfstenen uit Midden- en Zuid-Zweden, bijzonder veel vuursteen.
De ruimtelijke verspreiding van keileemtypen in Drenthe en Groningen levert interessante informatie op over de herkomst van het glacigene materiaal en daarmee ook over de bewegingsrichting van (delen) van het landijs in de voorlaatste ijstijd. Hoewel de details nog steeds niet helemaal duidelijk zijn, evenmin als de volgorde van de vergletseringsfasen, is langzamerhand een vrij goed beeld verkregen hoe het landijs zich tussen 150.000 en 135.000 jaar geleden in het noorden van ons land heeft gedragen.
Keileem bevat veel zwerfstenen. Kleine stenen en grote zwerfblokken komen zonder regelmaat naast elkaar voor. Op plaatsen waar keileem aan het oppervlak ligt, is dit te herkennen aan de stenen die er liggen. Dit worden er echter steeds minder. Vroeger waren akkers en heidevelden bezaaid met zwerfstenen. Van de rijkdom aan stenen is vandaag weinig meer over. Sinds de hunebedbouwers, zo'n 5000 jaar geleden, stenen gingen verzamelen om daar hun hunebedden mee te bouwen, zijn door menselijk handelen miljarden grote en kleine keien uit het landschap verdwenen. De Hondsrug fungeerde eeuwenlang min of meer als een grote 'steengroeve', waar naar believen kleinere en vooral grote zwerfkeien weggehaald werden. Zelfs hunebedden werden niet ontzien.
Vooral na 1730 ging het snel. Paalworm-aantasting van de houten palissaden voorlangs de wierdijken veranderden de zeeweringen binnen een paar jaar in een soort 'gatenkaas'. Om het kwetsbare achterland tegen overstromingen te beschermen zijn rond de Zuiderzee op grote schaal zwerfkeien gebruikt. Tegen enorme kosten werden de dijken in allerijl voorzien van een steenglooiing met zware keien. De meeste keien haalde men uit Drenthe. De plaatselijke bevolking verdiende in die tijd een aardige boterham aan het zoeken en delven van stenen. De keien uit Drenthe gingen vooral richting Noord-Holland. In de dijkglooiing van de huidige Markermeerdijk liggen nog vele honderdduizenden grote Drentse zwerfkeien.
De hoeveelheid gedolven keien gaat ieder voorstellingsvermogen te boven. Vooral de oostelijke Hondsrugtak was bij de keiendelvers in trek. Van Buinen is bekend dat op veel plaatsen per are maar liefst 5000 kg zwerfkeien tevoorschijn kwam. Het delven van keien meer naar het westen op de Hondsrug loonde niet. Het verschil zit hem in de aanwezigheid van twee keileemsoorten.
Bij werkzaamheden op het land komen nog steeds veel zwerfstenen tevoorschijn, waarna deze veelal met onbekende bestemming worden afgevoerd. Het karakter van Oost-Drenthe als een stenenrijk gebied is hierdoor radicaal veranderd. Het Hondsrug-gebied is wat dit betreft veranderd in een uitgeruimd landschap. Zwerfstenen zijn vandaag de dag meer in de dorpen en plaatsen te zien dan in het landschap er omheen.
Lange tijd waren zwerfstenen vogelvrij. Wie ze wilde hebben, kon ze krijgen of kopen. Zo zijn heel wat fraaie zwerfstenen op plaatsen in Nederland terecht gekomen waar ze beslist niet thuis horen. Grote zwerfblokken zijn te beschouwen als geologisch erfgoed. Daarom was het een juist besluit van de provincie Drenthe om door aankoop van een aantal opmerkelijke grote zwerfblokken deze voor het landschap te bewaren. Deze keien kwamen te voorschijn bij reconstructiewerkzaamheden aan de kruising van de N34 en N33 bij Gieten. Zwerfstenen zijn de stille getuigen van een klimaatperiode die wij ijstijd noemen. Een periode die ons land vele duizenden jaren in zijn ijzige greep hield. De stenen illustreren het verhaal van landschapsvorming en langdurige klimaatveranderingen. Bovendien gunnen de keien ons door hun ouderdom en bijzondere samenstelling een inkijkje in de aardkorst, op diepten en onder omstandigheden die wij in het echt nooit zullen kunnen aanschouwen en leren ze ons veel over processen die het aangezicht van de aarde vormen en veranderen.
In keileemafzettingen zijn zwerfstenen opvallende bestanddelen. Zij vormen de grofste en de meest in het oog vallende fractie. De samenstelling van het zwerfsteengezelschap blijkt vaak gebonden te zijn aan een bepaald type keileem. Dit maakt het mogelijk om door zwerfsteeninventarisaties de verbreiding van keileemtypen inzichtelijk te maken.
Het zijn niet alleen de kleurverschillen van onverweerde keileem die opvallen. Keileemafzettingen kenmerken zich ook en vooral door hun lithologie en verschillen in zwerfsteenspectra. Op grond hiervan is Drenthe globaal in tweeën te verdelen. Westelijk van de lijn Norg-Assen-Smilde komt keileem voor met een grote rijkdom aan vuursteen, vergezeld van zwerfstenen met een overwegend West-Baltische herkomst. De aangetroffen gidsgesteenten komen vooral uit herkomstgebieden in Midden- en Zuid-Zweden, het Oostzeegedeelte tussen Zweden en Duitsland, Denemarken en het Deense eiland Bornholm.
Enkele West-Baltische zwerfsteensoorten
Oostelijk van deze lijn, in het gebied van het Hondsrug-complex, komen zwerfstenen voor uit een heel andere hoek van Scandinavië. Rapakivi-granieten, zuidwest Finse microklien-granieten en Norrland-granieten uit Zweeds Lapland bepalen daar het vondstbeeld. Het zwerfsteengezelschap in het Hondsrug-gebied wordt in hoofdzaak bepaald door herkomstgebieden in het noordoosten van de Oostzee, Zuidwest-Finland, Noord-Zweden en de Botnische Golf.
Enkele Oost-Baltische zwerfsteensoorten
Bijzonder is dat in het Hondsrug-gebied in feite drie keileemtypen voorkomen, twee zandige en een kleirijk type. Ze behoren tot de Assen-groep en alle drie bevatten ze een Oost-Baltische zwerfsteen-associatie. De onderste van deze drie keilemen is vuursteenhoudend en bevat altijd zwerfsteensoorten uit Midden-en Zuid-Zweden. De keileem daar bovenop is vuursteenvrij. Bovendien ontbreken daarin zwerfstenen uit Midden- en Zuid-Zweden. In deze keileem komen, op plaatsen waar de keileemdikte een grote waarde bereikt, ingesloten pakketten en schollen voor van een kleirijke, rossig-rode keileem met talrijke kalkconcreties. Deze keileem bevat uitsluitend zwerfstenen, zowel kristallijn als sedimentair (Ordovicische en Silurische kalkstenen) uit het Oost-Balticum. Op de typologie en de specifieke kenmerken van deze Hondsrug-keilemen zal hieronder nader worden ingegaan.
Behalve deze drie keileemtypen, die gekoppeld zijn aan de Hondsrug-ijsstroom, komen verspreid in het Hondsruggebied plaatsen voor met keizand van Heerenveen-keileem. Bekend is het voorkomen ervan op het Balloërveld bij Rolde, waar dit keizand gemengd is met zwerfsteenmateriaal uit verweerde en uitgespoelde Assen-keileem. Heerenveen-keileem komt in een groot deel van Noord-Nederland voor (Westerwolde-Oldamt (Gr.), Westerwolde (Gr.), West-Drenthe en in Friesland). Deze keileem is afgezet door landijs dat bij de vergletsjering van ons land voor het eerst vanuit het noordoosten Noord-Nederland binnendrong.
Het zwerfsteenspectrum van Heerenveen-keileem is uitgesproken West-Baltisch. De samenstelling van de zwerfstenen wordt vooral bepaald door gesteenten uit Midden- en Zuid-Zweden, de zuidelijke Oostzee, Denemarken en in zeer geringe mate door gesteenten uit het Oslo-gebied in Zuid-Noorwegen. Vuursteen is in grote aantallen aanwezig. Krijt-afzettingen in Denemarken en de zuidelijke Oostzee zijn het herkomstgebied van vuursteen.
In het Hondsrug-gebied in Oost-Drenthe is de situatie wezenlijk anders. Op het laatst van de vergletsjering in het Saalien is dit gebied ingrijpend beïnvloed door de effecten van de Hondsrug-ijsstroom. Deze smalle rivier van ijs ontsprong in het Noordzeegebied en bewoog in zuidoostelijke richting over Groningen, Drenthe, het oosten van Overijssel tot in het Münsterland in Duitsland.
Deze ijsstroom heeft op de ondergrond, met name op de parallel verlopende zandruggen, ook keileem afgezet. Opmerkelijk is dat het relatief snelbewegende ijs de ondergrond sterk erosief beïnvloed heeft. Het bestaande reliëf werd afgevlakt, aanwezige glacigene afzettingen (zoals Heerenveen-keileem) werden grotendeels opgeruimd. In plaats hiervan zijn door de Hondsrug-ijsstroom op de ruggen van het Hondsrug-complex twee elkaar bedekkende keilemen afgezet, met in één ervan nog pakketten en schollen van een derde keileem-type.
De basis van de Hondsrug-keilemen wordt gevormd door Noordhorn-keileem. Deze keileem is uit de zool van de ijsstroom op de ondergrond afgezet. Uit de lithologische samenstelling blijkt dat dit een echte grondmorene is. Het zwerfsteenspectrum van deze keileem is Oost-Baltisch en is dus anders samengesteld dan de keileem westelijk van het Hondsrug-complex.
Boven op deze Noordhorn-keileem is nog een tweede type keileem afgezet. Deze staat bekend als Nieuweschoot-keileem. Over grote delen van de zandruggen in het Hondsrug-complex is deze zandige, stenenrijke keileem alleen aan zijn zwerfsteeninhoud te herkennen. De laagdikte varieert van 1-5 meter.
Op plaatsen waar de keileemafzetting een grote dikte bereikt, heeft Nieuweschoot-keileem het karakter van een 'melt-out till' en mogelijk ook van een 'flow-till'. Op deze plaatsen is de keileemafzetting in sedimentair opzicht chaotisch te noemen. Het glacigene pakket afzettingen bezit alle kenmerken van een uitsmeltingskeileem, die uit stagnerend en afsmeltend ijs van de Hondsrug-ijsstroom bovenop de onderliggende Noordhorn-keileem is terecht gekomen en daarbij vervormd. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat de beweging van de ijsstroom op het laatst van de Saale-ijstijd, door gebeurtenissen stroomafwaarts, minstens eenmaal, maar waarschijnlijk vaker, stagneerde.
Erosie, uitspoeling en sedimentatie van glaciaal materiaal vond plaats op en in het ijs van de Hondsrug-ijsstroom. Hierbij is glaciaal materiaal uit en mogelijk plaatselijk ook op het ijslichaam naar beneden gegleden en op de onderliggende morene terechtgekomen. Nadat het ijs van de Hondsrug-ijsstroom weer op gang kwam, werden de gevormde keileemafzettingen glaciaal geërodeerd. Dit verklaart niet alleen de aangetoonde deformatieverschijnselen in keileem en bijbehorende smeltwaterafzettingen in de Nieuweschoot-keileem, daarnaast is het totale pakket van beide keileemsoorten op de zandruggen van het Hondsrug-complex is door de beweging van het ijs glaciaal geërodeerd.
Op grond van zwerfsteentellingen en aanvullend sediment-petrologisch onderzoek zijn in Drenthe en Groningen met zekerheid een zevental keileemtypen onderscheiden. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen kalkhoudende (=onverweerde) en door verwering ontkalkte varianten. Op grond van deze verschillen is onderstaande keileem-classificatie ingevoerd. De onderverdeling in subtypen en de beschrijving daarvan volgt hieronder in aparte hoofdstukken.