'Alsof dat niet tig is beweerd.'
Het spook van ziekte Pandemieën in de literatuur
Ebola jaagt ons de stuipen op het lijf, deels omdat we niet zijn ingesteld op (mogelijke) pandemieën. Romans over apocalyptische ziektes zullen we daardoor ook eerst en vooral in de hoek van de sciencefiction zoeken. Maar dat gaat voorbij aan infectieziekten die eeuwenlang wereldwijd huishielden, óók in de literatuur, de pest voorop.
Het is die ziekte die de vertellers in Giovanni Boccaccio's Decamarone (14de eeuw) van Florence naar een relatief veilige buitenplaats drijft, terwijl Daniel Defoe in A Journal of the Plague Year (1722) schreef over de ervaring van één man tijdens de Grote Pestepidemie van Londen (1665-1666), toen twintig procent van de bevolking aan de ziekte bezweek. Mary Shelley's bij publicatie geridiculiseerde The Last Man (1826) speelt weliswaar in het jaar 2092, maar ook daar is de pest de sluipmoordenaar.
Met het terugdringen van werkelijke pandemieën, zijn desastreuze ziektes vanaf de twintigste eeuw vooral symbolisch of allegorisch ingezet. Dat geldt voor Albert Camus' De Pest (1940) waarin Oran, een stad in de toenmalige Franse kolonie Algerije, langzaam door een infectieziekte wordt lamgelegd, maar ook voor Jose Saramago's Stad der Blinden (1995), waarin vrijwel iedereen blind wordt, of Jim Grace's The Pesthouse (2007), waarin een post-apocalyptisch Amerika wordt geschetst dat door een pandemie is teruggevallen in de Donkere Middeleeuwen. In Margaret Atwoods dystopische trilogie Oryx and Crake (2003), The Year of the Flood (2009) en MaddAddam (2013) is een vermeend wondermedicijn oorzaak van een pandemie.
Daarmee zitten we alsnog stevig in het domein van de sciencefiction. Een aantal klassieke sf-romans onderzoeken de gevolgen en morele complicaties van pandemieën, al dan niet van buitenaardse makelij. Van George R. Stewarts Earth Abides (1949) tot Richard Mathesons I Am Legend (1954), van Michael Crichtons The Andromeda Strain (1969) tot Stephen Kings The Stand (1978). Stewarts roman is mogelijk de belangrijkste. Earth Abides weet tegelijk gevoelens van hergeboorte en teloorgang op te roepen, door het leven te volgen van een man, die op een vrijwel ontvolkte aarde een gezin sticht, maar merkt dat zijn nazaten langzaamaan elk idee verliezen van de cultuur van hun voorvaderen. Waarmee het ook weer een allegorie is voor het lot van Amerikaanse Indianen.