den en zijn navolging door een zo uitgesproken katholiek als Adriaan Poirters26.. Nog tijdens zijn leven werd hij in het Zuiden gelezen en bewonderd in alle kringen. Hij moet wel zowat de eigen lijfpoëet geweest zijn van de aartsbisschop Jacob Boonen, als de anecdote waar is, volgens welke deze primaat der Nederlanden Vondels ijver zou hebben trachten te prikkelen door hem Cats' voorbeeld voor ogen te stellen. Had Cats' oeuvre een uitgesproken calvinistische geest geademd, zou dan de kerkelijke overheid in de Zuidelijke Nederlanden de lezing er van niet verboden hebben? Dan zou in het tegen de ‘infiltration protestante’ uit het Noorden altijd zeer waakzame Vlaanderen Cats' foliant niet tot in de negentiende eeuw de geliefde lectuur gebleven zijn. Hij is het misschien ten dele nog, want er zijn Vlaamse clericale schrijvers van stichtelijke boeken, die hun tekst doorspekken met citaten uit vader Cats, iets, wat een Hollands priester niet licht zal doen.
In de brede Huygens - veel meer een geestesaristocraat dan de veelbelezen en veelwetende Cats - leven tal van tegenstellingen onverzoend naast elkaar, maar toch vinden zij een evenwichtige synthese in de wijsgerige onverstoordheid, die hem tot een goed diplomaat en hoveling maakte. Wat Huygens mist, wat hem naast Vondel klein doet blijven, is de heilige onrust, die alles ter zijde stelt om het ene grote probleem tot het uiterste door te denken, de weloverwogen zelfbeperking, die alles in de crisis op één kaart doet zetten. Huygens heeft geen crisis gekend en de tegenstellingen in hem hebben zijn gemoedsleven niet gespannen. Het zal wel een deel nuchtere oppervlakkigheid zijn, maar ook daarin schijnt hij het gemiddelde van de schrandere Hollander, die, beseffend niet al het kromme recht te kunnen maken, vrede nam met zich zelf en met zijn plaats onder de zon. Huygens was een godsdienstig mens, een calvinist, zo men wil, maar hij streed met het vuur van een zeer muzikaal man voor het gebruik van het verfoeide orgel in de eredienst. Hij was anti-papist en werd grof genoeg in zijn pogingen om Tesselschade terug te doen keren op ‘de weg naar Rome van Genève’, maar in bijna elk van zijn grotere werken bepleit hij opportunistisch een vredige gewetensvrijheid, die hij onmogelijk te Dordt geleerd kan hebben. Hij verkeerde met Descartes in een onbevangenheid, die Voetius verbijsterde
en ergerde, correspondeerde met Nederlandse priesters als Ban en Bloemaert en Zuidnederlandse Jezuïeten en hij was het voornamelijk, die zoveel katholieke Zuidnederlandse kunstenaars aan de dienst van Frederik Hendrik verbond.