Met Gijs Scholten van Aschat in de auto - NRC
Met Gijs Scholten van Aschat in de auto
Welke boeken passen het best in de vakantiekoffer? Deze zomer elke week een keuze uit de nieuwe goedkope edities. Toef Jaeger over het aanbod aan luisterboeken.
'Slaap is een goedkoop soort dood, want je betaalt er niet voor met je leven.' Een uitspraak in een 'Kronkel' van Simon Carmiggelt. En dat is waar, tenzij je in de auto zit. Het luisterboek is een genre bij uitstek voor de vakantie. Nog steeds leuk om te horen is de Ongehoord-serie, met voordrachten van Simon Carmiggelt en Annie M.G. Schmidt. Maar ook de historisch razend interessante 1940 – 1945. Amusement en propaganda tijdens de bezetting waarin bijvoorbeeld Paulus de Ruiter – 'Cabaret moet niet altijd van links komen' – zingt hoe hij door de buren met de nek wordt aangekeken als NSB'er.
Tijdlozer is nog steeds Annie M.G. Schmidt, met oorspronkelijke opnamen uit de jaren vijftig en vooral Carmiggelt met zijn Kronkels. Nog steeds zijn die verhalen in hun traagheid schitterend, met de bekende kleine tragiek (Ongehoord, 1 cd en 1 dvd, Theaterinstituut, € 24,90), naoorlogs leed en eenzaamheid. Zorgvuldige literatuur op de vierkante centimeter, die indertijd gewoon nog in de krant stond.
Een heer van stand sprak niet door zoiets banaals als een 'kletsbel'. Gelukkig maar, want dat betekent dat veel telefoonbriefjes die Karel Joan Lodewijk Alberdingk Thijm (Lodewijk van Deyssel) schreef voor zijn bediende om door te bellen bewaard zijn gebleven. Zijn Telephoonbriefjes (voorgelezen door Arend Jan Heerma van Voss. 1 cd. Rubinstein, € 10,95) gaan opvallend vaak over eten. Als een soort suikerverslaafde laat hij voortdurend bij een winkelier chocolade en koekjes bestellen. Op 10 mei 1940 laat hij nog naar banketbakker Faber bellen: 'De Heer Alberdingk Thijm verzoekt te brengen 19 gevulde reepen Droste-chocolade, en meê terug te nemen 19 ongevulde reepen Droste, die per abuis gisteren waren besteld.' Dit soort literair-historische souvenirs is op zich al voldoende rechtvaardiging voor het genre van het luisterboek.
Dat geldt ook voor opnames van auteurs die hun eigen werk voorlezen. Zo is er die van de dit jaar overleden Heere Heeresma. In de tijd van vóór het luisterboek was de VPRO zo attent zo nu en dan een schrijver zijn of haar boek voor de radio te laten voorlezen. Zo zijn Hermans (De God Denkbaar) en Reve (De Avonden) bewaard gebleven, maar ook Han de Wit gaat in ontwikkelingshulp van Heeresma (Rubinstein, 5 cd's, € 18,95). En alsof het boek niet al ironisch genoeg was, leest Heeresma absurd zangerig en nadrukkelijk voor. Elke komma wordt met dezelfde bezieling overgebracht, de 't' in 'ontzettend' komt helder over het voetlicht. Het is amusant, al leidt het ook wat af van het verhaal. Dat doen de talloze olijke grapjes overigens ook: 'Snikkend verborg hij zijn hoofd in de armen en ontdekte zodoende dat het tafelkleed wel eens gelucht mocht worden'.
Minder komisch was het leven van Franz Schubert, op zijn dertigste overleden aan syfilis. Schubert gold na zijn dood lange tijd als de componist van het Duitse lied. Maar daarmee doe je hem ernstig onrecht, benadrukt Leo Samama in zijn hoorcollege Schubert (6 cd's, Home Academy, € 44,95). Schubert was 'door en door componist, hij kon nergens met zijn vingers vanaf blijven.' Van olijke walsen en lichte symfonieën tot ijzingwekkende strijkkwartetten en prachtige missen, waar Samama gedeelten uit laat horen. Alleen het soloconcert ontbreekt: Schubert was geen uitvoerend muzikant en hoefde dus geen stukken te schrijven om zichzelf in de etalage te plaatsen.
Drama is er voldoende. Samama beschrijft uitgebreid Schuberts onzekerheid: alleen als het om de liedkunst ging wist hij wat hij waard was, op elk ander gebied was hij onzeker.
Geen literair-historische waarde bij Schubert, maar wel een perfecte uitleg bij de muziek; even prettig voor de vakantie zijn de auditieve kinderboeken waarin veel liedjes voorkomen. Zoals in De tuinen van Dorr van Paul Biegel (Rubinstein, 4 cd's, € 16,95). Gijs Scholten van Aschat is de ideale vertolker van dit spannende verhaal over een prinses en een tuinjongen, die door een heks in een bloem is veranderd. Hij kreeg er dit jaar terecht de Esta Luisterboekenprijs voor.