Jan Dirk van der Ploeg (Amsterdam, 2 maart 1927) is een Nederlandse emeritus hoogleraar orthopedagogiek die verbonden was aan de Universiteit van Amsterdam in Amsterdam (UVA) en de Rijksuniversiteit Leiden in Leiden.

Van der Ploeg studeerde sociale pedagogiek en psychologie, en werkte na zijn studies gedurende 15 jaar in de praktijk van de jeugdhulpverlening. Na een 5-jarige periode als hoofd onderzoek en planning van het WIJN, landelijke koepel jeugdbescherming, maakte hij in 1976 de overstap naar de universiteit.

Daar werkte hij als Universitair hoofddocent aan de vakgroep Orthopedagogiek van de Universiteit van Amsterdam en aan de vakgroep psychologie van de Landbouw Universiteit Wageningen. 
Van 1980 tot 1983 was hij als hoogleraar verbonden aan de vakgroep Orthopedagogiek van de Universiteit van Amsterdam en van 1982-1993 als hoogleraar Orthopedagogiek aan de Universiteit Leiden.

Wetenschappelijke aandachtsgebieden 

In 1975 promoveerde hij op het proefschrift “Isolement, angst en agressie” bij de hoogleraren P.B. Defares en D. Zuithoff aan de Universiteit van Amsterdam. 

Vanaf 1991 gaf hij samen met Evert Scholte leiding aan het Nederlands Onderzoeksinstituut voor Pedagogisch en Psychologisch Onderzoek (NIPPO)  
Onder zijn hoede promoveerde een twintigtal wetenschappers waaronder de latere hoogleraren Kees van der Wolf, Erik Knorth, Evert Scholte en Monika Smit.
Hij maakte deel uit van redacties van meerdere (inter)nationale tijdschriften en heeft als voorzitter leiding gegeven aan veel commissies en besturen op het terrein van de jeugdhulpverlening en onderwijs.  
Van der Ploeg was mede-oprichter van de European Scientific Assocciation for Residential & Family Care for Children and Adolescents en van het tijdschrift International Journal of Child & Family Welfare.
Samen met Evert Scholte ontwikkelde hij een tiental psychologische tests waaronder de Sociaal-Emotionele Vragenlijst (SEV) en de ADHD-Vragenlijst (AVL).
Hij schreef een groot aantal artikelen en boeken.

Privé 
Jan van der Ploeg was gehuwd met Sarie Elly Hoek (1935-2019)
Samen hadden zij drie zonen
Maarten (1958-2004)
Rogier (1961)
Dirk (1965)

Selectieve Bibliografie 

 1971 - Randfiguren in duplo
 1975 - Isolement, angst en agressie.
 1981 - Jeugd (z)onder dak
 1997 - Homeless Youth 2003 – Gedragsproblemen: ontwikkelingen en risico’s 2003 – Knelpunten in de jeugdzorg 2005 - Behandeling van gedragsproblemen 2007 - Ervaringsleren 2019 - Agressie bij kinderen 2019 - De sociale ontwikkeling van het schoolkind 2021 - Pioniers in de jeugdzorg 2022 - Het positieve zelfbeeld als sociaal vaccin 2023 - Waarom vriendschappen zo belangrijk zijn 2023 - Veerkracht, een rekbaar begrip''

Erkenning 
 Lustrumprijs van het  Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 2008. 
 Lemniscaat Prijs 2019

Externe links 
 Persoonlijke Website
 Interview Oral History Project 2022

 Hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam
 Nederlands schrijver
 21e-eeuws schrijver
 Nederlands psycholoog
 Orthopedagogiek