YESS Executive Search Interviewt Wouter Sanderse over deugdethiek
Welke deugden liggen ten grondslag aan professionele deugden?
Deugden zijn, in een notendop, wenselijke houdingen die bijdragen aan floreren in leven en werk. Ze helpen je om optimaal om te gaan met algemeen menselijke ervaringen en emoties. In de klassieke oudheid werden vier kerndeugden onderscheiden: moed, wijsheid, rechtvaardigheid en maat. Ze helpen ons bijvoorbeeld om te gaan met angsten, onzekerheid en plezier. Dat zijn dingen die in ieders leven vroeg of laat spelen en ook op de werkvloer voorkomen. Misschien dat 'maat houden' eerst betrekking had op eten en drinken, nu is het net zo relevant voor plezier dat we ontlenen aan status, eer en macht.
Deugden zijn wenselijke houdingen die bijdragen aan floreren in leven en werk.
Welke belangrijke professionele deugden zijn er?
Professionele deugden zijn er in allerlei soorten en maten. Hoewel professionals een gedeelde morele kern hebben, verschilt de invulling per beroepsgroep. Dit is afhankelijk van het doel dat wordt nagestreefd. In de zorg staat 'gezondheid' of 'kwaliteit van leven' centraal, in het recht 'rechtvaardigheid' en in het onderwijs 'volwassenheid' van jonge mensen. Dat betekent dat artsen, verpleegkundigen, rechters en leraren vaak net andere kwaliteiten nodig hebben om hun doelen te realiseren. Voor een arts staat eerder compassie centraal, voor een rechter onpartijdigheid en voor een leraar geduld met kinderen die nog in ontwikkeling zijn.
Op welke manier kan een werkgever het beste bijdragen aan de ontwikkeling van deze deugden?
Eerst even een stapje terug. Professionals hebben een eigen beroepsethiek die ze delen met beroepsgenoten. Een psycholoog heeft zich altijd te houden aan de beroepsethiek van psychologen ongeacht bij welke organisatie hij werkt.
Idealiter stellen organisaties professionals in staat om werk te doen dat deugt en dat henzelf deugt doet. Dat betekent dat ze het eigen oordeelsvermogen van professionals serieus nemen, in plaats van werknemers te wantrouwen en te sturen via allerlei regels. Er zijn gelukkig allerlei initiatieven, zoals Agile werken en zelfsturende teams, om ruimte te geven aan professionals.
Hoe kunnen professionele deugden nog meer gestimuleerd worden?
Professionele deugden kunnen in organisaties grofweg op twee manieren gestimuleerd worden: via structuur en cultuur. Bij cultuur denk ik aan: kernwaarden formuleren en die als werkgever zelf belichamen. Respect bijvoorbeeld als kernwaarde opschrijven is één, maar zelf respectvol zijn naar iedereen als werkgever is nog iets anders. Verder is ruimte voor een continu gesprek over de deugdzaamheid van het bedrijf belangrijk. Dit is iets dat proactief moet gebeuren en niet alleen na een incident.
Verder is ruimte voor een continu gesprek over de deugdzaamheid van het bedrijf belangrijk
Bij de selectie van personeel kun je lastige morele kwesties voorleggen en kijken hoe mensen daarop reageren. Je kijkt dan niet alleen naar kennis en kunde, maar ook naar karakter. Ook via symbolen, rituelen en vieringen kun je mensen belonen. Dan gaat het niet alleen om de mensen die succesvol zijn, maar juist ook om degenen die bijvoorbeeld heel zorgzaam, betrokken, betrouwbaar of empathisch zijn. Dat kan net zo goed de portier zijn die 's ochtends een lach op je gezicht tovert of een secretaresse die klanten hartelijk te woord staat.
Wat kan dit op leveren?
Professionals willen per definitie goed zijn in hun werk en hebben een drive om nog beter te worden. Leraren zijn altijd bezig om hun lessen nog beter te maken en artsen kunnen wakker liggen van een patiënt die iets heeft waar hij de vinger niet op kan leggen. Er kan een 'ongekende kracht' bij professionals naar boven komen op het moment dat werkgevers dit waarderen. Het kan leiden tot betere kwaliteit én tot meer tevreden werknemers, omdat ze hun roeping kunnen volgen. Dat waarderen kan in iets kleins zitten als een schouderklopje. Alle stakingen en protesten van bijvoorbeeld leraren en wetenschappers maken duidelijk dat een financiële tegemoetkoming ook meetelt.
Hoe kunnen we deugden testen tijdens sollicitatiegesprekken?
Het woord 'deugd' stamt af van het Latijnse 'virtus', wat kracht en excellentie betekent, en wat we nog herkennen in 'virtuositeit'. Bij sollicitatiegesprekken denk ik aan het voorleggen van een case study waar werknemers hun bereidheid en vermogen om met morele kwesties om te gaan tentoonspreiden.
Ik hoorde een mooi voorbeeld van zo'n case study: tijdens een sollicitatiegesprek op een school werd de sollicitant naar het interview gebracht. Onderweg kwam degene die de sollicitant naar het interview bracht 'toevallig' een brief tegen met daarop een lastige vraag van een leerling.'Wat zou jij doen?', legde hij de sollicitant voor.
Tegelijk moeten we ook weer niet te veel van een sollicitatiegesprek verwachten: het is een momentopname. Daarna is begeleiding nodig om een nieuwe medewerker wegwijs te maken in 'zo zijn onze manieren'.
In het boek wordt er een aantal opdrachten beschreven waardoor je deugden in de praktijk kunt brengen. Als je de lezers van de YESS-nieuwsbrief een opdracht mee zou kunnen geven, welke zou dat dan zijn?
De oefeningen in het boek zijn voor een deel bedoeld voor individuele professionals die hun karakter verder willen ontwikkelen. Één die mij persoonlijk aanspreekt gaat over het doorzien van uitvluchten en excuses. Dat heeft te maken met de deugd verantwoordelijkheid. Neem je die, of probeer je er met een smoes vanaf te komen? We zeggen constant dingen als: ik had geen keuze, het was niet mijn taak, ik wist nergens van, iedereen doet het, en ga zo maar door. Dat vind ik heel herkenbaar. Door deze oefening word je je bewust van het gebruik van zulke excuses. Ik loop nog steeds rond met het idee om een bingo-kaart met deze excuses te maken en eens een week bij mezelf te noteren welke ik allemaal gebruik. Vast heel confronterend, maar wel heilzaam.
"Er kan een 'ongekende kracht' bij professionals naar boven komen op het moment dat werkgevers dit waarderen"
Wouter Sanderse is filosoof en werkt als lector beroepsethiek van de leraar bij Fontys Hogescholen. Samen met Jos kole, universitair docent beroepsethiek, schreef hij het boek 'Karakter: deugden voor professionals'.