Goed en kwaad: zelfs voor ons mensen is het lastig. Maar hoe zit dat met dieren? Hebben zij een moraal?
Onze hond mag niet op de bank. Maar wanneer wij boven aan het werk zijn, ziet hij vaak zijn kans schoon. Hij springt op de bank en rolt zich op voor een middagdutje. Wanneer één van ons naar beneden loopt en de hond dat hoort, springt hij onmiddellijk van de bank af. Eenmaal beneden aangekomen, staat hij ons pal naast de bank met grote, schijnbaar onschuldige ogen aan te kijken. U zou zeggen dat de hond weet dat op de bank liggen niet goed is en dat hij zich er zelfs een beetje schuldig over voelt. Maar is dat ook zo? Of overschatten we de hond nu?
Het is een kwestie die wetenschappers al heel lang bezighoudt. En dan gaat het niet alleen om honden, maar om dieren in het algemeen. Wolven, apen en zelfs vissen. Weten zij het verschil tussen goed en kwaad?
Laten we voorop stellen dat het idee dat dieren moraal hebben helemaal niet zo gek is. Moraal is namelijk heel nuttig. Het houdt sociale groepen bij elkaar. Alleen als er regels zijn waar iedereen zich aan houdt, kan een groep functioneren. En aangezien veel dieren in groepen leven, is moreel gedrag dus helemaal niet zo onlogisch. Het regelt complex gedrag dat weer bijdraagt aan een sterkere band tussen dieren. Denk aan tolerantie, altruïsme, wederkerigheid, eerlijkheid, enzovoort. Dat dieren tot dergelijk complex gedrag in staat zijn, staat vast.
Zo blijken sommige dieren heel goed het verschil te weten tussen eerlijk en oneerlijk gedrag. In 2003 publiceerden wetenschappers een onderzoek met kapucijnapen. Ze leerden de apen dat ze een steentje konden ruilen voor iets lekkers. Vervolgens werden twee apen naast elkaar gezet en kregen de dieren de gelegenheid om een steentje te ruilen. De apen deden exact hetzelfde, maar één van de apen kreeg in ruil voor het steentje een grote beloning en de ander moest het met iets kleins doen. Dat is oneerlijk, natuurlijk. En de kapucijnapen hadden dat ook in de gaten, zo blijkt. De kapucijnapen die achtergesteld werden, reageerden fel. Ze weigerden mee te werken en gooiden het voedsel soms zelfs terug naar de onderzoeker. Blijkbaar voelen apen heel goed aan wat eerlijk of oneerlijk was, zo concludeerden de onderzoekers in het blad Nature.
Ook medeleven is dieren niet vreemd. En steeds meer onderzoeken tonen aan dat dieren met elkaar mee kunnen leven. Een mooi voorbeeld is een recentelijk onderzoek onder ratten. Hieruit blijkt dat ratten echt met elkaar meeleven en elkaar helpen in nood. Zelfs als de rat er zelf niet direct baat bij heeft om een ander te helpen.