Maar wat voor een Zoon moet dat zijn? Je kunt je op allerlei manieren tot God als tot een vader verhouden, zonder bij de ‘Zonen Gods’ (Ro 8,14) te horen. In Jezus’ gelijkenis van de verloren zoon bijvoorbeeld komen we drie soorten zonen tegen. Slechts één daarvan doet de vader recht.
De twee zoons met wie de gelijkenis begint, zijn allebei geobsedeerd door hun vader. Voor de oudste is zijn vader een houvast. Hij gehoorzaamt hem en volgt zijn vader als een schaduw. De jongste is zo op het vaderschap gebrand dat hij niet kan wachten tot hij zelf op de plaats van zijn vader staat. Geef mij mijn erfdeel, zegt hij en als hij het in handen heeft, trekt hij de wijde wereld in om het zelf te gaan maken. Voor de oudste is het dus belangrijk om een vader te hebben, op wie hij kan terugvallen, naar wie hij kan verwijzen, voor de jongste is het belangrijk om een vader te zijn, om zelf zeggenschap te hebben over zijn leven. Beide zoons zijn zo druk met het vaderschap, dat ze hun vader zelf uit het oog verliezen.
De broers zijn misschien te verontschuldigen. Het zijn typische vertegenwoordigers van de verweesde samenleving, de samenleving zonder vaders waarover Pim Fortuyn ooit schreef. Zowel de oudste als de jongste zoekt vergeefs naar vaderlijke stevigheid. De jongste gaat met zijn erfenis op pad om eindelijk zijn vader te evenaren. Maar terwijl hij diens grootheid imiteert en met geld strooit, raakt hij onherroepelijk aan de bedelstaf. Ook de oudste zoon mist een vader. In alles probeert hij om de beste zoon te zijn, maar de vader beloont hem niet. De zoons van de vader zijn verweesde jongens. Hoe moet dat nu verder? De oplossing van Fortuyn ligt voor de hand: de verloren vader moet terugkeren.1 Er moet opgetreden worden. De jongste zoon verdient straf, de oudste mag wel eens een cadeautje. En als vader niet over de brug komt, moeten de zoons zelf een vader poneren. De jongste moet verantwoordelijker worden en de oudste assertiever. Linksom of rechtsom moet het leven weer bevaderd worden.
De gelijkenis gaat echter een andere kant uit. Inderdaad komt in de verweesde situatie van de beide zoons een ommekeer. En inderdaad gaat hun vader weer een rol spelen in hun leven, maar de ommekeer vindt niet plaats doordat er iets met de vader gebeurt. Er gebeurt iets met de zoons, in ieder geval met de jongste. Die ‘komt tot zichzelf’, zoals er staat. Hij wordt Zoon. Dat gebeurt bij de varkens. Hij zit daar en in gedachten ziet hij voor het eerst van zijn leven zijn vader los van zichzelf. Altijd had hij naar zijn vader gekeken als naar zijn vader, zijn betere ik, zijn spiegelbeeld en concurrent. Zijn vader was een verborgen vermogen dat hij aan zijn kant moest krijgen. Maar nu, bij de varkens, herinnert hij zich zijn vader als een vader, iemand die zorg droeg voor een heel huishouden en dan natuurlijk ook voor zijn zoons. Hij herinnert zich hoe zijn vader voor de knechten onderaan in de hi‘rarchie, de dagloners, altijd brood in overvloed had (Lc 15,17). Dit detail komt hem opeens als heel belangrijk voor. Het vertelt hem van de barmhartigheid achter vaders vaderschap. Die barmhartigheid geeft hem hoop op een goed onthaal bij zijn terugkeer, maar maakt hem ook beschaamd. Daarom besluit hij alle aanspraken op het zoonschap op te geven en zich aan zijn vader te presenteren als knecht.