Stad, ontstaan op een landtong in de Westerschelde aan de oude vaart naar Axel en voor het eerst vermeld in 1325 als Nose. Na de bedijking van het gebied in 1339 volgde de stichting van een kerk. Het in 1575 door de Spanjaarden ter plaatse gebouwde fort, genoemd naar de gouverneur Francesco de Aldano, werd in 1583 veroverd door Staatse troepen onder leiding van Filips van Hohenlohe. Om de Westerschelde te kunnen blokkeren werd het fort uitgebouwd tot een vesting. Deze vesting - ook Neuzen genoemd - kreeg in 1583 het recht op een weekmarkt en in 1584 stadsrechten. Na de val van Hulst werd de vesting in 1596-'98 versterkt; na 1648 vervielen de fortificaties.
Het kanaal van Gent tot de Braakman werd in 1825-'27 verbeterd en vanaf Sluiskil verlengd tot Terneuzen, waar het in de Westerschelde uitkwam. Vóór Terneuzen splitste het zich in een westelijke arm voor de zeevaart en een oostelijke arm voor de binnenvaart. De oude stadskern raakte ingeklemd tussen de bijbehorende west- en oostsluis. Als gevolg van de Belgische Opstand legde men in 1833-'38 aan weerszijden van de beide kanaalarmen nieuwe vestingwerken aan met negen bastions. Terneuzen werd het eindstation van de spoorlijnen naar Gent (1869) en Mechelen (1871). Van 1866 tot 1972 bestond er een veerverbinding over de Westerschelde met Hoedekenskerke. De opheffing van de vestingstatus in 1908 was het gevolg van de verbetering van het kanaal Terneuzen Gent, dat in
Monding kanaal Terneuzen-Gent gezien vanuit het zuiden
1 Herv. kerk (zie p. 236)
2 toren van de R.K. St.-Willibrorduskerk (p. 236)
3 Geref. kerk (p. 236)
4 kerk van de Geref. Gemeente in Nederland (p. 236)
5 kerk van de Oud Geref. gemeente (p. 236)
6 stadhuis Noordstraat 39 (p. 236)
7 stadhuis Oostelijk Bolwerk 4 (p. 236)
8 Arsenaal (p. 236)
9 Postkantoor (p. 236)
10 Kantongerecht (p. 237)
11 Belastingkantoor (p. 237)
12 bank van de Nationale Bankvereeniging (p. 237)
13 Sluiscomplex (p. 237)
1901-'09 was verruimd en aan de westzijde nieuwe sluizen had gekregen. De vernieuwde sluis in de westelijke kanaalarm werd na de opening van een nog westelijker gelegen sluis (1908) middensluis genoemd. Ter plaatse van de in 1870 gedeeltelijk en in 1912 verder gedempte oude haven ontstonden de Markt en het Schoolplein. De vestingwerken werden in 1915 afgegraven en in 1920 kwam de Scheldekade tot stand. Mede door de aanleg van de Noorderhaven (1916), de Zuiderhaven (1922) en de Zevenaarhaven (1937) langs het kanaal naar Gent werd Terneuzen een belangrijke overslaghaven en industriestad. Grootscheepse verbeteringen aan het kanaal volgden in 1960-'68, waarbij zowel een nieuwe binnenvaartsluis (Oostsluis) als een nieuwe zeevaartsluis (Westsluis) werden aangelegd. Op de gedempte monding van de gesloten oostelijke kanaalarm verrees het nieuwe stadhuis. Onder de oostelijke schutkolk legde men rond 1995 een parkeergarage aan. Na de Tweede Wereldoorlog is het hele gebied tussen het kanaal en de Otheense Kreek volgebouwd met industrie (langs het kanaal) en woningbouw. Na de afdamming van de Braakman (1952) ontstond daar de Braakmanhaven, waar zich in 1962 de fabriek van Dow Chemicals heeft gevestigd. Tussen de fabriek en het kanaal wordt sinds 1997 gewerkt aan de
Terneuzen, Stadhuis Noordstraat 39
bouw van de Westerscheldetunnel (gereed maart 2003).
De Herv. kerk (Noordstraat 62) [1] is een brede zaalkerk voorzien van een geveltoren met vierkante lantaarn, frontons en spits. Deze kerk met neorenaissance-details werd in 1885-'86 gebouwd ter vervanging van een kerk uit 1659. In het interieur bevindt zich een beschadigde grafzerk voor Joos Laureijs, baljuw van Axel († 1630).
Katholieke kerken. Van de R.K. St.-Willibrorduskerk (Korte Kerkstraat 20) [2] resteert de rijzige toren van twee geledingen met hoektorentjes en achtkantige spits, die in 1913-'14 verrees naar plannen van J. Vermeulen (gerestaureerd 1991). De bijbehorende kerk,
Terneuzen, Stadhuis Oostelijk Bolwerk 4
gebouwd ter vervanging van een nabijgelegen voorganger van 1849, werd in 1969 gesloopt. De tot parochiehuis omgebouwde oorspronkelijke kerk van 1849 verdween in 1981. Eveneens bewaard bleven de rond 1922 opgetrokken pastorie (Korte Kerkstraat 22) met expressionistische elementen en het voorm. klooster (Korte Kerkstraat 19) uit circa 1931. De R.K. Triniteitskerk (Alberdingk Thijmstraat 2) is een lage vierkante kerk zonder toren, gebouwd in 1961-'62 in de Bossche school-variant van het traditionalisme naar plannen van A. Siebers & W. van Dael.
Geref. kerken. De voorm. Geref. kerk (Noordstraat 77) [3] is een zaalkerk van 1892, verbouwd in 1911. De geveltoren heeft men in 1918 afgebroken. De kerk is na de verkoop in 1985 tot winkels omgebouwd. De kerk van de Geref. Gemeente in Nederland (Vlooswijkstraat 52) [4] is een rond 1930 opgetrokken zaalkerk met portaal. Uit circa 1950 dateert de kerk van de Oud Geref. gemeente (bij Nieuwediepstraat 32) [5], een zaalkerk met hoger ingangsgedeelte met kruisende daken.
Stadhuizen. Het in opzet van 1594 daterende oude stadhuis Noordstraat 39 [6] onderging een verbouwing in 1647. De toren werd in 1808 afgebroken en in 1859-'60 volgde een ingrijpende verbouwing naar plannen van S. van Rees, waarbij het eenlaagse gebouw werd gepleisterd en voorzien van gietijzeren venstertraceringen. Ook verrees de huidige forse toren van drie geledingen, afgesloten door kantelen en een achtkantige spits. De accoladeboog boven de ingang is evenals andere details een uiting van de Willem II-gotiek. Naast het gebouw staat een gietijzeren pomp
Terneuzen, Arsenaal
(circa 1860). In 1973 verhuisde het stadsbestuur naar het nieuwe stadhuis Oostelijk Bolwerk 4 [7], ontworpen in 1964 door J.B. Bakema en uitgevoerd in 1969-'72. Dit opvallende gebouw in gewapend beton heeft een centrale kern en uitkragende vloeren die de basis vormen voor naar alle zijden uitstekende volumes. De bekroning wordt gevormd door een op de brug van een schip gelijkende opbouw waarin zich de burgerzaal bevindt met uitzicht over de Westerschelde. Naast het vrijstaande hoofdgebouw is in 1993-'96 een uitbreiding tot stand gekomen naar plannen van K.J. van Velsen.
Het arsenaal (Nieuwstraat 27-39) [8] is een sober, langgerekt pand uit 1840, gebouwd als bomvrij onderkomen ten behoeve van de vesting Terneuzen en onderdak biedend aan ruim honderd militairen. Er zijn zeven zogeheten lokalen, elk gedekt door een tongewelf en voorzien van een houten tussenvloer. De tongewelven zijn aan de bovenzijde uitgevuld met zand. Dit diende tegelijk ter zuivering van het regenwater dat in de drinkwaterkelders onder de lokalen werd opgevangen. De lokalen - en het cachot - zijn onderling verbonden door overwelfde gangen. De lokalen zijn momenteel in gebruik als horeca-gelegenheden.
Het voorm. postkantoor met directeurswoning (Nieuwstraat 68) [9] kwam in 1900-'01 stand naar ontwerp van rijksbouwmeester D.E.C. Knuttel. Dit forse pand met rationalistische details heeft een uitgebouwd en hoger opgetrokken trappenhuis, afgesloten door een zadeldak met trapgeveltjes. Na 1984 is het pand omgebouwd tot bedrijfsruimten.
Terneuzen, Bankgebouw van de Nationale Bankvereeniging
Het voorm. kantongerecht (Markt 28) [10] is een blokvormig pand uit 1913-'14, gebouwd naar een ontwerp met neorenaissance-invloeden van rijksbouwmeester W.C. Metzelaar. Het middenrisaliet heeft een torenvormige opbouw. In het tot café verbouwde pand bevindt zich nog de oude zittingzaal met houten lambrisering.
Het forse belastingkantoor (Rosegracht 1) [11], een sober traditionalistisch gebouw met opvallende vensters, werd in 1959-'64 uitgevoerd naar ontwerp van C. Caspers.
Scholen. De voorm. openbare lagere school Dijkstraat 1 in het gehucht Othene werd in 1881 gebouwd als tweeklassige gangschool met aangebouwde onderwijzerswoning. De uit circa 1955 daterende openbare lagere school Van der Peijlstraat 1 is een vierklassige school in wederopbouwvormen met een iets hoger opgetrokken ingangspartij.
Woonhuizen. Enkele woonhuizen hebben mogelijk een oude (17de-eeuwse) kern, zoals Brouwerijstraat 2, Noordstraat 45 en Noordstraat 89. Het gepleisterde eclectische pand Brouwerijstraat 7 (circa 1870) toont op de jaloeziekast het opschrift 'koloniale waren'. Andere voorbeelden van dwarse huizen met eclectische details uit circa 1870 zijn: Kersstraat 11, Kersstraat 13, Nieuwstraat 30, Nieuwstraat 50 en Noordstraat 66-68. De woonhuizen De Blokken (De Blokken 3-12) zijn vanaf 1864 gebouwd voor militairen. Voorbeelden van rijzige herenhuizen met aan de neorenaissance verwante details zijn Grenulaan 10 en Lange Kerkstraat 11 (beide circa 1895), alsmede Westkolkstraat 22-24 (circa 1900). Rationalistische details heeft het in 1907 gebouwde dubbele woonhuis Stationsweg 57-59. Jugendstil-vormen vertoont het woon- en winkelpand Vlooswijkstraat 22 (circa 1910) en jugendstil-details in het materiaalgebruik hebben Vlooswijkstraat 55-57 (circa 1910) en Markt 21 (circa 1915). Van expressionistische details voorzien zijn de arbeiderswoningen Leliestraat 1-9 (circa 1925).
De voorm. bank van de Nationale Bankvereeniging (Nieuwstraat 2) [12] kwam in 1919 tot stand in expressionistische stijl naar plannen van H.F. Mertens. De als hoekaccent bedoelde zadeldaktoren bevat ook de ingang, die leidt naar een kleine achthoekige hal met lichtkap voorzien van glas-in-lood decoraties. Opmerkelijk zijn ook de vensters met hun oorspronkelijke roede-indelingen en doorlopende dorpels met opschriften in haut-reliëf, zoals 'Beursorders' en 'Vreemd Geld'. Sinds 1993 is het gebouw in gebruik bij welzijnsinstellingen.
De boerderij 'Zorggenot' (Otheensedreef 30) heeft een eenlaags woongedeelte van 1898. De gedeeltelijk houten schuur is met rode dakpannen in het blauwe pannendak gedateerd '1908'.
Het sluiscomplex in het kanaal Terneuzen Gent (Buitenhaven ong.) [13] bestaat in zijn huidige vorm uit drie sluizen. De oudste is de middensluis van 1908. In 1964 voor de binnenvaart in gebruik genomen is de oostsluis. De westsluis is een forse sluis voor zeeschepen van 1968.
Straatmeubilair. De 19de-eeuwse hardstenen grenspaal aan de Serlippenstraat geeft de grens aan tussen de gemeenten Neuzen en Axel. De gedenkbank bij Van Steenbergenlaan 1 werd in 1926 opgericht ter ere van burgemeester Huizinga. Ernaast staat de Beatrixboom van 1938.
De windmolen 'Eben Haëzer' (Pootersdijk 4), gelegen ten zuidoosten van Terneuzen, is een ranke wit geschilderde beltmolen met een ronde bakstenen romp en een met dakleer beklede kap. Deze korenmolen van 1807 is in 1964-'65 en rond 1995 gerestaureerd.