'Naar Barcelona met de trein, waarom is dat zo duur en tijdrovend?' kopte de Volkskrant op 2 april. Een kop die bij me binnenkwam. Niet alleen omdat ik vorig jaar precies deze (mooie!) reis naar Barcelona maakte, maar des te meer omdat ik me afvraag of dit de vraag is die we onszelf moeten stellen. Moeten we ons niet afvragen waarom vliegen zo goedkoop is? En, of met de trein gaan juist niet heel waardevol is? Door het artikel laaide de discussie rondom luchtvaart weer op, waarvoor chapeau, maar volgens mij mist het de kern.
Eind 2016 was ik als documentairemaker met interesse voor duurzaamheid bij de klimaattop in Rotterdam. Tijdens de lunchpauze vroeg iemand of ze mijn CO2-footprint mocht meten. Kom maar op! Zonnepanelen vers op mijn dak, huis van label F naar label A geïsoleerd en ik eet bijna helemaal vegetarisch, ik kan trots zijn – dacht ik. Niets bleek minder waar: De CO2-uitstoot van mijn 3 Europese retourvluchten in dat jaar lag op bijna 2 ton. Die zonnepanelen op mijn dak doen er anderhalf jaar over om zo'n uitstoot te besparen.
Wat ik toen nog niet wist, is dat om de afspraken van de klimaattop in Parijs te halen, de hele wereld zijn CO2-uitstoot met 95 procent of meer moet verminderen. De daling moet minstens het dubbele zijn van wat we nu halen. Maar de luchtvaart dendert roekeloos door en zal aan het eind van deze eeuw zijn uitstoot bijna vervijfvoudigd hebben. Die uitstoot is daarmee groter dan die van de rest van de wereld bij elkaar.
Is dit een grap? Helaas niet.
Dit wetende kwam de jaarlijkse traditie om met mijn beste vrienden San Juan in Barcelona te vieren in gevaar. Want once you see it, you cannot unsee it; ik kon ik het niet over mijn hart verkrijgen om een vliegticket te boeken. Maar ons waardevolle tripje opofferen, dat ging echt te ver. Kon dat niet anders? Zeker wel. Dus deed ik het anders. Ik ging met de trein. Eén van mijn vrienden was direct enthousiast en reisde de terugweg met mij mee.
Ja, ik betaalde bijna € 300,- voor een retourtje. Een enkele reis zou bijna 12 uur duren. Even slikken als je bedenkt dat je in amper 7 uur ook van je eigen huis naar de deur van je appartement in Barcelona kunt reizen. Voor € 120, met een beetje mazzel. Maar niet alleen vond ik dit wel een leuk experiment, als milieubewuste wereldburger had ik die € 300 en 12 uren er wel voor over. Zeker toen ik de ervaring eenmaal rijker was. En dit is waarom:
Wie betaalt er voor jouw ticket?
Goedkoop is duurkoop. Dat gaat zeker op voor jouw vliegticket naar Barcelona. Vliegen is niet goedkoop, maar de prijzen van vliegtickets worden kunstmatig laag gehouden. Veel overheden subsidiëren vliegvelden en vliegtuigmaatschappijen, en over kerosine wordt geen belasting betaald. Omdat vliegverkeer internationaal is, is afspraken maken daarover lastig. Maar volgens mij staat lastig niet gelijk aan onmogelijk. We hebben het met de klimaattop immers ook voor elkaar gekregen. Oh, en wie dan die ander is die de prijs betaalt? De volgende generatie. Maar dat klinkt zo onpersoonlijk dat het geen indruk maakt. Het zijn jouw kinderen of jouw neefje of nichtje, de kinderen van jouw vrienden. Als we niets doen, als het business as usual blijft, dan gaan zij een toekomst tegemoet die buitengewoon schraal is en die wordt overheerst door conflicten, sociale onrust en angst. Ik verbaas mij er dagelijks over dat we dit ondertussen allemaal wel weten maar niets doen. Als hertjes staren we in de koplampen van de aansnellende auto.
Vliegen brengt de aarde schade toe. De kosten voor de gevolgen daarvan, en die voor het herstellen van deze schade is niet meegerekend in de prijs van een vliegticket. Met true costs doe je dat wel. Zouden maatschappijen hun prijs baseren op true cost, dan zou de prijs van een vliegticket stijgen naar een hoogte die tot veel minder vliegbewegingen zal leiden. En die alternatieven zoals de trein aantrekkelijk maakt. Grote accountant bureaus als EY werken hard om goede true cost modellen te ontwikkelen. Zij zien – net als veel koplopers in het bedrijfsleven, de financiële sector en binnen overheden – dat business as usual niet toekomstbestendig is.
Het kantelen van de luchtvaart
De luchtvaartsector moet op de schop. Linksom, rechtsom of dwars door het midden. De sector – mondiaal – doet er verstandig aan zelf de rem van deze transitie af te halen. Want hoe eerder de draai aan het stuurrad, hoe groter de kans dat de ijsberg niet wordt geraakt. Dat de druk op de luchtvaartsector toeneemt om zich net als andere sectoren te committeren aan het Parijs akkoord is onvermijdelijk. Iedere dag dat de sector langer wacht met het inzetten van de transitie nemen de risico's voor de bedrijfsvoering toe. Denk bijvoorbeeld aan het versneld moeten afschrijven van 'fossiele' vliegtuigen. Ook blijft de transitie beter controleerbaar als je zo snel mogelijk de eerste stappen zet. Wacht niet met het dempen van de put tot het kalf verdronken is. Dit is niet een probleem van morgen maar een probleem van vandaag.
Kunnen we dan niet elektrisch vliegen? Jawel. Bekijk de Tegenlicht uitzending Groene vliegtuigpioniers en je ziet dat het kan. Maar ook dat het nog decennia lang gaat duren. Dat is hoopvol en frustrerend tegelijk. Technieken zijn er in de basis, en met veel geld en aandacht kunnen die snel worden doorontwikkeld. Maar het ontbreekt aan een incentive. Luchtvaartmaatschappijen hebben vliegtuigen op de balans staan die 30 tot 40 jaar mee moeten kunnen, gefinancierd met geleend geld. Er is die maatschappijen alles aan gelegen om die investeringen niet eerder af te schrijven. Maar ook hier geldt; een transitie verloopt niet van de een op de andere dag. Het is een proces waar tijd overheen gaat. Maar laten we de tijd dan wel nuttig gebruiken en nu een start maken.
Een transitie wordt ingezet door een groep koplopers. Mogelijk is die kopgroep er al, klaar om de luchtvaartsector te kantelen, maar ik zie 'm niet. Persoonlijk denk ik dat de verandering uit veel hoeken tegelijk moet komen. De internationale politiek, de luchtvaartsector, spoorwegmaatschappijen, de financiële wereld en last but not least, vanuit ons, de consument, de vliegklant. Er is klip en klaar handelingsperspectief voor iedereen:
Dwing de luchtvaartsector zich te committeren aan het Parijs akkoord. Haal alles uit de kast om internationaal kerosine te belasten en true pricing door te voeren.
Steek de koppen bij elkaar, met overheden, met de financiële sector en zet die transitie in, houd de transitie risico's laag en houd de transitie controleerbaar. Denk out of the box, wees innovatief. Als het de kern van je bedrijfsvoering is om snel mensen van A naar B te vervoeren dan zijn er misschien ook andere mogelijkheden dan door de lucht. Ondergrondse high speed magneettreinen? Geen makkelijke opgave. Maar dat betekent niet dat het niet kan.
Kom uit jullie kooien, steek de koppen bij elkaar, investeer in nieuwe bestemmingen, kortere reisduur en betere service; bied een alternatief dat aantrekkelijk is.
Stop met het financieren van luchtvaartmaatschappijen zolang zij zich niet aan het Parijs akkoord committeren. Of stel hoge eisen aan duurzaamheid ambities, en toets hoe realistisch deze zijn. Stimuleer de ontwikkeling van elektrisch vliegen of alternatief vervoer zoals de spoorwegen.
Vliegklant
Wacht niet op de overheid of de luchtvaartsector, maar think twice, measure your needs. Als je die derde citytrip in het jaar niet doet, heb je het dan echt slecht? Zijn de bestemmingen niet vaak slechts het decor voor waar het echt om gaat; tijd en aandacht voor elkaar. Misschien vind je dichter bij huis ook een prima decor? Wil je toch naar een Europese stad, overweeg dan met de trein te gaan. Dat kost je meer geld, dus spaar even iets langer door. Des te langer de voorpret. En de extra tijd die de reis je kost, daar maak daar quality time van. Als je het gedicht Ithaka van Kavafis leest, begrijp je dat de reis minstens net zo waardevol is als de bestemming.
Massaal met de trein naar Barcelona
Terug naar mijn retourtje Barcelona met de trein. De CO2-uitstoot van een retourtje Barcelona met het vliegtuig (vanuit Amsterdam) is 522 kg per persoon. Die van een retour met de trein 38 kg. Als alle 1,5 miljoen mensen die jaarlijks van Amsterdam naar Barcelona vliegen, dat met de trein zouden doen, scheelt dat 730 miljoen kg CO2-uitstoot. Dat is net zoveel als de uitstoot van ruim 30.000 huishoudens per jaar. Of de besparing op CO2-uitstoot van 7 miljoen zonnepanelen.
Me realiseren dat ik bijdraag aan die besparing, of eigenlijk het besef dat ik de toekomst van mijn kinderen een net wat beter leefbaar maak, is mijn persoonlijke win. En dat is onbetaalbaar. Ik kreeg er ook iets anders voor terug. Namelijk tijd. 12 uur lang alleen in de trein; tijd voor een boek, eindelijk die Spotify lijst afluisteren, langzaam afkoppelen van een drukke agenda en een druk gezinsleven, een beetje soul searchen, van het landschap genieten. Zelfs toen de terugweg compleet in de soep liep door een uitvallende trein kregen we daar wat voor terug: volop tijd om bij te praten, nieuwe mensen ontmoeten, op avontuur door Frankrijk en in de zon eten op een terras in Parijs. Dat neemt niemand ons meer af.
Eind juni is het weer zover. We gaan weer richting Barcelona. Mijn treinticket is al geboekt. Goedkoper is het niet geworden, maar het goede nieuws; we reizen dit jaar met z'n drieën met de trein, retour. Dat is een verdubbeling voor de trein ten opzichte van vorig jaar. En als die verdubbeling zich voortzet, dan komen we ergens.
Vlieg jij deze zomer helemaal niet, maak dat dan zichtbaar op dit mooie initiatief van Lena Hartog. Of check de tips van Eco Reizen voor een duurzame reis.
Doe mee met het nationale protest
De onderhandelingen over de toekomst van de Nederlandse luchtvaart gaan deze lente van start. Wil jij ook de Nederlandse regering oproepen tot een klimaatvriendelijk en rechtvaardig luchtvaartbeleid? Sluit je dan aan bij het nationale protest van Greenpeace en teken het manifest.