Heel de nouvelle vague, met Jean-Luc Godard, François Truffaut en ook vele van oorsprong Brusselse cinéasten. Men ging weg van de studio en bracht de stad in beeld: een camera op de auto, door Parijs rijdend de stad laten zien.
Ik denk ook aan de Brusselse Agnès Varda (°1928), die in haar straat, de rue Daguerre in Parijs, met de mensen gaat praten en dat filmt. (extra boeiend: Louis Daguerre is de uitvinder van de fotografie, nvdr). De stad als protagonist die zelf ging spreken – met haar architectuur, beweging van mensen, autover-keer. Dat was nieuw, en dat vind ik heel sterk. Michelangelo Antonioni (1912 – 2007) deed hetzelfde met Rome en andere steden.
Ik ben uiteraard benieuwd naar de verfilming van mijn boek. Zoals je weet zijn de rechten verkocht en wordt het allemaal concreter. Er zijn ook plannen voor een fictiereeks en een documentaire-uitzending. Vergeet niet: mijn roman handelt grotendeels over mijn leven en is heel openhartig, ik heb er lang over nagedacht. Bij een verfilming laat ik de controle helemaal los, voor wat nochtans potentieel een groter publiek betekent. Ik heb er bewust voor gekozen om me niet te bemoeien met het scenario. Nele Meirhaeghe is een professionele scenariste en ze contacteert me soms voor duiding. Ik heb er alle vertrouwen in. Het kan alleszins niet anders dan visueel spektakel opleveren, zeker in de handen van zo gereputeerde filmmakers als Eyeworks met (waarschijnlijk) Jan Verheyen als regisseur.
We spreken af en gaan samen naar de bioscoop op het De Brouckèreplein: Last Tango in Paris. […] De discussie over de bizarre film, die de grens aftast tussen uitersten bevriezen we voor later. We stappen de majestueuze inkomhal in van het Metropolitan Hotel […] Een lange nacht nodigt ons uit. (blz. 249)
Swinnen: We staan hier aan Hotel Métropole omdat Brussel en mijn periode aan Sint-Lucas voor mij de ontdekking van de vrijheid betekende. Op een bepaald moment raakte ik in Cinematek aan de praat met een iets oudere vrouw die meeging naar de Mort Subite. We hadden interessante gesprekken, al was het soms moeilijk omdat mijn Frans niet je dat was. We wisselden telefoonnummers uit en van het ene kwam het andere. Ik wist van haar niet zoveel, behalve dat ze erop uit was om elkaar wekelijks te ontmoeten. Ze wilde dat we el-kaar zagen met de nodige grandeur, dus we ontmoetten elkaar in dit hotel, meestal nadat we naar de film geweest waren. We ontwikkelden een soort vriendschapsliefde. We speelden filmscènes na, discussieerden over film, theater, opera, … Ze had een sterke persoonlijkheid en een dito identiteit: ze was zeer Frans en dat had een duidelijke betekenis voor haar. Het was ook meer dan seksualiteit: die vrouw was een warme geborgen figuur in soms moeilijke tijden.
Ik heb mijn leven lang gestudeerd – film, kunstwetenschappen, agogiek, museologie filosofie, Vlerick, … allemaal zeer belangrijk. Maar ook de ervaringen in dit hotel waren ook bepalend voor mijn evolutie naar volwassenheid.
Dat was voor mij de ontdekking van seksualiteit, de grenzen van de vrije liefde, van nieuw leven en nieuwe vrijheid.
Voorheen was wat ik in films zag iets dat los stond van mijn eigen leven, van het reële leven. Voor haar was dat niet zo. Zij ging op in de films en het maakte dat ook voor mij de film – met andere levens, surreële werelden, niet buiten het leven stond, maar er opeens potentieel deel kon van uitmaken.
Mijn persoonlijke ervaring: enkel in de stad was de anonimiteit die ik nodig had, en niet op het platteland.
Ook romantisch is Chalet Robinson. Maar romantiek is niet de reden van ons bezoek. De feeërieke taverne-feestzaal-restaurant op een eiland in het Terkamerenbos ver van de drukte van de stad lijkt weinig te maken te hebben met de brand in de Inno. En toch.
Het is de plaats waar ik ooit met een collega-kunsthistoricus van de VUB kwam eten. Hij vertelde me over de baas van de Inno, Emile Bernheim. Ik was – en ben nog steeds – ra-zend op hem. Uiteraard zijn de grote schuldigen de daders van de terreur zelf. Maar hij ging ook in de fout: hij luisterde niet naar de voorgaande waarschuwingen. De extreem-linkse militanten hadden reeds actie gevoerd in de Inno naar aanleiding van de veertien-daagse van Amerika, waarbij de Inno vol Amerikaanse vlaggen en andere symbolen hing. Zij hadden gewaarschuwd dat ze verder zou-den gaan indien dat daar bleef hangen. En zo geschiedde. Met andere woorden: op geen enkel moment heeft men een goede inschatting van de risico’s gemaakt. Trouwens ook niet op het praktische vlak, qua brandveiligheid, sproeiers, evacuatieplannen, en dergelijke meer. Ik heb buitenlandse voorbeelden onderzocht en die waren veel meer up to date.
Die kunsthistoricus kwam dus over de vloer bij Bernheim, die naast ondernemer ook kunstverzamelaar was. Hij kwam daar om de verzameling van Bernheim te inventariseren en te taxeren, met het oog op een mogelijke verkoop ervan, wat dan weer de kas van de Bernheimstichting zou moeten spijzen. En daarom wilde die collega mij ontmoeten: tijdens die opdracht zag hij tientallen, zo niet honderden exemplaren van de Paris Match over de ramp in de Inno, die Bernheim had gekocht.
De secretaresse van Bernheim wist te zeggen dat die heel ordentelijk gelegd waren, ook af-gestoft werden en dergelijke meer. Af en toe zonderde hij zich af of op zijn zolder, dronk een glas Pomerol, rookte een Havanna en wilde niet gestoord worden. Blijkbaar was hij toch onder de indruk van alles wat gebeurd was. Dat gaf hem voor mij een menselijk ge-zicht. Ik zag een soort schuldbesef, dat ik bij de daders die ik ontmoette nooit heb gemerkt.
Dat verhaal was straffe kost voor mij. Ik heb die dag niet gegeten. En de komende dagen ook nauwelijks. Ik schreef het als een hoofdstuk in Happening van me af.
Je veroordeelt in je boek – uiteraard – de aanslag en het geweld. Maar tussen de lijnen merk ik wat sympathie voor de rebellie en de dissidentie.
Stel dat ik op dat moment ouder dan 13 jaar was geweest, dan zou ik wellicht ook het Amerikaans imperialisme en oorlogsgeweld, burgerslachtoffers inbegrepen veroordelen. Ik ging wel akkoord met protest. De vraag is: hoe ga je om met die verontwaardiging en hoe uit je dat?
Ik heb het heel moeilijk met de groep die radicaliseerde maar simpelweg niet bedacht dat hun daden vele dodelijke slachtoffers zouden maken. Ik was er dan ook niet goed van toen ik later één van de daders tegen kwam die zei ‘wel verantwoordelijk maar niet schuldig te zijn’. Dat gebrek aan schuldbesef heeft me wekenlang beziggehouden en heeft me extra gestimuleerd om dit boek te schrijven. Ook als hommage aan mijn ouders.
Het gaat over Delphine uit het boek. Ik weet niet of haar Frans goed genoeg is. Maar ze is op de hoogte en heeft me gecontacteerd met de boodschap dat het duidelijk een roman is – fictie dus – en dat ze met rust wil gelaten wor-den.
Het boek is belangrijk voor mij persoonlijk: door het schrijven van dit boek ben ik nu klaar met de moord op mijn ouders. De vraag blijft: acht ik het na mijn onderzoek plausibel dat vanuit extreemlinkse kringen een ‘aanslag’ op de Inno werd beraamd? Wel, ik acht het niet alleen plausibel maar zelfs heel waarschijnlijk dat een minuscule groep uit dat bonte wereldje van plan was om – na al eerder een paar krasse acties ondernomen te hebben tegen de commerciële ‘Amerika’-week (in volle Viet-nam-oorlog!) in de Inno – de klanten daar af te schrikken met iets méér dan voetzoekers. Uiteraard zonder de bedoeling te hebben een ravage te ontketenen zoals toen heeft plaats-gevonden.
Dat brengt me bij een volgende vraag: kun je na een vreselijke misdaad tegen honderden burgers, waarvoor je niet gestraft bent, zomaar terug je plaats innemen in de wereld?
Kun je dan doen alsof het gewoon om nevenschade in hun militante acties tegen het Amerikaans imperialisme ging? En tenslotte: waar is de kritische rol gebleven van de journalistiek in de volwassenwording van België in de jaren 1967 en later? Waarom was er nooit onderzoeksjournalistiek over deze aanslag?
De Inno, Mort Subite, Cinematek en Robinson speelden dus een grote rol in mijn leven en de aanslag op de Inno, plaatsen waar we vandaag geweest zijn. Ik denk ook aan de commune Ché in Brussel vlakbij het Warandepark waar trouwens ook kinderen van de Brusselse bourgeoisie en politici kwamen, en café Le Petit Lenin. Een café voor extreemlinks in de Spoormakersstraat, vlakbij de Grote markt.
Ik houd van Parijs en niet van Londen, maar ik kan dat niet verklaren. In Parijs vind ik wat ik zoek: brede lanen, fantastische musea, antiek- en boekenwinkeltjes, het mekka van de fotografie, … Ik heb onlangs Turijn enigszins toevallig ontdekt, dat vond ik echt een revelatie. Alles wat je zoekt, of wat ik zoek, is daar: ontspanning, design, FIAT, water en ja, een grandioos filmmuseum.
Ik was recent in Auckland in Nieuw-Zeeland waar mijn zoon woont. Hij zeilde met zijn boot van Antwerpen aan het MAS tot ginds en werkt er nu. Die stad staat voor de levens-kwaliteit in alle rankings van wereldsteden zeer hoog. De stad kent een perfect even-wicht en is harmonisch gegroeid. En toch is het een stad vol migratie. Iedereen is daar wel trots in Nieuw-Zeeland te wonen, Nieuw-Zeelander te zijn.
En ik ben ook graag waar ik woon sinds 1993, in Antwerpen. Daarvoor woonde ik op het Limburgse platteland. Zoals het hoort: grond gekocht, een huis gebouwd, en zelfs een bos geplant achter mijn huis. Kortom, ik heb een zoon gemaakt, een boom geplant en een boek geschreven, zoals dat heet. (lacht) Voor de kinderen was het een mooie tijd natuurlijk op het platteland, met die tuin, maar het was toch ver van alles. Ik zou er toch niet snel teruggaan. Hier is zoveel te doen. Ik wil zeker in een stad oud worden. Maar het is nog niet zo-ver, ik ben nog niet oud. (lacht)
Dit interview werd afgenomen op woensdag 23 augustus 2017 en verscheen in het decembernummer van Meervoud (nummer 231).
*Andere artikels en interviews gaan veel beter diep in op de kwestie ‘was het een aanslag’. Bijvoorbeeld doorbraak, deredactie.be, bruzz, Kanaal Z.