Foekje Dillema blijft een mysterie | Het Parool
20 juli 2008, 15:18
'De grootste tragedie uit de Nederlandse sportgeschiedenis.' De biografie van Foekje Dillema in een notendop. Max Dohle stortte zich de afgelopen drie jaar in het mysterie Foekje Dillema. De grootste rivale van Fanny Blankers-Koen zag haar atletiekcarrière in 1950 in rook opgaan na een vernederende seksetest. Acht maanden na haar dood, is het hoofdstuk Foekje nog niet afgesloten. In Andere Tijden Sport wordt vanavond in een documentaire onthuld of de Friezin 'een man of een vrouw was.' Foekje Dillema blijft volgens biograaf Dohle echter altijd een mysterie.
De schrijver is op zijn zachtst gezegd niet blij met de documentaire van Thomas Blom en Jan-Pieter Tuinstra. Aanvankelijk hielp hij mee aan de documentaire, sinds enkele weken neemt hij afstand van de NPS-productie. "We zouden van beide kanten open kaart spelen. Zonder mijn medeweten hebben ze toch een DNA-onderzoek laten doen. Buiten het feit dat ze zich niet aan hun afspraken houden, vind ik het moreel gezien niet kunnen. Foekje had dit zelf nooit gewild."
Volgens Dohle zijn de broers en zussen van Foekje niet op de hoogte van de test. "Neef Foeke, de oogappel van Foekje, heeft op verzoek van Blom en Tuinstra een kledingstuk beschikbaar gesteld aan onderzoekers van de Erasmus Universiteit voor het postuum onderzoek. Hij heeft geen goed contact met de rest van het gezin Dillema." De documentairemakers willen niet ingaan op de kritiek van Dohle, tot de documentaire is uitgezonden. "Ik wens niet geciteerd te worden", aldus Blom.
De biografie 'Het verwoeste leven van Foekje Dillema', die aanvankelijk 1 juli zou verschijnen, is tot 5 augustus uitgesteld. "Ik moet afwachten wat deze documentaire voor onthullingen brengt. Ik wijd één hoofdstuk aan de lichamelijke toestand van Foekje. In haar biografie kan ik daar niet omheen, juist omdat die seksetest ten grondslag ligt aan al haar leed."
De schrijver kreeg zelf in januari het aanbod van een geneticus om Foekje postuum te laten onderzoeken. Dohle zag er niks in, omdat een genetisch onderzoek volgens de biograaf de speculaties nooit kan wegnemen. "Ik weet zelf maar al te goed door tientallen interviews dat er wat aan de hand was met Foekje. Kort gezegd was zij een vrouw met een verstoorde hormoonhuishouding. De kans is groot dat zij teveel testosteron aanmaakte. Haar zus Aafke heeft mij verteld dat Foekje in 1952 een klieroperatie onderging. Navraag bij specialisten leert mij dat ze dus aan haar bijnieren of geslachtsklieren is geopereerd, de lichaamsdelen die testosteron produceren."
De nadruk in de biografie ligt volgens Dohle op het persoonlijke leed van Foekje en niet op haar genetische code. "Stel dat er uit het onderzoek blijkt dat Foekje mannelijke kenmerken had. Wat zegt dat over haar prestaties in 1950? Iemand haalt ook voordeel uit lange benen en een symmetrisch lichaam. In deze tijd had Foekje gewoon kunnen deelnemen in de vrouwencompetitie. In de vorige eeuw moesten vrouwen vernederende seksetesten ondergaan en zodra er maar een vermoeden was dat er genetisch of fysiek iets niet klopte, werd een vrouw door de bond uit de competitie gezet."
Dohle, die eerder boeken over de schaatssport schreef, is zijn hele carrière al geïntrigeerd door de 'keerzijde van de sportmedaille'. "De focus in de sport ligt altijd bij de helden, terwijl de 'verliezers' soms zoveel meer kunnen zeggen over die helden." Vooral de prestaties van Fanny worden door rivale Foekje in een ander daglicht gezet, meent Dohle en met hem veel critici. "Het is simpelweg krom dat de echtgenoot van Fanny, Jan Blankers, de hand had in die keuringen. De foto van Fanny die Foekje feliciteert met het breken van het nationale record, spreekt boekdelen. De vrouwen kijken elkaar niet aan en de ogen van Fanny lachen niet mee met haar mond. Ze weet op dat moment dat Foekje haar meerdere is."
Hoewel Foekje haar leven lang gezwegen heeft over die ene zwarte dag in 1950, toen ze door de atletiekbond werd teruggestuurd naar het Friese Burum, denkt Dohle dat hij haar in zijn jarenlange zoektocht heeft leren kennen. "Toen ze begon met hardlopen, was het vrouw van 21 jaar die waarschijnlijk eenzaam was. Ze wist ergens dat er iets met haar aan de hand was, maar het onderwerp seksualiteit was in haar gezin niet bespreekbaar."
In het hardlopen vond de Friezin, die als huishoudster werkte, haar levensvervulling. "Foekje was in haar begindagen, op de ijsbaan in Leeuwarden, zo vrij als een vogel. Afkomstig uit een groot, eenvoudig gezin, straalde ze op de baan. Een hardloopmaatje herinnerde Foekje als een hartelijke vrouw, in voor een dolletje."
Toen al had Foekje mannelijke kenmerken, weet Dohle. "Ze was lang, gespierd, had last van aanzienlijke beharing en een lage stem. Binnen haar eigen gezin was ze echter gewoon een meisje. Haar ouders, zussen en broers zagen haar als kind wekelijks in haar blootje tijdens het wassen en die zagen niets vreemds."
De schaamte is Foekje volgens Dohle nooit te boven gekomen. "Foekje kreeg het etiket kerel opgeplakt, ze hadden haar net zo goed een mes in de rug kunnen steken." Tot aan haar dood, in december 2007, heeft Foekje in haar geboortestreek gewoond. "Haar bezetenheid voor sport is ze nooit kwijtgeraakt. Toen ze na twee jaar het huis uit durfde, is ze sportlessen gaan geven. Bovendien miste ze geen sportwedstrijd op televisie. Hoewel ze nooit sprak over haar leed, is er volgens mij geen dag voorbij gegaan dat ze niet heeft gedacht aan die ene zwarte dag in 1950. Zodra Fanny op televisie kwam, werd er een wekker naar het scherm gesmeten." (NICOLE KROES)
De biografie 'Het verwoeste leven van Foekje Dillema. De grootste tragedie uit de Nederlandse sportgeschiedenis' van Max Dohle komt 5 augustus uit. Meer informatie over het boek is te lezen op www.foekjedillema.nl. NPS en VPRO zenden zondagavond 20 juli om 22.10 uur in Andere Tijden Sport de documentaire Het Mysterie van Foekje Dillema uit, waarin onthuld wordt of 'de atlete een man of een vrouw was'.
De omslag van de biografie: Fanny (rechts)'feliciteert' Foekje met haar nationale record op de 200 meter.