Actuele dissertatie geeft handen en voeten aan de weerbare democratie
SEBASTIEN VALKENBERG 6 januari 2016, 01:46
Bastiaan Rijpkema: Weerbare democratie. Nieuw Amsterdam
256 blz euro 24,99.
Bastiaan Rijpkema (1987) is rechtsfilosoof. Eerder schreef hij over dierenrechten en een paar weken terug promoveerde hij aan de Univeristeit Leiden. 'Weerbare democratie' is de handelseditie van de dissertatie die hij toen verdedigde.
De grenzen van democratische tolerantie in kaart brengen. Groeperingen genoeg die de democratie willen afschaffen en bereid zijn daartoe geweld te gebruiken. Maar er zijn voldoende mogelijkheden om die aan te pakken. Hier gaat 'Weerbare democratie' dus níet over.
Veel prikkelender is de vraag hoe we moeten reageren op partijen die geweldloos te werk gaan. Ze doen gewoon mee aan verkiezingen, maar maken er ondertussen geen geheim van dat ze alle macht naar zich toetrekken als ze eenmaal aan de macht zijn.
Wat doe je daarmee? Op deze veel klemmender vraag formuleert Rijpkema een antwoord in zijn dissertatie.
Een waardevolle verdieping van het debat over de democratie. Zo evident is het namelijk niet dat de Nederlandse staatsvorm zich weerbaar opstelt tegen krachten die haar vijandig gezind zijn. Het is toch de meerderheid van stemmen die bepaalt? Dan kan het electoraat zich ook uitspreken vóór een partij die opheffing van het bestaande stelsel bepleit. Genoeg denkers hebben dit geaccepteerd als een uiterste consequentie van een democratie.
Te lijdzaam, is het oordeel van Rijpkema. Aanknopingspunten voor grotere weerbaarheid vindt hij bij jurist George van den Bergh. Van den Bergh definieerde democratie in zijn oratie, gehouden in 1936, als de mogelijkheid voor een samenleving om eerdere besluiten terug te draaien, te allen tijde. Geen staatsvorm blijft gevrijwaard van ongelukkig beleid, maar eigen aan de democratie is dat zij tenminste in staat is tot zelfcorrectie, bijvoorbeeld via verkiezingen.
Met deze definitie lukt wat met de meerderheidsopvatting niet lukte: een buffer opwerpen tegen antidemocratisch partijen. Mochten de nieuwe machthebbers bij nader inzien niet bevallen, dan is het onmogelijk dat nog te herstellen.
'Democratie is op je schreden kunnen terugkeren.' Deze zeven woorden zijn kraakhelder en welluidend tegelijk. Mogen zo op een tegeltje.
Rijpkema begint met het probleem dat hij aan de orde wil stellen, dan volgt er een eerste verkenning van de thematiek, vervolgens komt er een historisch exposé. De lezer beseft meteen dat hij een dissertatie zit te lezen, die overigens in soepel proza is opgeschreven.
Dat neemt niet weg dat om het betoog helemaal te doorgronden een flinke dosis geduld nodig is. Wellicht dat de doorwrochtheid - het notenapparaat alleen al telt zo'n 80 pagina's - sommigen afschrikt. Wat zonde zou zijn.
Hoe actueel kan een dissertatie zijn? Het 'nepparlement' van Wilders, zoals hij de Tweede Kamer onlangs noemde, zorgt voor een aanhoudende stroom aan commentaren. Fascisme!, waarschuwde PvdA-Kamerlid Jan Vos. Reden voor de democratie om weerbaar te worden? Geenszins. Met zijn opmerking betwistte Wilders de mate waarin de kamerleden het electoraat vertegenwoordigen, maar nooit heeft hij aangegeven af te willen van het parlement als zodanig.
En het gebrek aan interne democratie binnen de PVV dan? Dit wordt vaak aangevoerd als bewijs voor het antidemocratische gehalte van de partij. Opnieuw: geen reden om in actie te komen. Het enige relevante is: streeft een partij naar de opheffing van het democratische stelsel?
Nog een actuele casus: groeperingen die de democratische orde willen vervangen door de sharia. Rijpkema gaat hier niet uitvoerig op in, maar biedt wel een raamwerk waarbinnen de lezer zelf kan vaststellen of weerbaarheid geboden is.
In de zogenoemde Caïro-verklaring - een verklaring voor de rechten van de mens die door tientallen islamitische landen is ondertekend, en waarvoor de islamitische wetgeving het uitgangspunt vormt - staat dat er alleen sprake van vrijheid van meningsuiting kan zijn zolang die meningen niet conflicteren met de sharia. Laat die vrije mening nu een van de hoekstenen zijn van een democratie die zichzelf te allen tijde wil kunnen corrigeren.