De Poetin-doctrine | De Volkskrant
De Poetin-doctrine
DERK JAN EPPINK 30 april 2014, 00:00
Vorige maand was ik in het Amerikaans congres om toelichting te geven over de toestand in Oekraïne. De toehoorders waren Republikeinse congresleden en hun medewerkers. Plotseling nam de Republikeinse afgevaardigde Dana Rohrabacher, ex-medewerker van president Reagan, het woord: 'Waarom toch al die kritiek op Poetin', zei hij. 'Poetin is onze bondgenoot in de strijd tegen de politieke islam'. Daarna beende hij weg, het gezelschap in heftige discussies achterlatend. De verwarring in conservatief Amerika was al gegroeid nadat columnist Pat Buchanan eind vorig jaar schreef: 'In de cultuurstrijd voor de toekomst van de mensheid is Poetin misschien wel één van ons'.
Ook in Europa valt begrip voor Poetin op. Begin deze maand stuurde een groep van 200 Duitse intellectuelen een publieke steunbetuiging aan Poetin. Zij leggen alle schuld voor de spanningen om Oekraïne bij de VS, geleid door de ooit in Berlijn bejubelde president Obama. Drie Duitse ex-bondskanseliers (Schröder, Schmidt en Kohl) uitten hun begrip voor de annexatie van de Krim. Een meerderheid van de Duitse bevolking vindt dat Duitsland niet aan de zijde van het Westen moet staan, maar tussen het Westen en Rusland. De Britse euroscepticus Nigel Farage uitte zijn bewondering voor Poetin en Marine Le Pen, leidster van het Franse Nationaal Front, bezocht in Moskou de voorzitter van het Russisch parlement. Ook andere uiterst rechtse bondgenoten van de PVV in Europa, zoals de Oostenrijkse FPÖ en de Italiaanse Lega Nord, bewonderen Poetin.
De bron van deze steunbetuigingen is de Poetin-doctrine die tot doel heeft de Russische status van grote mogendheid te herstellen en die wordt geflankeerd door politieke, sociaal en culturele thema's die ook in Europa en de VS deel zijn van het publieke debat. Waar bestaat de Poetin-doctrine uit?
1. Het fundamentele element is nationalisme, nationale identiteit en wat in het Russisch heet 'derschavnost': de identiteit van een grote mogendheid. De Russen hebben geen heimwee naar het communisme, maar wel naar Rusland als gerespecteerde mogendheid in de wereld. Na de val van de Sovjet-Unie heeft het Westen Rusland bejegend als een falende natie. Dat sloeg diepe psychologische wonden. De annexatie van de Krim was een eerste stap naar 'derschavnost'. Moskou kent zichzelf het recht toe te spelen volgens de eigen regels - zoals in de ogen van veel Russen - een grote mogendheid betaamt. Europese nationalisten bewonderen dit streven naar nationale identiteit.
2. Voor Poetin is staatskapitalisme de heersende economische opvatting want de staat is de hoeder van de Russische natie en staatsmonopolies, waaronder het gasbedrijf Gazprom, zijn de economische arm van Moskou. Dus geen vrije markt of 'neoliberale filosofieën'. Gazprom is bezig een akkoord te sluiten met Chinese energiebedrijven en Poetin bezoekt naar verwachting China volgende maand om de deal te tekenen. Dat is het staatskapitalisme waarvan zowel Europees uiterst rechts als uiterst links droomt.
3. Sociaal conservatisme is de culturele leidraad van Poetins politiek. Hij bepleit 'gezinswaarden' en keert zich heftig tegen homoseksualiteit en alles dat afwijkt van het traditionele huwelijk. Dat ontlokte Buchanan tot de conclusie: 'Putin is one of us'. Het Kremlin schildert het Westen af als decadent en werpt zichzelf op als beschermer van de 'traditionele waarden'.
4. De Russische weg naar 'derschavnost' wordt gevoed door antiwesterse retoriek, waarbij Moskou zich manifesteert als tegenhanger van de VS. De burgeroorlog in Syrië werd een vuurproef die Poetin won omdat het westen besluiteloos en zwak was. In Moskou ziet men de filosoof Alexander Dugin als grondlegger van de Poetin-doctrine.
De impact van de Poetin-doctrine gaat verder dan verwarring bij Amerikaanse conservatieven en steun uit Europa, Duitsland voorop. Deze doctrine kan de huidige basisstructuur van de internationale politiek omgooien. De filosoof Francis Fukuyama kondigde begin jaren negentig het 'einde van de geschiedenis' aan: de liberale democratie had definitief gewonnen. De werelddiplomatie richtte zich sindsdien op global governance met internationale conferenties over vrede, armoede en klimaat. Poetin daagt 'westerse dominantie' uit en kan steun verwachten uit China, India, Iran en Afrika. Tegenover de westerse cultuur plaatst Poetin zijn politiek-culturele tegencultuur. Deze nieuwe ideologische tegenstelling verergert nodeloos elk lokaal of regionaal conflict zoals nu in Syrië en Oekraïne.