Stel je voor dat je die óverbekende schilderijen van Mondriaan een titel zou willen geven. Een initiatief waar de schilder zelf trouwens mordicus op tegen zou zijn. Maar je laat je even niet weerhouden. Wat mij betreft zouden die composities van horizontalen en vertikalen dan Piëtá heten of Golgotha. Of Rozenkruis. Of desnoods: de essentie van een Hollands polderlandschap van boven af gezien. Ver gezocht? Diverse voordrachten van Rudolf Steiner in Nederland brachten Mondriaan tot de overtuiging dat Christus de hoeksteen van de ontwikkeling van mens en wereld is. Maar Mondriaan meende dat een directe weergave daarvan de kracht van het schilderij zou temperen. Net als een te expliciete titel. Naar zijn overtuiging moest er een afbeelding worden gevonden die geen vertaling was van de zichtbare werkelijkheid. Mondriaan: “Beeldt men de dingen niet uit, zoo blijft er plaats voor ’t Goddelijke.” Oerbeelden als vierkant, rechte lijn, rechthoek en kleuren die werden teruggebracht tot het absolute minimum, boden de ruimte om het ware formaat van zijn onderwerp op te roepen. Als in een soort geheimtaal. Mondriaan schreef over zijn werkwijze: “Ik meen dat ’t mogelijk is door horizontale en verticale lijnen geconstrueerd bewust maar niet berekend en door hooge intuïtie geleid en gebracht tot harmonie en rythme, (…) te komen tot een kunstwerk. (…) En toeval moet even veraf zijn als berekening.”
In het boek Mondriaan en Steiner van Jacqueline van Paaschen wordt dankzij ruim opgezet onderzoek duidelijk dat niet alleen de theosofie de directe inspiratiebron is geweest van Mondriaan (“Ik heb het allemaal uit de Geheime Leer van Blavatsky.”) maar ook Steiner. Tragisch daarbij is, dat zowel binnen de theosofische als de antroposofische beweging bitter weinig waardering voor het werk van Mondriaan te bespeuren viel. Beide stromingen bleven goeddeels steken in een laatromantisch symbolisme waar het kunst betrof. Een artikel van Mondriaan voor het orgaan van de theosofische vereniging werd geweigerd. Steiner gaf geen antwoord op de brief die Mondriaan hem in 1921 stuurde. Geen theosoof of antroposoof had een late Mondriaan thuis aan de wand hangen. Maar Mondriaan bleef zijn bronnen trouw. Al verzuchtte hij: “Wat zich nu theosofen of antroposofen noemt zijn misbaksels. Maar Steiner heeft goede boeken geschreven (als hij maar van kunst afbleef).”
Het boek van Van Paaschen bevat een schat aan gegevens over de wijze waarop Mondriaan zich liet leiden. Daarachter doemt het beeld op van een pelgrimstocht der ziel die deze koppige vernieuwer uiteindelijk tot een geheel eigen beeldende taal zou voeren. Een beeldtaal die in deze wereld niet meer weg te denken valt. Zo roept die schijnbaar ordelijke en onkreukbare Mondriaan uiteindelijk gevoelens op van deernis, maar ook van bewondering voor zijn heroïek.