Michal Tonecki - Uitgelicht
Auteurs uitgelicht / Michal Tonecki
(Płock 30-11-1915 - 1985)
De in België, Duitsland, Groot-Brittannië, Nederland en Polen uitgezonden hoorspelen van Michal Tonecki. Voor u samengesteld door Herman Van Cauwenberghe.
Piążty do brydża
Piążty do brydża (Teatr Polskiego Radia, 12-11-1965).
Het spel is een moderne groteske. Een lifter wordt meegenomen in een caravan; daarin blijken zich vier personen te bevinden die bijna dwangmatig bezig zijn met bridgen. Zij proberen een vijfde man in hun gezelschap te lokken. Wie eenmaal tot dat gezelschap is toegetreden, komt er niet zo gemakkelijk uit.
Deze simpele intrige heeft verscheidene diepere betekenissen. De bridgeclub wordt het symbool van het beperkte bestaan, waarin de mens zich laat vangen. De leider van de club heeft bepaalde tirannieke aspecten. Niemand van de spelers voelt zich gelukkig, maar de kracht om aan de dwang tot verder spelen te ontsnappen, ontbreekt.
Toch is dit spel niet zo somber als de meeste groteske stukken in dit genre. Aan het slot laat de auteur toch nog mogelijkheden open om te ontkomen.
Westdeutscher Rundfunk, 02-11-1966 Der Fünfte zum Bridge.
KRO, 04-12-1966 Met vijf man bridgen (regie: Léon Povel).
BRT, 12-02-1967 Met z'n vijven bridgen (regie: Jos Joos).
Przyszedł Pan Lonek
Przyszedł Pan Lonek (Teatr Polskiego Radia, 12-05-1967).
In de familie van de schrijvende en vioolspelende kunstenaar Nikifor verschijnt plots en zonder aankondiging de aanvankelijk raadselachtige figuur van meneer Lonek. Hij kent het leven en wil in Nikifors familie "alles veranderen". Gewillig laat Nikifor viool en schrijfmachine in de steek en begeeft zich naar de door meneer Lonek in de achterkamer opgestelde injector, om daar plastic flessendoppen en plastic speelgoed te vervaardigen, terwijl de indringer Nikifors rol als echtgenoot en vader overneemt.
Op de lange duur blijkt echter, dat de aantrekkingskracht van de "oude" artistieke waarden op Nikifor en zijn familie groter is dan meneer Lonek vermoed heeft. - De tegenstelling tussen de gefunctionaliseerde, kunststof consumerende wereld van onze tijd en de wereld van de traditionele, artistiek-morele waarden vormt de achtergrond voor dit satirische, parabelachtige hoorspel...
Südwestfunk, 19-11-1966 Herr Lonek ist gekommen.
KRO, 06 06-1972 Meneer Lonek maakt alles nieuw (regie: Harry de Garde).
Panie zabijają panów
Panie zabijają panów (Teatr Polskiego Radia, 05-01-1968).
Hij heeft de twee meisjes ontmoet in een nachtclub, waar hij wat compensatie zocht voor de sleur van het huwelijksleven. Hij ontwaakt op een bed in een afgelegen landhuisje. Terwijl hij zich Maud en Golly moeizaam probeert te herinneren, realiseert hij zich dat hij vastgebonden is.
De meisjes verzekeren hem, dat pogingen om los te komen zinloos zijn. Gordijnkoord is erg taai. Evenmin maken ze er een geheim van dat ze hem zullen doden. Hij mag kiezen: een naald in zijn achterhoofd, een regelrechte injectie in het hart, een bijl desnoods. Ze vertellen er geruststellend bij, dat hij niet de eerste is. Zes anderen zijn hem al pijnloos voorafgegaan. Je zou het een sport kunnen noemen, een hobby misschien van twee vrouwen die zich willen wreken voor afschuwelijke dingen die mannen hen hebben aangedaan.
Terwijl Golly in de tuin het graf delft, tracht de man Maud te overreden hem vrij te laten, haar op te zetten tegen haar vriendin. Hij werpt al zijn charmes in de strijd en slaagt. Maar daarmee is deze duistere geschiedenis nog niet ten einde. Is Maud werkelijk het naar liefde hunkerende vrouwtje dat zich van Golly, de kwade genius, wil bevrijden? Zou het ook omgekeerd kunnen zijn?
Westdeutscher Rundfunk, 19-11-1968 Frauen morden Männer.
KRO, 02-09-1969 Dames doden heren (regie: Léon Povel).
BRT 07-12-1969 Dames doden heren (regie: Jos Joos).
VARA, 17-10-1979 De sirenen (regie: Ad Löbler).
Po deszczu miękka ziemia
Po deszczu miękka ziemia (Teatr Polskiego Radia, 13-12-1968).
Een aantal mensen is aan het bridgen. Plotseling ontstaat er paniek. Ze vermoeden dat een meisje, Aniela, uit het raam is gesprongen. Niemand heeft iets gemerkt of gezien. Ze beginnen elkaar te beschuldigen en te verdenken. Is ze wel uit het raam gesprongen? Heeft niet iemand het raam opzettelijk opengezet en haar eruit gegooid? Maskers worden afgerukt, verhoudingen zonder enige terughoudendheid blootgelegd. Men vergeet te informeren bij het ziekenhuis.
Midden in de chaos die door haar duistere sprong uit het raam zou zijn veroorzaakt, verschijnt Aniela. Dan blijkt dat ze helemaal niet uit het raam is gesprongen. De beschuldigingen beginnen opnieuw. Men in bang toch nog in opspraak te komen.
De auteur prikt in zijn spel door het gepolijste buitenkantje van de samenleving heen. Uiteindelijk bepalen haat, liefde, wanhoop en jaloezie de onderlinge verhoudingen. Het spel komt tot een climax wanneer blijkt dat het raam nog steeds open staat...
KRO, 07-07-1972 Regen maakt de grond zacht (regie: Harry de Garde).
Czy nie zbrzydly wam wasze meble?
Czy nie zbrzydly wam wasze meble? (Teatr Polskiego Radia, 16-03-1970).
In deze vrolijke groteske zinspeelt de auteur op de tegenstellingen die in de moderne consumptiewereld ontstaan tussen de behoeften van het individu en de fetisjisering van omzet en norm.
Het is niet zoals gewoonlijk de oude vrouw met het kalfsvlees, die op een vroege morgen bij het echtpaar Stefan en Kitty aanbelt. Het zijn ook geen twee inbrekers die daar voor de deur staan, maar verhuizers, die zich door niets laten van de wijs brengen, zelfs niet als gedreigd wordt hen buiten te gooien.
Ze komen weer en doen hun plicht. Nog voor Stefan en Kitty echt tot bezinning gekomen zijn, is hun woning leeggeruimd. Maar ze moeten en zullen een ander interieur hebben...
Westdeutscher Rundfunk, 25-04-1970 Sind Sie Ihre Möbel schon leid?
KRO, 02-06-1970 Heeft u genoeg van uw meubels? (regie: Harry de Garde).
BRT, 15-04-1972 Heeft u genoeg van uw meubels? (regie: Jos Joos).
Ballett (Radio Bremen, 11-02-1972).
In dit hoorspel neemt de auteur een strafzaak als aanleiding tot een taalspel: door soms absurd lijkende deeltjes, clichés en vulmateriaal van de taal worden de mechanismen van taalmanipulatie, denk- en luistergewoonten belicht en in rationele constellaties van taal- en geruismateriaal overgebracht. Dit heeft een inversie van al het hoorbare tot gevolg.
KRO, 02-09-1975 Ballet (regie: Willem Tollenaar).
Der Mann und das taubstumme Mädchen
Der Mann und das taubstumme Mädchen (Westdeutscher Rundfunk, 06-09-1972).
In één van zijn compensatoire dromen, die hem boven de werkelijkheid van zijn leven laten uitstijgen, staat plots een doofstom meisje voor de ogen van de oude man. Hij nodigt haar uit in zijn huis te komen en brengt haar in de kamer van zijn vrouw onder, die daar helemaal niet over verwonderd is, maar integendeel vriendelijk aanbiedt haar ondergoed, haar klederen en haar sieraden ter beschikking te stellen.
De oude man poogt aan het meisje de wereld der geluiden te verklaren. Het zijn de geluiden die de voornaamste fasen van zijn lijdensgeschiedenis markeren: concentratiekamp, bevrijding, soldatenleven, na de oorlog verhoren en gevangenis in zijn eigen land...
BRT, 16-10-1973 De man en het doofstomme meisje (regie: Jos Joos).
VARA, 16 01-1974 De man en het doofstomme meisje (regie: Ad Löbler).
Kleiner Privattick
Kleiner Privattick (Süddeutscher Rundfunk, 08-04-1973).
Twee vrouwen - moeder en schoondochter - beloeren en beliegen elkaar in herinnering aan dezelfde man: de geliefde zoon, de geliefde echtgenoot. Hun tic is in de kamer ernaast stiekem op acht flessen de toonladder te tikken, zoals de dode het had gedaan; hun tic is nog meer de dwangmatige afhankelijkheid van de dode, die elk van de twee vrouwen voor zichzelf en voor de ander wil verbergen.
BRT, 14-12-1975 Een kleine privé-tic (regie: Jos Joos).
Silberhochzeit (Westdeutscher Rundfunk, 1977).
In eerste instantie lijkt het alsof de meneer met het fluitje en de stationschefspet en de dame met de violette handschoen, die op een tuinbank wachten, hun kinderen Robert en Sabine een bezoek brengen. En dat in het gekkenhuis, waar net op de dag van de zilveren bruiloft van dat oude paar een verkleedfeest aan de gang is.
Maar als er dan daadwerkelijk een trommelende jongeman en een schilderend jong meisje verschijnen, die zo verduiveld lijken op de kinderen, verandert het beeld plotseling: zijn het de meneer en de dame niet zelf die hier in de instelling hun laatste jaren doorbrengen en op hun feestdag het bezoek van de nakomelingen verwachten? Tenslotte is er zelfs ruzie over de vraag of ze wel ooit kinderen hebben gehad.
Alleen de verzorger, liefkozend "engel" genoemd, herstelt de harmonie in het gezin. Hij bedreigt ze alle vier met de injectiespuiten van de hoofdverpleegster...