Amerikaanse presidenten | De Volkskrant
De belangrijkste presidenten van de Verenigde Staten waren niet de visionaire leiders, maar de behoedzame bestuurders zoals Eisenhower en Bush senior, meent Harvard-professor Joseph Nye.
PAUL BRILL 3 augustus 2013, 0:00
Joseph J. Nye: Presidential Leadership and the Creation of the American Era
Princeton University Press; 200 pagina's; ca. euro 22,-.
Het is niet alleen een vrolijk tijdverdrijf, maar ook een serieus studieveld: het rangschikken van Amerikaanse presidenten op basis van importantie en succes. Wie heeft het meeste gewicht in de schaal gelegd en de geschiedenis een beslissende wending gegeven? De antwoorden variëren nogal eens, maar meestal komen toch wel dezelfde namen bovendrijven: George Washington, Abraham Lincoln, Theodore Roosevelt, Franklin Roosevelt.
Nog een veel voorkomend verschijnsel: presidenten die met lage waarderingscijfers het Witte Huis verlaten, stijgen na verloop van tijd in aanzien. Bill Clinton is daarvan een goed voorbeeld. Sommigen denken/hopen dat George W. Bush een zelfde herwaardering zal beleven.
Washington, Lincoln en de twee Roosevelts waren allemaal presidenten met een missie, deels door henzelf, deels door de omstandigheden geïnitieerd. Maar staat een leider met een hooggestemde missie per definitie boven een leider die het vooral als zijn taak ziet onheil af te wenden en de boel in goede banen te leiden? Dat is de prikkelende vraag die Joseph Nye tot uitgangspunt neemt in Presidential Leadership and the Creation of the American Era. Een vraag die tot een onconventionele conclusie leidt.
Zoals de titel aangeeft, beperkt Nye zich tot het tijdperk van de Amerikaanse hegemonie in de wereld, ruwweg de twintigste eeuw. En hij neemt vooral vier perioden onder de loep: de eerste grote stappen op het wereldtoneel (T. Roosevelt, William Howard Taft, Woodrow Wilson), de Tweede Wereldoorlog (F. Roosevelt), begin van de Koude Oorlog (Harry Truman, Dwight Eisenhower), einde van de Koude Oorlog (Ronald Reagan, George H.W. Bush).
Het gaat dus om acht presidenten. Twee met uitgesproken idealistische - zij het zeer verschillende - opvattingen: Wilson en Reagan. Een nog ietwat onwennige beoefenaar van internationale machtspolitiek: Theodore Roosevelt. Een president die begon als binnenlandse hervormer, maar die door het Japanse en Duitse expansionisme werd gedwongen tot mondiaal leiderschap: Franklin Roosevelt. Zijn opvolger, die welhaast tegen wil en dank vorm gaf aan de naoorlogse constellatie: Truman. Drie presidenten die op internationaal vlak vooral uit waren op consolidatie en stabiliteit: Taft, Eisenhower en Bush senior.
De laatste groep wordt door Nye gekarakteriseerd als 'transactional presidents', leiders met - zeker in aanzet - bescheiden doelstellingen. Dit in tegenstelling tot de 'transformational presidents', die welbewust de bakens in de wereld wilden verzetten.
Daar kwam in het geval van Bush senior nog eens bij dat hij niet bepaald was gezegend met grote communicatieve vaardigheden. Voor Eisenhower gold dat trouwens ook, maar hij werd als oorlogsheld zo gerespecteerd dat die handicap er minder toe deed.
Ondanks hun beperkingen slaat Nye de behoedzame bestuurders Eisenhower en Bush minstens zo hoog aan als de presidenten die meer aan de weg timmerden en een grotere plaats in de geschiedenisboeken hebben verworven. Door hun expertise en tact en door op het juiste moment de juiste keuze te maken (zoals Bush op het punt van de hereniging van Duitsland) zijn ze, op langere termijn, misschien wel effectiever geweest dan hun visionaire ambtgenoten.
Nye, die naam heeft gemaakt als de geestelijk vader van de begrippen soft power en smart power, verrijkt zijn exposé met interessante observaties over het belang van leiderschap in de internationale politiek en over ethische dilemma's waarvoor presidenten komen te staan. Maar de historische basis van zijn oordeel over de behandelde presidenten is wel erg dun en het is onbegrijpelijk waarom hij figuren als John Kennedy en Richard Nixon goeddeels buiten beschouwing laat. Daarom is dit boek toch niet veel meer dan een vingeroefening.