Bellen metWOB-specialist Erik Verwiel
Rutte wiste jarenlang sms'jes van zijn mobiel, waardoor ze niet meer te achterhalen zijn. We bellen met Erik Verwiel, Wob-specialist van de Volkskrant, die de werkwijze van de premier blootlegde.
Hessel von Piekartz 18 mei 2022, 12:31
Premier Mark Rutte tijdens een debat. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Dag Erik, hoe kwam je er achter dat Rutte zijn berichten wiste?
'Al in 2020 hebben politiek verslaggever Frank Hendrickx en ik een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) gedaan om de sms-berichten van Rutte te krijgen die hij in de eerste maanden van de coronacrisis had verstuurd. Een jaar later kregen we een lijst met sms'jes, maar toen we er goed naar keken, bleek dat er alleen berichten tussen zaten van Rutte naar zijn topambtenaren. Dat vonden we ongeloofwaardig, het lijkt me dat je als premier veel meer contacten hebt.
'We hadden het gevoel dat er iets ontbrak en zijn in beroep gegaan. Het ministerie moest toen uitleggen hoe het berichten had verzameld. Het bleek dat ze niet eens in de mobiel van Rutte hadden gekeken: hij had namelijk een Nokia waar slechts twintig berichten op bewaard konden worden en verwijderde daarom sms'jes dagelijks. Rutte bepaalde zelf welke sms'jes wel het archiveren waard waren en stuurde die door naar ambtenaren.'
De premier krijgt waarschijnlijk veel meer dan twintig berichten per dag, vooral in een crisis. Waarom moest hij dat allemaal zelf archiveren?
'Dat wekte ook verbazing in de rechtszaal. De landsadvocaat, die Rutte daar vertegenwoordigde, zei dat ze er veel bewondering voor had dat de premier dat allemaal nog naast zijn drukke werk deed. Door de zeer beperkte capaciteit op zijn mobiel had hij er een dagtaak aan, vertelde ze.
'We hebben geen antwoord gekregen op de vraag waarom de premier het zelf moest doen, het was nu eenmaal beleid. Het is eigenlijk niet voor te stellen dat de premier hier tijd voor heeft. Misschien weten mensen het nog wel van vroeger: als zo'n mobiel vol zit, kun je geen nieuwe sms'jes ontvangen. Hij heeft ze dus constant moeten verwijderen en tegelijkertijd beoordelen om ze wel of niet te archiveren.
'Het lastige is dat op deze manier moeilijk is te achterhalen of Rutte wel netjes archiveerde. We kunnen in ieder geval niet checken welke berichten hij precies heeft verwijderd: alles is namelijk weg. Zo bleek uit een Wob van HP/de Tijd dat Rutte een sms'je had verwijderd van Unilever-topman Paul Polman over afschaffing van de dividendbelasting. Een beleidsvoorstel waarmee miljarden gemoeid waren.'
Waarom willen we zoveel weten van het berichtenverkeer van de premier?
'Natuurlijk heeft ook de premier recht op privacy. We hoeven bijvoorbeeld niet zijn persoonlijke berichten in te zien. Maar we weten dat ministers en bestuurders ook over beleid communiceren via sms'jes of appjes. Het is voor journalisten en de samenleving belangrijk om die in te zien zodat we de overheid kunnen controleren.
'Zo bleek eerder dit jaar na ons Wob-verzoek over de appjes die minister Hugo de Jonge met een topambtenaar had uitgewisseld dat hij zich wel met de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden had bemoeid terwijl hij dat eerder ontkende. Zonder inzage in berichtenverkeer hadden we dat niet ontdekt.
'De Jonge bewaarde zijn berichten waardoor het ministerie achteraf kon kijken welke relevant waren voor ons Wob-verzoek. Het probleem van Rutte is dat hij alles verwijdert wat hij niet wil archiveren. Dat is lastig, omdat berichten die nu onbelangrijk lijken over een paar maanden toch relevant kunnen zijn als er bijvoorbeeld een crisis is ontstaan. Bovendien kan nu niemand controleren of de berichten toch interessant zijn, zelfs de rechter niet.'
Is er een kans dat we de sms'jes van Rutte ooit toch nog kunnen achterhalen?
'De rechter gaat nu kijken of Rutte genoeg heeft gedaan om aan ons Wob-verzoek te voldoen. Wij willen dat alles wordt geprobeerd om de berichten te vinden die voor ons relevant zijn.
Desnoods zou het ministerie kunnen navragen aan mensen met wie Rutte heeft ge-sms't of zij het berichtenverkeer nog hebben en kunnen opsturen. Daarnaast hebben we nog een Wob-verzoek lopen bij het ministerie van Volksgezondheid over app- en sms-verkeer van De Jonge waarmee we misschien ook berichten van Rutte kunnen achterhalen.
'Intussen blijkt de premier sinds vorige week een nieuwe mobiel te hebben. We weten niet precies welk merk, maar deze zou meer berichten kunnen opslaan. Hij hoeft dan niet meer dagelijks zijn sms'jes te verwijderen. Het ministerie heeft in ieder geval beloofd dat hij dat niet meer gaat doen.'