Waarom de Tsjechen geen Schindler-museum hoeven | TROUW
Waarom de Tsjechen geen Schindler-museum hoeven
Rianne Oosterom– 14:49, 11 oktober 2016
De vervallen fabriek in 2004. Inmiddels is de fabriek nog verder vervallen, en groeien er struiken en planten overheen. © Wikimedia Commons
Dat Hollywood van Oskar Schindler een oorlogsheld heeft gemaakt, betekent nog niet dat de Tsjechen ook met hem weglopen. Voor een museum in de fabriek die Schindler als dekmantel gebruikte om Joden te redden, is weinig animo. Waarom niet?
In het Tsjechische dorpje Brnenec staat een emaillefabriek die van ellende uit elkaar valt. Kapotte ruiten, loszittende bakstenen. De natuur verovert de plek langzaam terug op de industrialisatie. Geen voorbijganger weet dat de vroegere eigenaar Oskar Schindler is - u weet wel, de oorlogsheld uit Stevens Spielbergs bekende film Schindler's List.
De fabriek in Brnenec is de plek waar deze door Hollywood groot geworden nazi en Sudeten-Duitser twaalfduizend Joden - zijn personeel - verstopte en ze zo redde van vergassing in concentratiekampen. Sinds deze zomer is de Tsjechische Shoah-stichting eigenaar van de fabriek.
Voorzitter Jaraslav Novak wil de fabriek van verval redden, en er een museum van maken. Om Schindler te eren, en de Joden die hij redde. Novak probeert daar geld voor los te peuteren, maar dat lukt nog niet zo goed. "Ik heb hier twintig jaar voor gevochten, maar de mensen zijn er gewoon niet in geïnteresseerd," vertelt Novak de Britse krant The Guardian.
Hoe komt dat eigenlijk? In het Poolse Krakau is de Schindler-fabriek juist een ware hit. In deze emaillefabriek liet Schindler de Joden werken. Pas tegen het eind van de oorlog evacueerde hij zijn personeel naar Brnenec, omdat de Russen steeds dichterbij kwamen.
Ik heb hier twintig jaar voor gevochten, maar de mensen zijn er gewoon niet in geïnteresseerd
Jaraslav Novak
De fabriek in Tsjechië in 2004. © Wikimedia Commons
Schindler, de gokkende oorlogsmisdadiger
Krakau is de Schindler-trekpleister geworden, vertelt Carlos Reijnen, specialist oost-Europese geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, terwijl Brnenec niet meer is dan een dorp met een vervallen fabriek, zoals er meer zijn in Tsjechië. Volgens Reijnen hebben Tsjechen het niet zo op Schindler.
"Zij vinden hem gewoon een oorlogsmisdadiger", vertelt de onderzoeker. "Voor de oorlog heeft hij zich als Sudeten-Duitser ingezet voor de aansluiting van Sudetenland (tot 1945 naam voor een grotendeels Duitstalige regio in Tsjechië, red.) bij Duitsland. Hij was een spion, en werd gezien als landverrader. Na de oorlog werd hij ook gewoon gezocht."
Daarbij schreef de Tsjechische communistische politica Jitka Gruntova een kritisch boek over haar veelgeroemde landgenoot. Dat hij een held is, vindt zij 'een verzonnen legende'. Volgens haar wilde Schindler niet per se de Joden, maar vooral zichzelf redden. In de Tsjechische geschiedschrijving is hij gewoon een foute fabriekseigenaar die te veel dronk, gokschulden had en zich zo nu en dan misdroeg tegenover vrouwen.
Toch kan Reijnen zich niet voorstellen dat het boek van Gruntova erg veel invloed heeft. "Dit zijn wel geluiden over Schindler die klinken in Tsjechië, maar in de marge. De communisten doen het niet heel goed in het land, zij kunnen rekenen op zo'n 15 procent van de stemmen."
Tsjechen vinden hem gewoon een oor­logs­mis­da­di­ger
Geen interesse in de Joodse geschiedenis
Volgens Reijnen is er nog een andere reden waarom Tsjechen de vervallen fabriek niet graag omtoveren tot een museum. "Er is in Tsjechië niet veel aandacht voor het lot van joden in de Tweede Wereldoorlog. Sommige mensen zeggen dat dat te maken heeft met een antisemitische tendens in de samenleving."
Reijnen denkt zelf dat het gebrek aan aandacht voor Joden eerder te maken heeft met de geschiedenis van het land: nadat Tsjechoslowakije door Duitsland werd geannexeerd, werd het land door de Sovjet-Unie ingelijfd, en volgden zuiveringen. "Je hebt Joods leed, en Tsjechisch leed onder totalitarisme. Waarom zou je geld stoppen in een museum om het leed van de Joden eruit te lichten, als de eigen geschiedenis ook om aandacht vraagt?"
Reijnen concludeert: "Tsjechië eigent zich de geschiedenis van Schindler niet toe, zoals Polen dat wel doet. Daar hebben ze hem helemaal omarmd, ook om commerciële redenen natuurlijk. In Tsjechië zijn ze daar te principieel voor: het verhaal van een Sudeten-Duitser die Joden redde, interesseert ze gewoon niet genoeg."