De locatie – Begrafenis.wiki
De keuze van de locatie en de inrichting ervan leveren een belangrijke bijdrage aan de sfeer van het afscheid.
Uitvaartplechtigheid in kerk
De kerk was lange tijd dé locatie waar een plechtigheid plaatsvond. Voor gelovigen die aangesloten zijn bij een bepaalde kerk en zich daarmee verbonden voelen, ligt het uiteraard nog steeds voor de hand om het betreffende kerkgebouw, zowel bij een begrafenis als een crematie, als locatie te kiezen. Men hecht aan de sfeer in het gebouw van de kerk.
Ook mensen die aangeven niet meer gelovig te zijn, kiezen toch vaak voor een dienst in een kerk. Vaak zijn ze wel opgegroeid met een bepaalde godsdienst. Tijdens hun leven is dat steeds verder verwaterd of ze hebben er op een bepaald moment mee gebroken. Wanneer iemand overlijdt staan ze opeens met lege handen. Het komt vaak voor dat naasten dan teruggrijpen naar het bekende. Het is ook mogelijk dat bijvoorbeeld moeder zelf wel gelovig was, maar dat de kinderen en kleinkinderen dat niet meer zijn. In zo'n situatie kan het gebeuren dat een kleinkind bij de uitvaartplechtigheid van zijn oma voor de eerste keer een kerk bezoekt. Het ligt voor de hand dat zijn aandacht dan niet uitsluitend naar zijn overleden oma gaat. De onbekendheid met de ruimte en met de rituelen slokt een deel van zijn aandacht op.
De kerk als instituut heeft veel aan belangstelling verloren. Wat betreft de kerk als gebouw, lijkt er nu een tegengestelde beweging te zijn. Regelmatig kiest men voor een kerk als ruimte voor de plechtigheid zonder dat er een kerkelijke invulling is. Men kiest het kerkgebouw vanwege de sfeer. Soms speelt een praktisch argument mee, namelijk dat veel kerken groot genoeg zijn om honderden mensen een zitplaats te bieden.
Niet alle kerken geven toestemming voor niet-kerkelijke plechtigheden binnen hun muren. Mensen die nooit in een kerk komen, realiseren zich niet altijd dat een kerk meer is dan een accommodatie. Een kerk ademt ook een traditie uit, die onder andere tot uitdrukking komt in een aantal geschreven en ongeschreven regels.
Uitvaartplechtigheid niet in kerk
In de tweede helft van de vorige eeuw deed zich een ontwikkeling voor waardoor het gebruik van de kerk als locatie voor de plechtigheid daalde. Het aantal crematies steeg namelijk ten opzichte van het aantal begrafenissen. De aula van het crematorium werd daardoor een veelgebruikte ruimte. Niet-kerkelijke plechtigheden vonden eigenlijk standaard in de aula van het crematorium plaats.
Vaak kiest men bij een crematie als locatie automatisch de aula van het crematorium. Dat is niet verplicht. Men is hierin vrij. Men kan bijvoorbeeld ook de aula van de begraafplaats gebruiken. Andersom gebeurt ook, namelijk dat de aula van het crematorium gebruikt wordt voorafgaande aan een begrafenis.
In principe is men vrij in het kiezen van de ruimte waar de plechtigheid zal worden gehouden. Alle locaties kunnen dus in aanmerking komen. Het is de eigenaar van de betreffende locatie die bepaalt of de ruimte voor een afscheid gebruikt mag worden.
Problemen kunnen ontstaan doordat er reeds een programma voor de betreffende week is ingepland. Een begrafenis is niet te plannen en moet binnen de week georganiseerd worden. De praktijk leert dat de eigenaar meestal geheel meegaat in de ideeën totdat er bemerkt wordt dat ook de kist met de overledene bij de plechtigheid aanwezig zal zijn. Dan komt het bezwaar naar boven dat men liever niet heeft dat niet-betrokkenen met een dode geconfronteerd worden. Soms wordt dan geopteerd de achterdeur te gebruiken zodat de kist met de overledene zoveel mogelijk aan het oog onttrokken wordt. Deze reactie is heel goed denkbaar als men beseft hoe in onze maatschappij met de dood wordt omgegaan. De dood mag niet te duidelijk zichtbaar worden gemaakt. Een kist, symbool van de dood, moet aan het oog van derden onttrokken worden. Dit maakt de keuze voor een locatie wel wat beperkter.
Wanneer het aantal mensen bij een plechtigheid beperkt is, kan overwogen worden om de plechtigheid thuis te houden. In dat geval kan het handig zijn bepaalde spullen in te huren via een verhuurbedrijf, bijvoorbeeld extra stoelen, tafelkleden, een koffiecontainer, kopjes enzovoort. Wanneer het om grotere gezelschappen gaat, stuit dit op praktische problemen. Men kan dan beter een gelegenheid ergens anders zoeken. Bij die keuze kan meespelen of er een ruimte is waar een stukje geschiedenis ligt van de overledene en/of de naasten. Zo kan gekozen worden voor het restaurant waar eerder het 25-jarig huwelijksfeest werd gevierd.
Uitvaartplechtigheid buiten
Het Belgische weer leent zich vanwege de onvoorspelbaarheid niet goed voor het houden van een plechtigheid buiten. Net bij een afscheid is men vaak heel ontvankelijk voor het onverwachte van wat zich buiten de invloed van mensen afspeelt. Het kan bijvoorbeeld veel indruk maken als er bij het uitspreken van een gedicht juist een vogel overvliegt of als er net een straaltje zonnelicht schijnt op de overledene of op degenen die dichtbij de overledene staan.
Als men het risico van regen en temperatuur incalculeert en daarvoor voorzorgsmaatregelen treft, kan men samen komen op de plek die van grote waarde was voor de overledene, bijvoorbeeld langs het kanaal waar de overledene voorheen iedere zondagmorgen viste of op het voetbalveld waar met veel liefde jarenlang de junioren getraind werden. Aan de eigenaar van de grond moet uiteraard wel toestemming worden gevraagd.
Wanneer er om het eigen huis genoeg plaats is, kan men een tent neerzetten voor het afscheid. In zo'n tent kan men een geheel eigen sfeer creëren door de opstelling van de stoelen, de kleur van de tafelkleden enzovoort. In een dergelijke situatie wordt de sfeer natuurlijk vooral bepaald door het feit dat het afscheid in de eigen tuin plaatsvindt.
Ruim honderd mensen hebben zich op een zonnige voorjaarsochtend verzameld in een grote tent in de tuin om afscheid te nemen van Jelle. De zon tekent op het dak de takken van de diverse bomen waarmee de tuin is omzoomd. Jelle heeft bijna dertig jaar op deze plek gewoond en erg genoten van het bos dat zijn huis en tuin omringde. Tijdens de plechtigheid wordt gevraagd om een moment van stilte. Op dat moment is het silhouet zichtbaar van een eekhoorntje dat steeds hoger in een boom klimt.
De inrichting van de ruimte bepaalt voor een deel de sfeer bij het afscheid. Soms zijn het kleine elementen die een persoonlijk accent geven: het zichtbaar maken van de naam van de overledene, de opstelling van de stoelen, de plaats waar de kist met de overledene wordt neergezet en persoonlijke voorwerpen rond de kist.
Wanneer je de ruimte betreedt waarin de plechtigheid plaatsvindt, kan het prettig zijn iets te herkennen van degene die is overleden. Voor iedereen is het beschamend je voor te stellen dat je bij de verkeerde plechtigheid bent aangeschoven. Toch is dat in de praktijk wel eens gebeurd in situaties waar de plechtigheid zo onpersoonlijk was dat men niet eens de naam noemde, maar sprak over de 'overledene'. Prettig kan zijn om bij binnenkomst direct de naam van de overledene te zien, bijvoorbeeld op de rouwkaart die in een houder duidelijk zichtbaar is neergezet. Bij de naam kan men iets passends neerzetten, bijvoorbeeld een vaasje met blauwe druifjes uit de eigen tuin, de kaars die de kleinzoon zelf uit bijenwas heeft gemaakt of een foto van de overledene.
In veel ruimtes is het niet mogelijk om de opstelling van banken en/of stoelen te wijzigen. Banken of stoelen zitten aan elkaar vast of zijn vastgemaakt aan de grond. Wanneer de opstelling wel zelf ingevuld kan worden kan men zich afvragen of men in een hele of halve cirkel om de overledene wil zitten. Als deze wens erg groot is kan de keuze van de ruimte bepaald worden door dit gegeven. Men kiest dan voor een plek waar de gewenste opstelling mogelijk is. In de veelvoorkomende 'rij-opstelling' met vooraan de kist van de overledene, ervaren mensen soms dat de overledene zo alleen staat. Ontroerend is als een dochter spontaan bij haar overleden moeder op de baar gaat zitten.
Bij het binnenkomen in een relatief grote ruimte stellen genodigden zich nogal eens terughoudend op. Men gaat nog al eens achterin zitten of men verspreidt zich over de gehele ruimte. Zeker wanneer er in totaal maar enkele tientallen mensen bij het afscheid aanwezig zijn, kan het veel aangenamer zijn om mensen uit te nodigen aan te sluiten zodat ze dichter bij elkaar zitten. Zeker in grotere kerken houden mensen soms letterlijk afstand tot de directe naasten van de overledene door een aantal banken open te laten.
Verder de locatie bepalend waar de kist met de overledene wordt geplaatst. Meestal komt de kist op een verhoging. In de aula van een crematorium is dat vaak een vast element, gemaakt van hout of steen. In kerken en andere ruimtes zorgt de begrafenisondernemer daar meestal voor. Dan staat de kist op een rijdende schaarwagen of een constructie met schraagjes of stevige houten blokken. Meestal wordt dan een zogenaamde rok om de kist gehangen zodat de schaarwagen niet meer zichtbaar is. De rok hangt op de onderste plint van de kist. Dit heeft tot gevolg dat het onderste deel van de kist niet zichtbaar is. Het elastiek in de rok is zelden precies passend. Hierdoor kan de rok gaan hangen. Bij de keuze van de kleur van de doeken kan rekening worden gehouden met de andere kleuren die in de ruimte aanwezig zijn.
Rondom de kist van de overledene kunnen veelzeggende voorwerpen uit zijn of haar leven worden gezet, bijvoorbeeld de wandelschoenen waarmee een man verschillende pelgrimstochten had gelopen of de aquarel die een vrouw gemaakt had in de tijd dat ze ziek was geworden en die uitdrukking gaf aan haar hoop en vertrouwen.
Mevrouw De Wit was de laatste jaren van haar leven slecht te been. Daarom moest ze meer bezigheden in huis zoeken. Ze had een druk leven achter zich met een gezin van zes kinderen en het runnen van een tuinbouwbedrijf. Als ze even rust had, vond ze het heerlijk om te gaan zitten breien, maar daar had ze maar weinig tijd voor gekregen. Toen het lopen steeds moeilijker ging, werd ze 'gedwongen' haar oude hobby weer op te pakken. Ze genoot ervan. Haar favoriete product waren kousen. De hele familie was inmiddels voorzien. Naast haar fauteuil stond het rieten mand waarin de breinaalden staken met daaraan de groene kousen waar ze op dat moment mee bezig was. Een kous was helemaal af, van de andere moesten alleen de tenen nog. Geheel onverwacht stierf mevrouw De Wit in haar slaap aan een hartstilstand. In de aula van het crematorium stond het rieten mandje met de groene kousen naast haar kist.