Ik zal niet in detail vertellen hoe alles afbrokkelde, want degenen die een slopende ziekte hebben gehad zal dit duidelijk zijn, en degenen die dat niet hebben gehad zal het misschien net zo onverklaarbaar blijven als het voor mij was op mijn 25ste. Laat ik het erbij houden dat in 1991 mijn moeder stierf. Ze was 58. Ik was bedroefd op het verlammende af. Ondanks tranen en verdriet, ondanks het verdwijnen van de persoon van wie ik zo constant en zo lang afhankelijk was geweest, ging het toch wel goed met me in de tijd na haar dood. Ik was bedroefd en ik was boos, maar ik was niet gek.
Het was pas in juni 1994 dat het me begon op te vallen dat ik me voortdurend verveelde. Mijn eerste roman was uitgegeven in Engeland, maar de gunstige ontvangst deed me maar weinig. Ik las de recensies met grote onverschilligheid en ik was de hele tijd moe. Ik merkte dat ik vreselijk opzag tegen sociale gebeurtenissen, zelfs tegen een gesprek. Het leek allemaal meer moeite te kosten dan het waard was. Ik begon te denken dat niemand van me kon houden en dat ik nooit meer een relatie zou hebben. Ik had helemaal geen seksuele gevoelens meer. Ik begon onregelmatig te eten omdat ik bijna nooit honger had. Mijn psychiater zei dat het een depressie was.
Een verlies van emotie, een gevoelloosheid, infecteerde al mijn menselijke relaties. Ik gaf niets meer om liefde, mijn werk, familie, vrienden. Schrijven deed ik steeds minder, en ten slotte helemaal niet meer. «Ik weet niets», schreef de schilder Gerhard Richter ooit. «Ik kan niets. Ik begrijp niets. Ik weet niets. Niets. En al deze ellende maakt me zelfs niet eens echt ongelukkig.»
Ik was mijn zelf aan het verliezen, en dat maakte me bang. Ik deed mijn best leuke dingen in te passen in mijn leven. Ik ging naar feestjes en probeerde plezier te hebben en slaagde niet; ik zag vrienden en probeerde contact te maken en slaagde niet; ik kocht dure dingen die ik in het verleden had willen hebben en ze gaven me geen enkele bevrediging. Je zintuigen verlaten je langzaam als je in een depressie zit. «Er komt opeens een moment dat je de chemie kunt voelen», zei Mark Weiss, een depressieve vriend, een keer tegen me. «Mijn ademhaling verandert en mijn adem stinkt. Mijn pis ruikt walgelijk. Mijn gezicht valt uit elkaar in de spiegel. Ik weet wanneer het er is.»
Bij mij viel dit punt samen met de publicatie van mijn eerste roman. Een goede vriend had aangeboden een boekpresentatie voor me te geven op 11 oktober. Ik ben gek op feestjes en ik ben gek op boeken en ik wist dat ik dolblij had moeten zijn, maar in werkelijkheid was ik te mat om veel mensen uit te nodigen en te moe om op het feestje lang te staan. Ik herinner me dat feestje alleen nog maar in vage contouren en verbleekte kleuren: grijs eten, beige mensen, modderig licht in de kamers. Ik weet nog wel dat ik de hele tijd verschrikkelijk transpireerde, en dat ik ontzettend graag weg wilde. Niemand leek iets vreemds te merken. Ik overleefde de avond.
Toen ik thuiskwam, begon ik me angstig te voelen. Ik lag in bed, maar sliep niet, en drukte mijn kussen tegen me aan als troost. In de volgende tweeënhalve week werd het erger. Kort voor mijn 31ste verjaardag stortte ik in. Mijn hele systeem leek het te begeven. Ik had op dat moment geen partner. Mijn vader had aangeboden een verjaardagsfeest voor me te geven, maar ik kon de gedachte niet verdragen en we besloten naar een favoriet restaurant te gaan met vier van mijn beste vrienden.
De dag voor mijn verjaardag verliet ik mijn huis maar één keer, om wat boodschappen te doen. Op weg naar huis verloor ik plotseling de controle over mijn lagere ingewanden en ik bevuilde mezelf. Ik kon de vlek groter voelen worden terwijl ik me naar huis haastte. Toen ik binnenkwam, liet ik de boodschappentas vallen, rende naar de badkamer, kleedde me uit en ging naar bed. Die nacht sliep ik maar weinig en de dag daarop kon ik niet opstaan. Ik wist dat ik niet naar een restaurant kon gaan. Ik wilde mijn vrienden bellen om af te zeggen, maar ik kon het niet. Ik lag heel erg stil en dacht na over praten; ik pro beer de uit te vinden hoe het moest. Ik bewoog mijn tong maar er kwam geen geluid. Ik was vergeten hoe ik moest praten. Toen begon ik te huilen, maar er kwamen geen tranen, alleen een schokkende incoherentie. Ik lag op mijn rug. Ik wilde me omdraaien, maar ik kon me ook al niet herinneren hoe dat moest. Ik probeerde erover na te denken, maar de taak leek reusachtig. Ik dacht dat ik misschien een beroerte had gehad en toen huilde ik weer een tijdje.
Om ongeveer drie uur die middag lukte het me om naar de badkamer te gaan. Bibberend ging ik weer terug naar mijn bed. Gelukkig belde mijn vader. «Je moet vanavond afzeggen», zei ik, met trillende stem. «Wat is er aan de hand?» vroeg hij steeds, maar ik wist het niet.
Er is een moment, als je struikelt of uitglijdt, voordat je hand naar voren schiet om je val te breken, dat je de aarde op je af voelt vliegen en je kunt er niets aan doen, een voor bijgaande doodsangst van een fractie van een seconde. Zo voelde ik me uur na uur. Het is bizar om op dit extreme niveau angstig te zijn. Je voelt de hele tijd dat je iets wilt doen, dat er een fysieke noodzaak is van onmogelijke urgentie en een ongemak waarvan geen verlichting is, alsof je voortdurend aan het overgeven bent uit je maag maar geen mond hebt.
Met de depressie wordt je blikveld nauwer en begint zich te sluiten. Het is zoiets als proberen televisie te kijken door een verschrikkelijke storing heen, zodat je zo'n beet je de film kunt zien maar niet echt; zodat je nooit echt de gezichten van mensen kunt zien, behalve bijna als er een close-up is; zodat niets randen heeft. De lucht lijkt dik en weerspannig, alsof hij vol zit met fijngekauwd brood. Depressief worden is als blind worden, de duisternis eerst geleidelijk, dan allesomvattend; het is als doof worden, minder en minder kunnen horen tot er een verschrikkelijke stilte overal om je heen is, totdat je geen enkel geluid van jezelf meer kunt maken om de stilte te doorbreken.
Mijn vader kwam naar mijn huis met een vriend van me, gevolgd door mijn broer met zijn verloofde. Ik had al bijna twee dagen niet meer gegeten, en ze probeerden me een beetje gerookte zalm te laten eten. Ze dachten dat ik een of ander virus moest hebben. Ik nam een paar hapjes en braakte toen alles weer uit, over mezelf heen. Ik kon niet ophouden met huilen. De dag daarop lukte het me, op een of andere manier, om naar de praktijk van mijn psychiater te gaan. «Ik denk dat ik medicijnen moet gaan slikken», zei ik, diep duikend naar de woorden. «Het spijt me», zei ze, en belde de psychofarmacoloog, bij wie ik een uur later kon langskomen.
De psychofarmacoloog leek te zijn weggelopen uit een film over psychiaters. Zijn kantoor had zijden behang van een mosterdkleur die aan het vervagen was en stond vol met hoge stapels boeken met titels als Verslaafd aan ellende en Suïcidaal gedrag: De zoektocht naar psychische economie. Hij was ergens in de zeventig, rookte sigaren, had een Midden-Europees accent en droeg pantoffels. Hij had elegante, vooroorlogse manieren en een vriendelijke glimlach. «Kijk aan», zei hij rustig terwijl ik mijn verschrikkingen een voor een op tafel gooide. «Zeer klassieke symptomen. Maak je geen zorgen, we krijgen je binnenkort weer helemaal overeind.»
Hij schreef een recept voor Xanax, en wroette vervolgens rond om een starterspakket Zoloft te vinden. Hij gaf me gedetailleerde instructies hoe ik moest beginnen dat te slikken. «Je komt morgen terug», zei hij met een glimlach. «De Zoloft werkt de eerste tijd nog niet. De Xanax zal je angst onmiddellijk verlichten. Maak je niet druk over de verslavende eigenschappen ervan en zo, want dat is op dit moment niet jouw probleem. Als we de angst eenmaal een beetje hebben weggenomen, zullen we de depressie beter kunnen zien en ermee aan de slag gaan.»
De eerste dag dat ik medicijnen slikte, verhuisde ik naar mijn vaders appartement. Mijn vader was bijna zeventig en de meeste mannen van die leeftijd kunnen niet zomaar ingrijpende verschuivingen in hun leven verdragen. Alle lof voor mijn vader, niet alleen voor zijn grootmoedige toewijding, maar ook voor de flexibiliteit die hem deed begrijpen hoe hij mijn steunpilaar in moeilijke tijden kon zijn, en voor de moed die hem hielp om die steunpilaar te zijn.