Het puttertje heeft nog niets van zijn pluimen verloren | De Morgen
Het puttertje heeft nog niets van zijn pluimen verloren
l carel fabritius in het mauritshuis HHHH
In 1981 werd het oeuvre van de zeventiende-eeuwse Hollandse schilder Carel Fabritius nog op acht werken gesteld, inmiddels kun je al twaalf werken aan hem toeschrijven. Die vormen de kern van een uiterst verfijnde expositie in het Mauritshuis in Den Haag, dat sinds 1896 Fabritius' beroemdste paneel, Het puttertje, koestert. Een must voor kunsthistorici, een buitenkans voor kunstliefhebbers: een dagje Fabritius is de moeite waard.
Het was de pionier in de kunstgeschiedenis Etienne Joseph Théophile Thoré (1807-1869) die Het puttertje ontdekte in de verzameling van de Brusselse chevalier Joseph-Guillaume-Jean Camberlyn (1783-1861). Hij was er dolenthousiast over.
De vlot geschilderde distelvink is een van de iconen van het Mauritshuis. Het vogeltje dankt zijn bijnaam aan het aangeleerde kunstje om zijn eigen drinkwater uit een putje op te halen met een vingerhoed. Mogelijk is het geschilderd als een dierportret, maar het kan ook bedoeld zijn als trompe-l'oeil. Misschien moest het dienen als kastdeurtje - als je de lijst eraf haalt, zie je dat er een zwart kader om het beeld zit - dat het opzet was de kijker te verbluffen of tenminste te verrassen lijkt in elk geval aannemelijk. Het stuk werd trouwens speciaal voor deze expo gerestaureerd.
Carel Fabritius wordt geboren in Middenbeemster, een polderdorp ten noorden van Amsterdam, als zoon van een schoolmeester-koster met schilderambities. Op zijn negentiende treffen we hem aan bij Rembrandt in Amsterdam, meer als assistent dan als leerling. Zijn eerste werken in die omgeving hebben een dramatische licht-donkerwerking, een brede penseelvoering en een warm koloriet.
Hij blijft twee jaar in Amsterdam. In 1643, nadat zijn vrouw en drie kinderen zijn gestorven, keert hij terug naar het ouderlijke huis. Zeven jaar later vestigt Fabritius zich in Delft en trekt hij in bij zijn tweede vrouw, een jonge weduwe. Delft begint zich in die jaren te ontplooien als schildersstad en misschien is daar een markt. Opmerkelijk is wel dat Fabritius zich pas na twee jaren inschrijft in het Lukasgilde. Daarvoor kan hij dus iets verkocht noch leerlingen gehad hebben.
Uit de vier levensjaren die hem resten - hij komt om het leven bij de ontploffing van het kruitmagazijn op 12 oktober 1654 - zijn maar vier werken bekend, allen gesigneerd en gedateerd. In die jaren komt hij tot wasdom. Zijn palet werd lichter: in subtiele gradaties van grijzen en okers geeft hij licht en atmosfeer aan. De afstand tot Rembrandt is dan al groot, maar die grote schilder werd bij leven al ouderwets gevonden. Hoe verleidelijk het ook is om in Fabritius de ontbrekende schakel te zien tussen Rembrandt en Vermeer, er is geen bewijs voor.
Heel lang bleef het stil omtrent Fabritius. Toen in 1935 in Warschau een Opwekking van Lazarus, altijd toegeschreven aan een Duitse Rembrandt-navolger, werd schoongemaakt, trof men de signatuur van hem aan. Het zette de kunstwereld op nieuwe sporen. In de biografie die Christopher Brown in 1981 samenstelde, kwam hij tot acht werken die je overtuigend op zijn naam kunt zetten. In 1985 duikt een onbekend schilderij op: Mercurius, Argus en Io. Het was gesigneerd en alles bleek te kloppen. Door de ontdekking worden nog drie andere stukken aan hem toegeschreven.
De bewaarde werken - waarschijnlijk is veel verloren gegaan tijdens de kruitramp in Delft - zijn historiestukken, zowel religieuze als mythologische. Voorts drie zelfportretten, één portret in opdracht, een italianiserend genrestuk dat voor hoofdbrekens zorgt, De schildwacht, en naast Het puttertje nog de achterwand voor een perspectiefkast, Het gezicht op Delft.
WAAR EN WANNEER Tot 9 januari, maandag tot zaterdag, 10 tot 17 uur, zon -en feestdagen vanaf 11 uur, Mauritshuis, Korte Vijverberg 8, Den Haag, www.mauritshuis.nl. De expositie is vanaf 28 januari te zien in het Staatliches Museum in Schwerin.