Moeder der Oeigoeren: 'Niemand geloofde ons' | Trouw
InterviewRebiya Kadeer
Rebiya Kadeer Beeld EPA
Iffet Subasi 6 januari 2020, 11:38
Ze is inmiddels 75, maar nog steeds dé hoop voor miljoenen Oeigoeren die verlangen naar vrede. 'Onze moeder', zo staat ze dan ook opgeslagen als contactpersoon in de telefoon van degene die Trouw in contact brengt met Kadeer. Ze staat de verslaggeefster te woord via ­Skype vanuit haar kantoor in Washington, als voorzitter van de Uyghur National Movement.
Een miljoen Oeigoeren zitten vast in strafkampen in de West-Chinese regio Xinjiang. The New York Times onthulde in november interne Chinese documenten waaruit blijkt dat Peking al jaren de onderdrukking van de islamitische bevolking doorzet. Voor Rebiya Kadeer zijn de 400 pagina's tellende ontdekkingen en details niet nieuw: "Wij roepen het al jaren maar niemand geloofde ons", zegt ze. Wel is ze blij dat de situatie "nu eindelijk internationaal de aandacht heeft getrokken".
Op de foto met oud-president George W. Bush jr.
Kalm zit de Moeder der Oeigoeren achter haar bureau samen met haar vertaler. Op haar desk bewaart ze een ingelijste foto van haar met oud-president George W. Bush. In 2005 kreeg Bush haar na zes jaar vrij uit de Chinese gevangenis, nadat ze werd vastgezet voor het openbaren van overheidsdocumenten.
Sindsdien woont Kadeer in de Verenigde Staten. Een grote Oeigoerse en Amerikaanse vlag staan dan ook op haar kamer naast elkaar. Volgens Kadeer tonen de Amerikanen nog altijd meer ruggegraat dan andere landen als het gaat om onderdrukking van minderheden. Onlangs nam het Amerikaanse Congres een wet aan die de regering aanzet om China te straffen voor de onderdrukking van de Oeigoeren.
Vindt u dat er voldoende aandacht is voor de Oeigoeren?
"Het blijft onvoldoende, maar ik ben blij dat de Verenigde Staten in beweging zijn gekomen. Nadat het congres de wet aannam, lijkt het alsof andere landen ook stappen willen ondernemen. Vooral de afgelopen tien dagen was het zeer druk aan de telefoon. We zijn hoopvoller dan ooit. Ik heb met eigen ogen gezien hoe het eraan toegaat in die gevangenissen waar nu miljoenen zitten. Dat is wat mij de kracht geeft en waar ik al jaren voor vecht."
Hoe komt het dat niemand het verhaal van de Oeigoeren geloofde?
"Omdat het verder gaat dan wat het menselijk brein zich kan bedenken. Je vraagt je af of het nog wel kan in deze tijd. Wij roepen al jaren dat de Chinese overheid genocide pleegt op Oeigoeren. Mensen die zich nergens aan schuldig hebben gemaakt worden gemarteld. Het aantal steden waar Oeigoeren de meerderheid vormen, neemt steeds verder af. Kinderen van vijf à zes jaar worden gescheiden van hun families en in kampen geplaatst. Dit alles bij elkaar kan je en wil je bijna niet geloven."
Afgelopen zomer hebben 22 westerse landen gezamenlijk het Chinese beleid jegens Oeigoeren afgekeurd in een verklaring. Enkele dagen later ondertekenden 37 landen, waarvan 28 leden van de Organisatie voor Islamitische Samenwerking zoals Qatar, Egypte, Saudi-Arabie, Soedan en Pakistan, een verklaring die steun uitspreekt voor het Chinese beleid. Rebiya Kadeer noemt deze landen 'laf en eerloos'.
Hoe verklaart u het zwijgen van moslimlanden?
"Ze zijn bang dat de handelsrelaties verstoord worden indien ze zich mengen in het Chinese beleid. Alsof ze afhankelijk zijn van China. Dat zijn ze niet. Het liefst had ik gezien dat ze gezamenlijk met een sterke veroordeling naar buiten kwamen en sancties tegen China zouden opleggen. Want wat wij doorstaan is niet alleen een Oeigoers probleem. Hiermee wordt de islam aangevallen."
"Ze verbranden hun Korans. Ze sluiten hun moskeeën. Ze verbieden hun scholen", twitterde voetbalinternational Mesut Özil begin deze maand over de kwestie. "Maar moslims zwijgen". Als gevolg van die tweet besloot China het duel in de Premier League tussen Arsenal en Manchester City niet uit te zenden. Ook is de international verwijderd uit de Chinese versie van het voetbalspel PES 2020 Mobile.
Kadeer vindt Özil 'dapper' en is hem dankbaar voor die tweet. "Omdat hij zich als mens verantwoordelijk voelde voor het verdriet van een medemens. Zoals het hoort. Met zijn tweet heeft hij de islamitische wereld in verlegenheid gebracht. Meteen daarna hebben enkele islamitische landen hun steun en bereidwilligheid om stappen te ondernemen, geuit."
Vijf van haar kinderen zijn spoorloos
Het lot van de Oeigoeren raakt ook zeer nadrukkelijk aan Kadeers eigen leven. Van 36 van haar familieleden weet ze niet waar ze zijn. "Opgeteld met de familieleden van mijn man gaat het in totaal om 204 vermiste familieleden."
Ze denkt dat haar kinderen en kleinkinderen in Xinjiang zijn, maar zeker weten doet ze dat niet. "Vijf van mijn kinderen – vier zonen en één dochter – zijn spoorloos. Samen met hen ook veertien van mijn kleinkinderen. Hun afwezigheid valt me zwaar." Ze valt stil. Kadeer heeft haar vermiste kinderen voor het laatst in 2014 gesproken via de telefoon. "Daarna heb ik nooit meer iets van ze vernomen. In 2017 kreeg ik wel foto's onder ogen, maar later bleek dat de foto's niet recent waren.
"Ik weet dat dit onderdeel is van de strijd die we voeren, maar het valt me soms heel zwaar. Het liefst wil je ze bellen en vragen hoe het met ze gaat. Als moeder is dat je grootste recht. Zitten ze in die strafkampen? Of misschien thuis? Of in de gevangenis? Ik kan geen van hen bereiken, op geen enkele manier. Ik ben inmiddels 75 jaar, maar ik hoop dat God het nog mogelijk maakt dat ik ervan getuige ben dat mijn volk zijn vrijheid terugkrijgt. Dat Hij mij vóór mijn dood herenigt met mijn kinderen en ik ze weer kan omhelzen."