Ongeveer veertig jaar geleden organiseerde een groep Gentse scholieren spelnamiddagen, Sinterklaasfeesten en zeekampen voor Turkse kinderen uit de beluiken. Wellicht zonder het zelf goed te beseffen hebben de jongeren van Selam op die manier een grote impact gehad op het leven van honderden (intussen volwassen) Turkse Gentenaars.
Het verhaal van Selam is een uniek verhaal van naastenliefde en solidariteit, dat zich afspeelt tegen de grauwe achtergrond van jaren zeventig. Net op het moment dat segregatie en discriminatie steeds zwaarder hun stempel op de samenleving drukten, kwam Selam.
Selam is het verhaal van David tegen Goliath. En nu, na veertig jaar, zouden wij graag willen weten wie gewonnen heeft...
Selam kwam er op een keerpunt voor de Belgische migratiegeschiedenis: de migratiestop. Sinds de oliecrisis in 1973 en de migratiegolf van 1974 was de sfeer in België omgeslagen. De omstandigheden waarin honderden Turks-Gentse kinderen in de jaren zeventig moesten opgroeien waren om het cru te zeggen affreus. De Turkse gemeenschap werd in Gent massaal geconfronteerd met zware discriminatie op het vlak van tewerkstelling, huisvesting, onderwijs en gezondheidszorg. En dat terwijl de overheid compleet afzijdig bleef.
De gevolgen lieten niet lang op zich wachten:
Op de arbeidsmarkt kwamen Turkse werknemers steeds meer in ondergeschikte functies terecht, terwijl Turkse vrouwen in die periode langzaamaan uit de arbeidsmarkt traden.
De discriminatie op de huurmarkt zorgde ervoor dat Turkse gezinnen vast kwamen te zitten in beluiken die eigenlijk al in de negentiende eeuw afgeschreven waren. De gebrekkige hygiënische omstandigheden maakten dat de zuigelingensterfte in die periode bijna drie keer groter was bij Turkse dan bij Vlaamse gezinnen.
De zogenaamde '100-procent-scholen' (waar zowat alle leerlingen thuis Turks spraken) doken op zodat de deuren van 'witte scholen' in die periode hermetisch gesloten werden, met nog meer concentratie voor gevolg.
Al die fenomenen samen zorgden ervoor dat het contact tussen de Turkse en Belgische bevolking van Gent drastisch afnam. Voor de kinderen waren de gevolgen wellicht het grootst: In tegenstelling tot de generatie voor hen, kwamen zij in de jaren zeventig niet langer automatisch in contact met Belgische leeftijdsgenoten. Velen van hen groeiden op in een afgesloten Turkse wereld in Gent (het fenomeen dat ik "Turkije aan de Leie" noem), die zich grotendeels afspeelde tussen concentratiescholen en beluiken.
scholieren voor kinderen
Het was in die context dat een groepje katholieke scholieren, met name van de scholen Sint-Lievens en Sint-Bavo, het initiatief nam om op woensdag 'spelnamiddagen voor gastarbeiderskinderen' te organiseren. De katholieke scholieren van Gent waren al eerder betrokken geraakt bij het verhaal van de Turkse migratie, nadat ze op vraag van het bisdom Gent hadden meegeholpen bij de oprichting van de eerste moskee. Francine De Ley, leerkracht Latijn aan het Sint-Bavo instituut, richtte niet veel later de werking Selam op. In 1974 kwam een nieuwe impuls in de beweging onder leiding van Peter Bracke.
Peter had zijn engagement van thuis meegekregen. Zijn vader Georges Bracke, die later schepen van cultuur en middenstand zou worden, was al sinds 1965 bevriend met Kazim Balci, een pionier van de Turkse migratie en een vooraanstaand figuur binnen de Turkse gemeenschap. Via Kazim was Georges, eerst als gemeenteraadslid en later als schepen, één van de eersten geweest om de thema's migratie en integratie in het stadsbestuur aan te kaarten. Helaas voor hem stond hij in dit engagement in die periode nog grotendeels alleen. Zijn zoon Peter kreeg op school gelukkig meer respons.
Iedere woensdag na school verzamelde een groepje scholieren aan de Visserij, om van daar op ronseltocht te trekken langs de beluiken in de buurt (met name in de huidige parken Rommelwater en Zondernaam en de beluiken van Macharius, Dampoort en Ham). Met de verzamelde kinderen trokken ze dan naar een echt park, waar honderduit gespeeld en gezongen werd. In de zomer organiseerde Selam zeekampen en in de winter kwam Sinterklaas op bezoek. Alles gebeurde volledig vrijwillig, al kon Selam wel rekenen op regelmatige giften (ondermeer van Lotus Bakeries).
Het verhaal van Selam is geëindigd toen de scholieren van de jaren zeventig naar de universiteit gingen, maar helemaal gestopt is het nooit. Tijdens mijn interviews voor Turkije aan de Leie, kwam Selam zo vaak ter sprake dat ik wel moést op zoek gaan naar die mysterieuze Peter Bracke, vandaag advocaat en fotograaf. Zoals ik wel vermoedde, had hij zelf geen idee van de impact die Selam op de kinderen van de jaren zeventig heeft gehad.
Wat hij uiteraard niet wist, is dat Selam voor veel kinderen in die periode zowat de enige brug is geweest naar de Belgische leefwereld. Integratiediensten, jongerenwerkingen en buitenschoolse opvang waren toen nog lang niet aan de orde en het zou zelfs tot de jaren negentig duren tot dit soort diensten echt van de grond kwamen.
Het contact met Belgen bleef voor veel kinderen dan ook grotendeels beperkt tot school en daar was de sfeer ook niet altijd even aangenaam. Een aantal getuigen vertelde me zelfs dat Selam de enige goede herinnering is die ze overhouden aan hun kindertijd, die verder vooral in het teken stond van sociale uitsluiting, een moeilijke thuissituatie, het geloop naar ziekenhuizen en de heimwee naar Turkije.
Selam gaf de kinderen niet alleen de mogelijkheid om even te ontsnappen aan al die problemen, maar ook de gelegenheid om België op een positieve manier te leren kennen. Het België van de kinderliedjes en zomerkampen, het België van Sinterklaas en pluchen teddyberen. Dat was een België dat ze tot dan toe niet gekend hadden en wellicht ook niet hadden leren kennen zonder Selam. Zo ging Selam helemaal alleen de strijd aan met de verbittering.
Een tijdje geleden liet Peter Bracke me weten dat hij een stapel oude foto's had gevonden van een zeekamp uit 1974. Zo ontstond het idee om via Facebook op zoek te gaan naar de kinderen van toen. Eerst en vooral om te weten wie op de foto's staat, maar in tweede instantie ook in de hoop een reünie te kunnen organiseren.
Vandaar deze oproep: Voor mensen die zichzelf of iemand anders herkennen op de foto's, voor mensen die zelf herinneringen overhouden aan Selam of nog ergens foto's of filmpjes hebben liggen, voor iedereen die even geïnspireerd is door dit verhaal als ik: Verspreid dit verhaal en help ons deze reünie te organiseren!