Groter nog was Oldenbarnevelts invloed op de buitenlandse politiek, die hij in 1596 bekroond zag door de sluiting van het drievoudig verbond van de Republiek zowel met Frankrijk als Engeland: de uiteindelijke synthese van de twee richtingen die sinds de dagen van prins Willem in de Republiek antithetisch tegenover elkaar hadden gestaan, de uiteindelijke erkenning tevens van de Republiek als in feite soevereine mogendheid. Doch typischer nog dan dit succes op zich zelf, dat betrekkelijk kortstondig geweest is, omdat Frankrijk reeds in 1598, Engeland in 1603 zijn vrede met Spanje sloot, is de wijze waarop hij het verkregen heeft. Immers niets wees Hollands advocaat als zodanig als de leider van de buitenlandse politiek der Unie aan. Oorspronkelijk behoorde deze tot de bevoegdheid van de Raad van State, behoudens toestemming van de Staten-Generaal, maar mede Oldenbarnevelt heeft, gebruik makend van de verwarring die op het vertrek van Leicester volgde, het gezag van de Raad, waar hij geen toegang had, gekortwiekt en de kiem van de regering naar de Staten-Generaal, verlegd. Sedert 1588 zijn de Staten-Generaal, feitelijk een gezanten-conferentie der verbonden republiekjes op de wijze van het Zwitserse eedgenootschap, tot het eigenlijke regeringslichaam geworden. Vroeger naar hun aard slechts af en toe bijeen, gingen zij sedert 1588 zelden meer uiteen en hebben zij zich in 1593, tegelijk met de
verplaatsing van hun zetel naar Den Haag, permanent verklaard, zelfs des zondags doorvergaderend. Alleen met Pasen, Pinksteren en Kerstmis gingen de leden huistoe. En het is in die vergadering, dat Oldenbarnevelt, daar toch reeds dé man als leider der deputatie van Holland, bovendien door zijn agenten van de stromingen in het buitenland op de hoogte gehouden, ook in deze materie de melodie voorspeelde.
Die melodie zong, in allerlei toonaarden, het lied van Hollands handel. Een der belangrijkste variaties op dit thema was in 1600 de tocht naar Vlaanderen met de verovering van het zeeroversnest Duinkerken dat die handel onnoemelijke schade berokkende, en de slechting van de door de vijand om Oostende gebouwde forten ten doel. Noch het een noch het ander werd bereikt en het was alleen aan Maurits' veldheerstalent te danken, dat de slag bij Nieuwpoort die er het gevolg van was, op een overwinning in plaats van een nederlaag is uitgelopen. Dat men in deze variatie tevens de eerste dissonant heeft menen te horen tussen de beide leiders der republiek, berust echter op verbeelding. Maurits was zeker geen vóór-, maar ook geen stellig tegenstander van het plan. Maurits is pas een vijand van de Advocaat geworden, toen deze hem, meer onvermijdelijk trouwens dan met opzet, door zijn vredespolitiek de grond onder zijn machtspositie wegzoog.
Wel maakte Oldenbarnevelt zich in deze jaren andere en gevaarlijker vijanden dan Maurits toen nog had kunnen zijn. Hij doet het zowel door de stichting van de oic als door zijn weerstand tegen die van de wic. Het eerste is, gezien de bijna onoverkomelijke moeilijkheden die daarbij te overwinnen waren, misschien wel zijn meesterstuk, vooral wanneer men let op de ongelooflijk korte tijd, waarin hij de elkaar hier en in Indië heftig beconcurrerende maatschappijen en maatschappijtjes wist saam te smelten tot een lichaam dat, hoeveel kritiek men - en terecht - op zijn gedragingen dan ook wil oefenen, dan toch maar én de grondslag gelegd heeft voor het Nederlands Imperium én, toen zij kort daarop een maatschappij op aandelen werd, daarmee een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van het Nederlandse kapitalisme begon: niet meer en niet minder. Oldenbarnevelt toch, geld- en staatsman in énen, begreep drie dingen eerder dan anderen: dat de bestaande concurrentie de koopprijs voor de koloniale waren hoog, de verkoopprijs daarentegen laag zou houden en vervolgens dat alleen een monopolie door de staat verleend aan de Hollandse handel het ginds onmisbare politieke gezag zou kunnen bezorgen zowel, tegenover de machthebbers ter plaatse, als tegenover de buitenlandse mededingers.
En hij begreep nog een vierde ding: dat die éne Compagnie er snel moest komen, wilde men deze ongehoorde kans op vermeerdering van winst en macht niet aan Holland ontglippen en door de Engelsen gegrepen zien. In 1601 nog wees de toestand op alles eerder dan op samenwerking. Januari 1602 reeds presideerde Oldenbarnevelt een vergadering van bewindhebbers ter ontwerping van de octrooi-aanvrage en in maart van dat jaar verleenden de Staten-Generaal het voor eenentwintig jaar. Voorzeker, de onhandige en gecompliceerde machinerie van het staatsbestel kón wel vlot lopen. Zij deed het zelfs altijd, wanneer het handelsbelang der kooplieden, door hen
Het spreekt intussen vanzelf, dat, hoe groot tacticus Oldenbarnevelt ook was, hij met deze inbreuk op het alleenzaligmakend beginsel van de vrije handel ter wille van de koloniale politiek, tal van gedupeerden die ernaast kwamen te staan, voortaan de lippen deed krullen, wanneer de naam van de advocaat genoemd werd. Dat was nog meer het geval door zijn stille tegenwerking tegen de plannen van de Franse koning om hem na te volgen en gesteund onder anderen door De Moucheron, Lijntgens en Lemaire, óók zo'n onderneming op te zetten. En toen hij zich bovendien nog, na zijn aanvankelijke geneigdheid, verzette tegen de oprichting der wic, maakte hij zich noodwendig nog meer vijanden en daaronder geen minderen dan zijn eigen beschermeling François van Aerssen, de gezant der Republiek in Parijs, Willem Usselinx, een der leidende kooplieden in de wereld van destijds en de Goudse pensionaris François Francken.
Dit verzet van de Advocaat had vele redenen. Vooreerst had hij zelf ‘eenig kapitaal geavontureert’ in de oic en moest het hem reeds daarom niet raadzaam dunken de aandacht van de staat over twee soortgelijke officieuze lichamen te verdelen. Verder kan het Franse aandeel in de op te richten Compagnie hem te groot of zelfs principieel onwenselijk hebben geleken. Bovendien zou een monopolisering hier de particuliere belangen van de zoutvaart aantasten die destijds gewichtiger was dan die in specerijen, maar bovenal konden deze plannen, doordat zij de Spaanse belangen nog scherper zouden schaden dan de oic het reeds deed, niet bevorderlijk zijn voor de vrede, waartoe hij in deze jaren meer en meer begon te neigen.
Die neiging tot vrede was vooral sterk geworden sinds 1604, toen een soortgelijke poging als die van 1600 weliswaar tot de bezetting van Sluis had geleid, maar haar eigenlijk doel, het ontzet van Oostende, desondanks mislukt was. De mislukking leidde als gewoonlijk tot het zoeken van een zondebok en de volkspartij, de oude Leicesterse factie, had geen moeite die te vinden in de Advocaat, die immers met zijn gewone koppigheid het plan had doorgedreven tegen de herhaalde waarschuwingen van de Hollandse en Friese stadhouder in. Zwaarder dan dit mokkend binnenlands verzet, dat hij in Leicesters tijd wel erger gekend had, moet intussen bij hem de omstandigheid gewogen hebben, dat hij op goede gronden meende Jacobus van Engeland die in 1603 Elizabeth was opgevolgd, niet te kunnen vertrouwen. Hij vreesde niet ten onrechte, dat deze er niet tegen op zou zien de voor Nederland onmisbare pandsteden zonder slag of stoot aan Spanje uit te leveren, wanneer hij daarin zijn voordeel zou zien. Doorslaand was echter pas het argument, dat ook Spanje de oorlog moe was, zoals de Advocaat in 1606 voorzeker ervoer. In hetzelfde jaar schrijft hij aan Van Aerssen: ‘gelooft en doet gelooven, dat meer als de helft van de ingesetenen (hier) tot vrede inclineert’.
Van dat ogenblik af houdt hij, ondanks alle tegenwerking, ondanks een regen van pamfletten waarin hij met spitse woorden openlijk van verraad beschuldigd wordt, niet op voor de vrede te werken. Tegenover hem staat de volkspartij die in het streven naar vrede niet anders dan een heulen met Spanje kan zien, staan de predikanten die van een vrede met Spanje een
De vredesonderhandelingen voor het Twaalfjarig Bestand. Met de linkerfiguur van het groepje op de voorgrond zal de landsadvocaat bedoeld zijn. Tekening door een anoniem kunstenaar. Atlas Van Stolk, Rotterdam.
herleving van het katholicisme duchtten, staat de nog machtige groep van ballingen uit het Zuiden die in een vrede slechts verraad tegenover de huns inziens toch reeds in de steek gelaten zuiderbroeders kunnen bespeuren en staan ten slotte Maurits en Willem Lodewijk, hof en legerleiding, wier positie door de vrede van het eerste naar het tweede plan geschoven zou worden en die bovendien daarvan het politieke gevaar vrezen van een mogelijk Spaans-Frans verbond, daarin gesteund door Jacobus i, die reeds uit hoofd der traditionele Engelse evenwichtspolitiek op het vasteland, tegen een dergelijke mogelijkheid gekant was.
De uitslag heeft echter geleerd, dat Oldenbarnevelt voor zijn politiek ook medestanders had. Naast hem staan de regenten, destijds van de koopmansstand nog ononderscheiden, die niet alleen het betalen van de krijgslasten moe zijn, maar zich bovendien en niet ten onrechte gouden bergen van de handel in vredestijd beloven en achter hem staat de Spaanse vredeswil-uit-nijpend-geldgebrek, zodat hij er ten slotte in slaagt alle tegenstand, hoe formidabel deze ook leek én was, te overwinnen. Maurits weet hij te winnen door hem met zijn verheffing te paaien, want al zijn de voorwaarden zodanig, dat deze meent, er niet op in te kunnen gaan, er komt daardoor niettemin onder bemiddeling van de Franse en Engelse gezanten, Jeannin en Winwood, een tijdelijke verzoening tussen de beide leiders der Republiek tot stand. Hetzelfde middel werkte bovendien als druk op de regentenklasse, voorzover deze nog niet uit zich zelf voor de vrede geporteerd was, omdat het in uitzicht gestelde alternatief van Maurits' verheffing voor deze oligarchen nog minder aanlokkelijk was. En de laatste aarzeling van Filips iii overwon hij door er genoegen mee te nemen, dat Spanje met de Staten onderhandelen zou als waren zij een onafhankelijke mogendheid.