Door Flor Vandekerckhove | 20/10/2017
Op een koude novembernacht, in 1933, leest Osip Mandelstam zijn jongste gedicht voor. Hij doet dat in besloten kring, want zegt hij: 'In Rusland wordt poëzie ernstig genomen, je kunt ervoor gedood worden.' Het betreffende gedicht wordt later bekend als het Stalin Epigram.
Die bekendheid is relatief, want nergens vind ik een Nederlandse vertaling. Op het internet zoek ik drie Engelse en twee Franse versies en maak er een eigen vertaling van, waarop ik nu een tevreden blik mag werpen.
De consternatie in de kamer is groot. "Onmiddellijk vernietigen!", zegt de ene. "Deze avond heeft nooit plaatsgehad", zegt iemand anders. Maar gezegd is gezegd. En zoals je weet: er is altijd wel iemand die het gaat voortvertellen. Wat betekent dat de kippen zonder kop het te horen krijgen en uiteindelijk ook hij die buldert en met zijn vinger wijst.
Daar 'bekent' de dichter dat hij nooit zo'n voorstander van de bolsjewieken geweest is, maar toch. Na 1920, zegt hij, "karakteriseerde mijn politiek en sociaal bewustzijn zich door een groeiend vertrouwen ten aanzien van de politiek van de communistische partij en van de Sovjetautoriteiten. In 1927 werd dat vertrouwen aan het wankelen gebracht door mijn oppervlakkige maar warme sympathie voor het trotskisme…"
Op 17 mei 1938 mag Mandelstam het nog eens gaan uitleggen. Er zijn nieuwe bezwarende feiten: 'Mandelstam onderhield nauwe contacten met de vijanden van het volk Stenitch en Kibaltchitch, tot op het ogenblik dat die laatste uitgewezen wordt.'
Met de eerste wordt wellicht Valentin Stenitch bedoeld, die James Joyce in 't Russisch vertaald heeft (misdaad!); het pseudoniem van de tweede is Victor Serge, die in Rusland openlijk de kant van Trotski kiest.
Vijf jaar werkkamp wordt Mandelstams deel, wat voor iemand met zijn gezondheid een doodvonnis is. Ossip Mandelstam sterft op 27 december 1938. Een getuige verklaart: 'Men maakte een plaatje aan zijn been vast, smeet hem met nog andere lijken op de wagen en dumpte hem in een gemeenschappelijke graf.'
Vitali Chentalinski, La Parole Ressuscitée. Dans les archives littéraires du K.G.B. Uit het Russisch in het Frans vertaald door Galia Ackerman en Pierre Lorrain. Editions Robert Laffont, Paris 1993. 462 pp.