Calvijn getrotseerd met hedendaags orgelproject | Trouw
Calvijn getrotseerd met hedendaags orgelproject
DEN HAAG - Slechts een handjevol Nederlandse organisten houdt zich bezig met het spelen van nieuwe muziek van eigen bodem. Programma's met uitsluitend zulke werken zijn dan ook een zeldzaamheid. Desondanks wilde het toeval dat vrijdagavond twee van zulke concerten samenvielen.
CHRISTO LELIE 15 september 1997, 0:00
In de Utrechtse Domkerk gaf Piet van der Steen het eerste concert van zijn 'Eerbewijs aan Ton de Leeuw'. Dezelfde avond vond in de Haagse Kloosterkerk 'Orgelproject 3' plaats. Daarin speelden de organisten Jan Hage en Jeroen van Gessel met medewerking van instrumentalisten zes grotendeels gloednieuwe werken van de jongste generatie componisten. Nieuwsgierigheid naar het nieuwste zorgde dat ik naar Den Haag toog.
Orgelproject 3 werd georganiseerd door het Bureau orgelprojecten, een collectief van enkele jongere organisten met als doel het orgel als een zelfstandig instrument te presenteren. Bij de programmering gaat men niet uit van de speler maar vanuit een 'extern, autonoom muzikaal gegeven'. Zo hoopt men dat de nieuwste generatie componisten zijn weg zal blijven vinden naar het orgel.
Een loffelijk streven, maar toch vroeg ik mij af of dit doel vrijdag voldoende werd bereikt. Een belangrijk aspect werd namelijk verwaarloosd: de toegankelijkheid van het gebodene voor het publiek. Op zich werd met een uitvoerig programmaboek gepoogd een brug te slaan naar het publiek, maar hierin werd de vreemde ondertitel van het project 'Calvijn a.d. 1997' bijvoorbeeld niet overtuigend verklaard. Als ik de inleiding van Piet-Jan van Rossum goed begrepen heb, kent Nederland anno 1997 'pragmatische' en 'absolute' componisten, maar zitten sommigen daar juist weer tussenin. Wat deze termen muzikaal inhouden werd niet uitgelegd. Vervolgens las ik dat de Nederlander niet van primaire emoties houdt, dit in tegenstelling tot de Italiaan. Calvijn zou hier 'helaas' weinig mee te maken hebben gehad, maar 'hij kwam wel van pas, zo'n pleiter voor eenvoud en verstilling'.
Het eerste stuk, 'Echo's en fantasieën' van Guus Janssen heeft een gemakkelijk te bevatten idioom met een bijna traditionele tonaliteit en verwijzingen naar de Barok. De lengte (14 minuten) stond echter niet geheel in verhouding stond tot de zeggingskracht van het thematisch materiaal. Het stuk kwam ook moeilijk op gang kwam: Jan Hage begon onverwacht met zachte registratie te spelen, terwijl het publiek nog onrustig was.
Verstild en introvert was 'Stanza' van Richard Rijnvos uit 1993, gespeeld door een ensemble van negen instrumenten met Jeroen van Gessel aan het kistorgel. De muzikale ontwikkelingen en contrasten waren minimaal; eerder ging het om een klankveld, waarin de ijle tonen van viool, basfluit, vibrafoon, basklarinet en lage strijkers subtiel mengden met de fluiten van het orgel.
Met de oren nog op steeltjes voor deze fijnzinnige klanken was het fysiek ronduit onaangenaam na 'Stanza te worden geconfronteerd met het helse kabaal van 'Untitled work for organ and brass' van Richard Ayres. Onder leiding van Micha Hamel moest Jan Hage het op het hoofdorgel opnemen tegen vier koperblazers die zo hard mogelijk schijnbaar aan amusementsmuziek ontleend materiaal eruit tetterden. In het structuurloze middendeel ging het er wat rustiger aan toe, met brokken taptoe-signalen en speeldoos-effecten, terwijl het slot je reinste popmuziek was. Wat zou Calvijn hiervan gevonden hebben, vroeg ik me ontredderd af, als een echte Hollander m'n primaire emoties onderdrukkend.
Na de pauze keerde rust weer in 'Composition II in soft rhythm' van Andries van Rossem: een simpel ritme, waarin een enkele toon in allerlei registraties wordt herhaald. Later komen er meer tonen bij totdat motieven van korte frases ontstaan.
Ambachtelijk orgelspel werd gevraagd van Jeroen van Gessel in 'Ventriloqui' van Rob Zuidam. Dit degelijke, maar weinig meeslepende werk werd dan ook geschreven voor het Nijmeegse Orgelconcours 1996. Ik denk dat Calvijn hier nog het meest van genoten zou hebben.