20 juni 2017 Vandaag om 01:00
Decennialang stond Vlaanderen synoniem voor de CVP en Wallonië voor de PS. Nadat de CVP/CD&V-staat in Vlaanderen jaren geleden al ten onder was gegaan, verbrokkelde de PS-staat in Wallonië ook al een tijdje. Maar weinigen verwachtten dat de teloorgang van de Franstalige socialisten zich zo snel zou voltrekken.
In 2014 haalde de PS in Wallonië nog 32 procent van de stemmen, in 2010 zelfs nog 37 procent. De Franstalige socialisten hadden sinds 1988 onafgebroken in de federale regering gezeten èn de Waalse minister-president geleverd. Om die reden noemde de N-VA het in 2014 al een staatshervorming op zich dat de PS naar de oppositiebanken was verbannen.
Sindsdien worstelt de PS met de tweespalt van federale oppositiepartij en regionale regeringsleider. Voorzitter Elio Di Rupo, die al sinds 1999 de partij bijna onafgebroken leidt, kan na zijn doortocht als premier en de daaropvolgende verkiezingsnederlaag moeilijk zijn duivels ontbinden tegen de centrumrechtse regering van zijn opvolger Charles Michel (MR). Di Rupo moest zelfs heel wat moeilijke maatregelen doorduwen als premier. De PS begon als machtspartij de hete adem van de Waalse communisten in haar nek te voelen. En toen moest het deksel van de PS-beerput nog worden opgelicht.
Spookvergaderingen
De bom ontplofte eind vorig jaar bij de Luikse intercommunale Publifin, waar PS-mandatarissen zich zitpenningen lieten uitbetalen voor spookvergaderingen. Alle partijen waren daarbij betrokken, maar het imago van de PS was extra besmeurd omdat de top van Publifin een PS-bastion was.
Di Rupo speelde eerst de vermoorde onschuld. Maar de druk op de partijvoorzitter nam toe, zeker omdat hij in 2005 al verontwaardigd uitriep dat hij het had gehad met parvenu's die zich met belastinggeld verrijken. Toen de partijtop een cumulverbod voorstelde dat vanaf 2024 zou ingaan, schoot de basis het voorstel van de Keizerslaan af. Ook het offer van Waals voogdijminister Paul Furlan en de aangekondigde hervormingen volstonden niet.
Schandalen van de PS
Toenmalig PS-minister Guy Coëme moest door het Agustaschandaal in de jaren 90 ontslag nemen.
De affaires rond de socialehuisvestingsmaatschappij La Carolorégienne in 2005 deden PS-voorzitter Elio Di Rupo toen al roepen: 'J'en ai marre des parvenus.'
Bij de Luikse intercommunale Publifin lieten PS-mandatarissen zich uitbetalen voor spookvergaderingen. Ook bij ISPPC in Charleroi verrijkten politici zich in een intercommunale, deze keer voor ziekenzorg en tehuizen.
Bij de Brusselse daklozenorganisatie Samusocial hadden PS-politici een systeem opgezet om zichzelf te verrijken.
Het schandaal in Luik bleek bovendien exemplarisch voor de PS-staat. In Charleroi, de thuisbasis van Waals minister-president Paul Magnette (PS), kwam verrijking bij een intercommunale voor ziekenzorg en tehuizen aan het licht. De Publifin-affaire leerde ook dat Di Rupo als voorzitter weinig of niets te zeggen heeft over de machtige PS-federaties.
Dat bleek ook het geval toen eerder deze maand de etterbuil openbarstte in Brussel. Bij de daklozenorganisatie Samusocial hadden PS-politici een systeem opgezet om boven op hun wedde als burgemeester en OCMW-voorzitter nog eens zo'n 17.000 euro per jaar bij te verdienen. De partij die solidariteit hoog in het vaandel draagt, bleek zich te verrijken op de kap van de Brusselse daklozen. Bovendien zetelden bij Samusocial enkel PS-politici.
Opnieuw reageerde de partijtop te weinig en te laat. De PS en MR leken er alles aan te doen om zo snel mogelijk weer tot de orde van de dag over te gaan. Er waren grote inspanningen nodig - onder meer van de sp.a - om de Brusselse burgemeester Yvan Mayeur tot ontslag te dwingen. Opnieuw blonk Di Rupo uit in afwezigheid. Het was uiteindelijk Magnette die na de drietrapsraket van schandalen een versnelling hoger schakelde en een cumulverbod vroeg.
Dat lag gevoelig in de partij, want de combinatie van een nationaal parlementszitje met een sjerp of een schepenambt wordt als een deel van de kracht van de PS-machine gezien. Frank Van Massenhove, topambtenaar en ex-kabinetschef, omschreef het afgelopen weekend in De Tijd. 'De parvenu's in die partij zijn niet die paar rotte appels. Ze zijn het gevolg van een systeem dat van sociaal verontruste politieke talenten immorele parvenu's maakt. Het gebeurt met kleine stapjes, bijna zoals in sektes, en met het stilletjes laten insijpelen van superioriteitsgevoelens tegenover steeds wisselende vijanden. De hoogste morele regel is de trouw aan de beginselen en aan de kameraden. Bij elke stap word je beloond.' Zo groeit gestaag de gewenning aan de vanzelfsprekendheid van de macht.
Ondertussen startten enkele tientallen PS'ers een properehandenbeweging op om kordaat op te treden tegen de scandalitis. De beweging noemde zichzelf #GrouponsNousEtDemain! naar een frase uit de socialistische Internationale. Het openlijke protest toonde aan dat de machtspartij op haar fundamenten davert.
Opgejaagd door het interne protest boog de PS-top zich gisteren over een meer verregaand cumulverbod. Net dat partijbureau werd doorkruist door de onverwachte aankondiging van coalitiepartner cdH over de breuk met de PS. Onverwacht, want in 2014 hield cdH-voorzitter Benoît Lutgen nog het beeld in stand dat het cdH vastgeplakt zit - scotché - aan de Franstalige socialisten. Toen Di Rupo gisteren reageerde, droop de woede over de soloslim van het kleine broertje er dan ook vanaf. De demarche werd weggezet als 'verraad', 'desertie' en 'onverantwoordelijk'.
Hoe moet het nu verder met de PS? Tot nu toe was ze in West-Europa de uitzondering op de sociaaldemocratische regel. In Duitsland heeft de SPD'er Martin Schulz het moeilijk om het op te nemen tegen bondskanselier Angela Merkel. In Nederland en Frankrijk zijn de sociaaldemocraten bijna van het speelbord weggeveegd.
De politieke versnippering wordt nu ook in het zuiden van het land het nieuwe normaal. Enkele maanden geleden stak de PTB in de peilingen voor het eerst de PS in Wallonië voorbij. De socialisten, communisten en liberalen schommelen elk rond 20 procent. De PS-staat, waarbij politiek of economisch niets gebeurt zonder groen licht van de partij, is niet meer. Of Di Rupo overleeft, is hoogst onzeker.
'Dit is een belangrijke crisis voor de partij, waarvan het hart sneller slaat voor de machtsorganen dan voor de maatschappij', zegt Jean-Benoit Pilet, professor politieke wetenschappen aan de ULB. Hij maakt de vergelijking met de CVP in 1999. 'Er zijn twee mogelijkheden: ofwel keert de partij zo snel mogelijk terug naar de macht, zoals CD&V in 2004, ofwel moet ze zich grondig vernieuwen. Dat is een lang en moeilijk proces waarbij je bijna een hele generatie opoffert.'
De teloorgang van de PS dreigt roet in het eten te gooien van de confederale plannen van de N-VA.
Tot slot dreigt de teloorgang van de PS ook roet in het eten te gooien van de confederale plannen van de N-VA. Bart De Wever rekende erop dat de PS een door Vlaanderen gedomineerd België zou afwijzen en open zou staan voor confederalisme. De verschrompeling van de PS en de opkomst van de PTB maken het vinden van een tweederdemeerderheid voor een volgende communautaire stap nog moeilijker.