Oooh Orhan Pamuk! – De Literatuurder
Orhan Pamuk (1952) geniet internationaal aanzien als een van de grootste Turkse auteurs van de vorige eeuw. Pamuks behoort tot de wereldliteratuur. Zijn boeken zijn in vele talen vertaald en hij ontving diverse literaire prijzen, waaronder de Nobelprijs voor literatuur in 2006. Zijn belangrijkste thema's zijn conflicten en tegenstellingen tussen Oost en West, Islam en Christendom, traditie en moderniteit. Deze thema's worden behandeld in een stijl die zowel de oosterse verteltraditie als stijlelementen van de westerse moderniteit in zich draagt. Veelal speelt het verhaal zich af in Istanbul, door mij geliefde stad die ik meermalen, geinspireerd door Pamuk en op zoek naar de wereld die in zijn boeken wordt weergegeven, heb bezocht. In Turkije is Pamuk een omstreden schrijver, vanwege zijn wereldwijde succes en zijn populariteit in het Westen, maar ook vanwege zijn duidelijke politieke stellingname.
Naar aanleiding van het verschijnen van zijn roman 'Het nieuwe leven' in 1994 zei Pamuk: 'Ik stuur mijn figuren het doolhof van de wereld in, en laat ze er, hoop ik, als andere mensen weer uitkomen.' En eigenlijk kan hetzelfde gezegd worden van zijn lezers…
Pamuk is sterk beïnvloed door Dostojevski in het beschouwen van Oost en West. In de niet-westerse wereld is er altijd bezorgdheid om teveel door het Westen beïnvloed te worden in het modernisering proces (bv zoals Japan). In het Ottomaanse rijk bepaalde de heersende elite of er verandering kwam, niet de beschaving of de gemeenschap. Het is dus ook een klassenstrijd. De heersende elite is over het algemeen geen voorstander van het hanteren van de symbolen uit het westen. Dilemma van veel Turkse schrijvers richting de moderne tijd was uit zoeken hoe je Turkse nationaliteit zich verhoudt tot wat het westen allemaal te bieden heeft.
Foto: Istanbul straatbeeld, anno toen, anno. Sfeer proeven?
Een van de hoofdthema's van Pamuks werk is Hüzün: melancholie, weemoed. Wat Hüzün precies betekent probeert de schrijver via zijn boeken duidelijk te maken. Het kan vertaald worden als 'Turkse melancholie' en dan niet zozeer in traditionele westerse betekenis van melancholie dat tamelijk individueel is; Pamuk bedoelt met Hüzün meer iets van de gemeenschap.
Het teloorgaan van het Ottomaanse rijk bijvoorbeeld, gevisualiseerd in het verval van de Ottomaanse architectuur en het feit dat men in de jaren 50 en 60 aan de rand van Europa en het rijke westen stond, maar wel 10 keer zo arm was als de mensen in het westen. Turkije kon de economie en moderniteit die Europa en de westerse beschaving hebben nooit bereiken. Dat geeft een gevoel van falen. Dat gevoel bedoelt hij te beschrijven in zijn boeken, in Istanbul, met Hüzün. Armoede en het gevoel van verlies van het land zoals het was, spijt om de vergane glorie. Deze melancholie associeert hij met 4 Turkse schrijvers, geen sociaal realistische schrijvers en ook geen reactionaire schrijvers maar schrijvers die met 1 been in het Ottomaanse verleden staan, maar die beseffen dat het vermengen met het westen onvermijdelijk en aantrekkelijk is. Van die schrijvers leerde Pamuk dat de tegenstelling tussen Islam traditie en Europese moderniteit niet perse in tegenspraak met elkaar hoeft te zijn. Je kunt beide in je hoofd en hart koesteren. En de verschillen, de elektriciteit tussen deze 2 bronnen is inspirerend en onderscheidt je van de anderen.