Intussen krijgt men, in hoofdstuk II van het Algemeen en inleidend Gedeelte, een overzicht, - immers, het is alles ‘bij benadering enigszins’ aangeduid, - van de theorie der vrije romantische houding tegenover het leven, de romantische vrijheidsdrang in het literaire denken, het verwerpen van de classicistische onvrijheid, het betrokken zijn van het talent, het genie, de natuur hierop, de rol van de dichterlijke verbeeldingskracht, de oorspronkelijkheid van de kunstenaar, het geniaal of goddelijk creatieve, het verschil tussen het oudere vrij spel-element en het jongere Spieltrieb-element in dezen, het nochtans erkennen van het principe der gebondenheid-in-vrijheid, dus dat der wetmatigheid op dit gebied, de idee van een Nieuwe Wereld, al dan niet betrokken op de werkelijke wereld op dit terrein, m.a.w. ‘een eigen, nieuwe, een geschapen en in elk geval niet ‘nagebootste’ wereld (classicisme)’, en die gezien is ‘als opkomend uit (het karakter van) het literair werk zelf, óf intrinsiek verbonden met het creatieve proces “in” de dichter, in het bijzonder met de werking van de dichterlijke verbeelding’. Het voert alles, - schr. illustreert het, volgens zijn fenomenologisch standpunt, met tal van klassieke citaten, - naar een, dan toch door schr. zelf als ‘gevolg’ beschouwd, ‘doordrijven in het metafysische en eeuwige’, dit ‘omdat het fysische en tijdelijke niet genoeg mogelijkheden meer bieden voor de enorme geestelijke expansiedrang van zulk een existentie-in-de-vrijheid’ (blz. 23-48). Dit alles gesteld zijnde, kan schr. nu tot zijn als fenomenologisch verschijnsel beschouwd metafysisch grondpatroon overgaan, en dit als feit constateren, en beschrijven.
Het is hier niet mogelijk al het (fenomenologisch) materiaal te bespreken, dat schr. in het 1ste deel van zijn werk, Het Religieus-Metafysische, en wel onder de titels: De dichter en zijn dichterlijke activiteit metafysisch bepaald, - De poëzie metafysisch bepaald, heeft verzameld en in verband gebracht met het metafysisch grondpatroon van zijn onderwerp. Het gaat hier achtereenvolgens om: de problematiek van de dichter als priester; de dichterlijke gaven en krachten van buitenmenselijke aard; de dichter als profeet en ziener; de romantische ideeën, die in onze tijd nog actueel zijn; voorts de poëzie als goddelijk en eeuwig; de religieus-kentheoretische aanspraken van de romantiek; de identificatie van poëzie en religie, wat hij noemt de ‘gedeeltelijke’ identificatie van poëzie en religie; de poëzie als magie; eindelijk de romantische ideeën in onze tijd, die hierop opnieuw betrekking hebben. Zoals hieruit blijkt een
hele stof, een heel stel aspecten en tendensen, die schr. in functie van het metafysisch grondpatroon heeft te verwerken, en waarmee hij, - zo lijkt het me althans, - soms moeilijk van de baan kan (blz. 51-183).
Om slechts op enkele precieze punten te wijzen, in het bijzonder opnieuw die grens tussen, - dit gezien van religieus-metafysisch standpunt uit, - aan de ene kant wat als ‘min of meer traditioneel-religieus taalgebruik’ dient te worden geacht, b.v. het heilige van kunst en kunstenaar, aan de andere als ‘wezenlijk’ metafysisch; inderdaad, het is, meent schr. zelf, moeilijk ‘de scheidslijn te trekken tussen metafysische denkbeelden van religieuze en die van wijsgerige aard’.
Best, maar zou die moeilijkheid nog zo groot zijn, indien schr. het begrip metafysisch wat minder ruim genomen had, in alle geval minder ruim dan, in algemene zin, buiten- of bovennatuurlijk, wat hij ook transfysisch blijkt te noemen? Ik weet het, zijn werk is gebouwd op basis van de tweedeling religieus. en filosofisch metafysisch; zou het b.v. niet mogelijk zijn diezelfde basis en tweedeling te behouden, en in het eerste deel te spreken van, gewoon, het religieuze, in het tweede deel van, strikt genomen, het filosofische (metafysische) van het romantische literaire denken? Laat nu nog zijn, dat het metafysische de gemeenschappelijke band is tussen het religieus-metafysische en het wijsgerigmetafysische; er blijft toch altijd dit, dat metafysica wezenlijk filosofie is, en het religieuze, onder die hoed, moeilijk is te vatten. Tenzij men natuurlijk wringt, zoals dit m.i. hier het geval lijkt te zijn, en men het religieus-esthetische in het kentheoretisch-esthetische wil laten opgaan. Termen van het religieuze denken zijn, als ik het goed voorheb, toch op verre na nog geen termen van het filosofische denken, zelfs in het geval het religieuze denken inderdaad denken, en niet voelen, of beleven, of ervaren, dus affectief geladen is.
Een ander grensgeval, waarmee schr. in verlegenheid blijkt te zijn, - het zijn, hoeft het gezegd, altijd de grensgevallen, dus daar waar iets van onderstroming bovenstroming wordt, en ook omgekeerd, die moeilijk te behandelen zijn, - is dat van de mentaliteit van de romantiek en die van het symbolisme, dat van ‘de eigenlijke romantiek’ en die (want ook dat is romantiek!) van ‘de andere mentaliteit van de symbolisten en die hun (lees: de estheten, de decadenten, enz.) nastaan’. Met andere woorden, een geval van parallellie, dat met een geval van verschil gepaard gaat. Schr. legt, wat het verschil betreft, slechts gewoon de nadruk op het verschil tussen ‘het inhoudelijk-ideologische (waarin het metafysische verankerd ligt) in de romantiek’ en ‘het vormtechnische bij de symbolisten, estheten en decadenten’, van wie Baudelaire en diens esthetiek een van de spitslopers blijkt te zijn. Ik beperk me in dit verband, wegens plaatsgebrek, tot enkele vragen. Is het wel zo, dat bewust verschil tussen romantiek en symbolisme, nl. tussen ‘het inhoudelijk-ideologische’ en ‘het vormtechnische’ van beide vormen van het literaire denken zozeer in het debat kan worden betrokken, waar er toch van een in het oog springende ‘parallellie’ kan worden gesproken? Gaat het verschijnsel toch niet verder dan een geval
van ‘parallellie’, m.a.w. is het symbolisme eveneens niet als wezenlijk, inhoudelijk-ideologisch, ook metafysisch romantisch te kenmerken, zowel religieus als filosofisch? Gaat het eigenlijk op, eenvoudig te gewagen van een ‘ontwikkeling’ van romantiek naar symbolisme, romantische ‘resten’ in het symbolisme, ‘invloed’, enz. van oud op nieuw, en de zgn. parallellie gewoon parallellie te laten? Vermits schr. telkens op zoek gaat naar de romantische ideeën, die ‘ook in onze tijd actueel’ blijken te zijn, waarom dan ook niet de tussenperiode tussen romantiek en onze actuele tijd, men noeme die de tijd van het postromantisme of het symbolisme, hierbij betrokken? Kan schr. dit volhouden, als hij althans de schijn wekt te menen dat de symbolisten, ook inhoudelijk-ideologisch, geen romantische schrijvers zouden zijn, dus niet op metafysische wijze (het woord opgevat zoals hij het opvat), spreken en denken over de literatuur? Hoe dit alles ook zij, dit hoofdstuk zit vol interessante, belangrijke, onverwachte constataties: zo, als schr. opmerkt dat de classicistische werkwijze ‘menselijk’ is, de romantische ‘goddelijk’; de christelijke romantiek romantiek is, niet omdat ze christelijk is, maar romantiek is; het feit dat voor de Hollandse romantiek de niet-dichterlijke geest verband houdt met de calvinistische, protestantse idee van verwerping, veroordeling, aan satanische machten overgeleverd zijn, de dichterlijke geest met de calvinistische, protestantse idee van uitverkiezing, geroepenheid, uitverkoren zijn, als ‘lievelingskind van God’ (Van der Hoop), tot het eeuwige leven; Bilderdijk, Da Costa en Van der Hoop hiermee, in overeenstemming met het geneefs-reformatorisch christendom, in de voorste rij staan van het romantische literaire denken in hun tijd; in de Beweging van Tachtig ‘de laatste consequenties’ worden getrokken van de romantische beginselen wat betreft de idee van de vervanging van de religie door de kunst. Wat deze Beweging van Tachtig betreft, was die niet, wezenlijk, en niet enkel vormtechnisch, voor een deel symbolistisch bepaald? Schr. zelf blijkt o.m. Verwey toch als een ‘idealist’ te beschouwen, wat hij, inderdaad, ook was. Wat me hier nog opvalt is dat schr. in dit hoofdstuk begrippen, niet enkel voelswijzen maar ook denkwijzen, ais ‘le mal du siècle’, ‘le mal de René’, het ‘spleen et idéal’, de ‘Weltschmerz’, de ‘romantische ironie’ totaal onbesproken laat. Of liggen die buiten het religieus-metafysisch grondpatroon van het romantische literaire denken? (blz. 49-183).