Geloven in Haarlem / Kerk hoort in het midden, een beetje links daarvan | Trouw
Geloven in Haarlem / Kerk hoort in het midden, een beetje links daarvan
door Samuel de Lange 29 juni 2006, 10:35
Op 29 mei 1578 vielen Geuzen een processie aan in de Sint Bavo op de Haarlemse Grote Markt. Een priester werd vermoord. In september van dat jaar ging de kerk definitief over in hervormde handen. Het was maar een van de katholieke kerken die geconfisqueerd werden, maar wel de belangrijkste.
Het heeft iets ironisch dat een dominee van de Bavo, doelwit en speerpunt van de Haarlemse Reformatie, voorzitter van de Raad van Kerken ter stede is. Op vele wijzen staat de kerk in Haarlem in het midden. Eeuwenlang werd de hervormde hoofdkerk door zendingsdrang beheerst, maar nu het tij over de hele kerkelijke linie terugloopt, neemt die kerk bijna vanzelfsprekend het voortouw bij een verdediging van het religieuze goed. De dominees gaan in de samenwerking met anderen voorzichtig te werk, want er zijn oude gevoeligheden, zeker bij de kleine reformatorische kerken. Dat respect voor de verscheidenheid van geloven verhindert de hervormde predikanten niet om van de kansel nog steeds een toon aan te slaan die een groter publiek aangaat dan de gemeente onder gehoor.
In verkiezingstijd, maar ook nog regelmatig daarna, wordt de stem verheven tegen 'grissen en graaien'. Men kan geen twee heren dienen, zo waarschuwt de dominee. De natuurlijke opponent van de Ene die wij hebben te dienen, is de Mammon. 'Kleinburgerlijk moralisme en vingertjesgewijs naar anderen' kunnen de hervormden missen. In het midden, maar een beetje links van het midden, dat is de teneur. Dat is nog niet zo ver verwijderd van het grootburgerlijk ethos dat in vroeger dagen de kerk tot openbaar medeleven en verantwoordelijkheid bewoog. De behoudende gereformeerde kerk in het Centrum heeft om die reden ook geen zin om met de Bavo samen te werken in Samen-op-wegverband. Die polarisatie, die zich ook tussen de katholieke parochies in Haarlem heeft voltrokken, strookt met de opvatting die door een van de twee dominees van de Bavo, B. Luttikhuis, wordt uitgedragen: dat in een stedelijke omgeving gemeentes elkaar in tegengestelde richting duwen.
In het begin van de Gouden Eeuw dreigden godsdienstoorlog en calvinisme de Hollandse samenleving te overweldigen. Ook in Haarlem. De politiek heeft die aanval gepareerd, aanvankelijk tegen de dominees in, zonder hun het goed recht op moralisme en vingertjesgewijs te ontzeggen. De hervormden hebben zich in de loop van de eeuwen weten te schikken in een gedeelde verantwoordelijkheid voor fatsoen en vrede in de stad. Het laadde het gezelschap op met het odium van een regentenkerk. De ontvoogding van de politiek en de samenleving hebben de hervormden moeten bekopen met scheuring en leegloop. De concurrerende kerken uit de Gouden Eeuw, die minder onder de last van een publieke aansprakelijkheid gebukt gingen, hebben zich scherper kunnen profileren. Een moedwillig onderscheid van anderen schenkt nu ook enig respijt in het secularisatieproces.