Thuiskomst (2012)
Jij schrijft sneller dan je schaduw, meent dichter P.
Maar het lentelicht is nog genadig en ik
Werp geen enkel kleed af, het voelt niet meer als
Maken, het is niet meer het doen, nu
Is er alleen het zijn, dichten met open mond en
Wapperende handen, uit open benen
Bloemen van papier, onder mijn stralende ogen vegen
Zwart als druppende
Inktletters, langzaam verword ik mijn ware zelf:
Leeslint in uw handen
Het is al bijna een maand geleden dat ik de dichter Alja Spaan heb geïnterviewd. Pas in de trein naar Alkmaar heb ik enkele vragen voorbereid voor het geval ons gesprek over het thema 'Geluk' ergens zou haperen. Vragen die niet nodig bleken te zijn. Bij Alja Spaan vinden woorden vanzelf hun weg — haar open mind vindt voortdurend aanknopingspunten in het moment zelf om er onbevangen een web van gedachten omheen te weven. Door haar stortvloed van woorden geeft ze rechtstreeks uitdrukking aan haar ervaringen, of het nu om een gesprek of om gedichten gaat.
Hoewel Alja het laatste decennium meer dan ooit naar buiten getreden is door haar activiteiten in Atelier 9en40, haar gastvrije instelling, haar radioactiviteiten, log en haar poëzieoptredens, is ze van kinds af aan eigenlijk meer een binnenmens, die de beschutting van vier muren om zich heen gewend is en daarnaast ook nodig heeft om tot zichzelf te komen. Daar waar mensen vaak in rollen wonen, laat Alja zich echter niet letterlijk in een hokje plaatsen. Zij laat de dingen komen zoals ze zijn en woont als het ware in de weerslag die de werkelijkheid op haar heeft en die tussen de regels van haar gedichten terug te vinden is. Haar definitie van 'geluk' bestaat er niet in zich tot in den treure aan te passen, maar in zichzelf zijn en in de vrijheid, die dat oplevert. Om dat te bewerkstelligen is het echter nodig om veel alleen te zijn. Toch is er wel degelijk sprake van een dialoog met de buitenwereld — bij uitstek zou ik zeggen. Het hooggevoelige, maar 'systeemloze meisje' dat Alja is, heeft behoefte aan uitdaging en gaat voortdurend de strijd met de elementen aan. Alles wat zij in haar leven meemaakt, neemt zij mee naar huis en krijgt een plek in haar woorden. Zonder het dagelijkse schrijven van haar onomwonden en associatieve gedichten, zou ze de chaos die het intense leven met zich meebrengt niet kunnen bedwingen, vertelt ze. Het gaat hierbij niet zomaar om een manier van leven, maar ook om een noodzaak, waarbij een ontvankelijke natuur en een zo open mogelijke levenswijze door te schrijven behapbaar worden. Daar waar het leven met anderen onstuimig is, biedt haar huis, als zijnde een basis en vrijplaats, de mogelijkheid om op zijn tijd afstand te nemen. Zodra alle indrukken van buiten in het mozaïek van een gedicht verwerkt zijn, komt alles tot rust en ontstaat er nieuwe ruimte om mensen te ontvangen of om weer op pad te gaan.
Daar waar het voor veel mensen al moeite kost zichzelf te leren kennen, en zichzelf worden doorgaans met vallen en opstaan gepaard gaat, vraagt het des te meer inzicht, innerlijke vrijheid en moed om ook nog eens jezelf te zijn in het bijzijn van andere mensen. Ik durf wat dit betreft te beweren dat de vervulling van ons diepste verlangen begint bij de verzoening tussen binnen- en buitenwereld, tussen jezelf en de ander(en). Mogelijk zijn er mensen die er genoegen mee nemen om zich in het maatschappelijk leven achter rollen te verschuilen, of om zich op een andere manier achter hun eigen gezicht te verbergen. Mogelijk zijn er anderzijds veel einzelgänger, die exceptionele individuen met hun rijke verbeelding, die zichzelf achter de muren van hun huis verbergen en die daar al de dagen van hun leven in hun eigen bijzondere wereld wonen. Ik ben ervan overtuigd dat wij juist hen (in de wereld) nodig hebben vanuit hun eigen pure zijn — nodig hebben als inspirators om ons te bewijzen dat we niet van een spel of rol afhangen, maar onszelf mogen zijn, zoals we dat nu eenmaal zijn, met al onze prachtige eigenaardigheden erbij. Het waagstuk bestaat er dan in zichzelf niet langer te verschuilen, maar naar buiten te komen in alle kwetsbaarheid. Daar waar een mens zichzelf kent en aanvaardt, neemt hij zichzelf serieus, laat hij zich niet langer door drempels weerhouden en wordt mondig. Hoewel hij zich bij tijden misschien terugtrekt om tot zichzelf te komen, laat hij zichzelf ook zien. Juist deze beweging tussen binnen- en buitenwereld is precies wat ik bij Alja Spaan herken. Ze grijpt daarin, ondanks de hobbels en bobbels die daarbij horen, de volheid van leven aan en inspireert daardoor zoals alleen iemand dat kan doen die én dicht bij zichzelf is, én dit toont door daadwerkelijke bruggen tussen binnen- en buitenwereld te slaan.
Om onszelf aan de wereld kenbaar te maken zijn we afhankelijk van media, waarbij ons lichaam het eerste medium is waardoor we ons uitdrukken. Met woorden, houdingen en gebaren vertellen we ons verhaal. Daar waar de woorden van ons lichaam echter niet altijd toereikend zijn om een brug naar de ander te slaan, zoeken kunstenaars, musici, toneelspelers en schrijvers hun eigen vorm om zich in uit te drukken. Alja wijst hier op het verschil tussen samen dingen doen en samen zijn. Door samen dingen te doen, door jezelf aan anderen te laten zien en/of uit te drukken via een kunstvorm, is het mogelijk om de afstand die er tussen mensen bestaat te verkleinen. Dit geeft voldoening, maar nog geen vervulling. Echt samen zijn betreft volgens Alja eerder een illusie, gebaseerd op een oeroud verlangen, dat nooit helemaal vervuld zal worden. Toch kleeft dit verlangen naar verbinding haar aan, het timmert aan de weg en legt dwars door haar poëzie een eerste luchtbrug aan.
Of het nu om liefde, om heimwee, om lust, eenzaamheid, onmacht of strijd gaat, door middel van haar gedichten slaat Alja onmiskenbaar een brug tussen zelfkant en buitenwereld. In haar overvloedige woorden legt ze zichzelf bloot, waarbij zij door een maximale eerlijkheid het leven recht in het gezicht aankijkt en daarmee de lezers en toehoorders. Juist zelfkennis en -aanvaarding maken het haar mogelijk om zich kwetsbaar op te stellen en zodoende mensen uit hun schulp te lokken, te confronteren en/of te ontroeren. De mens heeft hier in wezen niets meer te verliezen — hij is zoals hij is, met al zijn vermogens en beperkingen, zijn angsten en zijn verlangens. Er is geen reden meer om zichzelf te verdedigen, geen reden meer om zichzelf te verhullen of op de vlucht te slaan. Zelfs is er geen reden meer tot schaamte — alle muren vallen tijdens het schrijven even weg. Op deze manier maakt Alja door haar gedichten juist de schaduwkanten, die elk van ons toch heeft, bespreekbaar, waarbij kwetsbaarheid niet langer het aanzien van weerloosheid heeft, maar zich als een helende kracht manifesteert, een brug die mensen, ondanks hun pijn, verdriet of onmacht, met elkaar in verbinding brengt. Zo zijn we dan dwars door onze bezigheden heen toch altijd onderweg naar elkaar, op weg naar de vervulling van onze diepste wens thuis te komen in onszelf, in de wereld en in elkaar.
De gedichten van Alja Spaan zijn in hoge mate intuïtief, waarbij zij zich door vrije associatie laat leiden. Alja legt zichzelf inhoudelijk zo weinig mogelijk beperkingen op en laat zich niet door interpunctieregels en andere regels vastleggen. Zij schrijft haar gedichten snel en kiest zelf, intuïtief, waar ze de zinnen afbreekt om op een volgende regel verder te gaan. Zo groeien er elke dag, elke week nieuwe gedichten, die zich als een leeslint door de wind laten meenemen om anderen te verrassen.
Ik voel de lente pas 's avonds, een laatste
Gast vertrekt en met haar het parfum van
Teveel en onzorgvuldig
In het zomers bloesje gespoten, even aarzelt
Zij aan de donkere kant van het huis waar mijn
Straat steeds stiller
Zegt dat het zondag is, dan struikelend bijna
Naar de lichtste plekken, de kat in de struiken
En het overschot aan
Buren en geluid, dat van iedereen vrij en blij
Elkaar en zingen met de muziek en ik
Dan zomaar
Verdwijnend, de bovenste kamer, het trapgat
Alsnog het blote jurkje uitkiezend voor later
Als het feest ten einde is
Alja's dichtbundel heet 'De hand de beweging laten maken' en is in januari 2012 verschenen. In 2017 kwam een tweede dichtbundel uit. Alja schrijft nog steeds iedere dag een gedicht...