De excuses van Rutte markeren een omslag | Trouw
CommentaarHolocaust
Redactie Trouw 28 januari 2020, 1:00
75 jaar na de bevrijding van Auschwitz trok een lid van de Nederlandse regering de ultieme consequentie. Zeker 74,5 jaar te laat. Dat een excuus niet onmiddellijk klonk in de eerste jaren na de bevrijding valt heel goed te verklaren, maar is daarmee nog niet te verdedigen. Ook al is het laat, de stap van premier Mark Rutte, zondag tijdens de Nationale Holocaustherdenking, was moedig en zette iets recht dat te lang bleef liggen.
Andere burgers in Nederland waren in de jaren onmiddellijk na de oorlog te zeer met zichzelf bezig. De overlevenden uit de vernietigingskampen die naar Nederland terugkeerden, kunnen hartverscheurende verhalen vertellen over het wantrouwen en het ongeloof dat hen bij ontvangst ten deel viel.
Nederland was minder heldhaftig
In de jaren die volgden ontstond een collectief ­Nederlands zelfbeeld van een koppig volk, dat zich teweerstelde tegen de bezetter en dat de Joodse landgenoten, daar waar ook enigszins kon, had geholpen. Heldenverhalen over mensen die Joodse kinderen redden, over mensen die ruimhartig huisvesting verzorgden voor onderduikers. Allemaal waar en ook allemaal zeer goede en ontroerende voorbeelden, maar een vals beeld als daarmee het algehele beeld wordt overheerst. Nederland was door de bank genomen minder heldhaftig dan die verhalen wilden doen geloven. Eerder dringt zich een beeld op van een redelijk meegaande bevolking, die zich stilhield en in het ergste geval de bezetter hielp bij het verschrikkelijke werk.
De excuses, die Rutte nu maakt voor het overheidshandelen, markeren de definitieve omslag in het denken over de verhouding tussen Nederland en de Duitse bezetter. Veel, heel veel ging fout. Door desinteresse of door zelfmedelijden ('wij hadden het ook niet gemakkelijk'). Het ambtelijk apparaat stelde zich voor een groot deel op ten dienste van de Duitsers, maar werd vanuit Londen, door de regering in ballingschap, ook niet aangemoedigd een wat minder meegaande houding aan te nemen.
In 2000 kwam al het eerste excuus van het toenmalige kabinet, het tweede kabinet-Kok. Dat excuus was echter specifiek gericht op de behandeling van in Nederland terugkerende joden, vlak na de oorlog. Dat Rutte nu verder gaat, kan alleen maar worden geprezen. Het is zoals de voorzitter van het Auschwitz Comité in deze krant stelde: "We hebben er 75 jaar op moeten wachten. De premier heeft geschiedenis geschreven.... klaar."