Continuïteit en relevantie - Grondslagen
← Sapfo: van kwaad tot erger
Vergelijkingen en relevantie →
Er is nog een ander probleem met deze benadering: hoe stel je invloed werkelijk vast? Het idee dat je de rechter kunt helpen door op te schrijven wat goed en billijk is, kennen we uit de wetten van Eshnunna en nog een stuk of wat oud-oosterse en Griekse optekeningen, vervolgens uit Romeinse codices en uit de Vroege Middeleeuwen. Vanaf dat moment is er eigenlijk geen generatie voorbijgegaan die zijn wetten niet heeft opgeschreven. Je zult minimaal een continuïteit als deze moeten documenteren voor je werkelijk kunt spreken van invloed.
Dat kan echter lang niet altijd. Het gebruikelijke beeld dat de westerse wereld is ontstaan in Griekenland is een voorbeeld van hoe het niet lukt. De strekking van dat beeld is dat in Griekenland nieuwe, rationele ideeën zijn ontstaan die zich uitten in artistieke en filosofische vrijheid, en die werden gegarandeerd door de Atheense democratie. Dankzij de Griekse zege in de Perzische Oorlogen konden deze overleven en zodoende is de westerse cultuur tot op de huidige dag wezenlijk anders is dan de irrationelere oosterse. Anders gezegd, tijdens de Perzische Oorlogen is een oost-west-tegenstelling ontstaan die nog steeds invloed uitoefent. Cru samengevat: "onze" oorlog met "de" islam is begonnen in Marathon.
Als u denkt dat dit al te cru is samengevat, moet u de inleiding eens lezen van het boek Persian Fire van de Britse classicus Tom Holland. Of u moet eens grasduinen in het oeuvre van classicus Paul Cartledge. Of u leest Worlds at War. The 2,500-year Struggle between East and West van de politicoloog Anthony Pagden. Geen van allen is geschoold als historicus, maar dat hoeft natuurlijk ook niet. Waarom zou je, als je je bezighoudt met het verleden, ook advies vragen bij een historicus?
Zo'n historicus zou immers het goede verhaal maar kapot checken. Hij zou erop wijzen dat de impliciete aannames dat (a) de Atheense democratie door de Perzen zou zijn geliquideerd en (b) de Perzen een einde zouden hebben gemaakt aan de Griekse artistieke en filosofische vrijheden, in strijd zijn met wat we weten over het Perzische beheer van onderworpen gebieden. Een historicus zou ook het verondersteld rationele karakter van de Griekse cultuur hebben doorgeprikt en erop hebben gewezen dat het wel meeviel met het verondersteld irrationele karakter van de oosterse beschaving. En tot slot: de historicus zou hebben geëist dat die oost-west-tegenstelling voor alle vijfentwintig eeuwen zou zijn gedocumenteerd.
En dat lukt niet. Al in de hellenistische tijd speelde ze nauwelijks een rol; in de Romeinse tijd draaide het om de tegenstelling tussen beschaafd en barbaars; later waren er tegenstellingen tussen christelijk en heidens; de tegenstelling christelijk-islamitisch die in het Roelandslied wordt uitgedragen, was in de Kruistochtentijd al aan gruizels vóór de kruisridders Jeruzalem bereikten; en zo voort en zo verder. Niet dat het idee er helemaal nooit is geweest, maar het was altijd af en aan. Er is geen continuïteit. Tom Holland, Paul Cartledge en Anthony Pagden staan meer op de schouders van Samuel Huntington dan op die van Griekse of Romeinse reuzen. Al zijn er aspecten van de Europese cultuur die op Griekenland teruggaan (zie de reeks over invloedrijke teksten), het idee van een Europa dat in een eeuwige strijd met het oosten is verwikkeld, behoort daar niet toe.
Kortom: ja, we ondergaan invloeden uit het antieke verleden. Maar voor je daarover een uitspraak kunt doen, moet je een stevig bewijs leveren, dat doorgaans afwezig blijft. Te vaak wordt aangenomen wat dient te worden bewezen. En zelfs als je een continuïteit kunt bewijzen, maakt dat tijd waarin de continuïteit begint niet per se relevant.
Je kunt relevantie ook op een andere manier suggereren: door parallellen tussen toen en nu te trekken. Daarover volgende week, maar ik kan alvast verklappen dat historici ook bij deze tak van sport zo hun bedenkingen hebben. Maar eerst, morgen, wat invloedrijke Griekse teksten.