rijk en Engeland verbleef, kende nauwelijks zijne moedertaal en had noch Duitsch, noch Fransch, noch Engelsch willen aanleeren om aan de zuiverheid van zijn Latijn geene afbreuk te doen.
Op het einde der eeuw, vooral te Antwerpen en te Leiden, begon men meer belang te stellen in de lotgevallen des vaderlands en in de taal, die er van ouds gesproken werd. De Bruggeling Bonaventura de Smet of Vulcanius vervaardigde een werkje: de litteris et lingua Getarum sive Gothorum (Leiden, 1597). Goropius Becanus, in zijne Origines Antverpianae (1569), onderzocht den oorsprong van het Nederlandsch en maakte eenige uittreksels uit Ulfilas bekend. Lipsius schreef te Luik vele Frankische woorden af uit het psalmenboek, dat de kanonnik Wachtendonk aldaar in zijn bezit had(1).
Anderen versmaadden het niet Latijnsche gedichten in Nederlandsche verzen te vertolken of tot tijdverdrijf hunne eigene gedachten in de taal des volks op rijm te stellen. Zoo had Jan van Houte of Janus Hautenus, geheimschrijver der stad Leiden en secretaris van den raad der curatoren, eene vertaling begonnen der Basia van den Haagschen
dichter Janus Secundus, en zelfs eene ‘Belgische’ navolging van Plautus blijspelen ondernomen(1). Een andere Janus, de beroemde Gruterus of Jan de Gruytere, uit Antwerpen, had te Leiden een groot aantal gedichten in de landtaal geschreven(2). De Gentenaar Daniel Heinsius bespeelde de Nederlandsche en de Latijnsche lier met hetzelfde genoegen en hetzelfde gemak. Hij werd hiertoe aangemoedigd door den heer van Noordwijk, Jan van der Does of Janus Dousa (1545-1604), den wijzen curator der Leidsche hoogeschool, den schranderen navolger van Catullus, Ovidius en Martialis, die het ook niet beneden zich achtte nu en dan zijne vrienden op eenige verzen in het ‘Nederduitsch’ te
vergasten. Maar van al die belgische letteroefeningen is ons zeer weinig overgebleven. De schrijvers dier gedichten vonden het onfatsoenlijk in een ander gewaad dan in Latijnsche toga voor den dag te komen; het vaderlandsch kleed droegen zij slechts in huis, onder hun gezin of in eenen beperkten kring van goedbekende vrienden.
Een enkele maal waagde het Dousa hierop eene uitzondering te maken. Belast met de bewaring der openbare archieven der staten van Holland en Friesland had hij zin gekregen in het opzoeken en het lezen van oude geschiedschriften en het plan gevat om, met behulp van Laurentszoon Spieghel, de Hollandsche rijmkroniek van Melis Stoke uit te geven. Tot aanbeveling van het werk, dat in 1591 te Amsterdam verscheen, schreef hij eene berijmde voorrede in het Nederlandsch. Zulks beschouwde hij zelf als iets zeer buitengewoons, en toen hij acht jaren later de geschiedenis der graven van Holland in Latijnsche verzen aan de Staten van Holland en West-Friesland opdroeg, maakte hij er zich eene eer uit niet alleen dat hij die kroniek, niettegenstaande haren plebeïschen stijl en de volslagen afwezigheid van alle poëtische figuren en beelden, der uitgave waardig had gekeurd, maar ook dat hij zich niet geschaamd had dezelve met eene voorrede in de moedertaal te voorzien.