Tip van vrijwilliger Chris: Over Bach
Bart Stouten over Bach
Een chaconne in woorden
'Mijn partita in woorden zal lijken op Bachs beroemde Chaconne in d klein,' belooft Bart Stouten in het begin van zijn magistrale Bachboek. En hij houdt woord. Maar hij doet dit niet alleen. Beckett, Proust, Vivaldi, Pasolini, Joyce, Stravinsky, Berlioz, Anna Enquist, Ria Bollen en zovele anderen, elk op zijn of haar gebied, zijn zijriviertjes die uitmonden in de grote Bachstroom. Dankzij ontelbare interessante links beland je in het vruchtbare deltagebied van het erudiete Stoutenbrein. Woorden zijn afzonderlijk te specifiek, ze kunnen de planeet van mijn bewustzijn slechts bereiken door eerst een dampkring van associaties en connotaties te passeren.
Trouwe luisteraars van Radio Klara zijn vertrouwd met zijn flamboyante eloquentie, zijn poëtische wervelingen en mooie, diepgaande woorden die een mens zijn dag oplichten.
In dit werk neemt Bart de lezer mee langs de Via Appia naar zijn stervende Italiaanse vriendin Anna Rosa. Ze leerde hem Marsilio Ficino, de meest invloedrijke humanistische filosoof uit het herfsttij der middeleeuwen (alweer een zijrivier) kennen en hij correspondeerde met haar over Bach, haar lieveling in de wereld van klassiek die ze als producer van de RAI door en door kende.
Ingewijden zullen walsend door dit boek gaan; voor wie niet zo vertrouwd is met muzikale begrippen stelt de auteur zich op als liefdevolle leraar: De chaconne is in wezen een thema met variaties, waar een nogal kort thema, een maat of vier, hardnekkig herhaald en gevarieerd wordt.
Fascinerend is hoe Bachkenner Stouten de buschauffeur uit de film Patterson een rol laat spelen in zijn tekst-chaconne. Zoals die man zich plichtsgetrouw elke dag, in alle vroegte, door het nog ingeslapen stadje naar de garage begeeft, zo is ook voor Bach componeren een dagelijkse routine.
Even gul als de Meester in zijn creativiteit, stoffeert de Leerling-Tovenaar van dienst de entourage van de geniale componist met koortradities, instrumenten, etymologie, de zevenentwintig jaren die Bach in Leipzig doorbrengt, gebouwen… Je voelt bijvoorbeeld dat zijn motetten wondermooi 'passen' bij de late gotiek van de kerk, en dat is heus niet alleen een kwestie van rekening houden met de afstand die de galm moet overbruggen van de ene kerkmuur naar de andere.
De auteur laaft zich aan alle bronnen en gaat daarbij niet tot op het bot, maar tot in het merg, zoals in de passages over het koorgebeuren. Hij rafelt uit; neemt geen genoegen alvorens de laatste draad is blootgelegd. Je kunt hem allerminst van zuinigheid beschuldigen.
Als 'compagnon de route' in dit essay heb je bijna geen adem meer wanneer je zijn woordenstroom volgt. Daarna laat hij echter alles weer harmonisch in elkaar vloeien. Zijn rust wordt jouw rust. Er volgt stilte.
Indien muziek het onuitsprekelijke beoogt, zijn woorden dan overbodig of eerder een glijmiddel ter introductie van het Hogere? Mijn liefde voor Bach liep vele jaren van mijn leven parallel met mijn verlangen naar God. Deze en andere persoonlijke belijdenissen brengen auteur en lezer dichter tot elkaar. Achteraf vertelde mijn moeder dat ze tijdens mijn eerste drie levensjaren uitsluitend platen met Bachmuziek had gedraaid.
Wanneer het grote drama in Barts leven plaatsvindt, brengt Bach troost. 'De muziek van Bach kan rust brengen, in alle denkbare omstandigheden,' zegt Anna Rosa. 'Ze verbindt leven en dood, die muziek. Zonder dood is Bach verloren.'
Tussentitels hadden het lezen misschien een ietsje eenvoudiger gemaakt. Maar je raakt gewoon aan de reuzenlaarzen waarmee je Bart Stoutens interessante zijsprongen moet volgen en met een beetje inspanning wandel je weldra op muzikale kousenvoeten door dit essay. Deze Chaconne in woorden is tenslotte geen Bachboek voor dummies.