Op de redactie van Bloom trok het artikel ‘Onze maatschappij is in de greep van een verhaal over een virus. Maar op welke feiten is dat verhaal gebaseerd?’ (DeMorgen, 24/03/2020) van professor klinische psychologie Mattias Desmet aan de UGent onze aandacht. De inzichten die hierin vervat zitten, de wake up call aan het adres van de maatschappij in al zijn geledingen, verdient naar ons inziens alle exposure. Hieronder lees je zijn visie op de huidige penibele situatie.
Officiële cijfers met betrekking tot het aantal besmettingen blijven nog altijd uit, vermits er te weinig testkits voor handen zijn en enkel die mensen worden getest die tot een risicogroep behoren of ernstig ziek zijn. Waarom wordt het aantal testen niet opgevoerd? Het uitgangspunt is toch altijd: meten is weten?
Prof. Mattias Desmet (Ugent): "Het opvallende is inderdaad dat er maar weinig degelijke metingen voor handen zijn. Maar wat er belangrijk is om ons van te vergewissen is dat de cijfers nooit helemaal juist kunnen zijn. Je zal zien dat ze zelfs medisch-biologische fenomenen waar al tientallen jaren metingen rond worden uitgevoerd er nog altijd veel variatie zit in de gerapporteerde cijfers. Het aantal besmettingen met het coronavirus, bijvoorbeeld, kan zelfs met wetenschappelijke testen nooit juist bepaald worden. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zit er ook op die testen een ruime foutenmarge. Dat betekent niet dat testen zinloos zijn natuurlijk."
Prof. M.D.: "Zoals onder anderen viroloog Marc Van Ranst zei: het reële aantal besmettingen ligt waarschijnlijk tien keer hoger dan het aantal gediagnosticeerde besmettingen. Dat betekent onder andere dat de schatting van de mortaliteitsgraad, oftewel de gevaarlijkheid van het virus, enorm varieert: 100 besmette personen met 4 overlijdens geeft een mortaliteit van 4 procent; 1.000 besmette personen met 4 overlijdens geeft een mortaliteit van 0,4 procent. Als men van dat laatste getal vertrekt ziet het coronavirus er plots veel minder gevaarlijk uit. Maar ook dat cijfer van 0.4 procent is niet absoluut. Het vertrekt bijvoorbeeld van een schatting van het aantal besmettingen die erg verkeerd kan zijn. De schattingen die in de media circuleren variëren eindeloos, van pakweg 4 procent tot 0,025 procent als ik me niet vergis. En even subjectief is de ‘appreciatie’ van het aantal dodelijke slachtoffers. Wanneer zijn er veel slachtoffers? Volgens The Lancet maakt de griep elk jaar tussen de 290.000 en de 640.000 slachtoffers. Nog een mooi vergelijkingspunt: volgens een wetenschappelijke publicatie Roussel, dit jaar gepubliceerd, maken virale longaandoeningen jaarlijks een kleine 3 miljoen slachtoffers. De virussen die de slachtoffers maken verschillen elk jaar wat, maar het totale aantal slachtoffers normaal niet. Het valt af te wachten als het dit jaar anders zal zijn. Als we het huidige aantal slachtoffers daarmee vergelijken, lijkt het allemaal wat minder erg. Niemand weet natuurlijk hoe erg het uiteindelijk zal worden. Het punt dat ik wil maken is het volgende: cijfers geven uiteindelijk weinig houvast en zijn absoluut voor subjectieve interpretatie vatbaar, en dat is zeker het geval tijdens de coronacrisis."
Prof. M.D.:" Eigenlijk stuiten we weer op hetzelfde gegeven: het zal onmogelijk zijn om precies te bepalen wie wel en niet aan corona stierf. Als iemand op gezegende leeftijd met wankele gezondheid het coronavirus krijgt en sterft, sterft hij dan aan dat virus? Is de laatste druppel meer de oorzaak van het overlopen van de emmer dan de eerste? We kunnen zo op een artificiële of betekenisloze manier het aantal doden opdrijven. En we moeten vermelden dat ook het omgekeerde geldt: er kunnen ook veel meer doden zijn dan er geteld worden. In Italië werden mensen die buiten het ziekenhuis stierven begraven zonder test. Zij komen niet in de statistieken terecht."
Het lijkt aannemelijk om de feiten te geloven: we zijn dagelijks getuige van overvolle ziekenhuizen in Italië, colonnes legervoertuigen die lijken afvoeren, ruimtes vol met doodskisten. Is dit niet het ware verhaal?
Prof. M.D.: "Het is belangrijk dat we stilstaan bij iets waar we ondertussen in paniek aan voorbij hollen: wat onze reactie op het virus bepaalt, zijn niet de feiten op zich maar wel het verhaal dat omtrent de feiten geconstrueerd wordt. Die context wordt geconstrueerd door hulpverleners die oprecht hun best doen, door mensen die hun medemensen niet willen zien lijden, door politici die de juiste beslissingen willen nemen, door academici die zo objectief mogelijke informatie willen verstrekken. Maar dit wordt ook geconstrueerd door politici die onder druk staan van de publieke opinie en zich genoodzaakt voelen om krachtdadig op te treden, door leiders die de controle kwijt waren over de samenleving en nu door het virus de teugels weer in handen kunnen krijgen, door experts die hun onwetendheid moeten verbergen en de vlucht vooruit kiezen, door academici die een gelegenheid zien om zich te laten gelden, door de in de mens inherent aanwezige neiging tot hysterie en dramatiek, door farmaceutische bedrijven die een gouden kans ruiken, door media die gedijen op sensationele verhalen, door getuigenissen van unieke gevallen bij wie het ziekteverloop uitzonderlijk zwaar was…"
Waarom wordt er rond de coronacrisis wel een ‘sage geconstrueerd’ en niet rond bv. de jaarlijkse griepuitbraak?