Kruisgeheim en koningsvanen – Wapenveld
Kruisgeheim en koningsvanen
t kerklied als vertolking van het evangelie 2
Locatie: https://wapenveldonline.nl/artikel/260/kruisgeheim-en-koningsvanen/
APA-citatie: Albert Noordegraaf. (April 2000). Kruisgeheim en koningsvanen. Wapenveld, 50(2), 24–28.
Vexilla regis prodeunt [1]
Elke godsdienst of levensbeschouwing kent wel een symbool: de halve maan bij de Islam, de sikkel en de hamer bij het Marxisme, de Davidsster bij het huidige Jodendom. De christelijke kerk draagt op haar gebouwen een kruis als teken. Goedbeschouwd is dat een wonderlijke zaak.
Want om het in moderne bewoordingen te zeggen: het kruis is niets anders dan een galg, een pijnbank, een martelwerktuig, in de antieke wereld de straf voor slaven en politieke rebellen.
De Romeinse redenaar Cicero noemt het ergens 'een hoogst wrede en weerzinwekkende straf'. Voor de jood stond het kruis gelijk met vloek en uitstoting.
De prediking van de gekruisigde Christus is dan ook een ergerniswekkende en dwaze zaak, zoals Paulus aan de Korinthiërs schrijft. Dat wordt duidelijk geïllustreerd door een tekening uit de tweede eeuw, ontdekt op de muur van een huis op de Palatinus in Rome. De ruwe schets stelt een ezel voor die aan een kruis hangt. Er staat bij geschreven: 'Alexamenos aanbidt zijn god'. Dat is voor geen tweeërlei uitleg vatbaar.
Het tekent de verachting voor die dwazen die geloofden in een gekruisigde Verlosser.
De eerste christenen - een minderheid in hun omgeving - kenden dan ook aanvankelijk andere symbolen: een duif, een vis, een anker. Ze vermeden het kruisteken om niet met misdadigers en rebellen op één hoop gegooid te worden.
Dat veranderde toen de christelijke kerk na Constantijn de Grote van een vervolgde minderheid een begunstigde kerk werd. Vanaf die tijd gaat het kruisteken een steeds belangrijker rol spelen. Typerend voor dit veranderde klimaat zijn de kruishymnen uit de zesde eeuw van de dichter Venantius Fortunatus.
De weinige gegevens over zijn leven zijn snel verteld. Hij leefde op het breukvlak van twee culturen: de antieke cultuur van Rome en de opdringende Germaanse cultuur. Als dichter vormt hij een schakel tussen de klassieke tijd en de vroege Middeleeuwen. Hij werd omstreeks 530 geboren in de buurt van Ravenna. Hij leed aan een oogziekte, waarvan hij naar zijn overtuiging op wonderbaarlijke wijze door tussenkomst van de heilige Martinus van Tours werd genezen. Uit dankbaarheid besloot hij een pelgrimstocht te ondernemen naar Tours, waar de relikwieën van de heilige werden bewaard. Zijn reis brengt hem ook in Poitiers. Daar komt hij in contact met de Thüringse prinses Radegundis die daar in een door haar gesticht klooster verbleef. In 600, ongeveer negen jaar voor zijn dood, wordt de dichter tot bisschop van Poitiers gewijd.
In november 569 kreeg Radegundis van de keizer een kostbare relikwie: een stukje van het heilig kruishout van Golgotha.
Ter ere van die gebeurtenis werd een feestelijke processie georganiseerd. Daarvoor schreef Fortunatus zijn kruishymnen, bedoeld om in een processie gezongen te worden. Twee ervan zijn in vertaling opgenomen in het Liedboek voor de kerken, namelijk Pange lingua gloriosi (Gezang 186) en het lied dat we in dit artikel bespreken Vexilla regis prodeunt, door Schulte Nordholt vertaald met: 'des konings vaandels gaan vooraan'.
Mönnich evenwel wijst erop, dat we beter kunnen spreken over 'koningsvanen'. De vertaling 'vaandels' wekt te zeer de suggestie van vendelzwaaiers of een vlaggenparade. We moeten denken aan een groep soldaten die door de poort van hun legerplaats naar buiten komt achter het veldteken van de vorst. Met de vorst is Christus bedoeld, de Zoon die zoals in een andere hymne gezegd wordt, 'uit de burcht van de Vader' gezonden wordt. In christelijke gedichten uit die tijd is de burcht vaak een metafoor voor de hemel, van waaruit de Zoon afdaalt naar de aarde. Maar de militaire toonzetting doet toch eerder denken aan een akropolis of legerkamp. 'Wat Venantius voor ogen zal hebben gestaan is een processie die met de kruisreliek uit de kerkdeur komt' (Mönnich).
Het zijn de christenstrijders, de milites christiani, die achter het hoog opgerichte kruis de kerkdeur uit en de wereld intrekken. We zijn hier wel ver verwijderd van de tekening op de Palatinus. Het kruis is in deze hymne een trofee, die aan de bekeerde Germaanse barbaren duidelijk moet maken dat dat smadelijke kruisgebeuren een triomf is.
Dit voor je gevoel militante lied kreeg een geweldige populariteit. Kruisvaarders zongen het als zij optrokken tegen de ongelovigen. Van een Franse ontdekkingsreiziger uit de zeventiende eeuw wordt verteld dat hij dit lied aanhief toen hij na een lange en barre tocht helemaal uit Canada naar het Zuiden er in geslaagd was de monding van de rivier de Missisippi te bereiken.
Het is allemaal waar en toch ben ik bang, dat we met deze overwegingen de dichter van dit lied geen recht doen. Het zou wel eens kunnen zijn dat we vanuit onze context met de herinnering aan een eeuwenlange geschiedenis onze denkbeelden inlezen in deze klassieke hymne. De grote kenner van het kerklied, prof. dr. G. van der Leeuw noemde het één van de schoonste liederen van de kerk. Dat geeft te denken.
Is het allemaal wel zo militant als het op het eerste horen lijkt? De koningsvanen zijn omgeven door het mysterium crucis, het geheimenis van het kruis,
De dichter verwijst ons naar de Schrift, een woord uit Psalm 96:10. Het citaat is noch in de Hebreeuwse bijbel noch in de Vulgaat te vinden. Maar er is een oud handschrift, waarin we de lezing vinden: 'Zegt onder de volken: "God regeert van het hout (regnavit a ligno Deus)"'. Op die traditie zal Fortunatus hebben teruggegrepen.
Gezang 185, Liedboek voor de kerken, gedicht door Venantius Fortunatus (ong. 535-609), vertaling van J.W. Schulte Nordholt.