Ons Amsterdam | Wat was dit eerst: Stoomgemaal, Amstelveenseweg 115
Wat was dit eerst: Stoomgemaal, Amstelveenseweg 115
Wat was dit eerst • 1 oktober 2007 • Door Annegriet Wietsma
Met gepaste trots wijst vroedvrouw Kirsten Kok om zich heen. Vorig jaar heeft haar verloskundigenpraktijk zich hier gevestigd, in het gebouwtje van het voormalige Gemaal 12 aan de Amstelveenseweg. De ruimte is strak wit geverfd en straalt licht, rust en reinheid uit. Het is bijna onvoorstelbaar dat in deze zelfde ruimte ooit een stoomgemaal sissend en pompend zijn zware werk verrichtte.
Gemaal 12, het 'Stoomgemaal voor het Willemspark', werd gebouwd in 1883 aan de toen nog landelijke Amstelveenseweg. Het maakte deel uit van een omvangrijk uitbreidingsplan van de stad Amsterdam. Aan het einde van de 19e eeuw dreigden veel welgestelde Amsterdammers de stad te verlaten, op zoek naar meer ruimte en schone lucht dan wat de overbevolkte stad met haar stinkende grachten te bieden had.
Een kleine groep particulieren onder leiding van gerenommeerde Amsterdammers als Van Eeghen, Den Tex en Heldring probeerde deze dreigende leegloop een halt toe te roepen door een deftige, ruim opgezette parkwijk te laten neerzetten waar de betere lieden onder elkaar konden wonen zonder Amsterdam de rug toe te keren. In 1864 kochten zij, verenigd in de bouwonderneming Willemspark, een groot weilandgebied aan ten zuidwesten van de stad. Dit te bebouwen polderlandschap strekte zich uit van wat nu de Eerste Constantijn Huygensstraat tot aan de Amstelveenseweg en van de Overtoom tot aan de huidige Koninginneweg.
Binnen een jaar werd in het polderlandschap het Vondelpark aangelegd. De statige woningen daaromheen zouden in de loop der jaren volgen. Al vanaf het begin was duidelijk dat de zompige veengrond van het Vondelpark en het Willemspark (nu Willemsparkbuurt) in de Binnendijkse Buitenveldertse Polder aparte bemaling nodig had. De poldersloten die normaal voor afwatering zorgden, zouden door de bebouwing immers verdwijnen.
Deze relatief kleine 'polder' kon toe met een bescheiden gemaal, dat speciaal hiervoor in het leven werd geroepen. Het gebouwtje daaromheen werd opgetrokken in de in die tijd populaire, landelijke chaletstijl. In Vondelpark en omgeving werd een uitgebreid drainagesysteem van rioleringsbuizen aangelegd met als eindpunt een pompbassin aan de Amstelveense weg, op de kop van de Sophialaan. Vandaar pompte het 'Stoomgemaal voor het Willemspark' het overtollige water de stad uit, naar de Schinkelvaart.
Maar terwijl de deftige Amsterdammers in de Willemsparkbuurt blij waren met hun goed bemalen ondergrond, klaagde al in 1905 de Gezondheidscommissie voor Aalsmeer en omstreken over de "verschrikkelijke vervuiling van de Schinkel door de lozing van rioolwater door een stoomgemaal uit het Vondel- en Willemsparkkwartier". Het Waterschap Rijnland had weliswaar in 1883 vergunning verleend voor de lozing, maar de geachte leden van de Verenigde Vergadering hadden toen al bedenkingen geuit over de mogelijkheid van vervuiling van hun eigen wateren. Geld bood uitkomst: Amsterdam moest dokken voor de lozing.
Glimp van verleden
De waterhuishouding van het Vondelpark is altijd problematisch gebleven. De laagvenige bodem is, mede door de bemaling van het Gemaal Willemspark, sterk ingeklonken en het park, oorspronkelijk op maaiveldniveau aangelegd, ligt inmiddels meer dan twee meter onder de zeespiegel. De huidige grootschalige renovatie moet de structurele problemen met de waterhuishouding verbeteren.
Het poldergemaal Willemspark zal daarbij geen rol meer kunnen spelen. De hoge ranke schoorsteen, teken dat het hier oorspronkelijk om een stoomgemaal ging, is allang afgebroken, evenals het aangrenzende kolenhuis. Het vriendelijke gebouwtje zelf ligt, weinig markant, ingeklemd tussen woonhuizen. De argeloze voorbijganger zal nauwelijks beseffen dat hij langs een voormalig gemaal loopt.
Alleen in de onderverdieping van de huidige verloskundige praktijk valt nog een glimp van het verleden op te vangen. Daar herinneren de uiteinden van de rioleringsbuizen, afgedopt en keurig geverfd maar nog steeds imposant met hun halve meter doorsnee, aan de oorspronkelijke bestemming van het gebouwtje: het drooghouden van het Vondelpark en de villa's daaromheen.