Na de Tweede Kamerverkiezingen van 12 september 2012 vond een Nederlandse kabinetsformatie plaats. Na 54 dagen leidde dit tot het kabinet-Rutte II, bestaande uit Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) en Partij van de Arbeid  (PvdA). Het was daarmee een van de snelste kabinetsformaties. De formatie was tevens de eerste waarin de koning(in) geen actieve rol speelde.

Tijdens de verkenning door Henk Kamp werd duidelijk dat de twee grootste partijen VVD (41 zetels) en PvdA (38 zetels) met elkaar moesten onderhandelen. Deze onderhandelingen vonden plaatsen onder leiding van informateurs Kamp en Wouter Bos. Toen dit lukte, werd onder formateur Mark Rutte gezocht naar bewindslieden. Op 5 november werd kabinet-Rutte II beëdigd.

Achtergrond

Rol van koning(in) 
Na de kabinetsformatie van 2010 was er in de Tweede Kamer toegenomen ontevredenheid over de rol van de koningin in het formatieproces. Op initiatief van D66-Kamerleden Gerard Schouw en Boris van der Ham werd daarom het Reglement van Orde van de Tweede Kamer gewijzigd om de rol van de koning(in) te beperken. Informateurs en formateurs werden niet langer aangewezen door de koningin, maar door de Tweede Kamer. Wel werd de koning(in) nog ingelicht over de actuele politieke situatie en het verloop van de formatie geïnformeerd door haar vaste adviseurs, de voorzitters van Eerste en Tweede Kamer en de vicepresident van de Raad van State.

Aanleiding verkiezingen 
Nederland bevond zich 2012 in de nasleep van de kredietcrisis en moest flink bezuinigen om de staatsschuld te beperken. Het kabinet-Rutte I - bestaande uit VVD en CDA, gedoogd door de PVV - lukte het niet om tot overeenstemming te komen over de begroting van 2013. Een kabinetscrisis over de begroting volgde waarbij PVV de gedoogsteun introk en het kabinet zijn ontslag aanbood. Nieuwe verkiezingen werden daarom uitgeschreven. Voor de begroting van 2013 werd het Lenteakkoord gesloten met D66, GroenLinks en ChristenUnie.

Uitslag Tweede Kamerverkiezingen 

De campagne voor de verkiezingen begon als een tweestrijd tussen Mark Rutte (VVD) en Emile Roemer (SP). De debatprestaties van Roemer vielen echter tegen, terwijl de recent aangetreden partijleider Diederik Samsom (PvdA) juist positief opviel. Samsom steeg in de peilingen en nam Roemers plek in de tweestrijd in. Uiteindelijk werd de VVD met 41 zetels de grootste en PvdA tweede met 38 zetels.

34% van de kiezers had strategisch gestemd, zodat de gekozen partij veel invloed heeft op kabinetsbeleid of om te voorkomen dat een andere partij te veel macht krijgt. Veel VVD-stemmers hadden bijvoorbeeld de PVV eigenlijk als eerste keuze, en veel PvdA-stemmers eigenlijk SP als eerste keuze, maar stemden op basis van de peilingen toch op de grotere partij in de peilingen.

Verkenner Kamp 
Al op de verkiezingsavond hadden Rutte en Samsom contact met elkaar, waarin ze vaststelden dat een samenwerking van hun partijen onvermijdelijk was. Samsoms suggestie om nog een extra partij toe te voegen, zoals de SP, werd door Rutte afgewezen. Op 13 september vergaderden de partijen met Tweede Kamervoorzitter Gerdi Verbeet. Op voordracht van Rutte - en in overleg met Samsom - werd VVD-minister Henk Kamp aangesteld als verkenner. Die avond spraken Rutte en Samsom elkaar wederom, in het Haagse appartement van VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer Loek Hermans. Samsom gaf aan fractievoorzitter te willen blijven en schoof Amsterdamse wethouder Lodewijk Asscher naar voren als kandidaat-vicepremier. Ze spraken daarnaast bereidheid uit pijnlijke maatregelen te nemen gezien de economische situatie.

Een dag later nodigde Kamp alle fractievoorzitters uit voor een gesprek. Een meerderheid van de partijen - VVD, PvdA, PVV, CDA, D66, ChristenUnie, GroenLinks, SGP en 50Plus - adviseerde hem om een coalitie van ten minste VVD en PvdA te onderzoeken. Diezelfde avond spraken Rutte en Samsom elkaar in het Torentje, samen met Kamerleden Stef Blok (VVD) en Jeroen Dijsselbloem (PvdA), die later hun secondanten zouden zijn. Zij besloten om geen andere partijen bij de formatie te betrekken, omdat dit een zinloze exercitie volgens hen zou zijn.

Op 17 september hield Kamp nog afzonderlijke gesprekken met Samsom en Rutte, en vervolgens een gezamenlijk gesprek. De conclusie hiervan was dat er vertrouwen voor een vruchtbare samenwerking was. Zij bevestigden ook hun keuze voor Kamp en oud PvdA-partijleider Wouter Bos als informateurs, iets wat ze al afgesproken hadden de ochtend na de verkiezingen. Op 18 september bracht Kamp zijn eindverslag uit, met het advies om VVD en PvdA te laten onderhandelen onder leiding van hemzelf en Bos.

Informateurs Kamp en Bos 

Op 20 september debatteerde de nieuwe Tweede Kamer over het verslag van Kamp en ging akkoord met diens voorstel om hemzelf en Bos tot informateur te benoemen. Op 21 september ontvingen de informateurs hun opdracht van waarnemend Kamervoorzitter Martin Bosma en begonnen zij de informatiegesprekken. Waar vroeger de gesprekken gevoerd werden in de ministerskamer van de Eerste Kamer, werden de onderhandelingen vanaf dat moment gevoerd in de Stadhouderskamer in de Tweede Kamer, waarmee expliciet gemaakt werd dat de regie in de formatie bij Tweede Kamer lag.

Afgesproken werd om niet tot "waterige" compromissen te komen, die het kabinet-Balkenende IV waar PvdA in had gezeten, hadden getypeerd. In plaats daarvan werden onderwerpen uitgeruild. Vanuit zijn ervaring in het bedrijfsleven had Bos daarvoor een systeem ingebracht. Al in de week van 24 september stonden de hoofdlijnen van het regeerakkoord vast. Ook was toen al grotendeels de portefeuilleverdeling en personele invulling rond.

De onderhandelingen vonden plaats na Prinsjesdag, waar de begroting van 2013 was gepresenteerd, gebaseerd op het Lenteakkoord. Om de begroting in lijn te brengen met het regeerakkoord, presenteerden VVD en PvdA op 1 oktober een deelakkoord. Op een aantal punten werd daarmee het Lenteakkoord aangepast, zoals terugdraaiing van de langstudeerboete, verhoging van de assurantiebelasting, verhoging van de btw en snellere verhoging van de AOW-leeftijd. Tijdens een debat op 9 oktober werd het deelakkoord per motie aangenomen, waarbij het alleen steun kreeg van VVD en PvdA.

De besprekingen over het regeerakkoord werden op 26 oktober afgerond. Dat weekend werd het doorgerekend door het Centraal Planbureau. Op 29 oktober werd het regeerakkoord voorgelegd aan de fracties van VVD en PvdA. De fracties gingen akkoord, waarna het regeerakoord met als motto "Bruggen Slaan" werd gepresenteerd.

Opvallend was het verbod op circusdieren wat Rutte tijdens de onderhandelingen had ingebracht, zonder dat het in verkiezingsprogramma had gestaan. Tweede Kamerleden van de VVD dachten later dat dit een idee van PvdA was, en hadden nog geprobeerd dit te schrappen. Gespeculeerd werd dat dit een cadeautje van Rutte was aan een van zijn naasten.

Formateur Rutte 

Op 31 oktober stemde de Tweede Kamer in met het advies van de informateurs om Rutte te benoemen tot formateur. De VVD kreeg zeven ministers, terwijl de PvdA er zes kreeg. Andersom kreeg de PvdA vier staatssecretarissen tegenover drie voor de VVD. Al eerder was besloten om de minister voor Immigratie en Asiel te schrappen. In plaats daarvan kwamen er twee nieuwe ministersposten zonder portefeuille: de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de minister voor Wonen en Rijksdienst. Ook werd de naam van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie gewijzigd tot het ministerie van Economische Zaken.

Op 1 en 2 november hield formateur Rutte gesprekken met de beoogde bewindspersonen. Oud-PvdA-minister Guusje ter Horst had bedankt voor een ministerschap van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, omdat dit departement in 2010 te veel uitgekleed was. Asscher had ook nog oud-GroenLinks-fractievoorzitter Femke Halsema gevraagd voor de positie van minister van Ontwikkelingssamenwerking en Buitenlandse Handel. Zowel Halsema als de VVD zagen daar echter niks in.

Ondanks grote bezwaren tegen de strafbaarstelling van illegaliteit stemde het PvdA-congres op 3 november in met regeringsdeelname. Diezelfde dag werd ook het constituerend beraad gehouden in de Trêveszaal. Op 5 november werden de nieuwe bewindslieden van het kabinet-Rutte II beëdigd. Op verzoek van de Tweede Kamer was de beëdiging voor het eerst op televisie te volgen.

Nasleep 

Al direct na de bekendmaking van het regeerakkoord was er onder aanvoering van de Telegraaf en oud-VVD-partijleider Hans Wiegel ophef ontstaan over de inkomensafhankelijke zorgpremie. In een peiling van Maurice de Hond zakte de VVD in één week van 38 naar 27 zetels. VVD-minister van Volkgezondheid, Welzijn en Sport Edith Schippers had ook bij haar gesprek met de formateur hiertegen bezwaar gemaakt. Op 9 november werd daarom besloten dit te schrappen, en in plaats daarvan dit nivellering te laten verlopen via de inkomstenbelasting. Ook werd 250 miljoen euro weggehaald bij infrastructuur, wat de PvdA mocht besteden aan "sociale maatregelen". Het debat over de regeringsverklaring, die vanwege buitenlandse verplichtingen van Rutte en uitblijven van NIBUD-doorrekeningen, werd nog gedomineerd door de kwestie van de inkomensafhankelijke zorgpremie.

Iets meer dan een maand na beëdiging stapte PvdA-staatssecretaris Co Verdaas alweer op, omdat hij gesjoemeld zou hebben met reiskostendeclaraties in zijn tijd als gedeputeerde in Gelderland. Na opstappen van Verdaas zei Rutte dat hij als formateur niet wist dat dit speelde. De provincie Gelderland gaf echter later aan dat al deze informatie over Verdaas was gestuurd naar de formateur.

Een grote uitdaging voor het kabinet was het ontbreken van een meerderheid in de Eerste Kamer. In maart 2013 pleitte Wiegel daarom voor een tussenformatie met CDA en D66.

Ondanks de grote inhoudelijke verschillen tussen de PvdA en VVD wist het kabinet meerdere kabinetscrises te overleven. Het werd het eerste kabinet sinds 1998 dat de gehele parlementaire periode volmaakte en zelfs het langstzittende Nederlandse kabinet sinds de Tweede Wereldoorlog. Bij de Tweede Kamerverkiezingen 2017 zakte PvdA van 38 zetels naar 9, terwijl de VVD zakte van 41 naar 33. De PvdA werd verweten te snel onderhandeld te hebben in de formatie, waarbij te veel pijnlijke maatregelen voor de PvdA genomen werden.

Bronnen

Referenties 

2012
Nederlandse politiek in 2012