Wat had moeten verenigen, werd een splijtzwam - NRC
Nu het Nationaal Historisch Museum (NHM) verdwijnt, rest de vraag: hoe zal het museum zelf de geschiedenis ingaan? Hoe wordt er over tien, twintig jaar teruggekeken op het ambitieuze project dat in 2006 met algemene bijval werd opgezet, vervolgens ten prooi viel aan tegenstrijdige belangen en al snel tot een hoofdpijndossier werd – totdat in het voorjaar van 2011 tot opluchting van velen de stekker eruit werd getrokken? Zien we het als een formidabele gemiste kans, typisch een voorbeeld van een grootse onderneming die teniet werd gedaan door kleinzielige Hollandse politiek? Of stellen we vast dat er iets in het idee van het museum zelf was wat de ellende die volgde onontkoombaar maakte?
Vier jaar later. In een interview in de Volkskrant van 24 juli 2010 beklaagde de architect Francine Houben zich over het gemak waarmee haar ontwerp voor het te bouwen Nationaal Historisch Museum terzijde was geschoven. Dat ontwerp stond bekend als de Canontoren. Het uit rode baksteen opgetrokken ontwerp telde vijf verdiepingen, waarop bezoekers via vensters een blik op vijftig thema's uit de Nederlandse geschiedenis geboden zou worden. Het was zonder pardon van tafel geveegd door de twee directeuren van het museum en het ministerie van OC&W. Houben: "Dit was een van de mooiste plannen die we ooit hebben gemaakt. Volledig bedacht vanuit de bezoekers. Dit project was voor de schoolbussen, de personeelsuitjes, de gezinnen. Dit was niet voor de culturele elite."
Toen zij haar hart luchtte, was inmiddels ook het enthousiasme van Jan Marijnissen voor het museum danig afgenomen. In het voorjaar van 2009 ontplofte hij bijkans van verontwaardiging door het voorstel van de directeuren de collectie thematisch te ordenen in vijf 'werelden': Ik en wij, Lichaam en geest, Rijk en arm, Oorlog en vrede en Land en water. Marijnissen: "Het wordt zo een postmoderne hutspot, hipdoenerij van museumbobo's. Een nationaal museum moet een chronologie bieden. Zo simpel is het, heel veel mensen kennen die niet. Dat is het grote manco, we hebben geen tijdbalk in ons hoofd. Het idee was: de chronologie moet je horen, zien, meemaken. Dat moet de hoofdzaak zijn. Al het andere komt later wel."
Toen Houben haar interview aan de Volkskrant gaf, was duidelijk dat het Nationaal Historisch Museum speelbal was geworden van de krachten die het museum in de visie van zijn bedenkers nu juist zou moeten bestrijden. Alles was inmiddels omstreden: plaats, gebouw, directie, collectie, presentatie en publiek. In plaats van dat men alvorens een dergelijk museum op te richten een grondige discussie had gevoerd over de grondslagen ervan, werd het wordingsproces van het museum volledig ondergeschikt gemaakt aan de discussie over de uitgangspunten. Wat een antwoord op de crisis moest zijn, werd er het pijnlijke symbool van.
Ook het Nationaal Historisch Museum werd door de bezuinigingen van het kabinet-Rutte getroffen. In oktober 2010 maakte staatssecretaris Zijlstra (Cultuur, VVD) duidelijk dat het museum geen nieuw gebouw zou krijgen. Er was geen geld meer voor, werd gezegd. Maar aan alles was te merken dat men er ook geen zin meer in had.
Hoe zal het Nationaal Historisch Museum de vaderlandse geschiedenis in gaan? Alle grote discussies die Nederland het afgelopen decennium in de greep hielden, kwamen samen in de lange, zwabberende aanloop naar wat het museum moest worden, met fatale gevolgen. Het museum als zodanig is altijd discussiestuk gebleven.
Dat het museum ten onder ging aan die discussies betekent niet dat die tevergeefs zijn geweest. Het museum zelf zal als een gemiste kans de geschiedenis ingaan. Het debat eromheen zal gevoerd moeten blijven worden. Het is wezenlijk voor ons idee van wat een samenleving zou moeten zijn.
NHM kostte 15,3 miljoen
Het Nationaal Historisch Museum (NHM), dat nooit een eigen museumgebouw kreeg, bestaat nu ook als organisatie niet meer. De zeventien medewerkers hadden vrijdag hun laatste werkdag.
Van het NHM zijn alleen een paar websites over en de Nationale Automatiek, waaruit geen snacks kunnen worden getrokken, maar voorwerpen die iets zeggen over het Nederlandse dagelijks leven in bepaalde periodes, zoals het 'kwartje van Kok'. Dit apparaat wordt overgenomen door het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen. Voor de twee websites en een app zijn nog geen nieuwe eigenaren gevonden. Het Openluchtmuseum krijgt wellicht volgend jaar subsidie voor het overnemen van een aantal taken van het NHM.
Het NHM kostte de afgelopen jaren 15,3 miljoen euro. Dat geld werd besteed aan het ontwerpen van een museumgebouw dat er niet zal komen, maar ook aan debatten, reizende tentoonstellingen en websites.