Het belastingtarief voor box 1 (inkomen uit werk en woning) is hoger naarmate het inkomen van een belastingplichtige hoger is. Het tarief begint bij 36,5% en loopt op tot 52%. Als het inkomen sterk wisselt, wat door verschillende omstandigheden het geval kan zijn, dan kan de betaalde belasting en premie hoger zijn dan bij iemand die evenveel heeft verdiend maar een betere inkomensspreiding heeft. Om het nadelige effect van wisselende inkomens goed te maken is middeling in de wet opgenomen. Bij middeling wordt dit effect berekend. Als het verschil tussen de geheven belasting en de herrekende belasting groter is dan € 545 (drempelbedrag) kan op verzoek een teruggave van het verschil worden verkregen. De regeling wordt toegepast zonder rekening te houden met de heffingskorting. Voorbeelden van situaties waarin de midddelingsregeling van belang kan zijn:
sterke schommelingen in de hoogte van het salaris of in de hoogte van een uitkering (sabbatical, minder of meer werken, (her)intreding op de arbeidsmarkt);
sterke wisseling van de winst uit onderneming (bijvoorbeeld in het geval van een pas gestarte onderneming) of van de opbrengsten uit freelancewerkzaamheden;
eenmalige hoge aftrekposten, bijvoorbeeld bij de aankoop van een huis, hoge ziektekosten, afkoop partneralimentatie;
schoolverlaters en afgestudeerden die meteen goed gaan verdienen, kunnen na een driejaarsperiode soms teruggaaf krijgen door te middelen met de (studie)jaren waarin ze nog geen of weinig inkomen genoten.
middeling is alleen mogelijk over een periode van 3 aaneengesloten hele kalenderjaren (het middelingstijdvak);
het verzoek om middeling moet uiterlijk gedaan worden binnen 36 maanden nadat alle aanslagen van de jaren die tot het middelingstijdvak horen onherroepelijk vaststaan;
samen met het schriftelijk verzoek om middeling moet de belastingplichtige ook een berekening van de middelingsteruggaaf meesturen naar de Belastingdienst;
als de belastingplichtige in een kalenderjaar een negatief inkomen uit werk en woning heeft, stelt de Belastingdienst het inkomen uit werk en woning van dat jaar op € 0;
Bij buitenlandse belastingplichtigen geldt dat de middelingsregeling gebruikt mag worden als de belastingplichtige 90% of meer van de totale inkomen (wereldinkomen) in Nederland verdient (verplichte regeling vanaf 2015).
In het jaar dat een belastingplichtige de AOW-leeftijd heeft bereikt, betaalt hij/zij na de maand waarin de AOW-leeftijd is bereikt geen AOW-premie meer. Hierdoor wordt dus minder belasting betaald en klopt de berekening van de middelingsteruggaaf niet meer. Om de berekening kloppend te maken wordt het volgende gedaan: bij de berekening van de teruggaaf wordt over perioden waarin geen AOW-premie wordt betaald voor het bepalen van zowel de geheven belasting als de herrekende belasting gerekend met het tarief dat geldt voor iemand die de AOW-leeftijd nog niet heeft bereikt.
De beslissing op een verzoek om middeling vindt plaats in de vorm van een beschikking. Als de belastingplichtige het niet eens is met de beslissing, dan is het mogelijk om binnen zes weken een bezwaarschrift in te dienen. Tegen de uitspraak op bezwaar kan de belastingplichtige in beroep.
Een bepaald jaar kan slechts in één middelingstijdvak worden begrepen. Het is dus verstandig om een periode te kiezen waarin zich de sterkste inkomenswisselingen voordeden.
Dit is niet mogelijk als een (eerder) verzoek tot een onherroepelijke middelingsbeschikking heeft geleid.
Voor tijdvakken vanaf 2006 is de behandeling van alle verzoeken om middeling gecentraliseerd bij het belastingkantoor Leeuwarden (Postbus 2018, 8901 JC Leeuwarden), maar het verzoek om middeling moet een belastingplichtige bij zijn eigen belastingkantoor indienen.
Middeling over gedeelten van jaren is niet mogelijk. Er kan dus geen middeling plaatsvinden over 6 maanden van 2008, 12 maanden van 2014, 12 maanden van 2015 en 6 maanden van 2016 terwijl dit bij elkaar toch 36 maanden is.