"Als we mensen kunnen aanmoedigen om elkaar te helpen, is onze missie geslaagd" | Zorgnet-Icuro
Technologie en innovatie Geestelijke gezondheidszorg
HOUVAST, DE APP VOOR EERSTE HULP BIJ PSYCHISCHE PROBLEMEN
"Als we mensen kunnen aanmoedingen om elkaar te helpen, is onze missie geslaagd"
U hebt misschien al gehoord van EHBP: Eerste Hulp bij Psychische Problemen. Eerst verscheen het handboek Luister!, samen met de opleiding. Nu is er het derde luik: de gratis app 'Houvast'. Sarah Verlinden van Rode Kruis-Vlaanderen geeft tekst en uitleg.
Eerst even terugblikken: waar komt het idee van EHBP vandaan?
"Dat ontstond in 2016, naar aanleiding van het Open Minds-congres van Zorgnet-Icuro over de toekomst van de geestelijke gezondheidszorg. De Vlaams overheid gaf Zorgnet-Icuro toen de opdracht een pakket rond 'eerste hulp bij psychische problemen' op te starten en te onderzoeken. Vanuit Rode Kruis-Vlaanderen hebben we daar meteen mee onze schouders onder gezet: we hadden al jarenlang ervaring met opleidingen over lichamelijke eerste hulp. En we konden steunen op ons Centrum voor Evidence-Based Practice: hier hebben wij de kennis in huis om EHBP te ontwikkelen, op basis van bewezen wetenschappelijke inzichten. Bovendien hebben we met onze werking Dringende Sociale Interventie al langer ervaring met eerste hulp bij schokkende gebeurtenissen en rampen, een onderdeel van EHBP."
Waarom is eerste hulp bij psychische problemen zo belangrijk?
"We weten dat goede sociale omkadering en kwaliteitsvolle sociale relaties mensen helpen om geestelijk gezond te blijven, psychische problemen te voorkomen, milde klachten op te vangen en herstel te bevorderen. Dat wil zeggen dat iedereen nood heeft aan mensen op wie hij kan terugvallen als het nodig is: we hebben niet alleen vrienden en familie nodig voor de leuke uitstapjes en 'Facebook-momentjes', maar ook - en vooral - in tijden van stress en nood. Dan kan jij mee steun bieden, ook als collega, verpleegkundige, hulp aan huis, apotheker… Uit de algemene gezondheidsenquête van Sciensano van 2018 bleek dat één op de drie Vlamingen zich niet goed in zijn vel voelde. Eén op de vier krijgt ooit te maken met psychische problemen. En wat vooral opviel: 13% voelde zich zwak sociaal ondersteund door zijn omgeving. Tijdens de coronacrisis werd dat laatste opnieuw bevraagd en toen bleek zelfs 30% zich onvoldoende sociaal ondersteund te voelen. Dat zijn harde cijfers."
"We hebben niet alleen vrienden en familie nodig voor de leuke uitstapjes en 'Facebook-momentjes', maar ook - en vooral - in tijden van stress en nood."
Eerder werden al een handboek en een opleiding gelanceerd: zijn die een succes?
"Het feit dat EHBP er ís, beschouw ik al als een succes. Voordien was er geen breed toegankelijk én wetenschappelijk onderbouwd handboek dat uitlegt hoe je mensen met psychische problemen kunt helpen en ondersteunen. Normaal zouden onze open opleidingen starten in het voorjaar van 2020, maar daar stak Covid-19 helaas een stokje voor. In het najaar van 2019 was er wel al een reeks pilootopleidingen. Die waren trouwens op één dag volzet. Het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie (VLESP) heeft toen een effectonderzoek uitgevoerd bij die pilootopleidingen, waarbij enkele opvallende verbeteringen werden vastgesteld: deelnemers aan de opleiding hadden meer kennis over psychische problemen, konden beter signalen oppikken, hadden positievere attitudes tegenover psychische problemen én - wat ik zeer belangrijk vind - minder 'handelingsverlegenheid'. Ze durfden anderen meer te helpen. Daarmee start het natuurlijk allemaal. De conclusie was dat onze opleiding een wetenschappelijk onderbouwde methode is om EHBP aan te leren."
Waarom lanceerden jullie recent de Houvast-app?
"We weten dat zo'n app kan werken: onze gratis app 'Eerste hulp - Rode Kruis' is al een groot succes. We speelden al langer met het idee om op termijn ook een EHBP-app te ontwikkelen, nadat de opleidingen gelanceerd zouden zijn. Maar toen kwam de eerste lockdown, en bereikten ons ook meteen signalen over de impact van het virus en de maatregelen op ons mentale welzijn. Denk maar aan het review-artikel uit The Lancet, dat wees op de mogelijke psychische gevolgen van een quarantaine, zoals eenzaamheid, angst… Bovendien hadden mensen ineens veel minder hulpbronnen: zowel de 'natuurlijke' steun vanuit hun eigen netwerk als de professionele steun stonden zwaar onder druk. Omdat we onze EHBP-opleidingen plots moesten stilleggen, hebben we snel geschakeld en onze prioriteiten verschoven: de app kwam op de voorgrond. Zo wilden we op relatief korte termijn veel mensen op weg helpen. Het is een goede aanvulling op het handboek, een uitgebreid naslagwerk, van a tot z wetenschappelijk onderbouwd. En op de opleiding, waarin mensen vooral hun praktische vaardigheden kunnen versterken."
Jullie hameren op het feit dat dit geen lifestyle app is, maar wel evidence based. Kan je daar wat voorbeelden van geven?
"In de eerste plaats is de app afgeleid van het wetenschappelijk onderbouwd boek Luister!. In tegenstelling tot veel lifestyle apps communiceren wij niet op basis van de mening van maar één expert. En we beweren ook niet dat je je dankzij enkele tips meteen weer 100% oké zult voelen. We streven naar een duurzaam, steunend effect. Onderbouwde informatie, checklists en adviezen zijn ook verder uitgediept door experts en ervaringsdeskundigen. Neem nu het belang van 'luisterbezoeken' bij depressie: uit de wetenschappelijke literatuur blijkt dat je best regelmatig bezoeken brengt met de focus op empathisch luisteren en samen problemen oplossen. Dat is te abstract en vraagt een vertaling naar concrete acties. Onze experts en ervaringsdeskundigen hebben dat ontleed en opgedeeld in concrete tips: luister zonder te oordelen, voorzie tijd en ruimte, geef zelf niet te veel advies, blijf aanwezig… Daarmee kan iedereen aan de slag."
Hoe kunnen mensen deze app gebruiken?
"Dat kan op verschillende manieren. Wie merkt dat iemand uit zijn omgeving het moeilijk heeft, kan rustig door het bibgedeelte bladeren en allerlei artikels, checklists en tips lezen rond een 20-tal thema's. Vele zijn algemeen: 'Hoe kun je mensen helpen?'. Maar er wordt ook ingezoomd op specifieke problemen, zoals depressie of verslaving. Vooraf informatie lezen is een ideaal begin om het gesprek met iemand aan te knopen. Maar de app bevat ook een 'crisisknop'. Daar vind je enkele checklists en tips om snel en gericht aan de slag te gaan, als er bijvoorbeeld een naaste totaal overstuur aan je voordeur staat. Dan laat je die persoon binnen en maak je koffie. Terwijl die doorloopt, kun je nog snel even overlopen hoe je het beste handelt. Maar je kunt de app ook tijdens het gesprek bovenhalen: bij de knop 'meer hulp' vind je rechtstreekse links naar organisaties die verder kunnen helpen, zoals Tele-Onthaal of de Zelfmoordlijn."
"Het is absoluut niet onze bedoeling om van de app-gebruikers professionele hulpverleners te maken. Wel om de natuurlijke omgevingssteun te versterken: familie, vrienden, collega's…"
Zou zo'n app ook een vals gevoel van veiligheid kunnen geven?
"We geven met deze app handvatten om met zeer vitale thema's om te gaan: dat risico bestaat dus altijd. Maar we proberen het te beperken met een paar zeer bewuste keuzes. Zo motiveren we mensen om niet als enige te helpen: daarvoor is er de knop 'meer hulp'. We moedigen gebruikers ook aan om hun eigen grenzen te bewaken, met een uitgebreid luik over zelfzorg. En ook onze woordkeuze is cruciaal: we spreken niet over 'dé ultieme tip' en we geven nooit garanties. Bepaalde tips of adviezen kúnnen helpen, maar elke situatie is anders. Het is ook absoluut niet onze bedoeling om van de app-gebruikers professionele hulpverleners te maken. Wel om de natuurlijke omgevingssteun te versterken: familie, vrienden, collega's…. Vergelijk het met onze cursussen Eerste Hulp: mensen leren om de eerste verzorging te geven, niet om een diagnose te stellen of een operatie uit te voeren. Het verschil is alleen dat fysieke eerste hulp meestal eenmalig is: je biedt iemand basiszorgen en gaat dan weer verder. Bij EHBP gaat het om duurzame ondersteuning."
U haalde al aan dat er ook een 'zelfzorg'-luik is: waarom is dat zo belangrijk?
"Je kunt pas een ander helpen als je goed voor jezelf zorgt én zelf ook hulp durft te aanvaarden: dat lijkt een cliché, maar veel mensen verliezen zichzelf uit het oog. Zeker als ze druk bezig zijn met het helpen van anderen. In de app is er ruimte voor een zelfzorgplan. Dat is een instrument dat we bij Rode Kruis-Vlaanderen al lang gebruiken om onze hulpverleners te ondersteunen. Het is de bedoeling dat zij op een rustig moment, als alles goed gaat, een plan opmaken dat een beeld schetst van hun stressoren én hulpbronnen: waar krijgen ze stress van en wie of wat helpt hen? Door dat in kaart te brengen, kun je er op een moeilijk moment - wanneer je het nodig hebt, maar veel minder mentale ruimte hebt om erover na te denken - sneller naar teruggrijpen. Dan zie je in een oogopslag wie je kunt bellen, of wat je helpt te ontspannen. Tijdens de lockdown is dat concept ook opgepikt door en voor zorgpersoneel. En dankzij de app kun je nu een heel dynamisch zelfzorgplan opstellen: met foto's, filmpjes, muziek, tekst… Je kunt het heel persoonlijk maken en zo vaak aanpassen als je maar wilt. Bovendien passen die zelfzorg-tools ook in een ander luik van de app. De meeste mensen zullen de app gebruiken om anderen te helpen. Maar je kunt hem ook toepassen als zelfhulp bij een schokkende gebeurtenis. Na een ongeval of ramp bijvoorbeeld, maar ook in tijden van corona."
Wat hopen jullie dat EHBP kan betekenen, in de nabije en verre toekomst?
"Ik hoop dat we het sociale weefsel in de maatschappij ermee kunnen versterken en de rol van natuurlijke steun - de mensen om ons heen - kunnen opwaarderen. De baseline van Rode Kruis-Vlaanderen is 'Helpt helpen'. Als wij mensen kunnen aanmoedigen om anderen te dúrven helpen, niet alleen bij lichamelijke maar ook bij psychische problemen, dan is onze missie geslaagd."