De overeenkomsten tussen Munch en Van Gogh
26 sept '15 Karel Ankerman
Ze hebben elkaar nooit ontmoet, maar de invloed van Vincent van Gogh op de Noor Edvard Munch is onmiskenbaar. Het Van Gogh Museum trekt in een grote expositie de parallellen tussen hun werk, dat kleurrijk is, intens en emotioneel, en tussen hun getroebleerde levens. Het dichtst naderen ze elkaar in hun zelfportretten.
Edvard Munch, 1886
In 1886 schilderde de jonge Munch een expressief zelfportret, dat hij zeer prominent en zelfbewust signeerde. Munch had in korte tijd naam weten te maken in eigen land en als aanstormend talent een reisbeurs naar Parijs weten te bemachtigen. Daar leerde hij het werk van Vincent van Gogh kennen in de kunsthandel van Theo van Gogh, de broer van Vincent.
Maar in dit portret is de invloed daarvan nog niet te zien. Wat kleurgebruik betreft staat Munch nog in de naturalistische traditie. Alleen zijn werkwijze is voor zijn tijd extreem. Zo heeft hij onder meer de verflaag in zijn gezicht beschadigd door met een penseelpunt in de verf te krassen.
Niet veel later beginnen elementen uit Van Goghs schilderijen op te duiken in zijn werk. In 1933 schrijft Munch over Van Gogh: 'Vuur en sintels dienden als penselen tijdens zijn spaarzame jaren, waarin hij opbrandde voor zijn kunst. Ik neem me voor en hoop dat ik met meer geld tot mijn beschikking dan hij in zijn voet­sporen zal treden.''
'Zelfportret met grijze vilthoed'
In Zelfportret met grijze vilthoed uit 1887 heeft Van Gogh zich volledig geconcentreerd op zijn gezichtsuitdrukking, met de nadruk op de ogen. Hij schilderde dit werk in de winter van 1887, toen hij al bijna twee jaar bij zijn broer Theo in Parijs woonde.
Van Gogh verwerkte zijn laatste schilderkunstige inzichten, zoals het gebruik van felle, ongemengde kleuren die in losse verfstreken op het doek zijn geplaatst. Zijn blik is afgewend, naar binnen gekeerd, heel anders dan de uitdagende blik van Munch in het werk hiernaast. Toch verbond ook Munch zijn zelfportret met introspectie­. Hij schreef in 1932: 'Mijn kunst is een zelfbekentenis. Hierdoor probeer ik mijn relatie met de wereld te verhelderen'.
Veertig jaar eerder formuleerde Van Gogh, die op dat moment was opgenomen in de psychiatrische inrichting Saint-Rémy, het zo: 'Ze zeggen dat het moeilijk is jezelf te kennen, maar het is evenmin eenvoudig jezelf te schilderen.'
'Zelfportret als schilder'
De talloze zelfportretten van Munch en Van Gogh worden door de expressieve en emotionele kracht vaak vergeleken met de doorvoelde portretten van Rembrandt. Van Gogh bewonderde Rembrandt; hij refereert in zijn brieven herhaaldelijk aan Rembrandts Zelfportret als schilder, dat hij in het Louvre had bestudeerd.
In zijn eigen Zelfportret als schilder uit 1888 presenteert Van Gogh zich als een moderne kunstenaar met een palet van felle, ongemengde kleuren. Aan zijn zuster Wil beschrijft hij hoe hij zichzelf heeft afgebeeld: 'Rimpels in voorhoofd en om den mond, stijf, houterig, een fel rode baard, ontredderd en triest'.
Met dit indringende werk eist Van Gogh zijn plaats op te midden van zijn Franse tijdgenoten. Hij onderstreept dit door zijn naam, als een visitekaartje, zeer prominent als een statement in beeld te plaatsen.
De compositie en Van Goghs houding en blik doen onmiddellijk denken aan het Zelfportret met palet van Munch uit 1926.
'Zelfportret met palet'
Edvard Munch, 1926
Dit zelfportret uit 1926 is afstandelijker geschilderd dan dat van Van Gogh uit 1888. Munch is niet achter zijn ezel aan het werk, maar staat midden in de natuur in zijn besmeurde­ kiel voor zijn huis op het landgoed Ekely in Noorwegen.
Door het licht afgewende hoofd en de stuurse blik houdt Munch de beschouwer op afstand. In tegenstelling tot Van Gogh, die zich zelfverzekerd maar ook kwetsbaar toont, zoekt Munch de directe confrontatie met de wereld om hem heen. De 62-jarige kunstenaar wil laten zien dat hij nog volop aan het werk is.
Nog twintig jaar zal Munch zijn omgeving en zichzelf vastleggen. En net als bij Van Gogh zullen de zelfportretten van Rembrandt zijn grootste inspiratiebron blijven.
'De slaapkamer'
De mooiste gelijkenis op de tentoonstelling wordt gevormd door twee zeer verschillende schilderijen, waarvan er één strikt genomen geen zelfportret is. In 1888 schilderde Van Gogh zijn slaapkamer in het 'gele huis' in Arles. Zonder dat de kunstenaar zichzelf afbeeldde, is hij toch intens aanwezig in het tafeltje, de waskom, de handdoek en de korenblauwe hemden achter het bed.
In dit intieme interieur, met eigen kunstwerken aan de muur, wilde Van Gogh 'absolute rust' uitdrukken. Hij schilderde het doek in een tijd dat hij zich door tegenslagen in zijn privéleven allesbehalve rustig voelde. Het werk gaf hem troost.
Niet veel later werd hij in het ziekenhuis van Arles opgenomen wegens een zenuwinzinking waarbij hij in zijn oor sneed. Hij schreef aan zijn broer Theo: 'Toen ik na mijn ziekte mijn doeken terugzag, vond ik De slaapkamer het beste.'
'Zelfportret tussen de klok en het bed'
Edvard Munch, 1943
Munch schilderde zichzelf tegen het einde van zijn leven in het midden van zijn slaapkamer. Als oude, fragiele man staat hij tussen de manshoge staartklok die de uren wegtikt en het smalle bed, waarin hij kort na de voltooiing van het werk zou overlijden.
Achter hem hangt eigen werk aan de wand in rood en groen. Munch verwerkte in dit schilderij dezelfde kleuren en motieven die Van Gogh gebruikte in Nachtcafé uit 1888. De veertig jaar oude herinnering aan dit schilderij, ook met klok en één frontaal afgebeelde figuur, heeft Munch duidelijk inspiratie gegeven.
Munchs laatste zelfportret geeft een kunstenaar weer die zich lijkt te hebben geschikt in zijn onvermijdelijke lot. Net als Van Gogh verbeeldt hij rust en troost. 'Dood is de aanvang van het leven – van een nieuwe kristallisatie', schreef hij in zijn schetsboek.