Ook souvenirs kunnen ervaren worden als een reliek of krachtvoorwerp. De grens tussen reliek en krachtvoorwerp is niet scherp, eerder fluïde. Souvenirs zijn daar een voorbeeld van.
Relieken en krachtvoorwerpen kunnen gezien worden als figurerend in een context van machtsrelaties, dat kan dus zowel macht als machteloosheid zijn. Soms heeft dat zelfs duivelse dimensies, denk daarbij aan de auto van Hitler of het pistool waarmee Pim Fortuin werd vermoord. Beide zijn overblijfselen met betekenis, dus in letterlijke zin een reliek.
Betekenisgeving aan een reliek of krachtvoorwerp is cultuur- en tijdgebonden. Voorbeelden uit andere culturen zijn er uiteraard ook, maar zelfs binnen een zelfde context kan de betekenisgeving zeer verschillend zijn, al naar gelang de visie van de persoon of de groep. Zo nodigde de paus overlevenden van de schipbreuk bij Lampedusa in 2013 uit voor een ontvangst in het Vaticaan. Slechts enkelen kwamen opdagen. Die uitnodiging had binnen hun referentiekader geen betekenis, bezig als ze waren met hun verdere tocht op weg naar het noorden van Europa, in hun ogen het beloofde land.
Harrie Leyten laat een foto van enkele beeldjes zien. Wij zien het als symbolen, waarvan wij de betekenis niet zomaar vanzelf kennen. Het zijn Afrikaanse beeldjes, die Europese missionarissen en zendelingen in de 19e en begin 20e eeuw beschouwden als afgodsbeeldjes, als een heidense praktijk. En als ze in een museum terecht komen beschouwen we ze misschien als kunst, maar staan ze in een volledig andere context, zonder mensen en zonder hun Afrikaanse context. In werkelijkheid zijn het ibeji, ‘tweelingbeeldjes’,die verwijzen naar de idee dat God een bedoeling had met het geboren laten worden van een tweeling. Als één kind van een tweeling was overleden, werd een beeldje gemaakt van de overledene. Ze (het nog levende kind en het beeldje) worden samen gewassen, worden samen gevoed, en gaan samen naar bed. Zo blijft het tweeling-schap overeind. Zo’n beeldje is tegelijk ook een soort vooraf-beeld, tonend hoe dat kind zou zijn geworden als het later volwassen was geworden. Wij kijken dus – onwetend – heel anders aan tegen dergelijke beelden.
Vervolgens toont Harrie Leyten houten maskers met hoge beelden er bovenop, met een hoogte van ongeveer 150 cm. Het zijn maskers die bij het dansen werden gebruikt. Ze kwamen in 1924 in Nederland aan, waar ze aanvankelijk werden beschouwd als afkomstig uit een oord zonder beschaving. Die beelden gingen (gekuist) naar missietentoonstellingen in Nederland, om daar geld bij elkaar te krijgen voor het missiewerk. Later werd zo’n beeld geïnterpreteerd vanuit een Bijbelse achtergrond en als een symbool van Moeder Aarde betiteld. En nog weer later werd het beeld als Afrikaanse kunst beschouwd.
Dit is een mooi voorbeeld van ‘toe-eigening’, van ‘betekenisverschuiving’, gedaan door anderen (derden), die de oorspronkelijke betekenis van zo’n beeld niet kennen. Pas in de 70-er jaren van de vorige eeuw werd begonnen met wetenschappelijk onderzoek naar de betekenis van dergelijke voorwerpen. Toen bleek dat het in dit geval om festivalmaskers ging, gebruikt als dank aan de vrouw als moeder, voor het baren en opvoeden van kinderen, als een waar eerbetoon aan de vrouw, want vrouwen worden in Nigeria op handen gedragen.
Van een ander beeld, afkomstig van de Baule in Ivoorkust, werd in eerste instantie gedacht dat het beeld een afbeelding was van een belangrijke, te vereren voorouder. Bij navraag bleek dat de Baule geloofden in een andere wereld, een plaats waar mensen verblijven vóór ze geboren worden, het ‘blolo’ (zeg maar ‘hiervoormaals’, een woord dat in geen enkele Europese taal voorkomt). Een mens bestaat daar in tweevoud, een mannelijk deel (blolo bian) en een vrouwelijk deel (blolo bla). Als een deel geboren wordt (bijvoorbeeld de man), blijft het andere deel in het hiervoormaals achter en maken de twee delen afspraken over het toekomstige leven. Het beeld van die vrouw in het hiervoormaals wordt dan na de geboorte van de man gemaakt voor die wederhelft, om de gemaakte afspraken niet te vergeten. Nog steeds worden die beelden gemaakt, soms met een gemoderniseerd uiterlijk, om er mee te praten en te overleggen op momenten dat belangrijke beslissingen genomen moeten worden.
Vervolgens zien we een beeld uit Congo, dat voor heel veel doeleinden wordt gemaakt, bijvoorbeeld om ermee te genezen. Maar, waar komt die kracht van zo’n krachtbeeld vandaan? Uit het beeld zelf? Harrie Leyten: ‘In de westerse opvatting ontleent een kunstwerk zijn kracht en uitstraling aan de kunstenaar. Ik pleit ervoor zo’n beeldje te interpreteren vanuit het perspectief van ‘social agency’ (Gell): het is niet het voorwerp dat de kracht heeft, maar het is de mens die het voorwerp de kracht geeft, en dan komt die (als zodanig ervaren) kracht middels het voorwerp bij de mens terug’.
Hoevalt te verklaren dat mensen ‘voelen’ dat een object hen raakt / kracht geeft, terwijl het krachtvoorwerp van zichzelf geen ‘kracht’ heeft. Het zijn de mensen die er ‘betekenis’ in leggen, niet andersom. Betekenis toekennen kan individueel, maar ook collectief. Uiteraard is de ene persoon er ontvankelijker voor dan de ander.
De beeldjes in moderne westerse kleding hebben voor de jongeren dezelfde betekenis als de beeldjes in traditionele kleding. Ook al zijn het, in onze ogen, geen traditionele beeldjes meer, voor de jongeren uit die West-Afrikaanse cultuur zijn deze beeldjes nog steeds verbonden met de oude traditie.
Even na 16.00 uur wordt deze expertmeeting afgesloten door Suzanne van der Beek. Zij bedankt alle sprekers, de deelnemers die hun persoonlijk krachtvoorwerp gepresenteerd hebben, de organisatoren en de catering voor hun bijdrage. Onder het genot van een hapje en een drankje wordt nog verder nagepraat.