Historicus Idesbald Goddeeris: 'Laat die verf op Leopold II toch nog even zitten' | De Morgen
✦InterviewIdesbald Goddeeris
Idesbald Goddeeris: 'Erkenning van het probleem is fundamenteel. De overheid moet tonen dat ze wil luisteren en begrijpen.' Beeld Bas Bogaerts
Plaats een deel van de Leopold II-standbeelden in een museum, laat de rest staan naast monumenten van verzetshelden. Historicus Idesbald Goddeeris (KU Leuven) wil geen beeldenstormer zijn.
✦Exclusief voor abonnees doorRoel Wauters 11 juni 2020, 20:59
Goddeeris heeft net Koloniaal Congo uit, een boek dat hij mee redigeerde met bijdragen van meer dan 30 Belgische, Congolese, maar ook Duitse en Amerikaanse historici over onze oud-kolonie. "Voordien waren er al tal van boeken van journalisten of schrijvers als David Van Reybrouck, nu hebben we een brede wetenschappelijke publicatie, met bijdragen van academici die zich al een hele carrière wijden aan het onderwerp." De publicatie, voorzien eind deze maand naar aanleiding van de 60ste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid, werd met enkele weken vervroegd, na het felle debat over de rol Leopold II, die Congo tussen 1885 en 1908 exploiteerde als zijn privébezit.
"Het beslecht een aantal discussies. Zo circuleerden erg uiteenlopende getallen over het aantal slachtoffers dat Leopold II gemaakt zou hebben in Congo. Van 'we weten het niet', zoals Van Reybrouck zei, over de tien miljoen uit het boek van Adam Hochschild eind jaren 90, tot zelfs 17 à 25 miljoen in een recent VN-rapport over de Afrikaanse diaspora. Een historisch demograaf heeft voor ons een reeks scenario's uitgerekend en is tot de conclusie gekomen dat er tussen 1 en 5 miljoen Congolezen zijn omgekomen onder het regime van Leopold II, zowel door geweld als door ontbering of ziekte."
Dat is nog steeds een vrij grote vork.
"Akkoord. Mijn Congolese collega's lachen soms met onze focus op cijfers, maar het heeft wel degelijk belang. Vaak ontaardt kritiek op Leopold II in een welles-nietesdiscussie over getallen, terwijl het debat zou moeten gaan over de essentie: de gewelddaden die hij veroorzaakte. Net zoals een andere auteur in het boek tot de conclusie komt dat Leopold II geen genocide heeft gepleegd. De Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog wilden één specifieke etnische groep uitroeien, de Joden. Hetzelfde kan je zeggen van de Duitsers die de Herero's in Namibië begin twintigste eeuw uitmoordden. Die doelmatigheid was er bij Leopold II niet. Hij wilde zich mateloos verrijken en installeerde daarvoor een extreem gewelddadige maatschappij. Dat vergoelijkt zijn daden niet, maar zo kunnen we wel het juiste debat aangaan, met de juiste feiten."
Lang kregen we het positieve beeld voorgeschoteld dat de Belgen in Congo beschaving brachten. Blijft daar iets van over?
"Dat idee is vaak gebruikt om het beeld van de blanke onderdrukker te counteren. Wel, dat moet sterk gerelativeerd worden. Eens de Belgische staat begin 20ste eeuw de kolonie overnam zijn er inderdaad scholen opgericht. Alleen, heel vaak kregen de kinderen slechts twee jaar onderwijs. Ze leerden een beetje leren en schrijven, maar de focus lag evenzeer op goed gedrag en het katholieke geloof. Secundaire scholen waren de uitzondering, hoger onderwijs kwam er pas de laatste jaren. Er kwamen ziekenhuizen, maar die werden specifiek met een economisch doel gebouwd. Er moest vermeden worden dat epidemieën van slaapziekte of lepra uitbraken. Anders viel de mijnbouw stil. Het belang van de kolonisator primeerde, net zoals bij de infrastructuurwerken. Wegen en havens werden met Congolese middelen betaald, maar werden gebruikt om de rijkdom tot in ons land te krijgen."
Een beklad beeld van Leopold II. 'De overheid zou moeten beginnen met het signaal ernstig te nemen', zegt Goddeeris. Beeld REUTERS
Waarom steekt nu pas de verontwaardiging zo scherp op? De wandaden van Leopold II waren al tijdens zijn leven bekend.
"Dat klopt. Die kritiek is er altijd geweest. Historici waren daar mee bezig, maar de publieke opinie was zich daar veel minder van bewust. Enerzijds is er nu de afstand in de tijd. Congo werd intussen 60 jaar geleden onafhankelijk. Ons land is minder betrokken. Er zijn ook gewoon steeds minder oud-kolonialen die kritiek kunnen pareren. Daarnaast hebben we nu pas een actieve Congolese bevolking in ons land die zich mengt in het debat."
Was die niet eerder aanwezig?
"België heeft heel lang de grenzen dicht gehouden voor zijn oud-kolonies, in tegenstelling tot Nederland of Groot-Brittannië. Om een praktisch voorbeeld te geven: terwijl daar op elke hoek van de straat een Indonesisch of Indisch restaurant is, eten wij hier geen kip moambe. Niet omdat het niet lekker is, gewoon omdat de Congolezen zolang afwezig waren. Pas in de jaren 90, tijdens het democratiseringsproces onder Mobutu, de oorlogen in de regio en de genocide in Rwanda, konden we de Congolese vluchtelingen niet meer weigeren. Stilaan is binnen die groep het protest gegroeid van onderuit. Heel wat mensen uit Centraal-Afrika zien in Leopold II het symbool van het racisme dat zij vandaag ondervinden. Die beweging is zo'n vijftien jaar geleden gestart, maar tot op vandaag is daar weinig mee gedaan."
Vindt u het een goed idee om de standbeelden van Leopold II weg te halen?
"De overheid zou moeten beginnen met het signaal ernstig te nemen. Ik was daarnet bij het ruiterstandbeeld van Leopold II op het Troonplein aan het paleis in Brussel en ze waren de graffiti alweer aan het wegpoetsen. Dat is de typische reactie: zo snel mogelijk het protest uitgommen en doen alsof er niets is gebeurd. Laat die verf toch nog even zitten. Ik pleit er voor om een deel van de standbeelden weg te halen. Die van Leopold II, maar ook de tientallen monumenten voor aan gesneuvelde pioniers die in Congo 'beschaving brachten'. Ze kunnen ondergebracht worden in een museum van koloniale propaganda, met de juiste context."
Moet een deel van onze geschiedenis dan uit het straatbeeld verdwijnen?
"Neen, sommige standbeelden blijven wat mij betreft gewoon staan, al dan niet artistiek anders ingekleed. Maar vooral: er moet een beter evenwicht komen in de publieke ruimte. Momenteel is die herinnering erg eenzijdig en louter gericht op de kolonisator. Het zou goed zijn mocht er ruimte zijn voor het perspectief van de onderdrukte. In Nederland zijn er verschillende monumenten over de slavernij. In Londen staat er standbeeld van Mahatma Gandhi op Parliament Square, naast dat van Winston Churchill. We hebben nu wel één Lumumba-square in Brussel, maar dat is slechts een klein hoekje van een groter plein dat voor de rest in Elsene ligt. Er zijn nog genoeg verzetshelden te vinden en manieren om ze te herinneren."
Een mea culpa van het koningshuis of de Belgische regering, zou dat iets uithalen?
"Officiële excuses liggen bijzonder moeilijk, uit vrees dat er dan ook meteen een eis komt tot herstelbetalingen. In het verleden zijn er wel degelijk al excuses geweest, maar die waren telkens zeer partieel of gericht op een specifieke situatie. Zo bood vorig jaar Charles Michel zijn excuses aan voor de metiskinderen (kinderen van een blanke man bij een zwarte moeder, die systematisch bij de moeder werden weggehaald, RW). Erkenning van het probleem is fundamenteel. De overheid moet tonen dat ze wil luisteren en begrijpen."
Koloniaal Congo, een geschiedenis in vragen, Idesbald Goddeeris (KU Leuven), Amandine Lauro (ULB) en Guy Vanthemsche (VUB), Uitgeverij Polis, 432 p.