In 2019 en 2020 werd de beëindiging van de Tweede Wereldoorlog, 75 jaar geleden, herdacht. Op Paleis Het Loo zijn veel verwijzingen naar de oorlogsperiode te vinden. Zo werd het paleis onder meer een herstellingsoord voor de Wehrmacht.
Koningin Wilhelmina vertrekt
Op 3 september 1939 was de dreiging van een Duitse inval zo sterk dat Koningin Wilhelmina besloot met haar staf van Het Loo terug te keren naar Den Haag. De koningin gaf opdracht om een aantal persoonlijke spullen uit haar Werkkamer en Toiletkamer naar Den Haag te brengen. Dit was om er voor te zorgen dat het niet in verkeerde handen zouden vallen: familieportretten, de inhoud van haar bureaus, een aantal gouden horloges en onderscheidingen. Ook andere kostbaarheden, zoals wandtapijten, portretten en kunstvoorwerpen werden in opdracht van de koningin uit voorzorg in veiligheid gebracht. De schilderijen van haar eigen hand, het vergulde borstbeeld van Willem de Zwijger uit haar Werkkamer en de geschilderde behangsels van de Audiëntiezaal kregen een plek in de kelder onder de (destijds nog bestaande) keuken.
Werkkamer Koningin Wilhelmina met leeg bureau.
Afscheid zonder emotie
In het voorjaar van 1940 keerde koningin Wilhelmina nog één keer terug naar haar ‘geliefd Gelders thuis’, zoals zij Het Loo noemde. Dit deed ze om afscheid te nemen en instructies te geven voor het geval de Duitse troepen Nederland zouden binnenvallen. Later liet zij weten wat er die dag door haar heen ging: ‘Ik heb bij dit afscheidsbezoek aan Het Loo alles, maar dan ook alles gedaan om geen enkele emotie te laten blijken en dat is me- uiteraard!- gelukt. Maar ik kan U niet zeggen hoe bewogen ik was toen ik de hekken uitreed. Ik herinner me nog wat ik dacht: er gaan jaren overheen voor je hier weer terugkomt en misschien is Het Loo dan een puinhoop.’ De conciërge van Het Loo legde de inrichting van de privévertrekken van de koninklijke familie met de camera vast. De foto’s laten zien hoe de lege schilderijlijsten het interieur van Het Loo een spookachtig beeld gaven.
Salon met lege schilderijlijsten.
Fotorondleiding deel 1
https://www.youtube.com/watch?v=C6FxMfAcmx0
Fotorondleiding deel 2
https://www.youtube.com/watch?v=s2gylzIGcXg
600 kilo kostbaarheden verstopt
Op 9 april 1941 volgde de inkwartiering van de Wehrmacht in de beide zijvleugels van Paleis Het Loo. Enkele dagen later werd de lange laan voor het paleis gerenoveerd, waarbij het noordelijke deel met nieuwe beukenbomen werd beplant. Hitlers verjaardag werd op Het Loo feestelijk gevierd met een diner en een concert. Na het vertrek van de Duitse troepen naar Rusland, greep het paleispersoneel de kans om nog meer kostbaarheden in veiligheid te brengen. Koperen en bronzen voorwerpen met een gezamenlijk gewicht van zo’n 600 kilo werden verstopt onder de vloer van de Kleine Eetzaal (de huidige Nieuwe Eetzaal).
Viering Hitler's verjaardag op 20 april.
Herstellingsoord
In 1942 werd Het Loo een herstellingsoord voor de Wehrmacht, die plannen opstelde voor grondige verbouwingen. Wanden tussen de salons in de paviljoens van het hoofdgebouw zouden worden doorbroken en de Rookzaal en de Wapenzaal (de huidige Kunstzaal), zouden worden verbouwd tot operatiezalen. Mede door de gematigde houding van Chef-Arzt Dr. Rüge kon de schade beperkt blijven tot een paar onbelangrijke aanpassingen van ruimtes in de zijvleugels. Ook zorgde Rüge er voor dat de vertrekken van de koninklijke familie werden afgesloten en dat de opgeslagen behangsels van de Audiëntiezaal behouden bleven.
Duitse soldaten houden wacht bij toegangshek Paleis Het Loo.
Van Het Loo naar de Vogezen
In november 1942 werd de inventaris van de zilverkamer, een groot aantal meubelen, schilderijen, complete serviezen, klokken en sculpturen, overgebracht naar veiligere plaatsen: het jachthuis in Gortel, het Aardhuis en de paleizen Soestdijk en Noordeinde. Ondanks alle inspanningen bleven niet alle goederen van Het Loo gespaard voor de bezetters. Al in het vroege voorjaar van 1942 werd een kasteel in de Vogezen, bestemd als herstellingsoord voor Duitse generaals, gedeeltelijk ingericht met interieurstukken van Het Loo, waaronder de stoelen uit de Werkkamer van de koningin. Ook werden meubelen, vloerkleden, ledikanten, schilderijen, spiegels en pendules per goederenwagon naar Berlijn overgebracht om er kantoren mee in te richten. Een zwarte Bechstein-vleugel kreeg een nieuwe functie in het militaire Kamp Waalsdorp in de duinen bij Den Haag.
Bescheinigung document uit album conciërge Paleis Het Loo. Foto Paleis Het Loo.
Van Audiëntiezaal naar Wehrmacht-eetzaal
Stafarts Rüges stelde de grotendeels leeggehaalde koninklijke vertrekken open voor gebruik. De Audiëntiezaal diende voortaan als eetzaal voor de Wehrmacht-officieren, die in aangrenzende ruimtes hun intrek hadden genomen. In de vertrekken die nu weer teruggebracht zijn als de Kleercamer en het Cabinet van Mary II, huisde de stafarts. In de Westvleugel werden massagekamers, medische baden en kamers voor lichtbehandeling ingericht. Ook waren hier de kamers met bedden voor gewonde officieren. In de Oostvleugel stonden 132 bedden voor de lagere manschappen. Langs de noordelijke buitenwand van de binnenplaats achter de oostelijke vleugels werd een overdekte hellingbaan gebouwd om bij een eventueel luchtalarm de patiënten met bed en al zo snel mogelijk naar de schuilkelder te kunnen brengen.
Hellingbaan transport bedden naar schuilkelder. Nationaal Archief, Den Haag, foto: Charles Breijer, Anefo
Ontspanning op Het Loo
De Kunst- of Comediezaal in de westelijke vleugel werd ook gebruikt als bioscoop. Filmvertoningen zorgden voor ontspanning voor de staf en de revaliderende soldaten. Er werd een ‘Weensche Avond’ gehouden en de Reichhochschule für Musik uit Wenen voerde werken uit van Schubert, Brahms en Mozart. Voor de lokale bevolking was er een tentoonstelling van Veluwse schilders.
Biljartende Duitse soldaten in vestibule (1941). Foto Collectie Wijnbeek.
Plaats van verzet
Niet alleen Duitse militairen werden op Het Loo verpleegd, na de Slag om Arnhem in september 1944 tot april 1945 werd ook een groot aantal Engelse krijgsgevangen voor medische zorg naar Het Loo overgebracht. Om ze te scheiden van de Duitse zieken werden de geallieerde gewonden in de voormalige vertrekken van de koninklijke familie en in de Audiëntiezaal verpleegd. Het Loo werd een plaats van verzet toen het paleispersoneel enkele Engelsen hielp te ontsnappen en op Het Loo plaats bood aan een veertigtal onderduikers. Rijkscommissaris Seyss-Inquart wist hier uiteraard niets van.
Canadese tank voor Paleis Het Loo (1945). Foto Collectie M. de Ferrante.
Hoofdkwartier Nederlandse Strijdkrachten
Op 17 april werd Apeldoorn bevrijd en twee dagen later vestigde prins Bernhard zich met zijn militaire staf op Het Loo, waardoor het paleis het hoofdkwartier werd van de Nederlandse Strijdkrachten. Overigens woonde de prins niet op Het Loo. Hij woonde in het Huis Spelderholt in Beekbergen. Op 2 augustus haalde prins Bernhard zijn vrouw en hun drie dochters op van het nabij Apeldoorn gelegen vliegveld Teuge. Op weg naar Paleis Soestdijk maakte het prinselijk gezin een tussenstop op Het Loo. Pas in de herfst van 1945 kon een begin gemaakt worden met de herinrichting van het paleis.
Overgave van de Duitse bezetter bij Het Loo (1945). Foto Collectie M. de Ferrante.
Terugkeer Watersnoodbijbel
Paleis Het Loo had de oorlog redelijk ongeschonden doorstaan. In het hoofdgebouw van het paleis hadden betimmeringen, vloeren en wandbespanningen schade opgelopen. De intensief gebruikte zijvleugels hadden het meest geleden. Het Stallencomplex werd op 4 november 1944 ernstig beschadigd toen bij een geallieerde aanval op het hoofdkwartier van de Waffen-SS, gevestigd in het in het noordelijke hoekpaviljoen, in vlammen opging. Na de bevrijding kon het grootste deel van de weggenomen inventaris teruggebracht worden naar Het Loo. Opmerkelijk is de terugkeer van de Watersnoodbijbel, de familiebijbel van de Oranjes die een vaste plaats had in de Kapel, maar die tijdens de oorlogsjaren in het Aardhuis werd bewaard. Wegtrekkende Duitsers stalen de bijbel uit zijn schuilplaats, maar lieten hem tijdens hun vlucht achter in de bossen bij Nieuw Millingen. Daar werd de bijbel gevonden door rondtrekkende zigeuners, die hem bij Het Loo terugbezorgden.
Interieur Paleis Het Loo na vertrek Duitse bezetter. Foto Paleis Het Loo.
Sporen Duitse bezetting bewust zichtbaar
In het voorjaar van 1946 keerde koningin Wilhelmina terug naar haar paleis. Haar terugkeer naar Het Loo markeerde zij door bij binnenkomst, in het zogenaamde Groene Kwartier aan de Koningslaan, om een sjoelbak te vragen. Uit protest tegen het gebruik van Het Loo door de Duitsers liet koningin Wilhelmina de roestplekken die een scheermes van een Duitse officier had achtergelaten op de marmeren vloer van haar badkamer, niet verwijderen. Ook de bekleding van de rugleuning van haar armstoel in de koningsbank in de Kapel, die op zijn schuilplaats was geraakt door een granaatscherf, mocht niet worden hersteld. Het gat is tot op de dag van vandaag zichtbaar.