door CM op 27/02/2014
Beide Kamers van de Staten-Generaal hebben vorige week stilgestaan bij het overlijden van de markante politica Els Borst (1932-2014). In de Eerste Kamer las de voorzitter een mooie herdenkingsrede voor waarin onder meer de volgende passage voorkwam:
"Maar Els Borst bereikte zo veel meer. Zo verdedigde zij in haar strijd tegen de schrikbarende mortaliteit als gevolg van roken een ingrijpende wijziging van de Tabakswet die onder meer een leeftijdsgrens van zestien jaar voor de verkoop van tabaksproducten invoerde. Deze wetswijziging werd in de Tweede Kamer aanvaard zonder de steun van het CDA en de VVD. In de Eerste Kamer had zij steun uit deze partijen nodig, wilde het wetsvoorstel niet sneuvelen. Met kracht van argumenten en de toezegging, een ingediende motie te zullen uitvoeren slaagde minister Borst erin nagenoeg de hele Eerste Kamer achter haar voorstel te krijgen."
De gememoreerde stemming in de Eerste Kamer vond plaats op 16 april 2002 en het wetsvoorstel in kwestie introduceerde niet alleen een leeftijdsgrens, maar ook reclamebeperkingen en verdergaande rookverboden. Waarom is deze casus zo interessant? Omdat het erop lijkt dat Els Borst erin slaagde de IJzeren Wet van Noten te slechten.
De IJzeren Wet van Noten is een wetmatigheid die is 'ontdekt' door PvdA-politicus Han Noten, die van 10 juni 2003 tot 5 februari 2013 in de Eerste Kamer zat. Deze formuleerde zijn wet als volgt:
"Een fractie in de Eerste Kamer zal een regering nooit aan een meerderheid helpen als haar partijgenoten in de Tweede Kamer tegen het betreffende wetsvoorstel hebben gestemd."
Andersom kan natuurlijk wel: als een fractie in de Tweede Kamer vóór een wetsvoorstel heeft gestemd, betekent dat nog niet dat de geestverwante fractie in de Eerste Kamer dat ook zal doen. Het komt zeker voor dat Eerste Kamerfracties tegenstemmen waar hun geestverwanten in de Tweede Kamer voorstemmen. Denk bijvoorbeeld aan het wetsvoorstel van Marianne Thieme over de rituele slacht, dat in de Tweede Kamer nog een royale meerderheid haalde, maar door anders stemmende senatoren in de Eerste Kamer sneuvelde. Bij de IJzeren Wet van Noten gaat het echter om de situatie dat een Tweede Kamerfractie tegenstemt. Volgens deze wet volgt de Eerste Kamerfractie dan het voorbeeld van de collega's. Het wetsvoorstel van de huidige regering om de pensioenopbouw te beperken haalde het om deze reden niet in oktober 2013: in de Tweede Kamer hadden alleen VVD en PvdA vóór gestemd en die hebben samen geen meerderheid in de Eerste Kamer. In die Eerste Kamer volgde de voltallige oppositie het voorbeeld van haar geestverwanten aan de overzijde.
Met een soortgelijke situatie had minister Borst in 2001 en 2002 te maken. Oppositiepartij CDA had in de Tweede Kamer tegen het wetsvoorstel gestemd en zelfs coalitiegenoot VVD had het daar laten afweten: alleen oud-topzwemster Erica Terpstra had vóór het wetsvoorstel gestemd. Door steun van andere oppositiepartijen kwam het wetsvoorstel in de Tweede Kamer niet in gevaar, maar in de Eerste Kamer lag dat mogelijk anders. Het CDA beschikte daar over 20 zetels en de VVD had er 19. Samen meer dan genoeg om de aanscherping van de Tabakswet te torpederen. Volgens de IJzeren Wet van Noten hadden de senatoren van VVD en zeker die van oppositiepartij CDA tegen moeten stemmen. Dat gebeurde in het geval van de VVD maar gedeeltelijk (11 leden stemden tegen, 8 stemden voor) en in het geval van de CDA-fractie in het geheel niet. Blijkens de vorige week door de Senaatsvoorzitter uitgesproken rede wist minister Borst het tij te keren met argumenten en toezeggingen. De IJzeren Wet van Noten werd hiermee doorbroken.
Nu zijn er wel enige kanttekeningen bij het voorgaande te plaatsen. Senator Noten formuleerde zijn wet in september 2012 en baseerde zich daarbij op het stemgedrag van de Eerste Kamer in de laatste tien jaar. Dan gaat het dus om het stemgedrag onder de kabinetten-Balkenende en het eerste kabinet-Rutte. Els Borst verdedigde haar wetsvoorstel in de laatste dagen van het tweede kabinet van Wim Kok, aan het einde van een Paarse periode die gekenmerkt werd door politieke rust en stabiliteit. Naarmate het einde van Paars naderde, groeide de maatschappelijke onvrede, wat uiteindelijk tot een politieke aardverschuiving leidde. De kiezer raakte op drift en niet-traditionele partijen als de LPF en de PVV verwierven machtsposities en veranderden de politieke sfeer. Het is heel goed mogelijk dat het in 2002 gemakkelijker was een Eerste Kamerfractie alsnog vóór een wetsvoorstel te laten stemmen om de meerderheid te behalen dan in 2014. Denk in dit verband aan de perikelen rondom het Woonakkoord. CDA-senator Brinkman leek er wel oren naar te hebben, maar bleek aan de lijn te liggen bij partijleider en fractievoorzitter in de Tweede Kamer Buma.
De IJzeren Wet van Noten leidt er nu toe dat de coalitiefracties onderhandelen over supermeerderheden in de Tweede Kamer om maar verzekerd te zijn van kleine meerderheden in de Eerste Kamer. De casus van Els Borst en de Tabakswet laat ziet dat er heel misschien nog een zeer kleine mogelijkheid is om met redelijkheid en enige toegeeflijkheid het sneuvelen van een wetsvoorstel in de Senaat te voorkomen. In zeer uitzonderlijke gevallen kan de IJzeren Wet worden geslecht door een Zachte Hand.