spraecke’ zal geven, noch aan den prior last of schade zal berokkenen door zijne honden. Blijkbaar had dus de kommandeur, als een tweede Nimrod, te Oudewater geleefd als een geweldig jager voor het aangezicht des Heeren!
De toevoeging der kommanderijen aan de organisatie der balie van St. Catharijne doet ons kennismaken met eene opmerkelijke episode uit de geschiedenis van de verwording der middeleeuwsche kloosters. De proef, door den balier genomen, kan, evenmin als de vroegere van het Domkapittel, op den duur gunstig geslaagd zijn. En toen na de Hervorming, onder het beheer der Staten van Utrecht, de toestanden in de kommanderijen meer openbaar werden, konden onze geschiedbronnen verhalen van eene periode van het schandelijkste wanbeheer. De verdeeling der kommanderijen tusschen de drie leden der Staten, die toen volgde, leidde niet tot verbetering van den toestand: de lotgevallen der Johanniter-kommanderijen zijn onverkwikkelijk gebleven tot het einde toe1).
Om van de Nederlandsche Johanniters eene duidelijke voorstelling te hebben, moeten wij, behalve hun middelpunt, de Utrechtsche balie, ook hunne andere kloosters even bezoeken. Het is waar, behoudens het belangrijke feit, dat een balier in die kloosters natuurlijk ontbrak en dus alles, wat betrekking had op het beheer van de andere kloosters der orde, er niet aangetroffen werd, waren de Johanniter-kloosters vrij wel evenzoo ingericht als de balie zelve, alleen wat eenvoudiger en kleiner. Maar hetgeen er van hunne geschiedenis te verhalen is, zal toch de beschrijving, die ik van de balie gaf, in bijzonderheden aanvullen en verduidelijken.
Volgens de visitatie van 1495 waren er drie aan St.-Catharijne onderhoorige kloosters: St. Jansberg (bij Sneek), met twee ‘uithoven’ te Osingahuysen en te Eemswoude en met niet minder dan acht parochiekerken; dan St.-Jansdal of 's Heerenloo (bij Harderwijk); en ten slotte Kerkwerf (bij Zieriksee). Tot de kloosters der balie behoorden toen niet meer drie andere dergelijke gestichten. De kommanderij te Middelburg, die onder den balier stond, was, niettegenstaande haar bezit van de groote kerk Westmonster te Middelburg, zóó vervallen, dat zij geen klooster meer heeten kon1). Haarlem, na Utrecht het grootste der Nederlandsche Johanniter-kloosters, met vier parochiekerken, was in 1469 door den paus aan het toezicht van den balier onttrokken en stond dus niet meer onder de balie, maar naast haar. En ook Arnhem, met den uithof te Nijmegen, was reeds vroeger dan Haarlem losgeraakt van Utrecht2).