De vijfdaagse Europese veldtocht van Joe Biden door 'het vrije Westen' | Trouw
De vijfdaagse Europese veldtocht van Joe Biden door 'het vrije Westen'
Stevo Akkerman 11 juni 2021, 6:32
In de jaren van de Koude Oorlog bestond er in Oost-Europa de 'vliegende universiteit', een vrije academie die zich permanent verplaatste, van de ene woning naar de andere. Er waren verschillende westerse academici en intellectuelen die dit steunden, ze gingen in het Oostblok op vakantie en gaven dan huiskamer-colleges, ze brachten literatuur mee en fungeerden soms ook als smokkelaars voor teksten die Oost-Europese denkers in het Westen wilden publiceren.
Vanwege de comeback van de onderdrukking in Rusland en Wit-Rusland – of de acceleratie daarvan – klinkt nu een pleidooi voor een nieuwe variant van het oude fenomeen. In een open brief roepen internationale wetenschappers en schrijvers de Europese Commissie op een Oost-Europese Universiteit te stichten, gefinancierd uit bevroren EU-fondsen. "Wij moeten onze grenzen poreuzer maken en ze gastvrijer en guller openstellen voor degenen die zijn ontslagen, onderdrukt en werden gedwongen huis en haard te verlaten." Waar moet die universiteit komen? 'In een van de lidstaten van de EU', zegt de brief.
Ik vind het een prachtig initiatief, veel mooier dan sancties, hoezeer die ook op hun plaats zijn. Maar ik ken in elk geval één EU-lidstaat waar deze universiteit níet gevestigd kan worden: Hongarije. Dat is tragisch voor dat land, en tegelijkertijd veelzeggend voor verschuivingen die overal zijn opgetreden. De hele notie van 'het Westen' staat op losse schroeven.
Wat Hongarije betreft, daar was al iets dat leek op de universiteit waarvoor nu wordt gepleit: de Central European University. Maar premier Viktor Orbán kon de democratische en rechtsstatelijke oriëntatie van die universiteit niet verdragen en dwong de instelling tot een verhuizing naar Wenen. In de plaats daarvan staat nu een (zeer groot) filiaal van de Fudan University uit Shanghai gepland. China wandelt Boedapest binnen, als het aan Orbán ligt.
Je zou kunnen zeggen dat Hongarije na de val van de Muur een tijdje tot het Westen heeft behoord en nu de blik weer naar het Oosten wendt, Moskou inbegrepen. Geografisch gezien klopt dat, maar geografie zegt niet alles. Met Donald Trump was Orbán net zozeer verwant als met Xi Jinping, en Trump was toch echt de leider van een westers land. Of niet? Dat is de vraag. De scheidslijn tussen westers en niet-westers loopt niet meer langs het IJzeren Gordijn, maar dwars door windstreken en landen heen. Althans, als we het opvatten als 'vrij' en 'democratisch', erfgenamen van de Hervorming, Verlichting en nog zo wat.
Zolang Moskou een totalitair Oostblok aanvoerde, was Washington vanzelf de leider van het vrije Westen. Nu Joe Biden is begonnen aan zijn vijfdaagse veldtocht door Europa, lijkt alles even net als vroeger. Maar in zijn eigen land zijn de trumpiaanse Republikeinen nog volop bezig de democratie langzaam te wurgen, en het Europa dat hij bezoekt telt meer dan genoeg politici die graag hetzelfde zouden doen.
De strijd van onze tijd is niet die tussen een vrij Westen en een onvrij Oosten, maar tussen democraten en anti-democraten, waar dan ook. Maar altijd om te beginnen bij onszelf.