Beleef ieder moment intens. Denk niet aan wat had kunnen zijn of wat nog komt, maar leef bewust in het hier en nu. Dat is leven met zen. Psychologen onderzochten de laatste jaren wat zen kan betekenen voor je leven. Het kan een leidraad zijn voor mensen die lijden aan een depressie, maar je kunt het ook aanwenden om je seksleven te verbeteren of je managementkwaliteiten aan te scherpen.
Zen is een levensfilosofie, gericht op bewust leven. Het belangrijkste middel om dat te bereiken is zazen: op de hielen zitten met de ogen dicht en je concentreren op je ademhaling, in een poging de geest terug te brengen naar het hier en nu. Zen betekent letterlijk meditatie en helpt om de geest leeg te maken, gedachten op een rijtje te zetten en door te breken naar een heldere visie op de werkelijkheid.
Zen fascineert westerse psychologen al sinds Jung. De laatste jaren is zen een bloeiend onderzoeksgebied geworden in de psychologie. Wetenschappers zijn op zoek naar verschillen tussen de hersenen van ervaren zenmeesters en van gewone stervelingen, zoals James Austin dat heeft beschreven in zijn boek Zen and the Brain. En therapeuten die zelf mediteren, integreren zen in hun therapieën. In een paar jaar tijd verscheen er een grote hoeveelheid boeken over leven met zen en daaruit blijkt dat zen op velerlei gebieden van toepassing is.
Zen is het streven naar tevredenheid in het hier en nu en het lijden hoort daarbij. De filosofie moedigt aan om pijn niet te ontlopen, maar de confrontatie aan te gaan. Zenboeddhist Zenshin Roshi verwoordt het als volgt: 'Zenmeditatie is niet gericht op het beschermen van het zelf tegen de stress van de realiteit. Het gaat er juist om die realiteit onder ogen te zien en er één mee te worden.'
In de meeste westerse zenscholen ligt de nadruk op zittend mediteren 'in de overtuiging dat, door het zittend mediteren, illusie en zelfgerichtheid vanzelf wegvallen en de geest geleidelijk aan zijn authentieke verlichting zal manifesteren', schrijft Miriam Levering in Zen. Maar zen is meer dan alleen mediteren, het is ook een manier van leven. 'Zen leert je niet een weg om aan jezelf of aan de wereld te ontsnappen, maar wijst je een pad dat je in staat stelt op ieder moment diep en zorgvuldig naar je ervaringen te kijken. Een dergelijk aanhoudend (zelf)onderzoek, mogelijk gemaakt door het ontwikkelen van mentale concentratie en door de eenwording van geest en lichaam, spreekt vele westerlingen klaarblijkelijk aan.'
Een andere manier om tot een bewuster leven te komen, is het bestuderen van koans, raadseltjes als 'Hoe klinkt het klappen van één hand?' Zenmeester John Tarrant, schrijver van het boek Licht in de duisternis. Zen, ziel en het spirituele leven: 'Koans worden gebruikt om ons door onze beperkingen heen te helpen. Ze zijn ontstaan als methode om de geest te openen. We zijn zo gewend om te leven in het huis van onze gedachten en te geloven dat hoe wij de wereld zien waar is. Een koan prikt daar doorheen.'
De weg van het loslaten van je oude zelf en het toegroeien naar een nieuw zelf, wordt door Tarrant nauwkeurig beschreven. Wie een ernstige crisis in zijn leven heeft doorgemaakt, zal zich herkennen in zijn beschrijving. Een ernstige crisis opent ook de mogelijkheid tot een dieper begrip van het leven, meent de auteur. Het boek maakt met de lezer een afdaling naar de onderwereld van de ziel en daar moeten bestaande beelden over het zelf worden losgelaten om toe te groeien naar een nieuw zelf. 'Wanneer we wat ons overkomt kunnen benoemen, zijn we er niet langer volledig mee geïdentificeerd, we bevrijden ons uit het duistere met zijn grijpgrage vingers', schrijft Tarrant.
Hij licht toe: 'We zijn ontegenzeggelijk gelimiteerd in ons zien en begrijpen. Die beperkingen doen ons lijden. Een goede spirituele oefening maakt dat we meer empirisch naar de wereld kijken en minder energie steken in het vechten met de realiteit, ook al lijkt dat soms heel pijnlijk.'
De Nederlandse zenmeester Rients Ritskes omschrijft zen als 'een oefening in zelfkennis, en concentratie is daarbij de belangrijkste methode', in zijn meest recente boek over zen, De ZenManager. Hij schrijft: 'Zen is een methode om de aandacht te leren beheersen en ons beter te concentreren. Zen is leren denken wat we willen denken, zodat we makkelijker kunnen doen wat we willen doen. Maar het is ook van onszelf weten dat wij niet altijd kunnen denken wat we willen denken. Daarmee weten we beter wie we zijn en wat we wel of niet kunnen.'
Ritskes begeleidt voornamelijk managers bij de beoefening van zen. In een telefonisch interview vanuit Denemarken, waar hij tegenwoordig woont, zegt Ritskes: 'Het vinden en vasthouden van een goede balans in het leven, is voor veel mensen een uitdaging. Je moet kwaliteit hebben in alles wat je doet. Managers zijn vaak goed in bepaalde dingen op het werk, zoals het luisteren naar hun personeel, maar passen dat niet toe in hun privé-leven.'
Ritskes was zelf onlangs proefpersoon in een wetenschappelijke studie. Met behulp van mri-scans werd gekeken naar zijn hersenactiviteit vóór en tijdens meditatie. Tijdens de meditatie bleek zijn hoofd inderdaad bijna volledig leeg te zijn (zie kader). Ritskes deed ook een eigen onderzoek naar de effecten van de zencursus die hij geeft bij ibm. Daaruit bleek dat medewerkers na de cursus, gevraagd om een vragenlijst in te vullen op een schaal van één tot tien, een volle punt hoger gaven aan de balans werk en privé, aan levenskwaliteit, veranderingsbereidheid, intuïtie, concentratie, effectiviteit en stresshantering. Het boek legt uit: 'Zenbeoefening leert ons los te komen van het doel en te genieten van het proces. En dat is precies waarom de zenfilosofie en -praktijk voor managers zo belangrijk is, want juist in moderne organisaties wordt het belang van het doel vaak zo hoog verheven dat de mens in het proces wordt vergeten.' Overigens geeft het boek vooral algemene levenslessen die ook voor niet-managers interessant zijn.
Intenser en bewuster leven, is ook het streven van Philip Toshio Sudo, auteur van het boek Zen seks. De intieme eenwording van lichaam, geest en ziel. Toshio Sudo, kind van een Japanse vader en een Japans-Amerikaanse moeder, is schrijver van allerlei boeken over zen, zoals Zen en de kunst van computergebruik om een zo breed mogelijk publiek te bereiken en te interesseren voor zen als levenswijze. 'Zen-leven is alsof je een bal bent die op een rivier drijft, nu, op dit moment, en je bewust te zijn van zowel de kosmische samenhang als het kleinste detail van de wereld', laat Toshio Sudo weten vanaf zijn thuisadres in Hawai.
Toshio Sudo schreef een boek over zen en seks om, na het Lewinsky-schandaal in de Verenigde Staten, seks in ere te herstellen. Zenseks geeft geen nieuwe standjes of fysieke tips, maar benadrukt het belang van psyche, lichaam en ziel bij de liefdesdaad. Toshio Sudo: 'In het boek beweer ik dat zenseks de beste seks is die je maar kunt hebben. Wat het tot de beste seks ter wereld maakt, is niet de mogelijkheid om onze fantasieën te vervullen, maar om onze kijk op onszelf te veranderen, op onze manier van de liefde bedrijven en op de wereld. Veel mensen denken dat het liefdesspel een kwestie is van techniek, van het vinden van de juiste plekjes die je kunt wrijven en kietelen. Maar het is net als bij muziek: geen mate van techniek weegt op tegen gebrek aan ziel. De beste seks is net als de beste muziek verheffend, omdat je er je hele hart in legt.'[/wpgpremiumcontent]