De ingenieur; W. Werktuig-en Scheepsbouw jrg 52, 1937, no 12, 19-03-1937 [Bijlage] » 19 maa 1937 - Pag. 3 | Delpher
De Ingenieur no, 12. Werktuig- en Scheepsbouw 3.
Fig. 5. Het werk aan de Hercules moet zooveel mogelijk bespoedigd worden, opdat dit schip weer in 't water kan gelaten worden
20 Juni 1829
schrift van Roentgen op een van de teekeningen, eigenhandig geschreven met zijn moeielijk te ontcijferen handschrift (fig. 5). De boot moest dienst doen ten behoeve van de Regeering voor het vervoer van goederen en waarschijnlijk ook wel van soldaten naar Antwerpen en voor sleepdiensten op de Schelde, in verband met den beginnenden opstand in de Zuidelijke Nederlanden.
Zoo kwam dan deze merkwaardige scheeps-compoundmachine in het einde van 1829 gereed.
Wie belang stelt in de oorspronkelijke teekeningen van deze machine en van andere, welke daarop zijn gevolgd, kan ze bezichtigen in de Afdeeling der Werktuigbouwkunde en Scheepsbouwkunde der Technische Hoogeschool, waar ze als historische documenten staan opgesteld.
Ik maak er U op opmerkzaam, dat het verdeelen van de expansie van den stoom in twee trappen, dus in twee in serie geplaatste cylinders, reeds bekend was. In 1781 had Jonathan Hoknblower dit reeds voorgesteld en na het jaar 1800, toen de patenten van James Watt waren afgeloopen, had Arthur Woolf dat beginsel met succes bij stationnaire balansmachines toegepast. Dit systeem met 2 zuigers, die gelijktijdig bewegen, in dezelfde periode, was voor scheepsmachines, die op commando moeten worden aangezet voor "vooruit" of voor "achteruit", slecht te gebruiken. De compound-machine met zuigers, die niet in dezelfde periode bewegen, en waarbij dus een receiver noodig is, kan hiervoor wèl doelmatig worden ingericht en reeds voor deze eerste compoundmachine, voor de "Hercules", met 2 haaksche hoogedrukkrukken, gaf Roentgen een goede oplossing.
Hij is dus beslist de uitvinder van de scheeps-compoundmachine, een uitvinding, die met die van den microscoop den verrekijker en het slingeruurwerk wel tot de belangrijkste, onbetwiste uitvindingen behoort, die in Nederland zijn gedaan.
Deze compound-machine heeft Roentgen gedurende de 25 jaren, dat hij directeur van Fijenoord is geweest, volgens de meest uiteenloopende constructies uitgevoerd voor meer dan 30 raderbooten in binnen- en buitenland.
Dat hij een tandradoverbrenging, die hij, door de omstandigheden gedrongen, bij zijn eerste compound-machine uitvoerde, bij nieuwe machines nooit meer heeft toegepast, zal niemand verwonderen. Buitenlandsche patenten op zijn uitvinding liet hij door zijn gemachtigden nemen: voor Frankrijk door André Koechlin & Co., voor Engeland door Ernst Wolff.
De constructie van stoomketels van de meest uiteenloopende typen bracht hij in zijn fabriek zoover vooruit, dat hij den stoomdruk geregeld kon verhoogen en ten slotte met 80 lbs per □" of 5x/3 atm overdruk werkte.
Voor zeeschepen bleef hij bij lageren keteldruk, omdat alle machines destijds met mengcondensatie werkten en hij geen zout voedingwater voor ketels met hoogeren stoomdruk wilde gebruiken. Zijn plan, om oppervlak-condensatie te gaan toepassen, heeft hij niet uitgevoerd, omdat hij de dichting van de condensorpijpjes niet vertrouwde. Bedenkt U wel dat rubber en asbest destijds nog niet ter beschikking stonden.
Hoezeer de Nederlandsche machinepraktijk in Roentgen's tijd reeds tot aanzien was gekomen, bleek mij persoonlijk, nu 48 jaren geleden, toen ik ingenieur in de fabriek van Haniel und Lueg te Dusseldorp was. Een der
overl. 1923.
(Roentgen),
firmanten, de zeer bejaarde heer Louis Haniel, vertelde mij toen hoe hij bij het oprichten van zijn vorige fabriek, firma Jacobi, Haniel und Hüsgen
te Sterkrade, de D. Croll
latere Gute Hoff- geb. 1854,
nungshütte, bij
contract een baas met een ploeg werklieden had overgenomen van "Fijenoord", omdat personen van groote ervaring in het machinevak toen, wat het Continent betreft, het best in Holland waren te vinden.
Het levenseinde van Roentgen is diep treurig geweestHij heeft ten slotte te veel van zijn krachten gevergd en zich zoodanig overspannen, dat in 1849 de droevige catastrophe kwam: Hij werd vrij onverwachts volslagen krankzinnig. Van het gesticht Meer-en-Berg is hij een van de eerste patiënten geweest en daar is hij drie jaren later overleden.
In de tweede helft van de 19e eeuw werden de raderbooten meer en meer door schroefbooten verdrongen. Na 1870 kwamen de verticale compound-machines met oppervlak-condensatie voor de zeevaart in gebruik. Omstreeks 1885 werden deze weer door de triple-expansie-machines verdrongen, waarbij de keteldruk spoedig tot ± 15 atmosferen werd opgevoerd.
Wat het etablissement "Fijenoord" betreft, na het heengaan van Roentgen duurde het 40 jaren voordat weder een werktuigkundige tot directeur werd benoemd; namelijk David Croll, een man van groote kennis en rijpe ervaring, die niet alleen leiding gaf aan de scheepsmachine-constructie, maar die bovendien ook van den scheepsbouw op de hoogte was. Onder zijn stevig bestuur van 1889 tot 1914, wist hij het etablissement, dat nu werd losgemaakt van de Nederlandsche Stoomboot-Maatschappij, tot nieuwen bloei te brengen en weder een zeer goeden naam te verschaffen met den bouw van oorlogsschepen voor de Nederlandsche Marine en van vele booten voor de groote Nederlandsche reederijen, alle voorzien van triple-expansiemachines. Een woord van dankbare herinnering mijnerzijds is hier op zijn plaats aan hem en aan den hoogst bekwamen ingenieur C. Hohn (geb. 1839, overl. 1922), die van 1870 tot 1910 chef der teekenkamer voor den werktuigbouw was.
De heer D. Croll is van 1916 tot 1920 voorzitter van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs geweest.
Slechts een enkel jaar na het tot stand komen van de Nederlandsche Stoomboot-Maatschappij te Rotterdam, werd door Paul van Vlissingen (geb. 1795, overl. 1852) de Amsterdamsche Stoomboot-Maatschappij opgericht voor den dienst op Londen en op Hamburg. Voor het herstellen der machines werd een werkplaats aan de Oostenburger Gracht ingericht, waaruit in 1828 de commanditaire sociëteit Paul van Vlissingen en Dudok van Heel ontstond. Deze onderneming, waaraan later ook een scheepswerf werd verbonden, werd in 1871 opgevolgd door de