Oud adres: LL149, wijk 42, klein nr. 403, kadaster E3727, verponding 2533
Bouwjaar: 1638, 1728/34
Opdrachtgever: Michiel Paauw (1638), Maria Luycken (1728-1734)
Restauratie: 1956/59, 1996
(52 afbeeldingen)
In 1638 verbouwing suikerbakkerij ca. 1618, zandstenen halsgevel, driehoekig topfronton, zeer sobere klauwstukken (eenvoudige gebogen vorm), hoekvazen, in hals wapen met leeuwen, in 1728/34 gewijzigd (vensters vergroot, fronton boven vensters verwijderd), wordt wel de eerste halsgevel van Amsterdam genoemd. Interieur uit 1728/34 in Lodewijk XIV-stijl: rijke stucwerkgang van Jan van Logteren met schijndeuren (thans in gebruik door doorbraak naar 170), roodmarmeren pilasters en reliëfs met allegorische en mythologische voorstellingen, beeld Prudentia (gesigneerd en gedateerd 1733), ovaal trappenhuis, voor- en achterkamer plafondstuk, geschilderde behangels van Jacob de Wit en Isaäc de Moucheron en betimmeringen.
Op deze plaats werd in ca. 1618 een suikerbakkerij gebouwd. In 1638 werden de oude panden in een nieuw gebouw opgenomen voor Michiel Reyniersz Pauw (1590-1640), die in 1615 was getrouwd met Hillegonda Spiegel. Michiel was de broer van raadpensionaris Adriaen Pauw die in 1648 de Vrede van Münster ondertekende. De geheel zandstenen gevel, ontworpen door Philip Vingboons in de stijl van het Hollands classicisme, is architectonisch bijzonder. Het Bentheim zandsteen was aanvankelijk zeer lichtgekleurd, zodat men van het Witte Huis sprak. Dit is de oudste halsgevel van Amsterdam. Echter, de meeste halsgevels zijn van baksteen, waardoor de zandstenen klauwstukken goed opvallen. Bij Herengracht 168 zijn de klauwstukken in hetzelfde materiaal uitgevoerd als de rest van de gevel, nl. zandsteen, maar omdat sprake is van een middenrisaliet (de hals komt iets naar voren) kan toch gesproken worden van een halsgevel. De klauwstukken zijn overigens uiterst sober: het is slechts een eenvoudige gebogen vorm. De gevel wordt bekroond door een driehoekig topfronton en hoekvazen. In de hals bevindt zich een wapen vastgehouden door twee leeuwen. Michiel Pauw had in 1623 de Venetiaanse riddertitel verworven en liet zijn ridderwapen prominent aanbrengen aan de gevel van zijn huis. Als schildhouders dienden twee Venetiaanse leeuwen.
Het huis werd in 1728/34 verbouwd, in opdracht van de weduwe van Arnold Diks of Dix, Maria Luycken (overleden in 1744). De gevel is toen gewijzigd en versoberd: de vensters zijn gewijzigd en vergroot en de frontons boven de vensters zijn verwijderd (maar een fronton is nog zichtbaar onder het wapen in de hals, alhoewel deze een barokke detaillering heeft gekregen). Ondanks deze wijzigingen is het karakter van de gevel, in de stijl van het Hollands classicisme, min of meer onveranderd gebleven. Bij de restauratie zijn de 18de-eeuwse ramen met roedeverdeling teruggebracht.
Het in de kern 17de-eeuwse huis heeft een bijzonder fraai interieur uit deze periode in Lodewijk XIV-stijl. De stucgang met roodmarmeren pilasters (zeldzaam) heeft schijndeuren aan de linkerzijde en reliëfs en is, vooral door het fraaie, weelderig uitgevoerde stucwerk, een goed voorbeeld van een gang in Lodewijk XIV-stijl, gemaakt door Jan van Logteren (naar voorbeeld van Herengracht 520). Ignatius die alleen nog de deuren en de trap had gedaan, overleed eind oktober 1732, dus Jan heeft het daarna alleen moeten doen, met de medewerkers van het atelier. De schijndeuren suggereren een centrale gang van een huis met kamers aan beide zijden van de gang, waardoor het huis groter en voornamer lijkt dan het in werkelijkheid is. Aan het einde van de gang bevindt zich het middenlid tussen voor- en achterhuis met een binnenplaats en trappenhuis. Zowel boven de toegang naar het achterhuis als tegen het plafond bevindt zich een groot stucreliëf. Het ovale trappenhuis met houten baluster lijkt door het valse perspectief waarin het is uitgevoerd, groter en hoger dan het in werkelijkheid is. In een hoekje naast de toegang naar de binnenplaats staat het beeld Prudentia van Jan van Logteren, gesigneerd en gedateerd 1733. Er staat: 'Jan van Logteren, Ignat. zoon'. Het is de eerste keer dat Jan signeert en de wijze waarop hij dat doet, kondigt hem aan als de voortzetter van zijn vaders werk. Eigenlijk is dit een stucwerk-reliëf, maar lijkt los te staan van de muur zodat we bijna van een beeld kunnen spreken. Aan de rechterzijde van de gang bevinden zich in het voorhuis de voor- en achterkamer, die buitengewoon gaaf gebleven zijn.
Zowel de voor- als achterkamer hebben hun beschilderde behangels, plafondstukken en hoekstukjes, zogenaamde 'witjes' (grisailles), behouden, hetgeen niet vaak voorkomt in Amsterdam (men is al blij als in één kamer dergelijke interieurelementen te vinden zijn).
De voorkamer heeft een plafondstuk van Jacob de Wit uit 1728 en beschilderde behangsels van Isaäc de Moucheron (de landschappen) en Jacob de Wit (de figuurtjes in de landschappen) uit 1730. De achterkamer heeft een plafondstuk van Jacob de Wit uit 1730 en beschilderde behangsels van Isaäc de Moucheron (de landschappen) en Jacob de Wit (de figuurtjes in de landschappen) uit 1734.
Tijdens een restauratie is boven het 18de-eeuwse plafond de 17de-eeuwse balkenlaag met beschilderingen (putti) op de planken ontdekt. Boven de 18de-eeuwse beschilderingen bevinden zich dus 17de-eeuwse beschilderingen.
Bij de restauratie in 1995/97 zijn de marmeren entree en de allegorische wand- en plafondschilderingen van De Moucheron vollledig hersteld. Het ovale trappenhuis is in oorspronkelijke lengte teruggebracht en loopt nu door tot in de kelder. Daarnaast zijn tot dan toe onzichtbare onderdelen vrijgemaakt en in ere hersteld zoals de binnenplaats, een waterpomp op de binnenplaats en een 17e-eeuwse plavuizenvloer.
Bewaard in het hart, een selectie van 63 Amsterdamse woon- en pakhuizen uit de periode van 1450 tot 1825 gekozen uit een totaal van 650 percelen die tijdens de eerste tien jaar van het gemeentelijk Bureau Monumentenzorg zijn gerestaureerd (1953-1963). Amsterdam, 1965: p. 46
Ir. A. Boeken. Amsterdamse stoepen. Amsterdam, 1950: p. 27
Joh. M. Coffeng. 'Het Toneel-Museum. Een greep uit zijn bewogen geschiedenis.' Ons Amsterdam 12 (1960): p. 130-139
P.M. Fischer. Ignatius en Jan van Logteren. Beeldhouwers en stuckunstenaars in het Amsterdam van de 18de eeuw. Alphen aan den Rijn, 2005: p. 223-232
Koen Ottenheym. Philips Vingboons (1607-1678). Architect. Zutphen, 1989: p. 29-34
H.J. Zantkuijl. Bouwen in Amsterdam. Amsterdam, 1993: p. 104, 276, 303, 452, 486, 490, 493, 496
Monumentennummer: 1760
Adressen: Herengracht 168
Redengevende omschrijving: Pand met zandstenen halsgevel, in 1638 gebouwd door Philips Vingboons, plm 1730 gewijzigd. Interieurs uit plm 1730 o.a. zeer rijke stucgang en trappenhuis door Jan van Logteren (1733) en suite met betimmeringen, wand- en plafondschilderingen door Isaac de Moucheron en Jacob de Wit.
Vóór de restauratie (foto uit 1955)
Ridderwapen van Pauw in de gevel
Tekening van Philips Vingboons (Afbeeldsels, 1638)
Tekening van de plattegrond (Afbeeldsels, 1638)
Gang met rijk stucwerk in Lodewijk XIV-stijl door Jan van Logteren
Achterzijde van de toegangsdeur en de deurpartij naar de voorkamer met daarboven een stucreliëf
Uitdelen van overtollige rijkdom. Bovendeurstuk in stuc door Jan van Logteren
Religie. Bovendeurstuk in stuc van Jan van Logteren
Aarde, Lucht en Vuur. Bovendeurstuk in stuc, Jan van Logteren
Vrede. Bovendeurstuk in stuc, Jan van Logteren
Naastenliefde en Milddadigheid: stucplafond van de gang.
Eeuwige roem voor deugdzaam leven: stucplafond van de gang.
Aan het einde van de gang is het tussenlid te zien, eveneens met een rijke stucwerkdecoratie.
Boven de toegang naar het achterhuis bevindt zich eveneens een stucreliëf.
Herengracht 168. Stucbeeld Prudentia van Jan van Logteren (gesigneerd en gedateerd)
Signatuur van Jan van Logteren naast het beeld Prudentia
Stucreliëfs op plafond en achterwand van het tussenlid.
Jupiter als Vuur, Neptunus als Water, Cybele als Aarde en arend (adelaar) als Lucht: stucreliëf op het plafond van het tussenlid
De werken van de mens: stucreliëf tegen de achterwand van het tussenlid, boven de ingang naar het achterhuis.
Ovale wenteltrap in het tussenlid.
Ovale wenteltrap naar boven gezien. De trap lijkt oneindig lang. In werkelijkheid is de bovenste balustrade, net onder de lantaarn, schijn.
Voorkamer met beschilderde behangsels en plafondstuk
Gesneden deur en bovendeurstuk
Bovendeurstuk Treurende Venus bij de overleden Adonis
De maagden van Israël bezoeken het graf van Jeftha's dochter (Richteren 11:40). Beschilderd behangsel.
Detail van het zaalstuk
Jefta's dochter trekt naar de bergen om haar maagdelijkheid te betreuren (Richteren 11:38). Zaalstuk in de voorkamer
De dochter van Jeftha trekt met de maagden van Israël haar vader tegemoet (Richteren XI, 34-35). Zaalstuk in de voorkamer