Geosite 30-31 Gijzenveen / Laegieskamp bij Bussum © - Geopark Gooi en Vecht
Geosite 30-31 Gijzenveen / Laegieskamp bij Bussum ©
Uittredend kwelwater was ooit een vrij algemeen verschijnsel op de lage randen van het Gooi, maar doordat vrijwel al deze gebieden zijn bebouwd of de bodem er diep is vergraven, is het een zeldzaamheid geworden (figuur 1).
De bodem van Laegieskamp en Gijzenveen is dankzij de mineralen in het kwelwater voedselrijker dan die van de hogere delen van het Gooi. Gunstig voor de vroegere boeren, maar het was ook bijzonder nat. Door de kwel en door regen stond het hier een groot deel van het winterhalfjaar onder water. Van nature groeide hier elzenbroekbos. Elzenwortels hebben weinig zuurstof nodig. Doordat plantenresten door de natte omstandigheden niet werden afgebroken, ontstond zogenaamd broekveen. Het broekbos was tot in de vroege middeleeuwen nauwelijks begaanbaar en ongeschikt voor landbouw. Mogelijk kwamen er in droge perioden wel mensen in het bos om vee te weiden of om bladeren van de bomen te oogsten voor het vee.
Vanaf de late middeleeuwen lukte het de broekbossen enigszins te ontwateren en in gebruik te nemen als hooi- en weiland. De boeren lieten hier koeien grazen, of maaiden het gras. Rundvee heeft grassen nodig, terwijl schapen ook van veel armere heidevegetatie kunnen leven. Onder invloed van maaien en begrazen en de aanvoer van het kwelwater ontstonden schraalgraslanden, plaatselijk in de vorm van blauwgraslanden met soorten als Spaanse Ruiter, Blauwe zegge en Veldrus (figuur 2). Deze natuurgraslanden waren, net als de heidevelden op de hogere gronden, in gezamenlijk bezit van de Gooise boeren. Het werden meentgronden genoemd. Meent staat voor gemeenschappelijk. Gijzenveen en Laegieskamp waren onderdeel van de Hilversumse Meent, waar overigens niet alleen Hilversumse-, maar alle Gooise boeren rechten hadden om vee te laten grazen.
De Koedijk is een markant landschapselement bij het Gijzenveen (figuur 3). Eeuwenlang vormde het de grens tussen het hoge, droge en arme zand met heide aan de oostkant, en de lagere, natte en iets rijkere veen- en zandgronden met grassen aan de westkant. De heidegronden aan de oostzijde werden vooral door schapen begraasd, de meentgronden aan de westzijde door koeien. De Koedijk was een wal die het vee gescheiden moest houden. Waarschijnlijk was de wal begroeid met hakhout dat was doorgroeid met stekelige struiken.
Op het Gijzenveen lag ooit een aarden verdedigingswerk. 'Werk 1 (of Batterij) aan de Koedijk' was onderdeel van het zogenaamde 'Offensief van Naarden', een ring van forten en batterijen aan de zuidkant van de vestingstad Naarden, aangelegd omstreeks 1870 (zie geosites 32-33). Het deed ook dienst in de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het werk bestond uit een grondwal en opstelplaatsen voor kanonnen met daaromheen een gracht. De ligging op de overgang van natte naar droge gronden was niet toevallig. Tot hier reikte het inundatiewater van de waterlinie. Op de hogere gronden ten oosten daarvan kon Naarden gemakkelijk door de vijand worden benaderd. Omstreeks 1926 is Werk 1 met de grond gelijk gemaakt. Bij de herinrichting van het gebied in 2014, in het kader van natuurontwikkeling, zijn de vroegere wal en de gracht weer zichtbaar gemaakt (figuur 4).
Inmiddels probeert men om gebruik makend van de ijzerrijke kwel de natuurwaarden weer te herstellen. Op het Gijzenveen en de Laegieskamp is de vroeger opgebrachte bovengrond afgegraven. De kwel kan nu weer tot aan het oppervlak komen. Hogere en lagere delen zorgen voor gradiënten in vochtigheid (van permanent water tot plas-dras tot vochtig). Hierdoor ontwikkelt zich in de verstedelijkte omgeving weer gevarieerde, door kwelwater gevoede 'nieuwe natuur' (figuur 5 en 6).