De indrukwekkende ruimte van Sint-Jacob is allereerst een parochiekerk waar de geloofsgemeenschap vooral op zondagen de kerkelijke feesten viert, alsook de grote momenten uit het persoonlijk leven van de parochianen; vandaar een doopkapel en - aanvankelijk - een kerkhof. In die hoedanigheid kon de Sint-Jacob, in navolging van de (kathedrale) hoofdkerk, onderdak bieden aan de altaren van een aantal kleinere ambachten en gilden. Ook de puur devotionele broederschappen wilden maar al te graag een standplaats bekomen voor een eigen altaar en wedijverden in pracht. De voornaamste onder hen -nog steeds actief- zijn die van O.-L.-Vrouw en die van het Heilig Sacrament.
In volle baroktijd, de 1ste helft van de 17de eeuw, helpen enkele gefortuneerde families met een private grafkapel in gotische stijl (!) de kooromgang te voltooien. Het is overigens dankzij de stichting van de beroemdste grafkapel: die van P.P. Rubens(' familie), dat het enige Rubens' schilderij (nog net) in de Sint-Jacob terecht is gekomen. Omdat haast alle altaren nog ten tijde van het maniërisme van een nieuw altaarstuk voorzien waren, bestond er immers geen behoefte meer om bij de grootmeester van de barok een bestelling te plaatsen.
Daarnaast fungeerde de St.-Jacobskerk anderhalve eeuw als 'collegiale kerk' voor een kapittel van (collega-)kanunniken. Pragmatisch pas opgericht in 1656 kwam dit statuut pas in voege eens ze hun eigen koorruimte in gebruik konden nemen: een gotische koorruimte met vervolgens een ongemeen rijk barokke meubilair. Het speelse, fantasierijke koorgestoelte gericht naar het zwierige en triomfantelijke hoofdaltaar herinnert aan hun vaste gebedstijden, net als het zwaar geprofileerde koordoksaal, bekroond door een koororgel. De eretitel van 'vermaarde collegiale kerk' slaat niet op de kunstzinnige uitstraling van de kerk – zoals al eens gesuggereerd werd – maar het betreft een canonieke (eerste) graad voor kapittels, gegund door Paus Clemens XI in 1705. Gezien het grotere aantal kapittels toen ligt het voor de hand dat het kapittel van St.-Jacob zich deze eer liet welgevallen. Het 'vermaarde' kapittel is niet meer, maar het uitzonderlijk bewaarde, barokke koordoksaal verleent aan het interieur van de Sint-Jacob nog steeds een voor onze gewesten haast uniek karakter.
Legt de barok aanvankelijk het accent op de schilderkunst, midden 17de eeuw verschuift zij dit naar de beeldhouwkunst. Vandaar dat de barokmeester Rubens nauwelijks iets heeft kunnen ontwaren van de huidige overvloed aan barokke marmers, zoals de portiektransformatie van de altaren, de kapelafsluitingen en de communiebanken; evenmin van de preek- en biechtstoelen en van de talloze epitafen.
Van de oorspronkelijke gotische en vroeg-renaissancistische kunstwerken moet je weliswaar geen sporen meer verwachten: daarvoor heeft de Beeldenstorm in 1566 en in 1581 te lelijk huis gehouden. Dat de laatgotische St.-Jacobskerk haar ongemeen rijk maniëristisch en vooral barokke patrimonium integraal heeft weten te behouden is eerder uitzonderlijk. Dat ze tijdens het Frans Revolutionair Bewind gespaard is gebleven van het gebruikelijke scenario van sluiting en verkoop heeft ze te danken aan een beëdigd priester die trouw zwoer aan de Republiek en als beloning voor deze vorm van samenwerking ('collaboratie') over een kerk naar keuze mocht beschikken. Alleen spijtig dat de meeste gebrandschilderde ramen het moesten ontgelden in de Tweede Wereldoorlog.
Onder de indruk van al deze pracht en praal deed een Duits bezoeker einde 19de eeuw de uitspraak dat de St.-Jacobskerk "als rijkste kerk van de Germaanse landen... het wel verdient om in Venetië te staan". Hoezeer dit de chauvinistische Antwerpenaren ook aanspreekt, zij houden hun St.-Jacob toch liever bij zich. Moge dit majestueuze huis van God haar apostolische zending blijven vervullen als een oase van stilte, gebed en verzoening, een tempel van de goddelijke eredienst, een leerhuis ook waar de kunst door velerlei vormen van duiding de boodschap van Jezus Christus in al haar rijkdom mag openbaren als een "licht in de duisternis".