Een kop, enkel bestaande uit een wijd opengesperde bek en een rij in het oog springende tanden, lijkt het uit te schreeuwen. Eén arm van de figuur is krachtig uitgestrekt in de lucht. Stekels van spijkers en schroeven bedekken de hele figuur. Julio González’ Cactusman (1939) is een menselijke figuur en een cactus inéén. Het is een wonderlijk beeld, waar González eind augustus 1939 de laatste hand aan legde.
Pablo Picasso (1881-1973), Studie voor een huilende kop (III), 1937, Schets voor Guernica, 23,2 x 29,3 cm, Grafiet, gouache en kleurstift op calqueerlinnen, Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, Madrid © Succession Picasso 2017
Een tekening van eerder dat jaar, van 29 maart 1939, laat zien dat González toen al bezig was met de verbeelding van het thema. Het was in die periode dat zijn geliefde thuisland Spanje, waar voorheen de democratisch verkozen Republiek regeerde, in handen viel van generaal Francisco Franco. Het betekende het einde van de burgeroorlog. Franco's overwinning had een langdurig repressief dictatoriaal regime tot gevolg. Dit betekende voor Catalonië, González' geboortegrond, dat alle regionale culturele uitingen werden verboden, waaronder de eigen taal.
Hoewel González al rond de eeuwwisseling van Barcelona naar Parijs was verhuisd, voelde hij in deze periode nog altijd een sterke verbondenheid met zijn Catalaanse roots. Toen hij door de republikeinse regering werd gevraagd een beeld te presenteren op het Spaanse paviljoen van de wereldtentoonstelling in Parijs in 1937, koos hij zijn Montserrat (1936-1937). Een manshoge boerenvrouw met haar kind op de arm en in haar andere hand een sikkel, vernoemd naar de beschermheilige van de Catalaanse regio. Picasso, die net als González al enige tijd in Frankrijk woonde, maar ook zijn solidariteit wilde tonen aan de Spaanse Republiek, presenteerde er zijn muurvullende Guernica, waarbij hij op geheel eigen wijze uitdrukking gaf aan de verschrikkingen van de burgeroorlog. Zijn schetsen voor Guernica van huilende koppen met opengesperde monden doen denken aan de expressie van de Cactusman.
In de loop van de oorlogsjaren, maar vooral na dat beslissende jaartal van 1939, begint González' onverschrokken Montserrat van gedaante te veranderen. Zo toont Masker van schreeuwende Montserrat (1938/1939) een vertrokken gezicht; haar mond aangegeven door een opening die een oneindige schreeuw suggereert. En tegen het einde van zijn leven vervaardigt González Kleine bange Montserrat (1941/1942). De Catalaanse boerenvrouw vouwt haar armen voor haar gezicht om zich te verweren tegen wat komen gaat. Deze angstige Montserrats vertonen duidelijke overeenkomsten met de meer abstracte schreeuwende Cactusman. De stekels lijken een verbeelding van de netelige situatie van het Catalaanse volk tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Tegelijkertijd staan cactussen erom bekend om te overleven in droge woestijngebieden. De Cactusman is in die zin een hoopvol beeld. Een manier om te laten zien dat het Catalaanse volk, ondanks de situatie, zal standhouden en blijven vechten voor de eigen cultuur. Een onderwerp dat anno 2017 zeer actueel is.
In 1959 verwierf het Gemeentemuseum een bronzen versie van de Cactusman. Het museum is daarmee in het bezit van één van de hoogtepunten uit het oeuvre van González. Het beeld is, samen met vele andere werken van onder andere Picasso, te zien tijdens de tentoonstelling 'González, Picasso en vrienden' [25 november 2017 t/m 2 april 2018].
Meer lezen? Bij Uitgeverij Hannibal verschijnt eind november een catalogus behorende bij de tentoonstelling 'González, Picasso en vrienden' met bijdragen van onder meer conservator Laura Stamps, González-expert Tomàs Llorens en Picasso-expert Marilyn McCully, 29,95.