De fagot is het laagste van de vier hoofdinstrumenten van de houtblazersfamilie. Net als de hobo heeft het een dubbelriet. Het riet is bevestigd aan een gebogen metalen mondstuk dat een "bok" of "bocaal" wordt genoemd en dat aan het hoofddeel van het instrument is bevestigd. Dit bestaat uit twee delen die 'basvoeg' en 'vleugelvoeg' (of 'tenorvoeg') worden genoemd. Deze twee worden aan de onderkant verbonden door een U-vormig stuk dat de 'laars' wordt genoemd. Aan de bovenzijde van het instrument bevindt zich de 'bell joint'. Het instrument is vrij zwaar. Sommige spelers hebben een nekriem om hun nek om het gewicht te ondersteunen, maar meestal gebruiken ze een stoelriem die aan de onderkant van de laars vastzit en over de vloer gaat. De fagottist, een persoon die een fagot speelt, zit dan op die band. De fagot wordt aan de rechterzijde van de fagottist vastgehouden en de bovenkant van het laarsgewricht is meestal vlak bij de heupen van de spelers. De fagot kan, als hij rechts wordt gespeeld, heel mooi klinken. De fagot heeft een van de grootste notenreeksen, gaande van laag B plat tot een hoge F op de bovenste lijn van de dreg. De fagot kan ook in tenorsleutel spelen, maar speelt meestal bas-sleutel.
Sommige fagotten hebben een witte, ivoren ring rond de bovenkant van het klokgewricht. Dit zijn Duitse fagotten (genaamd 'Heckel'). Franse fagotten (genaamd 'Buffet') hebben deze ring niet, en klinken ook heel anders dan Duitse fagotten. Fagotten hebben toetsen om de speler te helpen alle gaten te bedekken, maar deze toetsen maken geen gebruik van het Boehm-vingersysteem zoals de andere houtblazers. Duitse fagotten gebruiken een systeem dat het Heckel systeem heet, en Franse fagotten gebruiken het Buffet systeem.
De fagot wordt meestal gezien als een komisch instrument, maar het speelt een zeer belangrijke rol in het orkest. In feite is de saxofoon uitgevonden om de fagot en hobo te vervangen, maar hij is afgewezen omdat hij in het orkest niet hetzelfde klonk.
Twee Fox Products fagotten.
De fagot spelen
Om de fagot te spelen is het heel belangrijk om veel ademsteun te hebben. Net als bij de hobo kunnen snelle passages worden gespeeld met een dubbele tong (een enkele tong is als zeggen "tu-tu-tu-tu-tu", een dubbele tong is als zeggen "te-ke-te-te-te-ke"). In de meeste muziek zal de fagot veel tijd besteden aan het spelen van een baslijn, misschien wel dezelfde tonen als de cello of tuba. Het kan soms heel amusant klinken bij het spelen van een "um-cha-um-cha" begeleiding zoals in de "Dance of the Cygnets" uit het Zwanenmeer van Tsjaikovski. Het kan heel melodieus en triest klinken zoals in het tweede deel van Rimsky Korsakovs Sheherazade. Luister naar de opening van Stravinsky's Rite of Spring waar het een aantal vrij hoge noten speelt om de mensen voor de gek te houden dat het de Cor anglais of de Engelse Hoorn is. Zelfs een beroemde componist, de heilige Saëns, wist niet wat het instrument was. Prokofjev gebruikt de fagot voor de melodie van grootvader Peter en de Wolf. Ook heeft een speler voor het spelen van de fagot grote handen nodig omdat de toetsen en gaten van de fagot vrij breed zijn.
De gaten zijn onder een hoek ingeboord zodat het bovenste register niet overblazen wordt en een onaangenaam geluid produceert. Ook zijn fluistersleutels uitgevonden om overblazen te voorkomen. De fagot staat bekend om zijn rietgeluid. Zijn bovenregister is schril en soms eng. Het middelste register kon worden gebruikt voor slaapliedjes vanwege de majestueuze en rustgevende toon. Het onderste register is diep, donker en kan gebruikt worden voor enge films en dergelijke.
Geschiedenis en repertoire
De fagot ontwikkelde zich uit een renaissance-instrument genaamd de curale of dulciaan. Dit waren dubbelrietinstrumenten die vaak met sjaals speelden. In de barok werd de fagot populair als instrument om de baslijn te bespelen, misschien wel hetzelfde spel als de cello. Een man genaamd Hotteterre maakte veel delen van de moderne fagot. In de late barok schreef componisten als Antonio Vivaldi concerto's voor fagot en orkest. Enkele bekendere fagotconcerti zijn die van Mozart, en meer recentelijk die van Peter Maxwell Davies. De fagot was een zeer belangrijk instrument in het orkest. Mozart en Beethoven gaven de fagot een belangrijke rol in de muziek.
In sommige stukken met een groot orkest wordt een contrafagot gebruikt. Deze bespeelt een octaaf lager dan een fagot, waardoor deze tot onderin B plat of C op de piano wordt gebracht. Sommige contrafagotten zijn gemaakt om een noot lager te spelen, dus de allerlaagste noot van de piano (A). Men zou verwachten dat de contrafagot hoog boven alle andere instrumenten in het orkest uitsteekt, maar in feite blijft de buis U-bochten doen, waardoor er vier parallelle rijen buizen ontstaan. Ze zijn meestal gemaakt met de bel naar beneden gericht. Het gewicht wordt ondersteund door een pen op de vloer. Vroeger had de contrafagot de vorm van een fagot.
De contrafagot geeft de klank van een vol orkest een extra dimensie. Luister goed naar de contrafagot in de hymne-achtige inleiding op het laatste deel van Symfonie nr. 1 van Brahms. Het is duidelijk te horen, grommend weg, in de opening van het Pianoconcerto voor de Linkerhand van Ravel.