We hebben allemaal de behoefte om elkaar vast te houden, of alleen maar om samen te komen. Dan vergeten we onze kleine meningsverschillen en zoeken een zaak die ons allemaal bindt. We willen niet gevangen blijven in onze eenzaamheid. We luisteren naar een catchy slogan, gaan de straat op en staan op een plein-soms weken lang’.[1]
Deze quote is onderdeel van de expositie Reinventing Happiness, een onderzoeksproject in het Stedelijk Museum Den Bosch, waarin het museum met verschillende kunstenaars en museumbezoekers een zoektocht naar nieuwe vormen van sociaal en duurzaam geluk start. De tentoonstelling staat in het teken van de rol van geluk in onze hedendaagse samenleving. De manier waarop mensen met elkaar omgaan wordt in deze expositie onder de loep genomen. De kunstenaars willen hiermee een andere manier ontwikkelen om tegen het begrip ‘geluk’ aan te kijken. [2]
In zijn boek Gij zult gelukkig zijn! beschrijft Pascal Bruckner deze zoektocht naar geluk als een soort gebod. Alleen, dit gebod is meteen ook heel complex, want hoe weten mensen wanneer ze gelukkig zijn? En wat is hiervoor de norm? En waarom moet dat eigenlijk? Geluk is een vaag begrip volgens Bruckner en het veronderstelt dat mensen het beste uit zichzelf moeten halen en als dat niet lukt, is het aan henzelf te wijten. Het begrip geluk heeft al een hele geschiedenis van definities en kanttekeningen achter de rug, die hier nu allereerst zullen worden besproken.[3]
Zo creëerde Aristoteles al een definitie van geluk. Voor Aristoteles ligt het geluk in de eudaimonistische traditie van ethiek. Dit houdt in dat ‘geluk’ te vinden is in het hebben van een goed leven. Zijn geluksethiek beoogt een bloeiend leven, maar dit leven krijgt iemand niet zomaar. Het vereist een langdurig vormgevingsproces van de gehele persoon.[4]
Volgens Aristoteles houden geluk en bloei verband met handelingen, zijn ethiek is activistisch. Geluk is geen vorm van toeval of mazzel en ook geen vorm van genot, rijkdom of welzijn. Het gaat er bij Aristoteles niet om dat mensen slagen op één gebied door bijvoorbeeld heel rijk te worden, maar dat je als mens de praktijk van het leven op excellente wijze uitvoert en zo te worden wie je bent. Geluk betekent volgens Aristoteles: als mens gelukt zijn.[5]
Het idee van geluk dat in de Griekse oudheid zijn oorsprong vond, erkende het christendom vele jaren later in de vijftiende eeuw als een nastrevenswaardig doel. Het enige verschil: men legde het buiten het bereik van de mens. Geluk kon pas worden gevonden in het aardse paradijs of in de hemel. De mens moet als gevallen wezen eerst boeten voor de zonde van het bestaan en aan zijn verlossing werken. Geluk bestaat in een herinnering of in de hoop, maar nooit in het heden.[6].
In de zeventiende en achttiende eeuw ontstond er een minder strikte scheiding tussen geluk ervaren in het leven op aarde en in de hemel, ze werden meer met elkaar verbonden. Het leven van een christen was nog steeds gericht op het hiernamaals, maar de christen kon ook in het aardse het geluk meer ondergaan. Wel moest hij altijd letten op de gevaren van het genot en waren teveel verleidingen niet goed.[7] Als tegenstelling van het geluk noemt Bruckner het ongeluk. Dit is in de vorm van het lijden terug te vinden, volgens de filosoof Max Scheler: ‘Het lijden dient om het ware van het nietszeggende en het lage van het hoge te scheiden’. Dit lijden is volgens Nietzsche niet een verheffing van de mens, maar eerder het kweken van een gevoelloosheid en verbittering. [8]
Tijdens de Verlichting verandert de kijk op geluk.[9] Het is in de Verlichting juist in het hier en nu te vinden, in tegenstelling tot de eeuwen ervoor. De westerse samenlevingen zoeken vanaf die tijd hun geluk in het verbeteren van de wereld. Ze kunnen het aangename heroveren en het lijden is niet meer de enige samenvatting van de ervaring van de mens. Na de Renaissance realiseren mensen zich steeds meer dat materialistische en technische vooruitgang niet langer een straf is, maar juist een verbetering van hun leefomgeving. Zo wordt in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring vastgesteld dat ‘leven, vrijheid en het streven naar geluk’, tot de rechten van de mens behoren. [10]
Toch heeft dit verlichtingsidee van vooruitgang en gelukkig zijn ook een keerzijde volgens Bruckner. Het idee spoort mensen aan te streven naar geluk, maar het bestaat altijd in de toekomst, het is iets waar men naar toe moet werken. Het paradijs is altijd later. Daarbij is het kwaad dat plaats vindt, een fase van het goede volgens verschillende doctrines. En is het idee dat alle nare gebeurtenissen altijd bijdragen aan de ontplooiing van de mens gangbaar in die tijd. Hierdoor groeit de afkeer van het lijden, het neemt namelijk alsmaar toe en er is geen God meer waarnaar het volk zich kan wenden.[11]
Het geloof heeft wat dat betreft een stapje voor op de seculiere ideologie, want het hoeft niets te bewijzen. Het belooft iets dat niet aan mens of tijdgebonden is, het is het hiernamaals. Terwijl een seculiere ideologie juist alles moet waarmaken op deze aarde en daardoor de idealen die ze voorstelt ook nu moet verwezenlijken, met het risico dat dat niet lukt en mensen teleurgesteld worden.[12]
Het begrip geluk loopt dus door ieder tijdperk en in iedere samenleving heen. In elke periode is er een andere voorstelling van geluk en scheidt het het plezier van het onaangename op z’n eigen manier. Gelukkig zijn heeft zowel te maken met het onmiddellijke genot, als met het zoeken naar nieuwe vormen van geluk en idealen.[13] Zo noemt Bruckner Freuds visie op geluk in Het onbehagen in de cultuur uit 1929. Deze houdt in dat gelukkig zijn niet in de schepping voorkomt, maar dat wat men geluk noemt voornamelijk voortkomt uit de plotselinge bevrediging van opgestuwde behoeften en alleen mogelijk is als voorbijgaand fenomeen.[14]