In de academische wereld is heel wat literatuur verschenen over populisme. Toch blijft het een diffuus begrip. Terugkerend kenmerk is dat er door populistische politici een beroep wordt gedaan op het volk. Daarbij zet men zich af tegen een elite die blind en doof blijft voor wat dat volk wil. Dat volk wordt als homogeen en puur gezien, tegenover de verdorven politieke elite. Er is vaak sprake van een charismatische leider, iemand die het volk en zijn verzuchtingen wel begrijpt en er naar handelt.
Er zijn in de geschiedenis, en in het heden, voorbeelden genoeg van elites die de macht monopoliseren, waarbij hun belangen gediend worden en veel minder die van de rest van de bevolking. Populisme kan dus gelijk hebben in zijn kritiek op het establishment. Wie het opnam tegen het ancien regime of tegen de uitbuitende kapitalisten was daarom nog geen populist. Er werd ook een ideologisch alternatief naar voor geschoven. Daarom wordt wel beweerd dat populisten geen echte ideologie hebben. Anders kan al wie zich verzet tegen de status quo een populist genoemd worden.