Laat de politiek in het nieuwe decennium het initiatief durven nemen | Trouw
Stevo Akkerman 20 december 2019, 7:42
Het is mij bekend dat de werkelijkheid lacht om onze indeling in jaartallen, decennia en generaties, maar ik ben toch zo vrij het naderen van het jaar 2020 te zien als het einde van een tijdperkje. De kentering begon al in 2018 met het niet doorgaan van de afschaffing van de dividendbelasting, en dit jaar ging de beweging door. Het idee dat de overheid de dienstmaagd is van een onaantastbare markt, raakte zelfs bij de VVD in diskrediet, en ook werd steeds duidelijker wat er gebeurt als een afstandelijke overheid gokt op zelfredzame burgers.
Bij de jongste Algemene Beschouwingen stelde CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma vast dat nog nooit 'zoveel partijen afstand namen van het doorgeschoten individualisme en neoliberalisme'. Ik geloof niet dat iemand hem tegensprak, ook Mark Rutte niet. Sterker, de premier kon zich bijvoorbeeld van harte vinden in de comeback van de term 'volkshuisvesting', terwijl we het jarenlang met een 'woningmarkt' hadden moeten doen.
Om te zien wat er is gekanteld, is het aardig terug te gaan naar 2012. Rutte was net demissionair, na het vallen van een kabinet waar 'rechts zijn vingers bij af kon likken'. Niets kon hem meer begeesteren dan 'de kleine overheid, die de burger niet voor de voeten loopt', niets hem meer ergeren dan de overheid 'als grote geluksmachine'. Bij de overhandiging van een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid zei hij: "Luister naar wat mensen nodig hebben, en bedenk niet voor ze wat ze nodig hebben. Hoed je voor blauwdrukken, geef beleidsvrijheid bij de overheveling van taken naar de gemeenten."
Ongeluksmachine
Nu weet ik niet wie er pleit voor de overheid als geluksmachine, dat is wel heel communistisch, maar ik weet wel dat de koers die Rutte insloeg van de overheid vaak een ongeluksmachine heeft gemaakt. Hij werd daar indertijd al voor gewaarschuwd door de opsteller van dat WRR-rapport over de 'doe-democratie', zijn partijgenoot Pieter Winsemius. Met het ophemelen van de vrije gemeenten en de blije burgers ben je er niet, zei Winsemius, het Rijk moet waarborgen stellen en richting geven. Maar richting geven was het laatste wat Rutte wilde, hij beroemde zich juist op zijn gebrek aan visie en werd de kampioen van de depolitisering; geen beleid, maar management.
In dit proces is de burger, paradoxaal genoeg, uit het zicht verloren. De toeslagenaffaire bij de Belastingdienst is het meest wrange voorbeeld, maar er zijn er veel meer, getuige de verdubbeling van het aantal daklozen, de wachtlijsten in de jeugdzorg, de achterstand van de arbeidsgehandicapten, de personeelsproblemen in het onderwijs en de zorg. En ja, ook de landbouwcrisis. De overheid wapperde het hinderlijke stikstof weg, tot de Raad van State ingreep, en nu dreigen we in een tractorcratie terecht te komen. Hoogste tijd voor een plan, een blauwdruk zelfs, voor het hele voedselsysteem in Nederland. Dan moet de politiek wel het initiatief durven nemen, maar dat kan gerust in ons nieuwe tijdperk.