Na de Bijbel het vaakst vertaald | Trouw
Na de Bijbel het vaakst vertaald
interview | Het is een boek dat je bewust maakt van je eigen denken in patronen. Hans van Pinxteren ontleedde de Daodejing van de Chinese filosoof Lao Zi.
PETER HENK STEENHUIS 7 september 2015, 01:32
Zo'n vijfenveertig jaar geleden kreeg vertaler Hans van Pinxteren 'een flinke kavel' esoterische boeken aangeboden. Terwijl hij er vooral de dunne uitzocht, stuitte hij op de 'Daodejing' van Lao Zi. Ruim anderhalve eeuw geleden is deze grote Chinese klassieker van het taoïsme voor het eerst in het Westen vertaald. Tegenwoordig is het op de Bijbel na het meest vertaalde werk.
Van Pinxteren vertaalde in zijn carrière vooral Franse poëzie en filosofie, Montaigne, Rimbaud, Flaubert - en was eigenlijk nooit van plan de Daodejing in het Nederlands te vertalen. Nu zegt hij: "Van al mijn vertalingen is dit het boek waarmee ik het langst onderweg ben. Vanaf het moment van kennismaking, rond 1970, is het mijn livre de chevet, mijn lievelingsboek. Vaak als ik 's nachts niet meer kan slapen, sta ik op. Dan sla ik de Daodejing zomaar ergens open en lees een paar hoofdstukken. Aanvankelijk begreep ik er nog niet de helft van. Maar gaandeweg kwamen steeds meer passages naar me toe. Lao Zi raakt mij in de lagen van het bewustzijn waar het werelds gedoe niet tot mij doordringt."
Is dat vanwege de religieus-metafysische lading van het werk?
"Niet alleen. Mij fascineert vooral dat zo'n klein werkje op zoveel verschillende manieren gelezen kan worden. Het heeft niet alleen een metafysische of religieus-filosofische laag, maar ook een politieke en strategische. Het ontstond rond 350 voor Christus, in een van de woeligste tijden in China. Lao Zi leefde in de Tijd van de Oorlogvoerende Staten, een periode van verval. Hij reikt zijn lezer een methode aan om zich staande te houden in een wereld die aan corruptie ten onder gaat."
Zo'n methode lijkt me geschikt voor elke tijd.
"Lao Zi verdient een eeuw lang de Nobelprijs voor de Vrede."
Dan moeten we die methode onmiddellijk ontrafelen.
"'Onmiddellijk' en 'ontrafelen' zijn geen woorden die je veel verder helpen bij het lezen van de Daodejing. Het is een boek dat je telkens opnieuw moet lezen, om bewust te blijven van je eigen patroonmatige denken.
"De voornaamste reden waarom ik de Daodejing steeds weer opneem, is de bevrijdende werking die ervan uitgaat. Sommige hoofdstukken beschrijven de ontreddering waarin het land verkeert. Tegelijkertijd is het werk een zich steeds verdiepende meditatie over de Weg, 'de Oorsprong van Hemel en Aarde'. Meditatie als strategie om de destructieve krachten te weren. Opmerkelijk genoeg is de auteur zelf heel relativerend over de Weg, althans over zijn vermogen daar iets zinnigs over te zeggen. Neem maar de eerste regels uit het eerste vers: 'Een weg kan de weg zijn/ niet de eeuwige Weg.' Dat is hét antwoord op elke vorm van religieus fanatisme."
"Lao Zi zegt: Ik kan niet weten of de weg die ik ga de enig-ware (eeuwige) Weg is. Sterker nog: elke weg die ik neem, kan een tijdlang voor mij best dé weg zijn, maar nooit de eeuwige Weg... Als je zo naar de wereld kijkt, moet je wel een diep besef van eigen betrekkelijkheid hebben. Ik denk dat dit de reden is dat ik de Daodejing heb ervaren als een werk met een bevrijdende kracht: het bevrijdt van geconditioneerd denken."
"Ik ben opgeleid op een zogenoemde eliteschool, waar het recht van de sterkste gold. Toen ik de Daodejing las, ging ik beseffen dat ik door mijn opvoeding een bepaald soort denken als juist was gaan aanvaarden: clichématigheden die me als de hoogste waarheid waren bijgebracht."
Clichématigheden, zoals?
"Dooddoeners: 'Voor niets gaat de zon op'. Althans, het is een dooddoener als je daaruit de conclusie trekt dat je nooit iets moet doen voor niets. Lao Zi bracht me ertoe het roer om te gooien en om bijvoorbeeld bij het gezegde 'voor niets gaat de zon op' te denken: goed, dat betekent dat ik me aan de zon moet aanpassen en maar zoveel als mogelijk voor niets moet doen. Ook het machiavellistische denken waarin het recht van de sterkste voorop staat, zet Lao Zi op z'n kop.
"Wie rücksichtslos naar macht streeft, trekt op den duur aan het kortste eind: 'Wie hard is en onbuigzaam/ gaat ten onder/ wie zacht is en meegevend zal bovenkomen.' Want: 'Zacht wint van hard/ zwak van sterk.' Een macht die zich verheft op oneigenlijke gronden en dus niet in evenwicht is, zal ten slotte onderuitgaan.
"Lao Zi legt niet uit waarom zacht van hard wint, hij geeft hoogstens aanwijzingen hóe de zwakke van de sterke kan winnen.
"De boodschap dat zachtheid van hardheid wint - 'het zachte water breekt de hardste steen' - is de kerngedachte in een beroemd gedicht van de Duitse dichter en toneelschrijver Bertolt Brecht. Dat gedicht schreef Brecht in ballingschap, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Hoofdpersoon in dat gedicht is Lao Zi, die volgens de mythe het land verliet toen hij zag dat de staat totaal corrupt was. Voor hij de Gobiwoestijn introk stelde hij, als een gebaar van vriendschap jegens de mensheid, zijn wijsheid te boek.
"Filosofe Hannah Arendt vertelt ergens hoe Brechts gedicht de hele Joodse gemeenschap in ballingschap een hart onder de riem stak. Dat het zwakke zal overwinnen, werd toen ervaren als een geweldige mentale opsteker."
'Zacht wint van hard/ zwak van sterk' - dat klinkt heel eenvoudig.
"Zo heb ik het ook proberen te vertalen, toen ik drie jaar geleden een site ontdekte waarop alle karakters van de Daodejing geduid staan. In commentaren op de tekst las ik dat de Daodejing een leerdicht is dat stamt uit de orale traditie. Om het te kunnen memoriseren, had het een sterk rijmende inslag. Het bestond uit de meest uiteenlopende teksten, zoals raadselrijmen, kinderliedjes, hekelverzen en scheppingshymnen, die pas later werden opgeschreven en zijn samengesmeed tot een soort lied. Op YouTube hoorde ik hoe het werk in het Chinees werd gereciteerd: heel ritmisch, met een pregnante cadans.
"Toen ik me realiseerde dat er nog geen vertaling van de Daodejing als lied was gemaakt, ben ik begonnen de teksten zo ritmisch en bondig mogelijk te vertalen. Soms zelfs bijna als kinderliedjes. Neem de regels uit de eerste strofe van hoofdstuk 35. Die heb ik vertaald met 'Klim nu op de grote olifant/ en ga de wijde wereld in/ ga maar, niets kan je nog deren/ rust en vrede zullen wederkeren.' Ik moest onmiddellijk denken aan Dikkertje Dap. Dat ritmische en het kinderlijke wilde ik bewaren.
"De olifant staat hier voor de Weg. Het karakter 'hsiang' betekende oorspronkelijk 'olifant'. Later kreeg het er de abstracte betekenis van 'symbool, model' bij. Al mijn voorgangers kiezen daarvoor."
Na ruim veertig jaar heeft u de Daodejing toch kunnen vertalen. Dat betekent dat u nu alles begrijpt?
"Nee. Ik ben uiteindelijk tot het inzicht gekomen dat het dwaasheid is om te denken dat je het mysterie moet oplossen en uitleggen."
De uitvergrote Daodejing (uit ca. 350 voor Chr.) van filosoof Lao Zi op een kunstexpositie vorig jaar in de Chinese stad Nanjing.