Carlos Ruiz Zafón (1964-2020) was een Spaanse eigenheimer in de schaduw van de 20ste eeuw | De Volkskrant
postuumCarlos Ruiz Zafón (1964-2020)
Carlos Ruiz Zafón (1964-2020) was een Spaanse eigenheimer in de schaduw van de 20ste eeuw
Carlos Ruiz Zafón veroverde de bestsellerlijsten niet stormenderwijs, maar nestelde zich er gaandeweg in om er niet meer uit te verdwijnen. Donderdag overleed de Spaanse eigenheimer in zijn woonplaats Los Angeles op 55-jarige leeftijd aan darmkanker.
Maarten Steenmeijer 19 juni 2020, 20:56
De Spaanse schrijver Carlos Ruiz Zafón in 2017. Beeld EPA
Niemand, ook Carlos Ruiz Zafón zelf niet, had verwacht dat De schaduw van de wind wereldwijd een bestseller zou worden en zelfs zou uitgroeien tot het bestverkochte boek uit de Spaanse literatuur na Don Quichot. In de lente van 2001 werd de roman op bescheiden wijze gepresenteerd in Ruiz Zafóns geboortestad Barcelona. De critici merkten het boek nauwelijks op, maar De schaduw van de wind werd wel in de armen gesloten door een gestaag groeiende groep lezers. Dankzij mond-tot-mondreclame sloop de roman zo'n negen maanden later de bestsellerlijsten binnen. Daar was hij jarenlang niet uit weg te slaan.
Ook in het buitenland duurde het even voordat het grote succes kwam. In Duitsland was het minister Joschka Fischer die De schaduw van de wind het beslissende zetje naar het bestsellerschap gaf. Toen hij eenmaal was begonnen aan het boek kon hij niet meer te stoppen met lezen, zo verkondigde de populaire politicus euforisch op televisie. Ook in Nederland bereikte het boek het grote publiek pas na ruim een halfjaar. De Volkskrant speelde daar een belangrijke rol in door De schaduw van de wind uit te roepen tot het zomerboek van 2005.
Dat De schaduw van de wind aan het begin van een nieuwe eeuw verscheen is niet zonder symbolische betekenis, want Ruiz Zafón werd niet moe te verkondigen dat hij een broertje dood had aan wat de roman in de vorige eeuw volgens hem was geworden: een laboratorium van steriele experimenten waarin niet het plezier van de lezer maar literair snobisme en navelstaarderij de boventoon voerden. Ruiz Zafón wilde weer terug naar een verhaal met een kop en een staart, naar het type roman dat in de 19de eeuw zijn grote bloeitijd beleefde dankzij schrijvers als Charles Dickens en Alexandre Dumas.
Je zou dus denken dat Ruiz Zafón een verteller zonder poeha was. Maar alleen al de aftrap van De schaduw van de wind – 'Nog steeds herinner ik me de ochtend dat mijn vader me voor het eerst meenam naar het Kerkhof der Vergeten Boeken' – maakt duidelijk dat de nieuwlichterij van de20ste eeuw ook bij hem diepe sporen heeft achtergelaten. Met deze woorden varieert Ruiz Zafón immers op de openingszin van Honderd jaar eenzaamheid, de monumentale roman waarin García Márquez de lezer niet keurig bij de hand neemt en door het verhaal leidt, maar hem laat verdwalen in een postmodern labyrint van fictie en werkelijkheid.
Beschimpt en geminacht
Ruiz Zafón wilde dus meer zijn dan een publieksschrijver en had wel degelijk serieuze literaire ambities. Dat hij daar met name in Spanje nauwelijks erkenning voor kreeg kon hij maar moeilijk verteren. In interviews gaf hij voortdurend af op het literaire establishment en in Het spel van de engel, de lang verwachte opvolger van De schaduw van de wind, voert hij een schrijver op die zich beklaagt over het feit dat veelgelezen auteurs genegeerd, beschimpt en geminacht worden.
Het spel van de engel zag pas het licht in 2008 omdat Ruiz Zafón inmiddels een sterauteur was geworden en de hele wereld afreisde om zijn gezicht te laten zien. In Spanje verscheen de eerste druk in een recordoplage van één miljoen exemplaren. Daarna schreef Ruiz Zafón nog De gevangene van de hemel (2011) en Het labyrint der geesten (2017). Met elkaar vormen deze vier romans de cyclus van Het Kerkhof der Vergeten Boeken, een bibliotheek waar de boeken wachten 'op de dag dat ze overgaan in de handen van een nieuwe lezer'. Het idee voor deze magische bibliotheek in het hartje van Barcelona is gebaseerd op het verhaal De Bibliotheek van Babel van Jorge Luis Borges. Borges: nog zo'n nieuwlichter uit de 20ste eeuw waar eigenheimer Ruiz Zafón toch maar wat graag tegenaan schoof.