Radicale blik op een onverwoestbare Duitse klassieker | De Tijd
Regisseur Burhan Qurbani steekt de klassieke roman 'Berlin Alexanderplatz' uit 1929 in een hedendaags jasje en maakt van het hoofdpersonage een Afrikaanse immigrant zonder papieren.
05 augustus 2020 Vandaag om 07:23
De roman 'Berlin Alexanderplatz' geldt al bijna een eeuw als een boegbeeld van de wereldliteratuur. Een nieuwe filmadaptatie toont dat het passieverhaal van een antiheld in de onderwereld van Berlijn nog altijd eigentijds is.
Als een filmmaker zijn tanden zet in een literaire klassieker doet hij dat gewoonlijk uit passie voor het boek.
Niet zo in het geval van Burhan Qurbani en 'Berlin Alexanderplatz', Alfred Döblins baanbrekend grootstadsportret uit 1929.
De Duitse trailer van 'Berlin Alexanderplatz'.
'Het was nooit mijn bedoeling die roman te verfilmen', zegt de 39-jarige cineast. 'Ik heb er altijd een haat-liefdeverhouding mee gehad. Hij stond op de verplichte leeslijst in de middelbare school en ik vond er niets aan. Ik was 17 en ergerde me mateloos aan die ingewikkelde zinnen en structuur, en aan het feit dat Döblin bewust een afstand inbouwt tussen de personages en de lezer. Waarom moest ik een boek lezen dat weigerde om me toe te laten?'
Met ouder worden begon Qurbani de specifieke kwaliteiten van de roman evenwel almaar duidelijker te zien, de virtuositeit van Döblins taal en zijn verbeelding. Zo druppelde 'Berlin Alexanderplatz' toch door in het onderbewustzijn van de regisseur.
Zwart = crimineel
Toen verhuisde Qurbani naar een flat in de buurt van het uitgestrekte Berlijnse park Hasenheide. 'Dat ligt in Neukölln, een heel burgerlijk deel van de stad', zegt hij. 'In dat park heb je een kinderboerderij, een openluchtcinema en een minigolf. Er lopen ook gekleurde mensen rond die marihuana dealen. Hoe meer ik dat observeerde, hoe meer ik besefte dat de bewoners van Neukölln een hatelijk gelijkteken in hun hoofd hebben: zwart = drugsdealers en criminelen.' Dus vatte Qurbani het plan op om zijn derde langspeelfilm aan die ongewenste individuen te wijden, om ze een gezicht, een stem en een verhaal te geven.
Franz Biberkopf uit de roman 'Berlin Alexanderplatz' wordt in de film Francis, een vluchteling uit Guinee-Bissau die als bootvluchteling in Berlijn belandt.
Het grote probleem, zo besefte hij, was echter de gemiddelde kijker warm te maken voor zo'n film. De critici en het arthousepubliek zijn misschien wel enthousiast, maar hoe kon hij maken dat het onderwerp deel werd van de culturele discussie? Het antwoord lag bij het boek dat hij als tiener zo verguisde.
'Ik vroeg me af wat ging gebeuren als ik een immens gewaardeerde roman als 'Berlin Alexanderplatz' gebruikte om het verhaal van die donkere jongens te vertellen', zegt Qurbani. 'Er zijn veel gelijkenissen tussen hen en Döblins hoofdfiguur Franz Biberkopf. Ook zij zijn buitenstaanders die rondlopen in onze gemeenschap maar er geen deel van uitmaken. Ook zij zijn aanwezig maar onzichtbaar. Ook zij leven in de parallelle wereld van de prostituees en kleine criminelen. En ook zij dromen ervan om de marge te verlaten en de stap naar de middenklasse te zetten.'
In tegenstelling tot de filmversie uit 1931 en de 14-delige tv-serie van Rainer Werner Fassbinder uit 1980 krijgen de tragische lotgevallen van de hoofdfiguur in deze 'Berlin Alexanderplatz' dus een andere kleur. Franz Biberkopf wordt Francis, een vluchteling uit Guinee-Bissau die als enige het strand haalt als de boot waarmee hij Europa probeert te bereiken zinkt. Hij belandt in de illegale handenarbeid in Berlijn. Tot hij de eigenaardige, maar bizar verleidelijke crimineel Reinhold leert kennen.
Mijn personages kiezen zelf hun identiteit en laten zich niet stigmatiseren omdat ze zwart zijn of trans of homo of wat dan ook. Ze zien zichzelf als de Nieuwe Wereld en eisen hun thuisland op.
Qurbani houdt in grote lijnen vast aan de plot van de roman en gaat op zoek naar manieren om Döblins stilistische creativiteit en poëtische verteltechnieken naar het scherm te vertalen. De visuele ideeën waarmee hij uitpakt, zijn vaak een schot in de roos. Net zoals Döblin dat deed, verwijst hij - doorgaans gepast - voortdurend naar andere werken, van 'King Lear' en 'Macbeth' over 'Midnight Cowboy' en 'The Godfather' tot teksten van Hannah Arendt en Muhammad Ali. Omdat hij zijn hoofdacteurs bovendien naar sterke vertolkingen leidt, maakt hij zijn occasionele neiging tot oppervlakkig melodrama goed.
Reinhold en Francis: twee criminelen. ©doc
'Berlin Alexanderplatz' is op alle vlakken een ambitieuze onderneming, maar het sluit ook perfect aan bij Qurbani's eerste twee films. 'Shahada' had het over de gewetensproblemen van drie jonge Berlijnse moslims, 'Wir sind jung. Wir sind stark' over extreemrechtse jongeren die zich niet kunnen vinden in het multiculturele Duitsland. Ook 'Berlin Alexanderplatz' gaat over een figuur die op zoek is naar een thuis in een land dat hem vreemd is.
'Ik kan die thematiek blijkbaar niet afschudden', zegt Qurbani, wiens ouders in 1979 uit Afghanistan vluchtten. 'Dit is een heel persoonlijke film. Een gevaarlijke film ook. Duitse politici zoals Björn Höcke van AfD benadrukken een extreem enge definitie van echte Duitsers. Alleen genetische westerlingen en belastingbetalers verdienen die naam, alle anderen sluit hij uit. Mijn film schuift een radicaal verschillend beeld naar voren. Mijn personages kiezen zelf hun identiteit en laten zich niet stigmatiseren omdat ze zwart zijn of trans of homo of wat dan ook. Ze zien zichzelf als de Nieuwe Wereld en eisen hun thuisland op.'