Verzoening in soorten | Maarten van Aes
Verzoening in soorten
"Als men mij vroeg de boodschap van het Nieuwe Testament met drie woorden weer te geven, dan zou mijn voorstel zijn adoptie door verzoening, en ik verwacht niet ooit een rijker of pregnanter samenvatting van het evangelie te vinden dan deze." Dat schreef dr. J.I. Packer in zijn bestseller Knowing God. (239) Het hoofdstuk waarin Packer deze uitspraak doet is een schitterende uitwerking van wat die adoptie door God betekent. Je kunt er het hele christelijke leven mee uittekenen: het toont je de grootheid van Gods genade, de glansrijke christelijke hoop en de sleutel tot het verstaan van het werk van Gods Geest. Gedrag, gebed en geloof komen alle tot ontwikkeling als je begrijpt wat het is dat je tot zoon of dochter van God bent aangenomen. Packer noemt het dan ook het hoogste privilege dat het evangelie ons biedt, nog hoger dan de rechtvaardiging van de goddeloze. (230)
Dit is van belang voor onze overwegingen bij de rede van Paulus op de Areopagus in Athene. Hij laat zijn betoog uitlopen op het laatste oordeel: "… want hij [God] heeft bepaald dat er een dag komt waarop hij een rechtvaardig oordeel over de mensheid zal laten vellen door een man die hij voor dit doel heeft aangewezen." (17,31) Dat roept het beeld van de rechtspraak op: de mens wordt voor de rechterstoel van God gedaagd. Zijn hele leven zal beoordeeld worden. De mogelijke vonnissen: eeuwig leven bij God of eeuwig leven ver weg van God. (zie ook 2 Tessalonicenzen 1,8-9)
Deze nadruk op het juridische kader stempelt de gereformeerde traditie. Door middel van het kerkelijke leerboek is het accent op de rechtvaardiging de kern van geloofsbeleving geworden. Het gaat dan over de vergeving van de zonden, de vrijspraak op grond van het plaatsvervangend offer van Jezus. Om één voorbeeld te geven: als de Heidelbergse Catechismus spreekt over de sleutels van het hemelse rijk, dan wordt als eerste sleutel genoemd: de verkondiging van het evangelie. "Volgens het bevel van Christus wordt aan de gelovigen, allen samen en ieder persoonlijk, verkondigd en in het openbaar verklaard, dat al hun zonden hun door God om de verdienste van Christus werkelijk vergeven zijn, zo vaak zij de belofte van het evangelie met waar geloof aannemen. Maar aan alle ongelovigen en huichelaars wordt verkondigd en verklaard, dat de toorn van God en het eeuwig oordeel op hen rusten, zolang zij zich niet bekeren. Naar dit getuigenis van het evangelie zal God oordelen, zowel in dit als in het toekomstige leven." (antwoord 85)
Hoe waar ook, het geeft niet het hele beeld van het Bijbelse spreken over redding weer. In het bekende lied Samen in de naam van Jezus staat deze zin: 'Jezus Christus, Triomfator, mijn Verlosser, Middelaar' (tweede couplet). De theologen Gijsbert van den Brink en Kees van der Kooi gebruiken die typering om drie verschillende aspecten van het reddende werk van Jezus uit te leggen. (395-443) Jezus Christus noemen wij vaak en gemakkelijk Verlosser. Ook de titel Middelaar is bekend. Maar vergeet niet dat Hij ook Triomfator is. Hij heeft de vijand overwonnen. Dat roept het beeld van strijd op: de machten die zich tegen God verzetten verliezen het en komen niet meer terug. In de evangeliën wordt in allerlei situaties getoond hoe de machten van ziekte, bezetenheid en schuld moeten wijken als Jezus in de buurt komt. (bijvoorbeeld Markus 5,1-20) Ook in de brieven komt dit thema terug: "Omdat die kinderen [= de gelovigen] mensen zijn van vlees en bloed, is de Zoon een mens geworden als zij om door zijn dood definitief af te rekenen met de heerser over de dood, de duivel, en zo allen te bevrijden die slaaf waren van hun levenslange angst voor de dood." (Hebreeën 2,14-15)
Naast de verzoening door overwinning kun je ook spreken over verzoening door voldoening. De eerste christenen hebben de lijdende knecht uit Jesaja 53 herkend in het optreden van Jezus Christus. Filippus legt dat uit aan de Ethiopiër die de boekrol van Jesaja leest en zich afvraagt over wie dit gaat. (Handelingen 8,32-35) Jezus is het zoenoffer dat plaatsvervangend lijdt voor de zonden van het volk. Hij wordt niet voor niets het 'Lam van God' genoemd, dat de zonden van de wereld wegneemt. (Johannes 1,29) Van den Brink en Van der Kooi noemen dit de 'harde pit' van de verlossing en Packer het fundament van de zegen van het evangelie. (230) Dit perspectief op de verlossing brengt je snel in die sfeer van het recht, waar het boek Handelingen veel aandacht voor vraagt: God heeft een geding met de wereld en in zijn onbeschrijfelijke goedheid spreekt Hij de goddelozen vrij: ieder die dat nieuws gelooft, wordt gered.
Maar is er nog een derde blikrichting op de redding mogelijk: verzoening door omvorming. "Verzoening is aan de orde als er bij de mens een verandering plaatsvindt. Hij of zij moet een proces van innerlijke omvorming ondergaan, en zo tot omkering komen," schrijven de beide systematisch-theologen. (425) Je vindt dit terug bij de reactie van de mensen op de Pinksterpreek van Petrus: "Wat moeten wij doen?" (Handelingen 2,37) Paulus wijst het als een direct gevolg aan voor de leden van de kerk in Korinte: "Dit alles is het werk van God. Hij heeft ons door Christus met zich verzoend en ons de verkondiging daarover toevertrouwd. Het is God die door Christus de wereld met zich heeft verzoend: hij heeft de wereld haar overtredingen niet aangerekend. En ons heeft hij de verkondiging van de verzoening toevertrouwd. Wij zijn gezanten van Christus, God doet door ons zijn oproep. Namens Christus vragen wij: laat u met God verzoenen." (2 Korinte 5,18-20) Hier sluit Packer in feite op aan: de adoptie tot zoon of dochter van God is de hoogste genade voor de mens. Je wordt gevormd tot het beeld van God. (2 Korinte 3,18)
Als er zoveel aspecten aan de redding door Jezus vastzitten, zien we temeer de eenzijdigheid van de toespraak van Paulus. Dat is geen zwakte, maar juist zijn kracht. Wie altijd en overal alles wil vertellen over God en de redding, verliest snel de aandacht van het publiek. Wie eenzijdig durft te zijn en focust, krijgt reactie. En waar mensen gaan reageren komt er een vervolg. Dat is precies wat we in Athene zien gebeuren. Het is een goede les voor iedereen die evangeliseren wil.
Er is nog een gevolg van deze verkenning van het Bijbelse spreken over verlossing. Als Jezus Triomfator, Verlosser en Middelaar is, betekent dit dat Hij overal aan het werk is waar wonden geheeld worden, demonische invloed verjaagd, relaties hersteld, vrede gesticht en onrecht wordt veroordeeld. Hij doet meer dan mensen het geloof geven en zo individuele zielen redden. Als wij zien dat mensen zich inzetten voor het goede, dan werken zij mee aan het grote verlossingswerk van de Here, ook als zij zelf niet in Hem geloven. We kunnen waarheid, goedheid en schoonheid opmerken in de wereld en dat waarderen bij niet-christenen, ook bij aanhangers van andere religies en mensen die God rechtstreeks ontkennen.
Naar aanleiding van: J. I Packer, Knowing God. London: Hodder and Stoughton, 1973
Dr. G. van den Brink, dr. C. van der Kooi, Christelijke dogmatiek: Een inleiding. Zoetermeer, Boekencentrum, 2012