Foutje, sorry. Maar als je het allemaal optelt... - NRC
Foutje, sorry. Maar als je het allemaal optelt...
Het klimaat in de Nederlandse wetenschap is niet altijd even prettig en verwelkomend voor vrouwen. Vier vrouwelijke Leidse hoogleraren lanceren vandaag athenasangels.nl, tegen seksediscriminatie.
Ze noemen zich Athena's Angels, naar de Griekse godin van de wijsheid Pallas Athena en de televisieserie Charlie's Angels. Athena's Angels (athenasangels.nl) is ook de naam van hun nieuwe actiewebsite, waarop vier bevriende vrouwelijke hoogleraren vanaf vandaag informatie en advies geven. Een site tegen vrouwonvriendelijkheid in de wetenschap.
"We waren al een tijdje bezig om een zwartboek aan te leggen", zegt Ineke Sluiter (klassieke talen). Zo is het begonnen, zegt Naomi Ellemers (sociale en organisatiepsychologie): "Wat ik nou weer heb gehoord, zeiden we dan tegen elkaar." Samen met Eveline Crone (ontwikkelingspsychologie) en Judi Mesman (gezinspedagogiek) brengen ze dat zwartboek nu naar buiten.
Om andere vrouwen te helpen. En, zegt Mesman, "het is gewoon ook heel leuk om samen op een ludieke én effectieve manier bezig te zijn met iets waar je je anders alleen maar rot en alleen over zou voelen."
De site wordt betaald uit de NWO-Spinozapremies van Ellemers en Sluiter (2010) en de KNAW-Merianprijs (voor vrouwen in de wetenschap) van Ellemers (2011).
Ben jij zwanger? Heb je nog nooit van voorbehoedsmiddelen gehoord dan?
Er moet nog het nodige veranderen om de Nederlandse wetenschap vrouwvriendelijker te maken, laten de voorbeelden op de website zien. Mannen krijgen promotie, vrouwen in dezelfde omstandigheden niet. Een hoogleraar vraagt haar promovenda, die vertelt dat ze zwanger is, of ze een abortus wil overwegen. Een andere zwangere vrouw krijgt te horen: "Heb je niet van voorbehoedsmiddelen gehoord?"
En het kan nóg gekker: een vrouwelijke promovenda, klein van stuk, wordt in de gang opgetild en ondersteboven gehouden door een veel grotere mannelijke collega. Ze zegt dat ze dat niet wil. Hij doet het de volgende keer weer.
Het klimaat in de Nederlandse wetenschap is kortom niet altijd even prettig en verwelkomend voor vrouwen. "Ik was een keer bij NWO voor een gesprek over een Vici-beurs", vertelt Crone. Dat is een beurs van anderhalf miljoen euro voor gevorderde onderzoekers, om in een paar jaar een eigen onderzoeksgroep op te bouwen.
"De NWO-medewerkster kwam de wachtkamer in, keek rond, en zei aarzelend tegen me: 'ik zoek professor Crone'. En ik zat daar als enige. Ik word ook zó vaak aangesproken met jongedame en mijn mannelijke collega met professor. Het maakt niet uit natuurlijk, ik ben lekker bezig in m'n werk, maar het is wel opvallend."
En het maakt tegelijkertijd ook wél uit. "Het zijn allemaal incidenten", zegt Ellemers, die zelf onderzoek doet naar zulke impliciete vooroordelen. "Mensen bedoelen het niet zo, foutje, sorry. Maar als je het allemaal bij elkaar optelt... Daarom zijn we deze site ook begonnen: om het probleem zichtbaar te maken. Als je al die voorbeelden bij elkaar ziet, kun je je beter voorstellen hoe het is om er iedere keer weer mee geconfronteerd te worden."
De impliciete boodschap: wetenschappers zijn blanke mannen
De hoogleraren kregen het afgelopen half jaar twee keer een beleidsdocument in handen met alleen maar foto's van blanke mannelijke wetenschappers erin: in december de Wetenschapsvisie 2025 van het ministerie van OCW en in april de nota Strategie 2015-2018 van NWO.
De impliciete boodschap: wetenschappers zijn blanke mannen. "Die beeldvorming kan een self-fulfilling prophecy worden", zegt Ellemers. "Mensen maken een inschatting of iets zal lukken, en vrouwen kunnen dan denken: 'hier kom ik nooit tussen, laat maar'. Dan hoor je: vrouwen zijn niet gemotiveerd. Maar waar begon dat mee?"
Recentelijk liet onderzoek nog zien dat Nederlanders bètawetenschap het sterkst met mannen en het minst met vrouwen associëren, vergeleken met mensen uit 65 andere landen. Feit is ook dat maar weinig vrouwen in de Nederlandse wetenschap op hogere functies terechtkomen.
Er studeren evenveel mannen als vrouwen af, maar nog niet eens één op de zes hoogleraren is momenteel vrouw (16,3 procent). Als de emancipatie in het huidige tempo doorzet, zijn er pas in 2058 evenveel mannelijke als vrouwelijke hoogleraren, berekende het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren in 2013.
Komt dat ook niet doordat vrouwen kinderen krijgen en hun gezin vervolgens belangrijker gaan vinden dan hun carrière? Het is vaak moeilijk om parttime wetenschap te bedrijven. "Misschien moeten we de wetenschap dan anders organiseren", zegt Ellemers. "Moet je bijvoorbeeld per se als je die leeftijd hebt naar het buitenland om je internationale oriëntatie te tonen? En er vallen ook echt geen doden als een artikel een jaar later wordt gepubliceerd." "Later in je carrière", vult Sluiter aan, "is je cv toch weer rechtgetrokken, blijkt uit onderzoek."
Crone worstelt er wel mee, zegt ze, dat niet alle vrouwen met kinderen willen blijven doorwerken. "Het lukt ook niet iedereen", zegt Ellemers. "Maar ik wil niet alles aan kinderen ophangen." "Ik ook niet", zegt Sluiter, "ik heb ze niet." Ellemers: "En je hebt tóch met discriminatie te maken."
"Zodra ik benoemd werd", zegt Sluiter, "kreeg ik een brief aan 'de heer Sluiter'." Die aanhef zien de hoogleraren alle vier regelmatig. "Zelfs bij sollicitaties", zegt Mesman, "is een kwart van de brieven die ik krijg gericht aan 'de heer Mesman'. Dan denk je toch: kijk even bij wie je gaat solliciteren."
wat impliciet seksisme is en wat je kan doen
Ouderwets, expliciet seksisme is: zeggen dat mannen betere en ambitieuzere wetenschappers zijn dan vrouwen, al toont onderzoek geen verschillen aan. Sluipender is impliciet seksisme: daarbij hebben mensen zelf niet in de gaten dat ze bij woorden als 'wetenschap', 'doorbraak' en 'genie' het eerst aan mannen denken. Ook vrouwen doen dat.
Naomi Ellemers doet onderzoek naar impliciet seksisme. "Je kunt niet zeggen: stereotypeer niet. Maar je kunt wel achteraf een correctie aanbrengen." Op haar afdeling wordt regelmatig gekeken of de salarissen van mannen en vrouwen niet te veel uiteenlopen. "Mannen zijn eerder geneigd zelf om loonsverhoging te vragen. Dat corrigeren we."
Veel niet-socialewetenschappers weten niet dat impliciet seksisme een terrein van onderzoek is. Ellemers: "In veel organisaties doen ze maar wat, om discriminatie tegen te gaan. En als het dan niet helpt zeggen ze: we hebben al van alles geprobeerd, maar niets werkt. Daar gaat veel goodwill mee verloren."
Wat wel werkt: getallen bijhouden en openbaar maken. "Want er zijn in één-op-één-situaties altijd goede redenen om iets wel of niet te doen. En mensen denken vaak en graag dat het wel goed zit, 'want we hebben laatst nog een vrouw benoemd'. Maar de enige manier om erachter te komen of er echt gediscrimineerd wordt, is door er statistiek bij te halen. Je kunt ook cijfermatige doelen stellen. En dan kijken of je die haalt."
van de universitair docenten,
van de universitair hoofddocenten en
van de hoogleraren in Nederland is vrouw (bron: www.lnvh.nl)
van de NWO-aanvragen om onderzoeksgeld komt van vrouwen. En hun aanvragen worden nóg minder vaak gehonoreerd: iets meer dan