film | Wonen in schoonheid
In Amsterdam-Zuid staat een woningcomplex dat "Het paleis voor de arbeiders" werd genoemd. Twee symmetrische woningblokken met in totaal 356 woningen. Twee fantasierijke forten in baksteen, vol details en onverwachte hoekjes. Een van de eerste projecten van plan Zuid, gebouwd vanuit idealen van destijds: ruime en hygiënische woningen voor mensen die tot dan toe in krotten moesten wonen. Gebouwd door een socialistische arbeiderscoöperatie die geen ervaring had met woningbouw, gebouwd vanuit het idee dat betere woningen leiden tot betere mensen. Het is zo bijzonder dat het in 2001 uitgeroepen is tot hét volkshuisvestingsproject van de 20ste eeuw. Beatrijs Bergmans, zelf bewoner, heeft een film gemaakt over dit complex en de idealen die eraan ten grondslag lagen, in het kader van het Berlagefestival "Ontdek Berlage". Dit complex was een van de eerste projecten van het beroemde Plan Berlage, of Plan Zuid.
Onthulling van de gedenksteen met afbeelding van Wibaut op het Henriëtte Ronnerplein, in aanwezigheid van Wibaut en zijn vrouw, 9 mei 1931. Foto Stadsarchief Amsterdam
In deze korte documentaire stel ik de vraag centraal hoe het is om in het Dageraad-complex te wonen. Zijn de aloude idealen nog voelbaar? Delen we die nog? De realiteit van nu wordt afgezet tegen de geschiedenis en de idealen van destijds.
De documentaire bestaat uit drie lagen: de idealen, de bijzondere architectuur en de verhalen en indrukken van bewoners vroeger en nu. Dit complex is niet alleen een 'droom in baksteen', maar ook een levend organisme.
Hoek Willem Passtoorsstraat. Foto: Stadsarchief Amsterdam
Ik ervaar deze woningen als een gestold ideaal uit vervlogen tijden, waarvan de expressieve schoonheid de tijd zonder meer overleeft heeft. Het is voor mij als bewoner een groot genoegen deze schoonheid dagelijks te ervaren. Het inspireert en motiveert me. Ik heb me altijd altijd al afgevraagd hoe zo'n complex met zoveel liefde en creativiteit gebouwd kon worden, en dan vooral in een tijd van crisis en schaarste. Welke idealen lagen eraan ten grondslag, welke initiatieven en maatregelen waren nodig om dit te laten verrijzen?
Talmastraat nog met gescheiden rijbanen, woningen Burg. Tellegenstraat hebben nog de oude ramen. Foto: familie Heineman.
Vladimir Stissi, architectuurhistoricus aan de UvA en schrijver van diverse boeken over (sociale) woningbouw in Amsterdam, vertelt hoe dit complex gebouwd kon worden. Hij gaat nader in op de idealen, en hoe je die nu nog af kunt lezen aan interieur, gevels en kunstwerken van het complex. Hij vertelt ook over de ontstaansgeschiedenis.
Er stonden veel grote mannen met grote idealen aan de wieg van dit complex. De socialistische arbeiderscoöperatie de Dageraad was in 1901 opgericht door sociaal voelende bestuurders die iets wilden doen aan de slechte leefomstandigheden van arbeiders. Na enkele jaren besloten ze naast goedkoop levensmiddelen te leveren aan arbeiders ook goede huizen voor ze bouwen. Door de Woningwet uit 1901 en allerlei maatregelen om de huizenvoorraad te verbeteren was de tijd er rijp voor.
Stissi gaat in op de betekenis van Berlage, wiens tweede Plan Zuid in 1917 goedgekeurd werd door de Gemeenteraad. In 1918 kreeg De Dageraad binnen dit plan een stuk grond – op de plek waar oorspronkelijk een Academisch ziekenhuis was gepland – om 300 woningen en enkele winkelpanden op te ontwikkelen, plus subsidie.
Stissi probeert de vraag te beantwoorden hoe De Dageraad aan twee jonge vooruitstrevende architecten kwam, Kramer en De Klerk, en hoe hun onderlinge werkverdeling was. Hij gaat in op de idealen die de socialistische bouwheren hadden bedacht voor de armlastige arbeiders: hygiëne, culturele verheffing etc, en hoe je die terug kunt zien in de huizen
Ritme van de gevel in de PL Takstraat.
Herman Hertzberger, architect, woont en werkt in de buurt. Hij gaat in op de architectonische en esthetische aspecten. Hij vertelt dat je hier eigenlijk voor het eerst in Nederland het horizontalisme ziet. Kramer en de Klerk hadden hierdoor invloed op volgende generaties.
Kramer en de Klerk waren volgens hem heel goed in het ontwerpen van de buitenruimte. het is wel zo dat de buitenkant meer aandacht kreeg dan de binnenkant. Je ziet volgens Hertzberger heel duidelijk het collectieve ideaal terug in dit gebouw. De gebruikte blonde baksteen straalt volgens hem optimisme uit.
Henriëtte Ronnerplein. Foto: familie Heineman.
Mevrouw Buter is ten tijde van het interview 94 jaar oud. Zij is als heel jong meisje met haar ouders in het nieuw opgeleverde complex komen wonen. Ze heeft in verschillende huizen in het complex gewoond, en woont er nog steeds, geheel zelfstandig. Haar verhaal vormt de ruggengraat van het deel over de bewoners. Ze herinnert zich de collectieve winkels waar ze boodschappen deden, er was gemeenschapszin maar ook controle. De hele buurt was socialistisch, er werden hier 1 mei-vieringen gehouden.
Ook andere bewoners lichten kort toe hoe het vanaf de jaren '70 tot nu was om hier te wonen. Oude en jonge bewoners, mensen die er kort wonen of al heel lang. Wat is er verdwenen, wat is ervoor in de plaats gekomen? Eerst de verkrotting, het protest hiertegen en tegen de huurverhoging: het complex heeft altijd kritische bewoners gehad. En uiteindelijk de renovatie door Joop van Stigt, die het complex van de sloop gered heeft, en de toenemende populariteit. Veel mensen wonen er tegenwoordig graag. De rust van de binnentuinen en de schoonheid van de architectuur worden het meest geroemd. Maar zorgt betere architectuur ook voor betere mensen? Welke idealen van destijds hebben de tijd overleefd?