Adrenalinestoot kan oorlog verblindend mooi maken | Trouw
Adrenalinestoot kan oorlog verblindend mooi maken
Vandaag begint in Amsterdam het internationale documentairefestival Idfa 2001, dat tot en met 2 december duurt. Op deze pagina, onder elkaar, een vooruitblik op het programma van het festival en een bespreking van de openingsfilm 'Startup.com' -over de opkomst en het verval van een internetbedrijf- die vanavond zal worden vertoond.
David Sneek 22 november 2001, 0:00
AMSTERDAM - Eind oktober lekte uit dat CNN-chef Walter Isaacson zijn staf opdracht had gegeven in de verslaggeving van de oorlog in Afghanistan beelden van burgerslachtoffers van bombardementen zoveel mogelijk achterwege te laten.
De politieke agenda daarachter behoeft geen uitleg, maar eigenaardiger was Isaacsons excuus voor de beslissing. Zulke opnamen, zo zei hij, zijn 'pervers'. Dat beelden uit oorlogsgebieden soms te gruwelijk, niet te verdragen zijn is geen nieuws, maar Isaacson verwoordde een zeldzamer verwijt. Twee van de interessantste documentaires in het competitieprogramma van het Idfa dat vanavond begint, nodigen echter eveneens uit tot het nadenken over die 'perversiteit'.
'War photographer' van de Duitser Christian Frei volgt fotograaf James Nachtwey, die zijn leven wijdt aan het vastleggen van oorlogen, hongersnoden en vluchtelingenstromen. Ogenschijnlijk een keurige film, met pratende hoofden die vertellen over Nachtweys heroïsche reportages, indrukwekkende zwart-wit-foto's en zelfs opnamen van een minuscuul videocameraatje dat op de lens van de fotograaf is gemonteerd en de intifada en de vlucht uit Kosovo vanuit zijn perspectief vastlegt. Maar hoe meer de documentaire ons langs fotoredacteuren voert die Nachtweys foto's van een massagraf in hun lay-out passen, en hoe vaker beelden van uitgemergelde lichamen voorbijkomen, hoe meer de gedachte zich opdringt dat het evenzeer exploitatie als mededogen is dat ervoor zorgt dat de foto's worden afgedrukt. Alleen de fotograaf zelf blijft puur, en gelooft onverminderd dat wie eenmaal ziet wat hij wil tonen, de wereld zal willen veranderen.
De media staan niet zo nadrukkelijk centraal in 'First kill', van de Nederlandse regisseuse Coco Schrijber, maar de door haar geinterviewde schrijver en voormalig Vietnam-correspondent Michael Herr ontvouwt een visie die recht tegenover die van Nachtwey staat. Wie durft te ontkennen, vraagt hij, dat foto's van verminkte en vermoorde mensen een diepe fascinatie oproepen? Smalend commentaar levert hij op de verslaggevers die geloven dat hun beschrijvingen van de slachtingen in Vietnam de oorlog daar hebben ingekort; integendeel, zegt Herr, het is geen toeval dat de twintigste eeuw zowel het tijdperk van de grootste wreedheden als dat van de camera was.
Het uitgangspunt van 'First kill' zal van Schrijbers documentaire een van de meest besproken films van het festival maken. De adrenalinestoot die voor een soldaat een oorlogssituatie verblindend mooi kan maken, het triomfantelijke gevoel bij het doden van een mens, daarover liet zij Vietnam-veteranen vertellen, zonder dat aan de morele aspecten veel woorden worden vuilgemaakt. ,,Zou ik dat ook kunnen?'', vraagt ze aan een man die voor de body-count kinderen neerschoot. ,,In de juiste omstandigheden, ja.''
'First kill' en 'War photographer' behandelen oudere conflicten, maar krijgen vanzelfsprekend een extra lading door de oorlog die nu plaatsvindt. Zoals ook een grote hoeveelheid andere films op het festival raken aan terrorisme en contraterrorisme. 'Black Box Germany', waarin wordt teruggeblikt op de strijd van de Rote Armee Fraktion; 'Aftermath, the remnants of war', waarin het voortleven van langvervlogen oorlogen in de vorm van landmijnen en verborgen graven aan de orde komt; 'Sleeping with the Enemy', waarin Joodse en Palestijnse jongeren in Japan een moeizame dialoog starten -elke film wordt een commentaar op de gebeurtenissen van 11 september, en de gevolgen ervan.