Dit leven | De Volkskrant
Een fascinerend familieportret in een Zuid-Afrikaanse geschiedenisles
Peter Swanborn 26 april 2014, 0:00
Eindelijk is er weer eens een roman van de Zuid-Afrikaanse auteur Karel Schoeman (1939) vertaald. En wat voor een roman! Dit leven vertelt het fascinerende verhaal van een vrouw die met een paar zwijgende familieleden op een afgelegen schapenboerderij haar leven slijt. In welke tijd het zich afspeelt, blijft onduidelijk tot er een verwijzing is naar de afschaffing van de slavernij. Zonder dat het jaartal wordt genoemd, weet je dan dat het jaar 1834 is gepasseerd.
Het perspectief dat Schoeman heeft gekozen, is misschien niet bijster origineel. De oude vrouw ligt op haar sterfbed en kijkt gedurende één nacht terug op haar leven. Ze reconstrueert gebeurtenissen, ontrafelt geheimen en ziet gestorven familieleden als schimmen verschijnen 'in deze kamer met zijn houten luiken en zijn vloer van aangestreken mest.'
Maar wat een uitwerking en wat een stijl! Schoeman laat de vrouw met grote scherpte en wijsheid formuleren. Als meisje had ze al besloten om niet deel te nemen, om alleen te kijken en te luisteren, om 'getuige' te zijn. Feilloos ontrafelt ze 'de trots en de dodelijke hoogmoed waarvan onze familie was doortrokken, van generatie op generatie aangevuld en versterkt.'
Vader is zachtaardig, moeder is driftig, en dan zijn er twee oudere broers, Jakob en Pieter. Zij houden van hetzelfde meisje, Sofie. Jakob trouwt met haar, ze krijgen een kind, waarna Jakob op merkwaardige wijze verongelukt. Pieter ontfermt zich over Sofie, vlucht met haar naar de stad, het kind van zijn broer bij de grootouders achterlatend.
Het jongere zusje leert, ongebruikelijk voor die tijd, goed lezen en schrijven. Pas veel later begrijpt ze waarom haar ouders al die boeken en dozen met schrijfpapier uit de stad lieten komen: 'Niet voor mij, hun dochter, maar voor de kleinzoon en erfgenaam, zodat ik, wanneer hij eenmaal oud genoeg was, behoorlijk toegerust zou zijn om de taak van zijn schoolleiding op me te nemen.'
Zo wordt het meisje illusie na illusie ontnomen en ontwikkelt ze zich tot een vrouw die uiteindelijk van zichzelf zegt: 'Ik had geen verlangens.' Om even later te erkennen dat ze pas als iedereen is vertrokken of gestorven, het genoegen mag beleven van een 'eerste dag van volslagen vrijheid'. Een genoegen dat de gemeenschap niet kan toestaan en dat met 'meedogenloze liefde' om zeep wordt geholpen.
In feite is Dit leven een studie naar menselijke verhoudingen binnen een gemeenschap die geen invloeden van buiten toelaat. Een dorp met een hardvochtige kerk 'waar de overtreding nooit wordt vergeven en het geschreven woord de leugen bestendigt'. Altijd is er in zo'n dorp één getuige die kan 'zwijgen en opletten en geduld hebben'. Van deze getuige heeft Karel Schoeman een weergaloos portret getekend.
Voor Dit leven, oorspronkelijk in 1993 verschenen, ontving Schoeman in Frankrijk de Prix du Meilleur Livre Étranger en in zijn thuisland de Hertzog prijs die hij ook al ontving voor Een ander land, de enige andere roman die in Nederland is verschenen, in 1992.
In 2004 werd nog wel Merksteen vertaald, een biografie van de grootouders van Schoeman die kort voor de Boerenoorlog vanuit Nederland naar Zuid-Afrika emigreerden, maar daarmee zijn alle vertalingen wel genoemd. En dat terwijl Schoeman naast een lange lijst historische werken bijna twintig romans heeft geschreven. Hulde dus aan de kleine, nieuwe uitgeverij Brevier die het heeft aangedurfd om deze bijzondere roman te laten vertalen.