Zacharia 9,9-13
Christenen lezen het Oude Testament wel zoals toeristen soms het Rijksmuseum doen. Eigenlijk alleen de beroemde stukken en benieuwd of de Nachtwacht er in het echt net zo uitziet als het plaatje in het kunstboek. Maar dat is niet de bedoeling.
Dan heb ik het niet over mijn vader die aan tafel met ons de hele bijbel doorlas, maar over onze te vanzelfsprekende liturgische gewoontes. Tegen Pasen lezen we alleen vers 9 en 10 uit Zacharia 9 en daarna moet de profeet, net als de kerststal, weer een jaartje wachten. Op die manier is de koninklijke intocht in Zacharia 9 alleen een stukje van het draaiboek voor later, bij Mattheüs en Johannes. Of, de bescheidenheid van de koning op zijn ezel spreekt ons aan en dan helpen deze verzen ons aan een mooi woord over vrede en het vernietigen van het wapentuig. Maar ook dan moet je de tekst aanpassen en vanaf vers 9 niet verder lezen dan tot vers 10. Anders is het mooie eraf, want in vers 13 zijn pijl en boog en zwaard alweer terug. Maar de tekst zelf gaat na vers 10 toch gewoon verder met 'ik' (God) en 'jij' (Sion). Ook in vers 11 — 13 spreekt God de stad Sion aan.
Pas in vers 14 volgen er weer woorden zonder 'ik'; daar wordt er óver God gesproken. Dat betekent voor de uitleg dat Mattheüs even moet wachten en dat we eerst iets verder moeten lezen dan gebruikelijk is in de kerk. Daarna nog eens nadenken over de verschillende generaties van schrijvers en lezers van de tekst, tot en met onszelf.
Vers 9 — 10 is een aankondiging van vrede en hoop voor Jeruzalem en een reden tot vreugde. Het is een loflied op de intocht van de koning in de lijn van David, in de stijl van Psalm 72: een heerser op Gods gezag. 'Hij is rechtvaardig'. Dat is niet een deugd (BGT), maar net als in Psalm 72:1, een positie die de koning van God heeft ontvangen (NBV).
Hij is blijkens de uitkomst van zijn strijd met de vijanden in het gelijk gesteld en gered. (Psalm 33:16). En zo doet hij zijn intocht in Jeruzalem. Sommige vertalingen zien nu ook de koning zelf als een echte vredesvorst alle wapentuig wegdoen: 'Hij zal de strijdwagens vernietigen'. De oude Griekse vertaling deed dat zo, en moderne vertalingen gaan daar soms in mee. Maar er staat een actie van God: ik zal het strijdwagenpark uit Efraïm vernietigen. En het gaat om zijn bevrijding van Israël. De wapens die hen bedreigen zal God uit Efraïm en uit Jeruzalem wegvagen. Onverwacht gaat het hier over Efraïm: Noord-Israël. In vers 13 gebeurt dat nog een keer. In Zacharia 1 — 8, in de Perzische tijd, ging het alleen nog over het Zuiden, Juda. Kennelijk wordt hier in Zacharia 9 een veel oudere tekst geciteerd die de hoop vertolkt voor geheel Israël, net als in Ezechiël 37. Maar de hoofdlijn is Gods optreden als bevrijder van Sion en de terugkeer van de gedeporteerden (vers 11 — 13). God erkent hun lijden. 'Om jouw verbondsbloed bevrijd ik je gevangenen'. Dat was een gebed in Psalm 79:10 en 11: Zie toch hoe gewond en geketend wij zijn. Dat is God niet ontgaan. In vers 12 spreekt hij de ballingen direct aan en noemt hen 'de geketenden van de hoop'. Dat is een unieke uitdrukking, maar hij lijkt toch sterk op teksten van gebed en hoop in de Psalmen (Psalm 9:19 79:11 107,10-14 en Klaagliederen 3:29. God zal de dingen weer recht zetten.
Maar waarom gaat het daarna toch weer over wapens in vers 13? Is de vrede weer voorbij? Juda als boog. Efraïm erop klaar gelegd als pijl. Zij zijn Gods wapens voor het overleven van Sion. Zacharia opnieuw gelezen en toegepast in de tijd na de terugkeer, als de jonge Joodse gemeente zich staande moet houden en Gods heerschappij over de wereld blijft verkondigen. Nog een latere toepassing is toegevoegd in de tijd van Alexander de Grote. Sion zal zich verweren tegen de Griekse overmacht. 'En ik heb jouw zonen, Sion, paraat staan tegen jouw zonen, Griekenland!' Zacharia 9 is een tekst van vele generaties. Het is een signaal dat profetenteksten zijn gelezen en herlezen; geschreven en herschreven, want Gods biografie met zijn volk staat niet stil.
Nutteloos op de plank
Het citaat van Zacharia 9 bij Mattheüs staat in een lange traditie. Zacharia 9 is niet een voorspelling van Jezus' intocht. Dan had de tekst over de koning op zijn ezel eeuwenlang nutteloos op de plank gelegen, totdat Jezus het script uitvoerde. Dan doe je het boek Zacharia geen recht en je doet Jezus geen recht. Hij maakt van de hoopvolle tekst een uitdaging.
Jeruzalem, jij verwacht een koning? Hier is hij! Dat is Zacharia opnieuw gelezen en vrijmoedig toegepast in de Romeinse tijd. In Zacharia staat Sion centraal. Daar komt de koning binnen. In Mattheüs staat Jezus centraal. Hij is degene die binnenrijdt in Jeruzalem en volgens het Evangelie de rol van de messiaanse koning heel anders vervult dan verwacht. Daar zullen we het als joden en christenen niet gauw over eens zijn. Maar misschien wel over onze ervaring met het lezen van de bijbel. Niet alleen de schrijvers, maar Gods manieren van aanwezig zijn onder ons houden de hoop levend en het leven in stand.1
1 Dit commentaar van Dr. Eep Talstra, emeritus hoogleraar oude testament aan de Vu, is eerst in CW opinie verschenen, zie: www.cw-opinie.nl. Wij danken de redactie voor de mogelijkheid dit commentaar op onze site te kunnen plaatsten.