Christelijke Encyclopedie - Oosters schisma
Gewijzigd op 06-09-2012 12:15 by host Gecategoriseerd als Kerk
Breuk die zich in 1054 voltrok tussen de kerk van Rome en de kerk van Constantinopel.
De redenen voor het oosters schisma waren van theologische, kerkjuridische, politieke en culturele aard. Een belangrijk theologisch thema was het zogeheten filioque. In West-Europa stelden verschillende lokale kerken vanaf de zesde eeuw dat de Geest voortkomt 'uit de Vader én de Zoon' (in het Latijn: filioque). In de oosterse kerken beschouwde men dit als een ongeoorloofde toevoeging aan de geloofsbelijdenis die was aangenomen op het tweede oecumenische concilie van Constantinopel (381) en waar slechts sprake is van de Geest die voortkomt uit de Vader alleen.
De groeiende acceptatie van het filioque in Europa en de officiële aanvaarding ervan door Rome in het begin van de elfde eeuw leidde tot verschillende heftige polemieken. Het theologisch conflict werd nog verscherpt door verschillende jurisdictionele kwesties zoals het optreden van Latijnse missionarissen in Bulgarije, dat traditioneel tot de invloedssfeer van Constantinopel behoorde, conflicten tussen de Griekse en Latijnse clerus in Zuid-Italië en de niet-erkenning door Rome van sommige patriarchen uit Constantinopel. Ook verschillende opvattingen over het primaatschap van de paus speelden een belangrijke rol, waarbij de Latijnse opvatting dat het gezag van Rome een evangelische grondslag heeft, botste met een bepaalde oosterse visie dat de vroegere politieke structuren de basis waren voor het primaatschap van Rome. Ook de discussie over het gebruik van ongedesemd (Rome) of gedesemd brood (Constantinopel) in de liturgie speelde een rol bij het ontstaan van het schisma.
In de huidige tijd proberen de katholieke en orthodoxe kerken op een nieuwe wijze het gesprek over het filioque en het pauselijk primaatschap met elkaar aan te gaan. Een belangrijke stap in de toenadering was de ontmoeting tussen paus Paulus VI en patriarch Athenagoras in Jeruzalem (1964) en de opheffing van de wederzijdse excommunicatie van 1054 een jaar later (1965). Het is eerder het thema van de geünieerde kerken, dat het gesprek tussen orthodoxe en katholieke kerken bemoeilijkt.
Auteur: H. Teule uit: G. Harinck e.a.(red.), Christelijke Encyclopedie (Kampen 2005)
Verder lezen: A. Davids, 'De theologische dialoog over het Filioque', Het Christelijk Oosten 50 (1998), 257-67, en 52 (2000), 29-41