'Veel mensen willen dat de gevangenis een vergeetput is. Maar zo werkt het niet' | De Morgen
✦Ooit vrij
'Veel mensen willen dat de gevangenis een vergeetput is. Maar zo werkt het niet'
Zowat alle gedetineerden die in Belgische gevangenissen opgesloten zitten wandelen daar op een gegeven moment ook weer buiten. Het nieuwe Woestijnvis-programma Ooit vrij laat zien wat daaraan voorafgaat.
✦Exclusief voor abonnees door Pieter Dumon 27 oktober 2019, 16:48
Neen, enthousiast was Sofie Vantomme niet toen een paar televisiemakers kwamen vragen of ze hun camera's in 'haar' gevangenis mochten binnensmokkelen. Vantomme, sinds zes jaar directrice van het penitentiair complex in Brugge, had al iets te veel gevangenisprogramma's gezien, vertelt ze. Uitzendingen met de klemtoon op sensatie. Of programma's waarin de werkelijkheid op handige wijze werd gekneed tot ze in het algemeen heersende beeld over het gevangeniswezen paste.
Maar de jongens en meisjes van Woestijnvis zouden het anders aanpakken, beloofden ze. In navolging van programma's als Topdokters en De rechtbank wilden ze zich eerst onderdompelen in het gevangenisleven om daarna pas te bepalen waar het meest interessante verhaal te vinden was.
Dat verhaal vonden ze uiteindelijk bij het hele proces dat een gedetineerde doorloopt voor hij of zij zijn of haar terugkeer maakt in de maatschappij. Een focus die ook Vantomme overtuigde om de poorten in Brugge open te zetten voor de cameraploegen van Woestijnvis. "Omdat die begeleiding van gedetineerden essentieel is", legt ze uit. "Alleen maak je je niet populair wanneer je ervoor pleit om daar meer middelen voor te voorzien."
"Veel mensen zouden liever hebben dat een gevangenis een soort vergeetput is waar de gevangenen op water en brood moeten zien te overleven. Maar zo werkt het niet. Al die gevangenen komen ooit weer vrij. Misschien wordt één van hen wel je nieuwe buurman. Wat heb je dan liever? Dat die man voorbereid is op zijn terugkeer in de samenleving of dat hij gewoon aan zijn lot overgelaten wordt?"
Voor de televisiemakers was het aanvankelijk wennen aan het draaien binnen de gevangenismuren. "We hebben heel vaak zitten wachten", vertelt Tess Uytterhoeven, een van de eindredacteurs. "Wachten op de klik van een deurslot. Wachten tot wanneer de 'bewegingen' – het verplaatsen van gedetineerden – gebeurd zijn. Wachten op de directie wanneer nog maar eens een vergadering uitloopt."
"De eerste keer zo'n gevangenis binnenwandelen voelt ook heel raar", vult Thijs Jaspaert aan. "Aanvankelijk ben je heel erg op je hoede, tot je merkt dat de meeste gedetineerden ook maar mensen zijn zoals jij en ik." Mensen die bovendien heel makkelijk hun verhaal deden. Jaspaert: "Dat is een van de weinige voordelen van zo'n gevangenis. De mensen die er zitten hebben tijd. Meestal hadden ze aan één vraag genoeg om een heel verhaal te doen."
Aanvankelijk begonnen de makers met het vastleggen van de gesprekken tussen de gedetineerden en hun begeleiders van de psychosociale dienst. "Maar we kregen al snel door dat we daar maar een stukje van hun verhaal te zien kregen", vertelt Jaspaert. De meeste gedetineerden kunnen in aanloop naar hun definitieve vrijlating al een paar stappen buiten de gevangenismuren zetten. Om te gaan solliciteren bijvoorbeeld, een begrafenis bij te wonen of gewoon de feestdagen bij familie door te brengen. "Dat zijn telkens heel intense momenten en dus erg bijzonder om daar als programmamaker bij te mogen zijn."
Wie gedetineerden in beeld brengt moet ook nadenken over wat het doet met de slachtoffers of hun eventuele nabestaanden om zo'n dader plots op tv te zien. "Uiteraard staan we daar bij stil", zegt Jaspaert uit. "Alleen is het niet makkelijk om daar een lijn in te trekken. We weten om te beginnen niet wat de gedetineerden in kwestie op hun strafblad hebben staan. Het is ook moeilijk in te schatten hoe zo'n slachtoffer daarmee omgaat. Voor de ene kan zo'n misdrijf nog steeds een groot trauma zijn, voor de andere al lang niet meer."
Maar die gevoeligheden mogen het verhaal dat ze willen vertellen niet in de weg staan, vinden de makers. "We hebben tijdens de opnames geleerd dat als je mensen geleidelijk aan laat terugkeren naar de maatschappij er dan minder herval is", legt Jaspaert uit. "Met de reeks willen we draagvlak creëren voor die aanpak. Dat willen we doen zonder iemand te choqueren. Maar die garantie hebben we jammer genoeg niet."