De Belgische gemeenteraadsverkiezingen zijn verkiezingen waarbij de gemeenteraden van de 581 Belgische steden en gemeenten worden verkozen. Sinds 2001 worden deze door de drie gewesten georganiseerd. Er is dus aparte wetgeving voor de 300 Vlaamse, 19 Brusselse en 262 Waalse gemeenten, maar in alle drie worden ze nog steeds zesjaarlijks op de tweede zondag van oktober gehouden. Omdat voor alle gemeenten op dezelfde dag verkiezingen worden gehouden, spreekt men veelal van gemeenteraadsverkiezingen (in het meervoud).

Beschrijving 
De grondbeginselen van het Belgische kiessysteem zijn vastgelegd in de Grondwet. De verkiezingen gebeuren representatief op basis van het algemeen enkelvoudig stemrecht met uitzondering van minderjarigen (-18), die geen stemrecht hebben. Daarnaast wordt het principe van de evenredige vertegenwoordiging toegepast. De stemming is geheim en verplicht voor iedereen met de Belgische nationaliteit die in de gemeente woont. Men dient zich minstens aan te melden in het stembureau en het stemhokje te betreden, tenzij men bij volmacht stemt. Er geldt een opkomstplicht en geen stemplicht: men hoeft niet per se voor een bepaalde kandidaat of lijst te kiezen; zowel blanco als ongeldig stemmen is toegestaan. Een stembiljet of -kaart waar schade aan is, of dat op een onjuiste manier is ingevuld, is ongeldig. 

Het stembiljet voor de gemeenteraad – met daarop de kieslijsten van de verschillende partijen – heeft enkel effectieve kandidaten, in tegenstelling van de andere verkiezingen waar er ook een opvolgerslijst is.

De verkiezingen voor een gemeenteraad gebeuren in één kieskring die overeenkomt met de gemeentegrenzen. In de hele gemeente worden dus steeds dezelfde kieslijst aangeboden. De verkiezingen vinden plaats in verschillende stembureaus verspreid over de gemeente. Iedere kiezer kan één stem uitbrengen, maar daarbij verschillende kandidaten binnen één lijst aanduiden. Ook kan men een lijststem uitbrengen.

De gemeenteraadsverkiezingen vallen sinds 1994 samen met de provincieraadsverkiezingen, en sinds 2000 worden ook op dezelfde dag stadsdistrictraadsverkiezingen gehouden in Antwerpen.

Afhankelijk van de grootte van een gemeente moeten er tussen de 7 en de 55 zetels verdeeld worden. Deze lokale verkiezingen worden georganiseerd door het gewest waartoe de gemeenten behoren. In Vlaanderen organiseert het Agentschap Binnenlands Bestuur van de Vlaamse overheid deze verkiezingen op basis van het Lokaal en Provinciaal Kiesdecreet van 8 juli 2011. Daarnaast is er nog een geheel van algemene of specifieke wetten en reglementaire besluiten over de (gemeenteraads)verkiezingen. De zetels voor de gemeenteraad worden verdeeld door eerst alle stemmen per lijst samen te tellen en dan te verdelen op basis van de methode-Imperiali. Voor de verkiezingen van de stadsdistrictsraden in Antwerpen wordt de methode-D'Hondt gebruikt in plaats van Imperiali.

Dit systeem wordt veelal evenredige vertegenwoordiging genoemd, daar de delerreeks ervoor zorgt dat de verhoudingen in het aantal stemmen beter wordt weerspiegeld in de verhoudingen van het aantal zetels. Hierdoor gebeurt het dat een stemuitslag die perfect in een zetelverdeling kan omgezet worden, toch een andere zetelverdeling zal opleveren met de Methode-Imperiali. Zo kan bijvoorbeeld een uitslag van 48% + 36% + 16% van de stemmen perfect omgezet worden in een gemeenteraad van 25 leden naar 12 + 9 + 4 zetels (4% = 1 zetel). Desondanks zal Imperiali een andere uitslag opleveren: 13 + 9 + 3 zetels. Wat een licht voordeel betekent voor grotere partijen. Aan de hand van de zetelverdeling per lijst worden de mandaten toegekend aan de kandidaten op basis van hun behaalde voorkeurstemmen.

De verkozenen zetelen voor een legislatuur van zes jaar en hebben daarbij de vrijheid om verordeningen te maken. Na de gemeenteraadsverkiezingen vinden er coalitiebesprekingen plaats tussen de verschillende lokale politieke partijen om tot een meerderheid te komen. In het geval een partij alleen de absolute meerderheid behaalt, mag ze vanzelfsprekend alleen besturen. In de andere gevallen hebben de lokale partijen tot 1 januari van het daarop volgende jaar op tot een bestuursakkoord te komen, vervolgens verdelen ze de mandaten van het schepencollege, een eventueel mandaat in de RESOC, de politieraad en ten slotte de OCMW-raad. In 7 van de 12 faciliteitengemeenten in Vlaanderen (Drogenbos, Kraainem, Linkebeek, Sint-Genesius-Rode, Wemmel, Wezembeek-Oppem en Voeren) en in 1 van de 18 faciliteitengemeenten in Wallonië (Komen-Waasten) wordt de OCMW-raad rechtstreeks verkozen (apart blauw stembiljet). Het schepencollege wordt in deze 7 Vlaamse en 1 Waalse gemeente eveneens rechtstreeks gekozen, maar zonder aparte verkiezing. De mandaten worden bepaald op basis van de volgorde waarin de zetels van de gemeenteraadsleden worden toegekend.

Structuur

Verloop van de verkiezingen 
Hieronder staan de hoofdgebeurtenissen die plaatsvinden in het kader van de gemeenteraadsverkiezingen in het Vlaams Gewest.

 * Elke zes jaar op de tweede zondag van oktober (artikel 6 LPKD)

Geschiedenis 

Op basis van artikel 7 van de eerste gemeentewet van 1836 hadden enkel meerderjarige (toen 21 jaar) Belgische burgers die cijns betaalden stemrecht. Later werd het algemeen meervoudig stemrecht en tevens de stemplicht ingevoerd. Dit maakte dat elke man één stem kreeg. Wie echter een bepaalde cijns betaalde kreeg twee stemmen en wie een bepaald opleidingsniveau had behaald kreeg drie stemmen (mits hij cijns had betaald).

Later werd het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen ingevoerd en bij wet van 15 april 1920 kregen ook vrouwen stemrecht voor gemeenteraadsverkiezingen. In 1969 werd de leeftijd om te stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen verlaagd tot 18 jaar. In 1999 mochten EU-burgers voor de eerste maal meestemmen bij gemeenteraadsverkiezingen en in 2006 ten slotte kregen ook immigranten - die langer dan vijf jaar in de gemeente wonen en belastingen betalen en zich vooraf laten registreren - stemrecht bij gemeenteraadsverkiezingen.

Met de vijfde staatshervorming kregen de gewesten de bevoegdheid over lokale besturen, inclusief de verkiezingen hiervoor. De lokale verkiezingen die georganiseerd zijn sinds de bevoegdheidsoverdracht zijn de volgende:
 8 oktober 2006
 14 oktober 2012
 14 oktober 2018
De volgende gemeenteraadsverkiezingen vinden, volgens de huidige wetgeving, plaats op 13 oktober 2024 en 13 oktober 2030.

Zie ook 
 Provincieraadsverkiezingen
 Gemeentekieswet

Externe links 
 Officiële website van de 'Directie van de Verkiezingen'
 Officiële website Vlaanderenkiest.be
 Databank van IBZDGIP - uitslagen gemeenteraadsverkiezingen
 Het Lokaal en Provinciaal Kiesdecreet van 8 juli 2011, Vlaamse Codex

Gemeenteraadsverkiezingen
Gemeentepolitiek in België
Gemeenteraadsverkiezingen