Het bosbessen-dennenbos (Vaccinio-Pinetum) is een associatie uit het verbond van naaldbossen (Dicrano-Pinion). Het is een bosgemeenschap die voorkomt op droge, voedselarme en zure zandbodems en die gekenmerkt wordt door een goed ontwikkelde boomlaag met dominantie van naaldbomen, meestal grove den.

Het is het meest voorkomende naaldbos in Nederland en Vlaanderen maar ontstaat er zelden spontaan; meestal ontwikkelt het zich uit naaldhoutaanplantingen.

Naamgeving en codering 
 Synoniemen: Dicrano-Pinetum,  Leucobryo-Pinetum
 Duits: Weißmoos-Kiefernwald, Beerstrauch-Kiefernwald
 Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r44Aa03

De wetenschappelijke naam Vaccinio-Pinetum is afgeleid van de botanische namen van twee belangrijke soorten in de associatie. Dit zijn rode bosbes (Vaccinium vitis-idaea) en grove den (Pinus sylvestris).

Vegetatiestructuur 

Het bosbessen-dennenbos lijkt van alle associaties uit de klasse van naaldbossen het meest op een volwaardig bos. De boomlaag is 10–15 m hoog en wordt overheerst door naaldbomen, meestal grove den. De toplaag laat (behalve bij fijnsparren) veel licht door, waardoor de struiklaag en kruidlaag meestal goed ontwikkeld zijn. Die struiklaag bestaat uit loofstruiken en jonge loofbomen, tenminste in natuurlijke bossen. 

In de kruidlaag zijn vaak dwergstruiken als struikhei en blauwe bosbes bepalend. De moslaag is weinig tot zeer goed ontwikkeld, dat laatste vooral bij lorkenbossen.

Ecologie 
Het bosbessen-dennenbos komt voor op droge tot vochtige, oligotrofe, zure zandgronden. Het betreft podzolgronden die meestal zijn bedekt met een dikke laag mor.

Deze vegetatie kan natuurlijk geëvolueerd zijn uit korstmossen-dennenbossen, maar ontwikkelt zich meestal uit naaldhoutaanplantingen. In de Lage Landen zal ze door natuurlijke successie geleidelijk overgaan in een berken-eikenbos. Na kaalkap van het bosbessen-dennenbos kan de wilgenroosje-associatie ontstaan.

Subassociaties in Nederland en Vlaanderen 
Van het bosbessen-dennenbos komen in Nederland en Vlaanderen vier subassociaties voor.

Typische subassociatie 
De typische subassociatie (Vaccinio-Pinetum typicum) heeft de hoogste presentie van rode bosbes en blauwe bosbes. De syntaxoncode voor Nederland is r44Aa03a.

Subassociatie met bochtige smele 
Een subassociatie met bochtige smele (Vaccinio-Pinetum deschampsietosum) heeft overwegend grassen in de kruidlaag, vooral bochtige smele (Avenella flexuosa), die voorkomt in drogere delen van de vegetatie. Syntaxoncode voor Nederland is r44Aa03b.

Subassociatie met pijpenstrootje 
Een subassociatie met pijpenstrootje (Vaccinio-Pinetum molinietosum) komt voor op de vochtigere delen en wordt gekenmerkt door pijpenstrootje. Syntaxoncode voor Nederland is r44Aa03c.

Buiten de Lage Landen worden nog meer subassociaties onderscheiden, waaronder Leucobryo-Pinetum cladonietosum, een subassociatie op zeer droge standplaatsen met dominantie van rendiermossen (Cladonia sp.) en Leucobryo-Pinetum pteridietosum, met adelaarsvaren (Pteridium aquifolium), sporkehout en pijpenstrootje.

Verspreiding 
Het verspreidingsgebied van het bosbessen-dennenbos omvat grote delen van Centraal-Europa (Duitsland, Polen), enkel daar is ze een climaxvegetatie. Naar het westen toe komt zij enkel in gefragmenteerde vorm voor en kan daar enkel blijven bestaan door nieuwe aanplantingen.

In Nederland is ze algemeen in de stuifzanden op de hogere zandgronden en zeldzaam in de duinen. Het is goed vertegenwoordigd in de bosaanplanten in het Waddendistrict, vooral op Terschelling komt het nog veelvuldig voor. 

Ook in Vlaanderen is deze gemeenschap algemeen op zandgronden in de Kempen.

Diagnostische taxa voor Nederland en Vlaanderen 

De associatie heeft geen specifieke kensoorten, en ook de kensoorten van de klasse van naaldbossen en het verbond van naaldbossen zijn slecht vertegenwoordigd. Ze kan wel eenvoudig worden onderscheiden van de andere in de Lage Landen aanwezige naaldhoutgemeenschappen door een groot aantal differentiërende soorten.

De grove den is de meest voorkomende boom, maar kan in aanplantingen vervangen zijn door lorken (meestal Europese lariks, Japanse lariks of een hybride van beide), fijnspar, douglasspar  of andere exotische soorten. In natuurlijke omstandigheden komt ook de zomereik frequent voor.

Daarnaast vinden we vooral soorten van droge heide, zoals struikhei, blauwe bosbes, bochtige smele en pijpenstrootje, naast soorten van stikstofrijkere standplaatsen zoals smalle en brede stekelvaren. Bij de mossen zijn vooral gewoon gaffeltandmos, bronsmos en heideklauwtjesmos meestal aanwezig. Het kussentjesmos, dat mee de naam van de associatie bepaald, komt vreemd genoeg slechts sporadisch voor.

In de onderstaande tabel staan de belangrijkste taxa voor Nederland en Vlaanderen.

Boomlaag

Struiklaag

Kruidlaag

Moslaag

Afbeeldingen 

Bosbessen-dennenbos
Bos