De onthoofding van Egmont en Horne vond plaats op 5 juni 1568 op de Grote Markt van Brussel. De executie van deze twee vooraanstaande edellieden wordt vaak beschouwd als het definitieve sein voor de gewapende Nederlandse Opstand (Tachtigjarige Oorlog).

Achtergrond, proces en executie  

Lamoraal van Gavere, graaf van Egmont (of Egmond) en Filips van Montmorency, graaf van Horne, behoorden samen met onder anderen Willem van Oranje tot de kopstukken van het protest tegen het beleid van kardinaal Antoine Perrenot Granvelle, bisschop van Atrecht, die de inquisitie invoerde in de Zeventien Provinciën. Het protest van de drie had ook eminent politieke redenen, want Granvelle was de belichaming van de meritocratische vernieuwing waarmee koning Filips II de macht van de hoge adel wilde inperken.

Na het uitbreken van de Beeldenstorm op 10 augustus 1566 stuurde koning Filips II van Spanje de hertog van Alva als landvoogd (militaire gouverneur) naar Brussel om orde op zaken te stellen. Oranje ontvluchtte hierop Brussel, Egmont en Horne besloten dat niet te doen. Alva liet hen vrijwel direct na zijn aankomst, op 9 september 1567, arresteren. Dit geschiedde onder een vals voorwendsel. De landvoogd had hun gevraagd bij een maaltijd over de situatie te praten. Direct na hun arrestatie werden beiden naar Gent overgebracht en in het Spanjaardenkasteel opgesloten. Daar werden ze in november ondervraagd door Juan de Vargas en Louis del Rio, kopstukken van de Raad van Beroerten, die hiervoor een bijzondere volmacht hadden gekregen.

In december 1567 werden ze in beschuldiging gesteld van hoogverraad. Uit de beschuldigingakte van Jean du Bois blijkt dat de vervolging eerder politiek dan religieus was gemotiveerd, waarbij het verzet van de hoge adel tegen Granvelle zwaar meewoog. Het verzet werd beschouwd als een samenzwering en majesteitsschennis. Hoewel beiden tot het einde toe katholiek bleven en trouw betuigden aan de Spaanse koning, werden zij ter dood veroordeeld, niettegenstaande het inroepen van hun staat van dienst en hun onschendbaarheid als Vliesridders, en de vele protesten van andere edelen.

Op 23 mei 1568 vond de Slag bij Heiligerlee plaats, waarbij de koningsgezinde stadhouder graaf Jan van Ligne verslagen werd. Alva liet als represaille meteen achttien edelen onthoofden op de Brusselse Zavel.

Op 3 juni 1568 werden ook Egmont en Horne van Gent naar Brussel teruggebracht en opgesloten in het Broodhuis. Op 4 juni tekende Alva het doodvonnis. De doodvonnissen waren opgesteld door Jacob Hessels, procureur-generaal in de Raad van Vlaanderen, die tien jaar later zelf, tijdens de Gentse Republiek ook terechtgesteld werd (door ophanging). In de motivering vormden hun steun aan het Eedverbond der Edelen en de bouwtoelating voor een calvinistisch gebedshuis buiten de muren van Doornik de hoofdpunten.

Met Pinksteren, 5 juni 1568, werden beide vrienden kort na elkaar (Egmont om 10 of 11 uur en Horne om 12 uur) onthoofd op de Grote Markt van Brussel. Willem van Oranje had er ook bij moeten zijn, maar doordat hij tijdig was gevlucht, was hij aan de executie ontkomen. De twee hoofden werden na de executie op staken gestoken en drie uur lang tentoongesteld. Daarna werden de lichamen en de hoofden in loden kisten gelegd en vervoerd naar het minderbroederklooster, waar ze gebalsemd werden. Daarbij werden de harten verwijderd en in aparte metalen bussen gedaan om overhandigd te worden aan de twee weduwen. De loden kisten werden vervolgens dicht gesoldeerd. Egmont werd op 16 juni 1568 begraven in de Egmontcrypte onder de Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk in Zottegem; (het hart van) Horne werd op 23 juni 1568 begraven in de Sint-Martinuskerk van Weert, waar zijn grafsteen zich bevindt. Recent onderzoek wijst uit dat het lichaam van Horne zou kunnen liggen in de Paterskerk. In 2020 werd aan Kasteel De Aldenborgh een grafkelder gevonden waar Horne misschien werd begraven.

Verslaggeving 
In Emanuel Van Meterens Historie der Nederlandscher ende Haerder Na-buren Oorloge (1614) staat daarover het volgende: 

In P.C. Hoofts Nederlandsche Historien wordt de onthoofding als volgt beschreven:

	
In een handgeschreven toevoeging van pastor Herman Neuwalds aan het 'Calendarium' van theoloog Paul Eber staat het volgende verslag over de executie: 

In het ooggetuigenverslag van de onthoofding uit de Fugger Zeitung staat het volgende te lezen: 

Johannes Gijsius schrijft in Oorspronck end voort-gang der Neder-landtscher beroerten ende ellendicheden: 

In de kroniek van zuster Maria Luyten over het Weertse Maria-Wijngaardklooster wordt de onthoofding als volgt verteld: 

In de Chronycke van Antwerpen staat het volgende:

Herdenking 
In 1968 werd de 400ste verjaardag van de onthoofding in Zottegem herdacht met een bloementapijt en Egmontfeesten. Het gietijzeren Egmontstandbeeld op de Markt werd toen verhuisd naar het Egmontpark en vervangen door een nieuw bronzen exemplaar. Op 5 juni 2018 (tijdens het Egmontjaar en het Van Hornejaar 2018, 450 jaar na de onthoofding) werden in Zottegem, Egmond, Oud-Beijerland, Brussel en Weert herdenkingsplechtigheden gehouden en kransen neergelegd. In september 2018 werd in Zottegem de onthoofding uitgebeeld als levende geschiedenis tijdens een Egmontevocatie. In Weert en Zottegem werden ook muurschilderingen aangebracht over de onthoofding. In Zottegem werd ook een Egmontkamer geopend in het stadhuis.

Literatuur 
Charles-Victor de Bavay, Le procès du comte d'Egmont avec pièces justificatives, Brussel, 1853
Herman Van Nuffel, De terechtstelling van Egmont en Hoorne en de weerslag ervan op hun tijdgenoten, in: De Brabantse folklore, 1967, nr. 175, p. 267-279
Zottegems Genootschap voor Geschiedenis en Oudheidkunde, Handelingen XVIII (deel 1/deel 2) Themanummer Graaf Lamoraal van Egmont (1522-1586), 2017.
Gustaaf Janssens, De graven Egmont en Horn: slachtoffers van de politieke repressie in de Spaanse Nederlanden Brussel: Museum van de Stad Brussel, 2003.
Roel Jacobs, Bruxelles, capitale de la contestation (1566) et de la répression (1568), in: Brusselse Cahiers, 2018, nr. 1, p. 61-86. 

Tachtigjarige Oorlog
Geschiedenis van Brussel
Graaf van Egmont