Het Gemeentefonds (in het Frans fonds des communes) is in de Belgische politiek een mechanisme waarlangs de hogere (landelijke of regionale) overheid belastingsgeld kan verdelen naar de steden en gemeenten. Het is een van de grotere inkomstenbronnen voor de lokale besturen. Gemeenten ontvangen circa 20% van hun werkingsmiddelen langs het gemeentefonds. De financiële enveloppe wordt op basis van verschillende parameters over de gemeenten en OCMWs verdeeld. 

Het Gemeentefonds werd in 1860 opgericht ter compensatie van het afschaffen van de octrooirechten. Er was een Belgisch gemeentefonds van 1860 tot aan de staatshervorming van 1989, wanneer de gewesten hiervoor bevoegd werden. Sindsdien is er een gemeentefonds in het Vlaams, Brussels en Waals Gewest. Het Waals Gewest heeft echter de bevoegdheid hiervoor in de Duitstalige gemeenten afgestaan aan de Duitstalige Gemeenschap. Elk gewest en de Duitstalige Gemeenschap heeft dus een apart decreet dat de herverdelingsparameters vastlegt.

Vlaanderen 
Het decreet van 7 november 1990 deelt de gemeenten van het Vlaams Gewest in drie groepen:
 De grootsteden Antwerpen en Gent die meer dan 40% van het budget ontvangen (terwijl hun bevolking maar zo'n 12% is van het Vlaams Gewest)
 De centrumsteden met 50.000 tot 150.000 inwoners krijgen zo'n 15%
 Het resterende bedrag, iets meer dan 40%, gaat naar de andere gemeenten
Het decreet van 5 juli 2002 integreerde andere fondsen (namelijk het Investeringsfonds en het Sociaal Impulsfonds) in het Vlaams Gemeentefonds.

Voor 2012 bedraagt het Gemeentefonds meer dan 2 miljard euro. Dit bedrag groeit jaarlijks.

Naast het Vlaams Gemeentefonds is er sinds 2003 ook een Vlaams Stedenfonds dat de twee grootsteden, de elf andere centrumsteden én de Vlaamse Gemeenschapscommissie subsidieert met als doel onder andere het verhogen van de leefbaarheid van de steden.

Externe links 
 Informatie over de gemeentefondsen op de website van de VVSG
 Het Vlaams Stedenfonds investeert in Oostende, in De Grote Klok, augustus 2003, pagina 10-11

Belgische overheid
Vlaamse overheid
Gemeentepolitiek in België
Fonds