Britse spoorwegen: een voorbeeld van hoe het niet moet | De Morgen
Britse spoorwegen: een voorbeeld van hoe het niet moet
Sporen in Groot-Brittannië: volgens Lia van Bekhoven is het de 'hel op wielen'. Van Bekhoven is correspondent in Londen voor de Nederlandse en Belgische radio en tv, en voor Elsevier Magazine.
✦Exclusief voor abonnees doorLia Van Bekhoven 27 november 2014, 21:57
Een jaar of tien geleden vluchtten Britse vrienden, door hoge woningprijzen Londen uitgedreven, de provincie in. In het graafschap Surrey waren woningen ruimer en bovendien was er een goede en betaalbare treinverbinding met Londen, waar ze werkten. De beslissing te verhuizen was, zeiden ze onlangs somber, hun grootste fout ooit. De 47 minuten durende rit naar het Zuid-Londense station Waterloo was iets uit Het Laatste Oordeel van Jeroen Bosch.
Het treinstel was een rijdende kooi waar plakkerige passagiers het met een staanplaats moesten doen. Mijn vriendin kon zich niet herinneren wanneer ze voor het laatst in een coupé gezeten had. "Het is zo vol dat een passagier een keer op mijn schouder in slaap viel." Ze betaalt, voor deze 'hel op wielen', 410 euro per maand. Bijna evenveel als ze hoopte uit te sparen door buiten de hoofdstad te gaan wonen.
Nu is de 7.32 uur van Woking naar Waterloo Station een van de meest overbevolkte treinen van het land. Wat betekent dat 1.278 passagiers de dag beginnen met een stille (het is en blijft tenslotte Engeland) maar verbeten strijd om 738 zitplaatsen. Maar die ervaring is niet uniek. Voor ruim 100.000 forenzen, 20 procent van het totaal, is er geen stoel tijdens de spits van en naar Londen.
Eenentwintig jaar geleden werd British Rail geprivatiseerd. De intentie van de regering was meer private investeringen, keuze, concurrentie, vernieuwingen en minder subsidie. Het werd geen doorslaand succes. De grootste fout was misschien wel particuliere bedrijven te laten bieden op het recht bepaalde diensten uit te voeren. Een kostbare en moeizame procedure die, volgens transportdeskundige Christian Wolmar, "onnodig en bizar" is.
Beeld Lia Van Bekhoven
Van echte concurrentie is evenmin sprake. Op bijna alle trajecten hebben passagiers maar één keuze om van A naar B te komen. In plaats van onderlinge competitie wordt het geprivatiseerde netwerk gedreven door minimonopolies. Daarnaast was het financieringsmodel voor privatisering gebaseerd op fictie. Het bleek een mythe dat kaartverkoop alleen voldoende was om een spoornetwerk in stand te houden. Het Britse treinnetwerk kost de overheid nu meer dan toen het nog genationaliseerd was. Vorig jaar werd 4,4 miljard euro uit de Britse staatskas overgeheveld naar de spoorwegen. Het was niet eens het hoogste bedrag dat de treinbedrijven sinds de privatisering aan subsidie ontvingen. (Aangenomen tenminste dat privatisering de juiste term is.)
Groot-Brittannië begon later dan de andere Europese landen aan een spoorwegrenaissance. Sinds de jaren twintig van vorige eeuw werd er niet zoveel gespoord als nu. Zij het dat het netwerk toen twee keer zo omvangrijk was. Zesduizend nieuwe wagons zijn bijgebouwd sinds de staat British Rail in de verkoop deed, terwijl het achtvoudige nodig is om aan de vraag te voldoen. Maar zelfs al zouden die extra wagons er zijn, dan is het onwaarschijnlijk dat ze kunnen worden ingezet op een infrastructuur die op sommige plaatsen dateert van 1840.
De grootste klacht van passagiers is niet de veiligheid noch de punctualiteit (slechts 68 procent is op tijd), maar de prijzen. Ik betaal doorgaans minder voor een vliegticket Londen-Amsterdam dan voor een treinkaartje Londen-Newcastle. Op sommige trajecten stegen die met 245 procent. Gemiddeld gingen ze sinds 1993 met 24 procent omhoog. Britse treinkaartjes zijn de prijzigste in Europa, terwijl de klanttevredenheid (45 procent) laag ligt.
Volgens een peiling zou twee derde graag zien dat geprivatiseerde treinbedrijven van hun plicht ontslagen worden en dat het treinvervoer opnieuw in handen komt van de staat. De oppositiepartij Labour overweegt het Britse treinnetwerk gedeeltelijk opnieuw te nationaliseren. Het zou wel eens een heel populaire maatregel kunnen zijn.