Ontaarde kunst – kristien bonneure
oktober 18, 2014 kristien bonneureEen reactie plaatsen
Picasso, Chagall, Ensor, Kokoschka… voor de nazi's waren het ontaarde kunstenaars. Hun werk werd vernietigd of … geveild. En zo kwamen er kunstwerken in Belgische musea terecht. Een overzicht is nu te zien in Luik.
Na de machtsovername door Hitler in 1933 werd het snel duidelijk welk artistiek beleid de nazi's zouden voeren. Kunst moest het nationaalsocialistische en arische ideaal dienen. De mislukte schilder Hitler -hij werd geweigerd aan de Academie van Wenen- maakte in snel tempo korte metten met wat 'entartete Kunst' of 'ontaarde kunst' werd genoemd.
Dat was een subjectief begrip, met criteria die alle richtingen uitgingen. Ofwel was de kunstenaar joods en verdacht, ofwel het onderwerp. Een portret van een joodse verzamelaar, bijvoorbeeld, of een dronken vrouw. Te bloot, te exotisch of te somber was ook niet goed. De expressionistische, laat staan kubistische stijl kon niet door de beugel. En zelfs kleuren en technieken konden 'ontaard' zijn.
Tentoongesteld en geveild
De expo in 1937
'Ontaarde' kunstenaars werd het werken onmogelijk gemaakt – of erger. Hun kunst verdween uit Duitse musea én werd ook in beslag genomen bij privépersonen, zoals joodse families. In 1937 trokken de nazi's met de tentoonstelling 'Entartete Kunst' door heel Duitsland. Bedoeld als antireclame en afschrikking, maar de expo trok veel meer volk dan de nazikunst… In 1939 werd een groot aantal 'ontaarde' kunstwerken geveild, in een galerie in het Zwitserse Luzern, en daar begint het verhaal van deze tentoonstelling.
De expo in Luik
125 kunstwerken, schilderijen en beeldhouwwerken, werden te koop aangeboden in Luzern.15 kwamen er in Belgische handen. Er was namelijk een Luikse delegatie in Luzern, die op een maand tijd een bom geld had verzameld, privé en publiek. Samen met een Belgische delegatie slaagden ze erin om belangrijke kunstwerken aan te schaffen van Picasso, Gauguin, Chagall of Ensor.
Over de beweegredenen van de Belgische aankopen is het laatste woord nog niet gezegd. Wilde men de getroffen kunstenaars steunen (hoewel er bij waren die zelf om een boycot vroegen)? Wilde men de eigen collecties aandikken? Was dit geen collaboratie met de Duitsers, want het geld ging toch naar de nazi's(maar de prijzen werden bewust laag gehouden)? Waarom zijn de werken na de oorlog niet aan de oorspronkelijke musea teruggegeven?
"Apen in nachtjurken"
Ernst Barlach 'Das Wiedersehen'
In La Cité Miroir in Luik wordt de catalogus van Luzern nu zo goed en zo kwaad als het kan weer samengesteld. Met zo'n 30 werken in Luiks, Belgisch en buitenlands bezit. En met blinde vlekken: van sommige geveilde artefacten zijn de whereabouts niet bekend.
Prachtig is het beeldhouwwerk van Ernst Barlach. Zijn 'Das Wiedersehen' laat de ongelovige Thomas en Jezus zien. Voor de nazi's waren het "apen in nachtjurken".
Het Picassoschandaal
Aan het grote doek 'De familie Soler' van Pablo Picasso hangt meer dan één verhaal vast. Picasso schilderde het voor zijn kleermaker Soler, als betaling in natura. Maar het werd een bevreemdende picknick. De opdrachtgever wilde liever bomen in de achtergrond, die Picasso vervolgens weer overschilderde. Het werk hing in het Wallraf-Richartz-museum in Keulen. De nazi's namen het in beslag en boden het te koop aan in Luzern. Luik hapte toe. Maar 50 jaar later, in 1989, werd het doek ei zo na weer verkocht, om de financiële put van de stad Luik te dempen. Pas na harde actie van de kunstwereld kon dat worden vermeden.
Opmerkelijk is ook 'De dood en de maskers' van James Ensor. En een portret van Wolfgang Gurlitt door Lovis Corinth. De naam Gurlitt kennen we van de gigantische collectie 'roofkunst' die niet zo lang geleden in een appartement in München is ontdekt, allemaal door de nazi's bij joodse families gejatte kunst. De intussen overleden eigenaar Cornelius Gurlitt was een achterneef van deze Wolfgang. Let wel: in Luik zijn geen van particulieren gestolen kunstwerken te zien, alleen werken die de nazi's uit musea haalden.
De locatie van deze tentoonstelling is bijzonder: de vroegere Bains et Thermes de la Sauvinière, in Bauhaus-stijl gebouwd in 1939, hetzelfde jaar als de veiling van Luzern. De site is in januari heropend als het kunstencentrum La Cité Miroir, na tien jaar meticuleuze restauratie. Aan de muren van het oude zwembad, rond de 'ontaarde' kunstwerken, is ook een installatie van Linda Ellia te zien. 'Notre Combat' bestaat uit meer dan 600 pagina's uit Hitlers 'Mein Kampf', door evenveel kunstenaars bewerkt of vernietigd.
[Ontaarde kunst volgens Hitler in La Cité Miroir in Luik van 17 oktober 2014 tot en met 29 maart 2015. In het Museum voor Schone Kunsten BAL in Luik zijn nog extra werken te zien]