wo 07/12/2011 - 17:54 In 2009 zetten twee anonieme Iraanse bloggers met mondjesmaat een strip over de naweeën van Irans 'gestolen' verkiezingen op het internet. Het verhaal verscheen onlangs als graphic novel.
graphic novels & strips Geert De Weyer - Strip & Graphic Novel recensie graphic novel & strips amir & khalil zahra's paradise blog iran ahmadinejad verkiezingen persepolis marjane satrapi
In 2009 besloten de Belgische uitgeverij Casterman en de Amerikaanse uitgeverij First Second om de blog-in-stripvorm "Zahra's Paradise' zo snel mogelijk te publiceren "omdat de maatschappelijk relevantie voorrang moest krijgen". En in afwachting van de publicatie besloten ze om de blog meteen online te zetten.
Ze waren niet de enige: met behulp van vertalers vanover de hele wereld was de blog ook te lezen in het Farsi, Arabisch, Frans en Spaans. Guy De Jonckheere, verantwoordelijk voor de Nederlandstalige uitgaven bij Casterman, zag het zo: "Commercieel heeft het voor ons weinig belang, maar om zowel een sociaal als politiek standpunt in te nemen, is het natuurlijk wel belangrijk. Op deze manier kaarten we wantoestanden in de wereld aan. Mooi is ook dat lezers en gastbloggers kunnen discussiëren met de auteurs, zodat het probleem onder de aandacht blijft."
Toen was nog niet bekend of de auteurs, mensenrechtenactivist Amir en tekenaar Khalil, bij de uiteindelijke boekuitgave hun ware namen zouden gebruiken in plaats van pseudoniemen. Wegens de politieke context van het verhaal bleek dat toen onmogelijk, en ook nu ,in 2011, zit de schrik er nog altijd in. Hun anonimiteit moèst wel behouden blijven, want Iran onderdrukt, moordt, foltert, manipuleert en liegt nog steeds. Dat is wat beide auteurs in dit boek glashelder maken.
De eerste pagina van hoofdstuk drie vat het treffend samen: "Op vlak van verafgoding van almachtige vaders is Iran erger dan de Katholieke kerk. Oud heerst over jong. Ze hanteren de stok, verdraaien de regels. Hun opvoedingsideaal: heerschappij over onze konten. Khomeini is onze onfeilbare leermeester. Er is geen ontsnappen aan zijn klaslokaal. Hij staart ons aan, spreekt tot ons door elke muur. Ahmadinejad is het schoothondje van de opperste leider, diens nieuwste bruid. (…) Ga tegen de leermeester in, en hij zal je een lesje leren. Dat is waar Evin om draait (gevangenis in Teheran waar oproerkraaiers in worden vastgehouden en gefolterd, GDW) (…) Als je Gods woord niet kunt onthouden, krassen ze het in je vlees. God, red ons van onze leermeesters..."
Waar de titel van het boek precies op slaat, wordt pas later duidelijk. Het verhaal begint in de lente van 2009, wanneer een moeder - Zahra - vergeefs wacht op de thuiskomst van haar zoon. Wat volgt, is de speurtocht van een Iraanse blogger. Hij bericht over de verdwijning van zijn negentienjarige broer Medhi tijdens de demonstratie van de Groene Beweging tegen de herverkiezing van president Ahmadinejad. Wanneer de blogger en Medhi's moeder aan de zoektocht naar de verdwenen negentienjarige beginnen, wordt de lezer meegesleurd in de onderbuik van de Islamitische Republiek, een labyrint waarin honderden demonstranten en dissidenten de voorbije jaren spoorloos verdwenen. Kortom: een sleutelroman over een stukje geschiedenis waaraan op dit eigenste moment nog geschreven wordt.
"Zahra's Paradise" is geen autobiografisch verhaal, maar wel gebaseerd op ware gebeurtenissen. Alle personages uit het boek zijn fictief, maar tegelijkertijd samengesteld uit bestaande Iraniërs. Ook de situaties waarin ze terechtkomen, zijn reële situaties. Dat Medhi's moeder Zahra heet is een fictieve toevoeging, maar 'Zahra's Paradise' bestaat wel degelijk: het is de naam van een enorm kerkhof net buiten Teheran. Tevens is het de naam van een Canadese fotojournaliste (Zahra Kazemi) , die in 2009 foto's nam van familieleden die buiten de gevangenis protesteerden tegen de verdwijning van hun geliefden. Haar camera werd geconfisqueerd, zijzelf werd gevangen genomen en belandde in een coma. Even later stierf ze. De Canadese overheid en Kazemi's zoon drongen erop aan haar lichaam te repatriëren. Canada wacht nog steeds op opheldering.
"Zahra's Paradise" is een goed boek, een belangrijk boek ook. Net zoals die andere graphic novel "Persepolis" van de Iraanse Marjane Satrapi, is het een tijdsdocument over de perikelen van een land waar de zogenaamde religieuzen het plots voor het zeggen kregen, het land verziekten, geweld introduceerden en hun beperkte en beperkende mening oplegden. Wij krijgen maar een fractie te zien van de drama's die zich daar afspelen. Maar "Zahra's Paradise" bewijst dat de inwoners zich niet zomaar laten afschieten. Of zoals de energieke, ruimdenkende baas van de fotokopieerzaak in dit boek zegt: "Ze kunnen zoveel kranten afschaffen als ze willen, de pers van het volk hou je niet tegen."
Het verschil met 'Persepolis' is dat Satrapi indertijd berichtte over het verleden van Iran, over haar verhuis naar en aanpassing aan het westen, en over al datgene wat er tijdens haar afwezigheid in haar geboorteland gebeurd was. Auteurs Amir en Khalil tonen enkele flashbacks van Iran, maar focussen vooral op wat zich afspeelde na de 'gestolen' verkiezingsoverwinning van Ahmadinejad, "Meneer 64%", zoals hij door een oude taxichauffeur in dit boek wordt omschreven (Ahmadinejads vermeende overwinningsmarge).
Hij zegt verder nog over zijn land: "Wij hebben onze eigen KKK. In plaats van witte gewaden en kappen, dragen ze tulbanden en uniformen. Christenen hebben kruisiging, wij hebben de kraan.'" Daarmee doelt hij op de publiekelijke executies die in Teheran worden uitgevoerd en waarbij mensen aan hoge kranen worden opgehangen. Even later rijdt hij langs zo'n ophanging van de twee jonge homo's, een feit dat enkele jaren geleden bij ons nog in het nieuws kwam.
Er is geen antwoord op de vraag welk boek over Iran beter is: "Persepolis" dan wel "Zahra's Paradise". Wie een kijkje wil nemen achter de schermen van Iran en de Islamitische Republiek, doet er goed aan beide boeken te lezen. Ook de tekenstijlen van Satrapi als Khalil komen min of meer overeen. Al lijkt die laatste soms beïnvloed te zijn door manga-meester Osamu Tezuka en Europese graphic novellists, terwijl Satrapi duidelijk uit de hoek van de illustratoren komt.
Maar los daarvan: "Zahra's Paradise" is een fascinerend boek. Een absolute aanrader, zelfs. (We vergeven de uitgever de vele schrijf- en/of zetfoutjes) Het is een verhaal dat het onvermijdelijke cynisme verzacht met humor, om de lezer niet teveel op stang te jagen. Maar als ietwat empathische mens wordt u sowieso opstandig. En herhaaldelijk. Het boek eindigt met een fors dossier over Iran, kraanophangingen, een verklarende woordenlijst, nawoord en veertien pagina's met daarop in kleine letters alle 16.901, door de Islamitische Republiek geëxecuteerde mensen waarover rapporten bestaan. En dat is de officiële lijst. Volgens Amnesty International is het slechts het topje van de ijsberg.