Perthiet is een vergroeiing van kaliveldspaat en fijne albietlamellen. De structuur is ontstaan door ontmenging van de veldspaat, toen het al gekristalliseerd was. Veldspaten vormen mengkristallen die alleen onder bepaalde omstandigheden gemengd blijven. De ontmenging vindt plaats in vaste toestand.
Kristallen van kaliveldspaat uit een zwerfsteen van Kristalzuilen-syenietporfier - Zwerfsteen van Wippingen (Dld.)
Kristalzuilen-syenietporfier is een zeldzaam zwerfsteentype afkomstig uit de Zuidzweedse provincie Smaland. De eersteling-kristallen in deze porfier zijn slecht gebonden door de omgevende matrix. Op doorslag puilen de eerstelingen vaak naar buiten. In sommige gevallen kunnen de kristallen losgepeuterd worden.
De moeilijkheid bij de herkenning van veldspaten is, dat op het breukvlak een min of meer tweedimensionaal beeld te zien is, een vlakke doorsnede eigenlijk door het gesteente. Kristallen in graniet liggen zonder enige ordening naast elkaar. Met elkaar vormen ze een mozaïekstructuur. In deze massa kristallen ligt elk veldspaatkristal met zijn lengte-as in een andere richting. Dat veroorzaakt de verschillende doorsneden en dus de vele vormen van veldspaat.
Aan de verweerde buitenzijde van zwerfstenen is van een levendige spiegeling van veldspaten meestal geen sprake. Daar moeten we het hebben van de kleurverschillen tussen beide veldspaatsoorten. Op één van de foto's hieronder zijn beide veldspaatsoorten met pijlen aangegeven.
Dit graniettype is een gidsgesteente, afkomstig uit de provincie Smaland in Zuid-Zweden. In de provincie Dalarne in Midden-Zweden komt Siljan-graniet voor, een vrijwel identiek graniettype. Het ziet er naar uit dat de meeste gedetermineerde zwerfstenen van Siljan-graniet in werkelijkheid Ekslö-granieten zijn.
Met pijlen zijn de verschillende minerale bestanddelen aangegeven. Het kleurverschil tussen rode kaliveldspaat en geelwitte en olijfgroene plagioklaas is groot.
Plagioklaas is de andere veldspaatsoort. Meestal is het mineraal in een geringer percentage aanwezig dan kaliveldspaat. Karakteristiek aan plagioklaas is dat het wit verweert. Vooral aan de buitenzijde van zwerfstenen valt dit op. Hoewel plagioklaas in onverweerde toestand kleurloos is, is het in zwerfstenen door veroudering en omzetting vaak troebel wit, grijsgroen, grijs-blauw of vuilgroen. In sommige granieten, waaronder sommige rapakivi-granieten, is plagioklaas door aanwezigheid van hematiet rood of violetrood. Ook rode plagioklaas verweert wit.
De witte ringen om de rondachtige kaliveldspaten (ovoïden) zijn van plagioklaas. Dit veldspaatmineraal verweert chemisch vrij makkelijk en kleurt daarbij wit, ongeacht de uitgangskleur.
Het plagioklaaskristal bevat talrijke kleine insluitsels van donkere mineralen (biotiet en hoornblende). Het kristal toont een gezoneerdheid, deels veroorzaakt door zeer kleine zwarte insluitseltjes. Deze zijn in een eerder stadium van de groei van het plagioklaaskristal op het oppervlak van het kristal gegroeid. Bij de verdere groei van het eerstelingkristal werden deze ingesloten.
De plagioklaas in deze rapakivi-graniet vormt zowel vrije zelfstandige kristallen als dunne mantels om de kaliveldspaat.
Plagioklaas in Norrlandgranieten is heel vaak groenachtig als gevolg van omzetting. Bij de omzetting wordt epidoot gevormd. Dit mineraal kleurt groen.
Naast troebel witte plagioklaaskristallen zijn talrijke pistachegroene, omgezette plagioklazen aanwezig. De groene kleur is niet gelijkelijk verdeeld.
Op de foto zijn een drietal eerstelingen zichtbaar. Linksboven een rondachtige blauwgrijze eersteling van kwarts. Daaronder een idiomorf, rechthoekig kristal van plagioklaas. Rechts is een ovoïde van lichtkleurige kaliveldspaat zichtbaar met een relatief dikke rand van bruinrode plagioklaas.
Verspreid in het gesteente komen grote roodachtige kristallen voor van plagioklaas. In de matrix er omheen zijn verspreid talrijke kleine rode plagioklazen aanwezig.
Een zeker herkenningspunt van plagioklaas is dat op spiegelende splijtvlakken een haardunne, parallelle streping te zien is. De fijne streping is het gevolg van een bepaalde vergroeiing van plagioklaaskristallen. Deze vormen tweelingen die zich steeds herhalen. Men noemt dit wel polysynthetische tweelingvorming. In zwerfstenen is de typische streping van plagioklaas met een loep wel te ontdekken. Plagioklaas is van beide veldspaatsoorten vrijwel altijd het lichtst van kleur, zowel aan de buitenzijde van de stenen als op het breukvlak.
Hoewel graniet in de meeste gevallen twee veldspaatsoorten bevat, wisselen de percentages. Onder zwerfstenen komen uitgesproken plagioklaasarme granieten en zelfs plagioklaasvrije granieten voor. Granieten zonder kaliveldspaat zijn ook bekend. Graniet zonder plagioklaas noemt men alkaliveldspaat-graniet. We komen alkaliveldspaat-graniet tegen onder zwerfstenen van Smaland-graniet. Ook onder Finse Haga-graniet en Pyterliet komen typen voor die alkaliveldspaat-granieten genoemd mogen worden. Omgekeerd zijn plagioklaasrijke granieten onder zwerfstenen ook niet zeldzaam. Dergelijke granieten noemt men granodioriet. Mondiaal gezien is granodioriet zelfs het meest voorkomende graniet-type. Granodioriet is doorgaans minder kleurrijk dan ‘gewone’ graniet. Ook bevat het vaak een hoger percentage donkere mineralen. Granodiorieten zijn somber ogende granieten. Zweedse Uppsala-graniet is hiervan een goed voorbeeld. Van het Deense Oostzee-eiland Bornholm kennen we Rönne-graniet als een typische grijs-zwarte granodioriet.
Is tenslotte vrijwel uitsluitend plagioklaas aanwezig en bevat het gesteente minstens 20% kwarts, dan heet dit gesteente tonaliet. De naam 'plagio-graniet' wordt vrijwel niet gebruikt. Zwerfstenen van tonaliet komen weliswaar regelmatig voor, maar worden door hun onbekendheid door de meesten niet herkend. Het onaantrekkelijke uiterlijk en sterke verwering speelt hierbij zeker een rol.