Een van de spannendste treinavonturen ter wereld wacht in het binnenland van Rusland. Met de Trans-Siberië Express verdwijn je in de leegte, waar sommige dingen - van geheime sovjetsteden tot een eenentwintigste-eeuwse Jezus - niet helemaal sporen...
Schommelend en stuiterend worden we, na weinig slaap, gewekt door een luidruchtige goederentrein. De eerste zonnestralen dringen onze cabine binnen. Verdwaasd werp ik een eerste blik uit het raam en zie de oevers van een blinkende "moeder Volga", levens- en handelsader van Rusland. Een euforisch gevoel bekruipt me. Het begint door te dringen - we rijden al 800 kilometer over een legendarisch stuk spoor, waar tsaren, wereldreizigers en handelaren ons voorgingen. Na een nachtsprint over de beboste Oeralroute lijkt de stadsgekte van Moskou ver achter ons. We betreden mystiek Tatarstan, een gebied van onmetelijke bossen en steppen waar België vier keer in past. Met hete koffie in de hand schuifel ik onhandig door de wagons. Op weg naar mijn ontbijt : kaviaar. Wat een luxe. Terwijl nog niet eens zo gek lang geleden de Trans Siberië Express nog gelijk stond aan zelfkastijding. De epische, 9302 km lange treinreis van Moskou naar de havenstad Vladivostok - door 2 continenten en maar liefst 7 tijdzones - was berucht om zijn misselijkmakende wc's en claustrofobische gemeenschappelijke slaapcabines. De gesloopte Russische passagiers, hun ogen rood van slaapgebrek en wodka, hingen van pure lamlendigheid uit hun raampjes. Niks van dat alles in de twaalf blauw gelaakte wagons van privétrein de Golden Eagle, waar wij nu inzitten.
Olga, onze provodnika ( traditionele Russische "treinstewardess" ), schiet me te hulp. Toevallig een echte Tataarse. De enige in deze trein, want het meeste personeel komt uit Moskou, zegt ze. "Tataren zijn heel anders dan die materialistische Moskovieten". We vertellen haar dat we dat juist tijdens deze reis hopen te ontdekken, het Rusland buiten het kapitalistisch doorgeslagen Moskou, waar traditionele cultuur weggestopt lijkt onder een dikke laag westerse verf. "Dan zit je op de Trans Siberië Express gebeiteld", belooft Olga. "Pas als je de trein in stapt en Europa verlaat, ontdek je het hart van Rusland. En dat is Aziatisch".
Dat er inderdaad meer schuilt achter dit immense land, wordt bevestigd als we de eerste stappen in de Tataarse hoofdstad Kazan zetten. In het duizend jaar oude handelscentrum, op de grens tussen Azië en Europa, hangt een on-Russische sfeer.
Straatnamen staan overal in zowel het gebruikelijke Cyrillische als het Latijnse schrift. In het Kremlin, de historische stadsvesting, ligt ook de grootste moskee van Rusland. Tatarstan is door gas en olie economisch onmisbaar voor Rusland. De regering in Moskou knijpt dan ook vaak een oogje dicht om te zorgen dat de eigenzinnige republiek zich koest houdt. Vooral religieuze vrijheid staat hoog in het vaandel van de Tataren. "Dat kan Moskou ons nooit afnemen", zegt Olga. Het maakt ons nog nieuwsgieriger naar de man die in Tatarstan symbool staat voor religieuze vrijheid.
We hadden tijdens ons onderzoek voor deze reis ( N.B. - om goed voorbereid te zijn voor je reisbestemming, "research" of onderzoek is onmisbaar ! - Gecko ) al gelezen over Ildar Khanov, ook wel bekend als de Heler van Kazan. De zeventigjarige architect was ooit moslim, maar zegt te zijn gestorven en ' opgeroepen als christen terug te keren om alle geloven op aarde te verenigen'. Zo'n twintig minuten buiten de stad stuiten we op een imposant, sprookjesachtig bouwwerk met 10 bontgekleurde torens. Een glimmende davidster, halve maan en een Russisch orthodox kruis steken er samen bovenuit. Dit moet het zijn : Khanovs Temple of All Religions . In een smoezelig kamertje doordrenkt van kattenpislucht en behangen met gouden iconen en mozaïeken komt een slanke grijsaard binnen. Khanov. Op basis van een visioen bouwde hij de kelder van zijn ouders uit tot tempel. Hij laat ons zijn gebedsruimtes, yogakamers en kunstateliers zien. Weliswaar nog ' in de maak', maar Khanov gelooft in zijn personeel : ex-drugs- en alcoholverslaafden die hij op het goede pad hielp en die in de baan zijn geraakt van zijn filosofie. "Alle geloven zijn hetzelfde, waarom sluiten mensen zich op in afzonderlijke tempels ?", vraagt hij retorisch. "Imams, priesters en rabbijnen willen spreken van tolerantie, maar ondertussen slachten soldaten in Tsjetsjenië elkaar af in de naam van het geloof".
Door zijn opvattingen heeft Khanov vijanden gemaakt. Of hij bang is ? "Ik heb weleens doodsbedreigingen gehad, maar het is mijn missie en ik geloof in Gods steun". Als Khanov zijn maquette toont van een heus "All Religions dorp" dat hij wilt bouwen, wordt het allemaal wel heel utopisch. Toch is het moeilijk níét onder de indruk te zijn van zijn werk, bedenk ik me als we even later weer in de trein zitten. Terwijl de nacht valt over de Oeral nestelen we ons in het treinleven. Hoewel ik mezelf had ingesteld op urenlange staarsessies uit het raam en stapels Russische klassiekers had ingeslagen, geeft het boordevolle programma dat klaarligt op mijn bed iets anders aan : Russische les, lezingen en iedere dag een uitvoerige excursie. De stem van treinmanager Ana schalt door de luidsprekers om de film over de moord op de laatste Russische tsaar, die het communistische tijdperk inluidde, aan te kondigen.
De restauratiewagon is voor de gelegenheid omgetoverd tot treinbioscoop; beelden van de tsarenfamilie en hun duistere verdwijning in Yekaterinburg, onze volgende bestemming, flitsen voorbij. Geen luchtige materie voor het slapen gaan, maar een goede slok wodka doet wonderen. Ik knipper van de slaap terwijl de Trans Siberië Express steeds dichter begroeide berkenbossen doorboort. Hoewel alle stations in Rusland vreemd genoeg de tijd van het Kremlin blijven aangeven, zetten we onze klok voor het slapen gaan 2 uur vooruit. Op naar een nieuwe tijdzone.
"Welkom in de Rode Oerals", lacht local Luba op het station van Yekaterinburg, dat vanwege de plaatselijke defensie-industrie tot 1993 een gesloten sovjetstad - en dus verboden terrein voor toeristen - was.
"Mensen leven hier nog steeds in het verleden", waarschuwt Luba. "Buitenlanders worden wantrouwend aangekeken". Ook nu zijn sommige randwijken alleen toegankelijk voor bewoners, die zich moeten legitimeren met een pasje. De sovjetsfeer is compleet als we de wijk Uralmasch binnenrijden en omgeven worden door staal- en metaalfabrieken die Stalin in de Tweede Wereldoorlog hier naartoe verplaatste, op veilige afstand van de Duitsers. Of we even de fabriek binnen mogen ? "Ben je gek!" zegt Luba. "Ik was hier laatst met een groep buitenlanders om een kunstexpositie te bezoeken in een fabriek en schreef erover op mijn blog. De volgende dag ging de telefoon en je mag raden wie dat waren !" De FSB, de Russische geheime dienst, ziet alles. "Bang ben ik niet, wel gefrustreerd - we leven toch in de eenentwintigste eeuw ?". Ook in de nabijgelegen fabriekskantine, waar we wel naar binnen mogen, lijkt de tijd te hebben stilgestaan. Stevige kantinedames serveren er grote borden borsjt*, een Russische bietensoep, en gevulde koolbladeren*, die in doodse stilte worden opgegeten. Luba trekt een vies gezicht. "We hebben goed eten, maar oude vrouwtjes gooien overal mayonaise op. Een overblijfsel van een vroegere tijdperk, toen voedseltekorten eerder regel dan uitzondering waren. Met een lekker grote klodder mayo was toen de maag weer gevuld!".
Een gebied dat driekwart van Rusland opslokt - volgens de statistieken woont hier minder dan één bewoner per vierkante kilometer. Met een door Siberische vleesdumplings gevulde maag slenter ik naar de open coupé, waar een avondbries de klamme hitte van de dag wegblaast en ik de eerste geuren van Siberische taigawouden opsnuif. Hoewel de steeds donker wordende naaldbossen verlaten ogen, doemt het spoor nu en dan een groepje vrouwen op, bepakt met maanden bosbessen en paddenstoelen. Het is op deze zomeravond moeilijk voor te stellen dat het hier 's winters -70 graden C kan worden. Er is geen plaats op aarde die bij me meer vraagtekens oproept dan dit desolate stuk land met enkel de bomen als getuigen van pijnlijke historie. Treindocent Igor vertelt over de barre omstandigheden waarin Russische soldaten en gevangenen het spoor ruim een eeuw geleden opbouwden. Velen vroren dood, werden ziek of aangevallen door wilde dieren.
Ik kijk dromerig naar buiten, waar de taiga slechts wordt doorbroken door datsja's , blauw en groen beschilderde buitenhuisjes van de Russische stadsbewoners. Families verbouwen er aardappelen, uien, kool, appels, peren en bessen voor eigen gebruik. De deinende beweging van de trein, die me de afgelopen nachten nog uit mijn slaap hield, begint nu hypnotiserend te werken. Maar langzaamaan wordt de opwinding in de trein voelbaar. Vanuit mijn slaapcabine zie ik in het gangpad medereizigers in badjas voorbijlopen. Hoewel de lucht steeds verder betrekt, zal niets of niemand hun een duik in het fameuze Baikalmeer, met 1 642 m het diepste zoetwatermeer ter wereld en qua oppervlak beslaat het het oppervlak van heel België, door locals de "Heilige Zee" genoemd, ontnemen. Experts berekenden dat het de hele wereldbevolking 40 jaar lang van drinkwater zou kunnen voorzien. Het meer, dat wordt begrensd door taigawoud en rotsen die abrupt het water induiken, heeft iets mysterieus. Het lijkt alsof alle minderheidsculturen zich hier, zo ver mogelijk van Moskou, hebben gevestigd. In het bijzonder één groep : de Old Believers, de afstammelingen van Russen die zich in 1666 verzetten tegen de hervormingen van de Russisch orthodoxe kerk en met geweld werden vervolgd.