De Byzantijnse ritus – Byzantijns Netwerk Nederland
Van oudsher heeft de christelijke kerk zich ontwikkeld als een gemeenschap van tal van plaatselijke kerken. Wat hen met elkaar verbond, was de viering van dezelfde sacramenten, zoals de eucharistie, de doop en de huwelijkssluiting. De manier van vieren kon echter onderling nogal verschillen, evenals de gebruiken en tradities binnen de kerk en de juridische opbouw van de gemeenschap.
Langs die verschillen zijn in de loop van de geschiedenis breuken ontstaan. Zo zijn er kerken die in gemeenschap zijn met de kerk van Rome en kerken die een eigen structuur kennen. De oosterse kerken die niet in gemeenschap zijn met de kerk van Rome, noemt men 'Orthodox'; zij hebben veelal een Patriarch aan het hoofd.
Verschillen in liturgie hoeven géén breekpunt te vormen. De Byzantijnse liturgie, die is ontstaan rond Constantinopel (het huidige Istanbul), is niet voorbehouden aan de Orthodoxe kerken, maar wordt ook gevierd door de kerken die in gemeenschap zijn met Rome.
De mensen die tegenwoordig deel uitmaken van onze gemeenschappen en koren, zijn meestal niet hiermee opgegroeid, maar hebben hier zelf voor gekozen. Voor hen biedt de Byzantijnse ritus de beste manier om hun religiositeit of hun verbondenheid met het Mysterie van God te beleven. Zoals het in een van de gebeden luidt: "Gij zijn onze God, niet in woorden te vangen, in onze gedachten niet te vatten, met onze ogen kunnen wij U niet zien, ons verstand kan U niet peilen…",
Hen boeit een liturgie die niet afhankelijk is van het persoonlijke stempel van een voorganger. Dat biedt ruimte om de aandacht te vestigen op het Heilige, dat wil zeggen: om uit te stijgen boven het individuele en alledaagse.
Een Byzantijnse viering is een voortdurend gezongen dialoog tussen alle aanwezigen: priesters, diakens, lezers, het koor en iedereen die bij de viering aanwezig is. Zo dragen we allen bij aan de viering; we zijn geen toeschouwers, maar deelnemers. De hele gemeenschap richt zich zo samen tot God.
Iconen spelen een grote rol. Iconen zijn niet bedoeld als kunstwerk of illustratie, maar willen uitdrukken dat God zich in ieder mens laat zien, in verleden, heden en toekomst. Ieder mens is een icoon, geschapen naar Gods beeld.
Byzantijnse vieringen spreken de mens in al zijn zintuigen aan: door de kleurrijke iconen, de geurende wierook, het melodieuze gezang, de feestelijke entourage.
De Byzantijnse ritus raakte vanaf ongeveer de zestiende eeuw in Nederland bekend door de Orthodoxe kerken. Voor de kooplieden en zeelui uit Rusland en Griekenland was er toen een Orthodoxe kerk in Amsterdam ontstaan.
Bredere bekendheid kreeg de Byzantijnse ritus door de Russische echtgenote van koning Willem II, Anna Pavlova, die in haar paleizen Byzantijnse kapellen inrichtte, zo ook in Den Haag.
In de vorige eeuw kwam er driemaal een immigrantenstroom op gang vanuit de Orthodoxe wereld naar Nederland: na de Russische Revolutie in 1917, in de Tweede Wereldoorlog, en na de Val van de Berlijnse Muur in 1989. Deze immigranten vormden hier Orthodoxe parochies, die alle de Byzantijnse ritus vierden.
Binnen de rooms-katholieke kerk had men met het opkomen van de oecumenische beweging in het begin van de vorige eeuw belangstelling gekregen voor andere kerken. Her en der werden binnen rooms-katholieke gemeenschappen vieringen gehouden volgens de oosters-christelijke ritussen, zoals de Byzantijnse, de Koptische en de Armeense.
De eerste kapellen
De bekendheid met de Byzantijnse ritus kwam in een stroomversnelling na de Tweede Wereldoorlog, toen vele dwangarbeiders van Duitse werkkampen terugkwamen naar Nederland. Zij hadden vrouwen ontmoet uit Oost-Europa en Rusland en brachten hen met zich mee naar huis. Het waren veelal jonge vrouwen die na hun bevrijding uit de Duitse werkkampen bang waren om naar hun land terug te keren. Zij werden in ons land pastoraal opgevangen door de paters Kapucijnen. Een aantal van deze paters was namelijk in de jaren twintig opgeleid in de Byzantijnse ritus om na de val van het communisme in Rusland te gaan werken. Zij waren dus goed voorbereid om deze vrouwen in hun eigen traditie bij te staan.
Vanuit het Kapucijnenklooster Pokrof in Voorburg werden op verschillende plaatsen kapellen gesticht, waar de vieringen volgens de Slavisch-Byzantijnse ritus werden gehouden. In 1996 werden deze kleine gemeenschappen verenigd in de Landelijke Instelling Pokrof.
Momenteel zijn er nog Byzantijnse kapellen in Amsterdam, Den Haag, Eindhoven, Hengelo, Nijmegen, Roosendaal, Rotterdam en Utrecht. De diensten worden soms in het kerk-Slavisch, soms in het Nederlands gehouden.
In de jaren zeventig werd het initiatief genomen om de Byzantijnse ritus te vertalen naar het Nederlands. De Orthodoxe kerken hadden dat al eerder gedaan. Zo is de Johannes van Damascusgemeenschap ontstaan, die alle diensten in het Nederlands viert.
Veel van de Byzantijnse koren in Nederland zijn voortgekomen uit de kapellen die na de Tweede Wereldoorlog ontstonden. Het eerste Byzantijnse koor in Nederland, het Tilburgs Byzantijns Koor, had een andere achtergrond: het dankt haar onstaan in 1944 aan het feit dat de Russische immigranten die in Zuid-Nederland woonden, behoefte hadden aan een liturgieviering volgens hun eigen ritus. Het Utrechts Byzantijns Koor startte kort na de Tweede Wereldoorlog vanuit het toenmalig Oekraïens seminarie in Culemborg.
De muziek uit de Slavisch-Byzantijnse kerken heeft altijd veel Nederlanders aangesproken. Er zijn dan ook veel koren actief in ons land. Sommige koren zingen uitsluitend in de vieringen van een Byzantijnse gemeenschap, andere nemen deel aan vieringen bij andere geloofsgemeenschappen of geven ook religieuze concerten.