Dat is het niet als ermee bedoeld wordt dat het huidige Indonesië de uitkomst is van wat Nederland wilde met de kolonie. Het Nederlandse bestuur van de kolonie vond eigenlijk dat Indonesiërs zichzelf niet konden besturen. Een uiteindelijke onafhankelijkheid lag in de verre toekomst, de weg ernaar toe vol Nederlandse inbreng. Ook het Nederlandse idee van een federaal Indonesië, zoals gepropageerd na 1945, bleek niet levensvatbaar.
Maar in een ander opzicht is Indonesië wel degelijk een Nederlandse creatie. Indonesië is volkenrechtelijk de voortzetting van Nederlands-Indië en dat Nederlands-Indië is door Nederland tot een eenheid gemaakt. Het is zeer verdedigbaar om te stellen dat Van Heutz Indonesië bij elkaar gevochten heeft. De moderne staat, ik bedoel een gebied met vaste grenzen waarin het staatsgezag geldt en waarin de staat zich verantwoordelijkheden aanmeet ten aanzien van de bevolking, is niet geboren op 17 augustus 1945 – maar is ontstaan aan het begin van de twintigste eeuw.
Zoals al in andere bewoordingen gesteld, een moreel ordeel over de kolonie draagt niets bij tot een beter begrip van de koloniale wereld. Bestuursambtenaren in de jaren twintig zouden overigens butiengewoon verbaasd zijn over dit harde oordeel. Vol van Multatuli hadden zij de kolonie hadden betreden. Het elan verflauwde zodra ze geconfronteerd werden met de Indische realtiteit, maar evengoed: het bestuur was ervan overtuigd dat Nederlands-Indië een model kolonie was, of hard op weg dat te worden. Het opheffen van de inlander, deethische plicht om een ereschuld af te lossen; er moest en zou wat groots verricht moeten worden in Indië. Hoe dat precies moest, daar werd over van mening verschild. De een wilde de Inlander beschermen, de ander juist weer blootstellen aan de Vooruitgang (met een hoofdletter) De mening van die inlander werd overigens niet gevraagd. Vanaf eind jaren twintig kroop de koloniale ambenarij in zijn schulp. Voor alles werd rust en orde gezien als voorwaarde voor al die prachtige plannen. Het koloniale zelfbeeld liep steeds meer uit de pas met de werkelijkheid. Indië was het laatste decennium van haar bestaan een politiestaat.
Om buiten het goed/fout denken uit te stijgen is het wellicht nodig om andere vragen te stellen. Een van die vragen kan luiden hoe bepaalde aspecten van Nederlands-Indië hebben doorgewerkt in de postkoloniale geschiedenis van het land. De oude historische kwestie over de verhouding tussen verandering en continuïteit speelt in de beantwoording van dit soort vragen een grote rol.