Joost Zwagerman (1963-2015): Wat rest is een verpletterende stilte | Het Parool
Gisteren maakte Joost Zwagerman een einde aan zijn leven. Maarten Moll, literair criticus van Het Parool, schreef deze In Memoriam over de schrijver.
Maarten Moll 9 september 2015, 10:20
Joost Zwagerman in 2009 Beeld Peter Boer/Hollandse Hoogte
Al snel viel het woord depressie. 'Rogi was veel en vaak levensmoe en wilde bij herhaling een einde aan zijn leven maken,' schreef hij. Gisteren pleegde Joost Zwagerman op 51-jarige leeftijd zelfmoord in zijn woonplaats Haarlem. Hij laat drie kinderen achter.
Zwagerman zou in het radioprogramma Opium spreken over zijn vandaag te verschijnen boek De Stilte van het Licht, Schoonheid en Onbehagen in de Kunst. Hij kwam niet opdagen. De muziekstukken die Zwagerman had uitgekozen hadden allen betrekking op de dood. Was dat een teken? Eerder dit jaar schonk hij zijn literaire archief aan het Letterkundig Museum.
Redacteur Peter Nijssen van Zwagermans uitgeverij De Arbeidspers zei dat de zelf gekozen dood van Rogi Wieg op 15 juli hem erg had aangegrepen. Ook zei Nijssen 'dat het nauwelijks een geheim was dat het de laatste tijd niet goed met hem ging'.
Op 6 december 2012 vertelde Zwagerman openlijk over zijn depressiviteit in De Wereld Draait Door nadat er eerder in de Volkskrant een verhaal over zijn depressies had gestaan onder de titel Huisje boompje burn-out.
Hij had een zeer moeilijke tijd achter de rug, was gescheiden en probeerde in een houten vakantiehuisje in Tuitjenhorn zijn leven weer bij elkaar te pakken. Anderhalf jaar was hij geplaagd geweest door depressies. Hij sprak over hoe kunst zijn reddingsboei was geweest, de bundel Kennis is Geluk, beschouwingen over kunst, was net verschenen.
Zoals altijd zeer enthousiast en gepassioneerd vertelde Zwagerman hoe hij niet meer wist hoe te leven. 'Ik begreep de wereld niet meer.' Ook sprak hij over Rogi Wieg, die niet verder wilde leven. 'Blijf vooral onder ons!' had Zwagerman vaak tegen Wieg geroepen. Is dat tegen Joost Zwagerman geroepen?
Johannes Jacobus Willebrordus Zwagerman werd op 18 november 1963 in Alkmaar geboren. Hij brak de studie Nederlandse taal- en letterkunde af om zich volledig op het schrijven te storten. In 1986 debuteerde hij met de roman De Houdgreep.
Een jaar later volgde zijn eerste dichtbundel: Langs de Doofpot. Zijn doorbraak kwam met de fraaie generatieroman Gimmick! (1989), over een groep kunstenaars in Amsterdam. Daarna volgden de romans Vals Licht, misschien wel zijn beste roman, De Buitenvrouw, Chaos en Rumoer en Zes Sterren.
Zijn vlot geschreven, realistische romans waren populair op middelbare scholen, en wellicht is het daarom dat hij nooit een grote literaire prijs voor zijn proza heeft ontvangen.
De laatste jaren schoof Zwagerman ook geregeld bij De Wereld Draait Door aan om over moderne kunst te praten. Ook daar toonde hij zich een bevlogen ambassadeur van de kunst. Matthijs van Nieuwkerk noemde hem 'onze eigen conservator'.
De kunst en de essayistiek hielden hem af van waar velen toch op wachtten; een nieuwe roman. Zes Sterren, zijn laatste, verscheen in 2002. Wel schreef hij in 2010 het boekenweekgeschenk Duel, waarmee hij aantoonde dat die roman er maar snel moest komen. Want het was de Grote Eén Harry Mulisch die in 2010 in het televisieprogramma College Tour Zwagerman had aangewezen als zijn kroonprins (overigens samen met A.F.Th. van der Heijden).
In 2008, toen hij voor zijn oeuvre De Gouden Ganzenveer kreeg 'omdat hij een spraakmakende literator is met een sterk gevoel voor maatschappelijke verantwoordelijkheid', zei hij in deze krant: 'Tsja. Wanneer ga je nu die roman schrijven? hoor ik vaak. Maar wat moet, is niet leuk. Dan komt de opstandige veertienjarige in mij naar boven. Ik heb vijf, zes ideeën voor een roman.'
'Voor mezelf is de noodzaak er nu niet een roman te schrijven. En noodzaak moet er zijn als ik schrijf. Altijd. Anders krijg je halfhartige producten, die alleen voor de markt zijn geschreven. Daar doe ik niet aan. Ik moet mijzelf blijven verrassen en frapperen, en als het goed is, volgt dan vanzelf de fascinatie bij de lezer.'
Zelfmoordpoging vader
Zes Sterren schreef hij overigens nadat zijn vader had geprobeerd zelfmoord te plegen. 'Dit was niet de bedoeling, zei mijn vader toen hij ontwaakte. Nu is hij blij dat hij nog in leven is, maar in die drie weken hebben wij een verpletterende stilte om ons heen ervaren,' zei hij.
In Zes Sterren staat de vraag waarom iemand zelfmoord pleegt centraal. Zwagerman las zich een slag in de rondte over het onderwerp omdat hij wilde begrijpen waarom iemand tot zo'n daad komt. 'Ik ben een kind van iemand die niet verder wilde leven,' zei hij daarover. Een interview met deze krant over Zes Sterren zegde hij op het laatste moment af omdat hij niet over de zelfmoordpoging van zijn vader wilde praten.
Thema zelfmoord
Het thema zelfmoord hield hem erg bezig. Hij schreef er ook veel over, onder andere de bundel Door Eigen Hand, zelfmoord en de nabestaanden. Een aantal jaren geleden sprak hij op een bijeenkomst voor nabestaanden van mensen die zich voor de trein hadden geworpen.
Vandaag verschijnt dus de nieuwe essaybundel van Joost Zwagerman: De Stilte van het Licht. Schoonheid en Onbehagen in de Kunst. Noem het ironie, maar in het promotietekst voor die bundel stond: 'Misschien belichaamt stilte in de kunst een verlangen om er niet te zijn.' En dichter-schrijver K.Schippers leverde de quote: 'Joost Zwagerman komt heel dicht bij de onbereikbaarheid van het nabije.'
Nooit weer een nieuwe roman van Joost Zwagerman, het is een van de gedachtes bij zijn tragische dood. Wat rest is een verpletterende stilte.