Op dinsdag 13 september jl. werd het tweede deel van de biografie van Willem Mengelberg van de hand van Frits Zwart in de Kleine Zaal van het Concertgebouw op feestelijke wijze gepresenteerd.
Het eerste exemplaar werd aangeboden aan de nieuwe chef-dirigent van het Concertgebouworkest, Daniele Gatti. Jan Raes (algemeen directeur van het Koninklijk Concertgebouworkest) en Simon Reinink (directeur Koninklijk Concertgebouw) belichtten ieder kort vanuit hun eigen perspectief het belang van Willem Mengelberg en de positie van chef-dirigent.
Aan de bijeenkomst werd meegewerkt door Laetitia Gerards (sopraan) en Jacob Bogaart (piano). Zij brachten liederen van Willem Mengelberg ten gehore. De organisatie van de bijeenkomst was in handen van het Koninklijk Concertgebouworkest, het Koninklijk Concertgebouw, de Willem Mengelberg Stiftung en uitgeverij Prometheus.
Deze biografie beschrijft de periode na 1920: Mengelbergs succesvolle carrière in Amerika, de strijd om het beoogde operagebouw op het Amsterdamse Museumplein en Mengelbergs gevechten met de fiscus.
In de jaren dertig is het centrale thema natuurlijk Mengelbergs politieke stellingname ten opzichte van de ontwikkelingen in Duitsland. De jaren 1940-1945 zijn de meest dramatische jaren uit Mengelbergs loopbaan. Hij maakt zich in Nederland gehaat met zijn pro-Duitse houding. Niettemin zet hij zich ook in voor de joden, in zijn orkest, maar ook daarbuiten. Door zijn invloedrijke positie weet hij velen te helpen. Maar intussen triomfeert hij overal in Europa met zijn buitengewone dirigeerkunst, alsof er geen oorlog gaande is.
Na de oorlog krijgt hij bij de zuiveringen in de muziek een dirigeerverbod. Pogingen in 1947 om aan zijn uitsluiting van het Nederlandse muziekleven een einde te maken, mislukken. Nooit zal Mengelberg terugkeren naar Nederland: in 1951 sterft hij in zijn huis in Zwitserland.
Het levensverhaal van deze succesvolle dirigent is ten dele ook de geschiedenis van het Concertgebouworkest. Willem Mengelberg bracht het orkest op wereldniveau, een positie die het orkest heeft weten te behouden.
Frits Zwart over 's lands beroemdste dirigent Willem Mengelberg in Met het oog op morgen, 14 september 2016
De kadaverdiscipline van de dirigent die heulde met de Duitser, Nederlands Dagblad (pdf), 16 september 2016
Frits Zwart: 'Net als met de muziek van Mahler, heeft Willem Mengelberg ons destijds vertrouwd gemaakt met de muziek van Richard Strauss', Muze Pianowereld, december-januari 2017/2018
Frits Zwart (1954) geeft vanaf 2000 als directeur leiding aan het Nederlands Muziek Instituut. Daarvoor werkte hij als conservator bij de muziekafdeling van het Gemeentemuseum Den Haag. Hij studeerde muziekwetenschap in Utrecht en promoveerde in 1999 op het eerste deel van deze Mengelbergbiografie. Hij was en is bestuurslid van talrijke besturen, met name op het gebied van de Nederlandse muziek en muziekgeschiedenis.