Mata Hari terug in Leeuwarden - NRC
Mata Hari terug in Leeuwarden
LEEUWARDEN, 3 JAN. "U heeft ons verrukt met uw dans" staat er in het Frans in een brief met zwierig handschrift aan Mata Hari. De brief is opgenomen in een van de twee plakboeken van de befaamde naaktdanseres, die in 1876 als Margaretha Geertruida Zelle werd geboren in Leeuwarden. Zij hield de beide albums over haar optredens (vanaf 1905) zelf bij.
De plakboeken van Mata Hari, die het publiek in het Parijs van de belle époque in extase bracht, bevatten tientallen visitekaartjes, brieven, foto's, recensies, lijsten van optredens bij particulieren en in zalen in Parijs, Milaan en Berlijn.
Ze vormen het meest waardevolle materiaal uit twee collecties die de onlangs opgerichte Stichting Mata Hari in Leeuwarden voor 80.000 gulden heeft aangekocht.
De beide albums, die nog niet openbaar zijn en in de kluis van het Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaesje-sintrum liggen, zijn afkomstig van Mata Hari-biograaf S. Waagenaar. De nu hoogbejaarde Waagenaar was in de jaren '30 publicity-manager bij de filmmaatschappij Metro Goldwin Mayer in Hollywood, toen een film over het leven van Mata Hari met Greta Garbo in de hoofdrol werd opgenomen. Waagenaar deed het onderzoek voor de film en kwam in contact met het dienstmeisje van Mata Hari, Anna Lintjes, die hem de twee albums gaf.
De danseres had haar dienstmeisje weliswaar bevolen al haar persoonlijke bezittingen na haar terechtstelling te vernietigen, maar dit kon de dienstmeid niet over haar hart verkrijgen. Ze schonk het materiaal aan Waagenaar, die zo geïmponeerd raakte door het leven van de beroepsdanseres dat hij een biografie over haar schreef.
Een tweede collectie over Mata Hari komt van een andere biograaf van Mata Hari, de Leeuwarder journalist H.W. Keikes. Hij was een verwoed verzamelaar van alles wat met zijn illustere stadgenote te maken had.
Zijn collectie bestaat voornamelijk uit krantenknipsels, foto's en attributen waaraan de naam Mata Hari verbonden is. Zoals posters van een naar haar genoemde likeur, een plaatje van een zangeres die met het lied "Mata Hari' Noorwegen vertegenwoordigde op het Eurovisie Songfestival in 1977, een replica van een sieraad dat de danseres om haar bovenarm droeg en verscheidene boeken over Mata Hari.
Ook bevat Keikes' collectie twee authentieke voorwerpen: een originele, door haarzelf gesigneerde portretfoto uit 1915 (de laatste die zij van zichzelf liet maken) en een originele servetring met haar initialen. Keikes kreeg deze in 1973 van de actrice Fie Carelsen, die in Den Haag hetzelfde huis heeft bewoond als Mata Hari.
"Mooi, charmant en oosters van teint'
De vader van Mata Hari had een hoeden- en pettenwinkel en was een onconventioneel man. Als eenvoudig koopman wist hij het te brengen tot vaandeldrager van de erewacht van koning Willem III. Zijn dochter liet hij op een bokkewagen door de stad rijden. Op haar negentiende trouwde Maragaretha met de veel oudere KNIL-kapitein Rudolf MacLeod, die ze via een advertentie had leren kennen. Het huwelijk was geen succes en werd na tien jaar ontbonden. Ze voelde zich in Nederlands-Indië niet gelukkig. Haar zoontje werd op jonge leeftijd vergiftigd, haar dochter overleed in Nederland op 21-jarige leeftijd.
Hoewel ze 1.200 gulden per jaar van MacLeod kreeg, vond Margaretha dat onvoldoende om in haar onderhoud te voorzien. Ze leek cynisch te zijn geworden en zocht voortaan het avontuur. In 1905 maakte ze haar debuut als eerste naaktdanseres. Tien jaar lang, tot 1915, oogstte Mata Hari successen met haar oosterse en hindoestaanse dansen. Ze koos als artiestennaam Mata Hari (wat "oog van de dag', ofwel "zon' betekent).
Mata Hari was een vrouw met een onmiskenbaar seksuele uitstraling. Talloze mannen en vrouwen raakten van haar onder de indruk: ze was mooi, charmant, rijzig van gestalte en volgens ooggetuigen bezat ze een oriëntaalse uitdrukking en teint. De correspondent van de Nieuwe Rotterdamsche Courant in Wenen beschreef haar in 1906 als een "prachtige vrouw met haar blote bovenlijf, de borst slechts met een kostbaar collier bedekt, en het onderlijf gewikkeld in een nauwsluitende slendang van lichtgele zijde met groen glinsterende kronkelfiguren en slangen-braceletten om de enkels".
Mata Hari verdiende 1.000 franc met één avond dansen en was betrekkelijk welgesteld. Ze was dol op mannen, maar de avonturen met haar vele minnaars zouden haar uiteindelijk noodlottig worden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog "dineerde' (haar uitdrukking voor met iemand naar bed gaan) ze met zowel Duitse, Engelse als Franse militairen. Door de vele vertrouwelijke informatie die ze zo hoorde werd ze zowel door de Duitsers als Fransen gevraagd als spionne. De Fransen vertrouwden haar echter niet en lieten haar na vijf maanden gevangenschap in 1917 fusilleren, wegens spionageactiviteiten voor de Duitsers. De danskunstenares werd begraven op het kerkhof van Vincennes.
Na haar dood groeide Mata Hari uit tot een legende. Zelfs nu komen er nog Amerikanen en Japanners speciaal naar Leeuwarden om haar geboortehuis te bezoeken, waar thans het Frysk Letterkundich Museum is gehuisvest.
Behalve een glazen vitrine met een enkele foto en een authentiek pillendoosje van haar moeder en drie stoeltjes uit de inboedel van Mata Hari bezat het FLMD echter niets. A. Stienstra van het museum is dan ook dolblij met de collectie. "Dit is prachtig mooi achtergrondmateriaal. De collectie van Waagenaar geeft een vrijwel volledig beeld van de tien jaar waarin ze als danseres optrad. Het materiaal van Keikes geeft veel informatie over haar jeugdjaren in Leeuwarden. Hoe we alles gaan tentoonstellen weten we nog niet. De albums komen waarschijnlijk in vitrines en van sommige foto's en brieven maken we reprodukties."
De Stichting Mata Hari heeft momenteel de 80.000 gulden binnen aan toezeggingen van bedrijven en fondsen om de collecties aan te kopen. D. Lok van de stichting is blij dat het materiaal voor de stad Leeuwarden behouden is: "We kunnen nu een permanente expositie inrichten. Leeuwarden kan zich met dit schitterende materiaal profileren als stad van Mata Hari".