 90 ሚእታዊት ውፅኢታዊ ዝኾነ ክታበት ኮሮናቫይረስ ተረኺቡ ኬንያ ክታበት ኮሮናቫይረስ ካብ ቻይና ክትዕድግያ ኣብ ኣመሪካ ክታበት ኮሮናቫይረስ ግዱድ ኣይክኸውንን - ጆ ባይደን ዋልደማር ኣብ ክንዲ ምስ ኢንግሊዛውያን ሓካይም ምስ ህንዳውያን ሓቢርካ ምስራሕ ከም ዝምረጽ ተረዲኡ ኣሎ ሰባት ንክኣምኑዎ ድማ ኣብ ኣደባባይ ጠጠው ኢሉ ነቲ ክታበት ተወጊኡ ዋልደማር ኣብ ካልካታ ፈላማይ ዝተባህለ ክታበት ፈቲኑ ብዙሓት ሰባት እንተኣድሓነውን ኣብ ህንዲ ኮነ ኤውሮጳ ከምኡውን መላእ ዓለም ሽሙ ኣይልዓልን ምንጪ ስእሊ, WELLCOME TRUST እዚ ውልቀሰብ ብ1884 ዓ.ም ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ ኣብ ዩክሬይን ካብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ኣዴሳ ብመጽናዕቲ እንስሳ ተመሪቑ ፕሮፌሰር ንምዃን ኣምልኪቱ ግን ኣይሁድ ስለ ዝኾነ ተኸሊኡ ሰራዊት ሩሲያ መንበሪ ገዛ ሓደ ስድራቤት ኣይሁድ ከዕንዩ ምስ ርኣየ ጠጠው ከብሎም ፈቲኑ ግዳይ ማህረምትን ማእሰርትን ኮይኑዩ ኣብዚ እዋን ናይ ትውልዲ ሃገሩ ገዲፉ ናብ ጄኔቫ ቐጺሉ ድማ ናብ ፓሪስ ከይዱ ኣብኡ ኣብ ዓለም ፍሉጥ ኣብ ዝኾነ ቤተ መጽሓፍቲ ሓደ ትካል መጽናዕቲ ባክቴሪያ ስራሕ ጀሚሩ ኣብቲ ግዜ ሕማም ሽሮኽ ብንፋስ ዝመሓላለፍ ሕማምዩ ተባሂሉ ይእመን ነይሩ ኣብ መጽናዕቲ ሽሮክ ሸኺሉ ዝቐጸለ ዋልደማር ፈተነ እቲ ክታበት ኣብ ጊኒ ፒግ ጀሚሩዎ ድሕሪኡ ናብ ህበይ ቐጺሉ ድማ ናብ ሰብ ተሰጋጊሩ ብሓምለ 1892 ዋልደማር ኮነ ኢሉ ንርእሱ ብሽሮኽ ይብክል ንመዓልታት ብሓያል ረስኒ ተሳቕዩ ይድሕን ቐጺሉ ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ፍቓደኛታት ዝኾኑ ተሳተፍቲ ይፍትኖ እቲ ሓደ ተሳታፊ ዝኾነ ዓይነት ጉድኣት ስለዘይበጽሖ እቲ ተመራማሪ ንብዙሓት ሰባት ዝኸውን ክታበት ከም ዝሰርሕ ኣሚኑ እንተኾነ ብዙሓት ፍቓደኛታት ሰባት ዝረኽበላ ሃገር ክትህሉ ነይሩዋ ሽዑ ኣምባሳደር ኢንግሊዝ ኣብ ፓሪስ ዝነበረ ሎርድ ፍሬድሪክ ዱፈሪን ናብ ቤንጋል ክኸይድ የማኽሮ ንሱ ድማ ናብ ካልካታ ከይዱ ምስተሳኽዐሉ ኣብ ኣሳም ዝርከቡ ኣፍረይቲ ቖጽሊ ሻሂ ሰራሕተኛታቶም ክምርምረሎም ይዕድሙዎ ብታሕጓስ ናብቲ ቦታ ዝኸደ ዋልደማር ንብዙሓት ኣሽሓት ሰባት ኸቲቡዎም ይኹንምበር ኣብቲ እዋን ዓሶ ሓሚሙ ናብ ኢንግሊዝ ተመሊሱ መዘክር ዋልደማር ከምዝሕብሮ ኣብቲ እዋን ብውሑድ 42 ሽሕ ሰባት ከቲቡ ነይሩ ንሱ ብዛዕባ እቲ ክታበት ዘስተዋዕሎ ነገር እንተሃለወ እቲ መድሃኒት ቑጽሪ በቲ ሕማም ዝልከፉ ሰባት እንተነከየውን ካብ ሞት ግን ከድሕኖም ኣይክኣለን ዝብልዩ ብ1984 ኣብ ግዝኣት ቻይና የዑናን ሓደ ለበዳ ይለዓል ብኡ ኣቢሉ ናብ ሆንግ ኮንግ ይላበድ ቀጺሉ ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ኢንግሊዝ ናብ ዝነበረት ቦምቤይ ይበጽሕ ኣብቲ እዋን ገዛእቲ ብሪጣኒያ እቲ ሕማም ተጎዳኢ ኣይኮነን ኢሎም ዕሽሽ ኢሎምዎ እንተኾነ ኣብታ ብብዝሒ ህዝቢ ዒቕ ዒቕ ትብል ዝነበረት ሞምባይ እናልሓኾ ይኣቱ እዚ ለበዳ ክልተ ዕጽፊ ሽሮኽ እዩ ዝቐትል ሕጂ ዋልደማር ይድለ ንሱውን ጉእዝኡ ተቕሊሉ ናብ ሞምቤይ ይኸይድ ምስ ሰለስተ ዘይሰልጠኑ ተሓጋገዝትን ሓደ ጸሓፍን ብምዃን ኣብ ሓንቲ ዓምጻጽ ጎጆ ክነብር ይጅምር ነቲ ለበዳ ዝኸውን መድሃኒት ምርካብ ከኣ ቀንዲ ዕማሙ ኮነ ምንጪ ስእሊ, WELLCOME TRUST መግለጺ ስእሊ, ኣብ ቦምባይ በቲ ለበዳ ዝተጠቕዐ ወዳ ዝሓዘት ኣደ ክታበት ምስራሕ ንዕኡ ሓድሽ ነገር ስለ ዘይኮነ ዋልደማር ንሕማም ሽሮኽ ዝተጠቐሞ ሜላ ተኸቲሉ ሓድሽ መድሃኒት ክእልሽ ጀሚሩ 10 ጥሪ 1897 ካብቲ ሓድሽ ለበዳ 10 ሲሲ ነክዩ ንርእሱ ይወግእ ቅድሚ ሰለስተ ሲሲዩ ዝጥቀም ነይሩ ንግዝኡ ብሓያል ረስኒ ክሳቐ ድሕሪ ምጽናሕ ሓውዩ ይለዓል በዚ መገዲ ናብ ህዝባዊ ፈተነ ይሰጋገር እቲ ለበዳ ኣብ ሓደ ቤት ማእሰርቲ ብምእታው ናብኡ ብምኻድ እቲ ክታበት ክፍትን ፍቃድ ይረክብ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ካብ ዝነበሩ ተሃነጽቲ ነቶም 147 ከቲቡዎም 172 ድማ ብዘይ ክታበት ክትትል ይገብረሎም ካብቶም እቲ ክታበት ዝተዋህቦም እቶም ክልተ በቲ ሕማም ዝተለኸፉ ኮይኖም ካብቶም ዘይተዋህቦም ድማ 12 ሰባት ተታሒዞም 6 ሞይቶም ነዚ ዝርኣየ ዋልደማር ክታበት ብብዝሒ ክፈርን ሰባት ክውግኡን ይእዝዝ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ድማ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት እቲ ክታበት ይወስዱ በዚ ብዙሓት ሰባት ካብቲ ለበዳ ድሒኖም ታሕሳስ 1901 ኣብ ግዝኣት ኢንግሊዝ ቪክቶሪያ ሽልማት ኒሻን ጅግና ተዋሂቡዎ ድሕሪኡ ኣብ ቦምቤይ 53 ሰባት ዘለውዎ ሓደ ቤተ ፈተነ ንከመሓድር ሹመት ተዋሂቡዎ ሃንደበት ግን ሓደ ሓደጋ መጺኡ ብመጋቢት 1902 ኣብ ግዝኣት ፑንጃብ ብውሑድ 19 ሰባት ብምኽንያት ቲታነት ይሞቱ ናይዚ ምኽንያት ክኣ ክታበት ዋልደማርዩ ነይሩ እቲ ጉዳይ ክጻረ እንከሎ 53 ኤን ዝብል መጸውዒ ዝተዋህቦ ብልቃጥ መዘዘኛ ኾይኑ ተረኺቡ ኣብቲ ብልቃጥ እዋኑ ዝሓለፎ ክታበት ነይሩ እቲ ምጽራይ ክቕጽል እንከሎ ዋልደማር ክታበት ዝህበሉ መገዲ ከም ዝተቐየረ ይፍለጥ እቲ ተመራማሪ ቅድም ኢሉ እቲ ክታበት ዘቕምጠሉ ኣቕሓ በካርቦሊክ አሲድ ይሓጽቦ ነይሩ ይኹንምበር ቅልጣፈ ንክውስኽ ብዝብል ሓዊ ኣርሲኑ ክሓጽብ ምጅማሩ ምኽንያት እቲ ጸገም ከም ዝኾነ ይእመን ካብዚ ብዝብገስ ካብ መዝነቱ ይስጎግ ካብ ህንዲ ከኣ ናብ ኢንግሊዝ ተመሊሱ ወዮ ክታበት ብምርካብ ጅግና ዝብሃል ዝነበረ ተመራማሪ ክዋረድ ጀሚሩ ኣብ ዙርያ ስራሕቲ ዋልደማር መጽሓፍ ዘዳለወት ዶክተር ባርባራ ሃውጉድ ንሱ ብምኽንያት መንነቱ ተነጽሎ ይበጽሖ ነይሩ ትብል ከካልኦት ተመራመርቲውን በዚ ይሰማምዑ ምናልባት ኢንግሊዛዊ እንተዝኸውን ነይሩ እዚ ኣይምበጽሖን ይብሉ ዋልደማር ካብ ስርሑ ምስተኣገደ ድሕሪ ክልተ ዓመት ብ1904 እቲ ለበዳ ሰማይ ዓሪጉ ልዕሊ 1.4 ሚሊየን ህዝቢ ወዲኡ ስራሕቲ እዚ ውልቀሰብ ካብ ሞንጎ ዘጽንዑ ሓደ ውልቀሰብ ምናልባት ዋልደማር ኮነ ተባሂሉዩ ካብ ስርሑ ተሰጒጉ ይብል ነዚ ኣብቲ እዋን ብዛዕባ ቲታነስ እኹል ፍክጠት ዘይምንባሩን እቲ ብልቃት ክኽፈት እንከሎ ዝተፈለየ ጨና ዘይምንባሩን ይጠቅስ በቲ በለ በቲ ዋልደማር ብዙሕ ዘይፍትሓዊ ተነጽሎ በጺሑዎዩ ዝብሉ ብዙሓት እዮም ዋልደማር ኣብ ወርሒ ሕዳር ብ1907 ካብ ናይ ገዛ ማሕዩር ተፈቲሑ ኣብ ፓርላማ ተራእዩ ናብ ህንዲ ተመሊሱ ስርሑ ክቕጽል ይፍቀደሉ ዝኾነ ዓይነት ፈተነ ክታበት ከይገብር ግን ተኣጊዱ ሽዑ ናብ ሽሮኽ ተመሊሱ ዝሓሸ ክታበት ንምፍራይ ስራሕ ጀሚሩ እንተኾነ ፈተነ ንምግባር ዘቕረቦ ሕቶ መንግስቲ ህንዲ ነጺጉዎ ዋልደማር ከኣ ብ1914 ኣብ 55 ዕድሚኡ ካብ ህንዲ ጠቕሊሉ ወጺኡ ከካብ 1897 ክሳብ 1925 ኣብ ዘለው ኣመታት 26 ሚሊየን ክታበታት ዋልደማር ካብ ሞምባይ ናብ ካልእ ዓለም ተላኢኹ እዩ እቶም ፈተነታት ከም ዘመላኽቱዎ እቲ ክታበት ካብ 50 ክሳብ 85 ሚኢታዊት ውጽኢታዊ ነይሩ ይኩንምበር ክንደይ ዝኣክል ሰብ በቲ ክታበት ከም ዝድሓነ ዝሕብር መረዳእታ የለን ዋልደር ናብ ፈረንሳ ምስተመለሰ ሙሉእ ህይወቱ ናብ ቤተ እምነትዩ ኯይኑ ኣብ ምዕራብ ኤውሮጳ ትምህርቲ ኣይሁድ ንምስፋሕ ብዙሕ ለፊዑ ሓዳር ኣይመስረተን ብዛዕኣ ምውላዱውን ብዙሕ ሓበሬታ የለን ዋኣብ 70 ዓመቱ ግን ኣብ ግዝኣት ስዊዘርላንድ ሎውዛን ካብዛ ዓለም ተፈልዩ ዋልደማር ኣብ ህንዲ እናሃለወ ዝጥቀመላ ዝነበረት ቤተ ፈተነ ሕጂውን ኣገልግሎት ትህብ ኣላ ሕጂ ክታበት ኮሮናቫይረስ ዝወሃበላ ክፍሊ ኮይና ኣላ መንግስቲ ህንዲ ዋልደማር ቅድሚ ምሟቱ ቅድሚ 5 ኣመት ነዛ ቤተ ፈተነ ትካል ሃፍኪን ብምባል ብሽሙ ክትጽዋዕ ገይሩዩ ተዛማዲ ትሕዝቶ ኮሮናቫይረስ ኣፍሪቃ መፈተኒ ክታበት ኣይትኸውንን ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም7 ሚያዝያ 2020 ክታበት እንታይዩ? 