 ክታበት ቅድሚ ምጅማሩ ዓለም ንደቂ ሰባት ሓደገኛያ ነይራ ብመላይን ዝቑጸሩ ሰባት በብዓመቱ ሕጂ ብክታበት ብእንከላኸሎም ሕማማት ይሞቱ ነይሮም ኣብ መበል 10ይ ክፍለዘመን ቻይናውያን እቲ ናይ መጀመርታ ዓይነት ክታበት ረኺቦም በዚ ድማ ደቂ ሰባት ብሕማም ዘምጽኡ ተሃዋስያን ከይቃልዑን ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ንኽድልብን ይገብሩ ነይሮም ዩቲዩብ ኣንጻር ክታበት ዝጉስጉሱ ቪድዮታት ገንዘብ ከም ዘይረኽቡ ገይሩ ህፃናት ናይጄርያ ንሕማም ንፍዮ ተቓሊዖም ህፃናት ናይጄርያ ንሕማም ንፍዮ ተቓሊዖም ድሕሪ 8ተ ክፍለዘመናት ድማ ኢንግሊዛዊ ዶክተር ኤድዋርድ ጀነር ጸባ ዝሓልቡ ቅልል ብዝበለ ኣገባብ ኣማዕቢሉ ኣብቲ እዋን ፈንጣጣ ብዝለዓለ ደረጃ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝመሓላለፍ ቐታሊ ሕማም ኮይኑ ካብ ሞንጎ እቶም በዚ ሕማም ዝተትሓዙ 30 ሚኢታዊት ንሞት የቃልዕ ነይሮም ብህይወት ዝተረፉ ድማ ንዕውረትን በሰላን የቃልዖም ኣብ 1796 ጀነር ኣብ ሓደ ወዲ 8ተ ዓመት ጄምስ ፊሊፕስ ዝተባሃለ ህጻን ሓደ ፈተነ ገይሩ እዚ ሓኪም ብናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ዝተለኸፈ ሰብ ቑስሉ ኣምጊሉ ብምውሳድ ኣብቲ ቖልዓ ገይሩዎ ድሕሪኡ እዚ ቖልዓ ምልክታት እቲ ሕማም ምርኣይ ጀሚሩ እቲ ቖልዓ ካብቲ ሕማም ምስ ድሓነ ተሃዋስያን ፈንጣጣ ናብ ሰብነቱ ክኣቱ እንተተገበረውን በቲ ሕማም ከይተለኸፈ ጥዑይ ኮይኑ ነዊሕ ጸኒሑ እቲ ምኽንያት እቲ ናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ከዕቢ ስለ ዝገበሮዩ ኣብ 1798 እቲ ውጽኢት ወግዓዊ ምስ ኾነ ቫክሲን ዝብል ተዛማዲ ፍታሕ ቃል ላቲን ዝኾነ ቫካ ብምውሳድ ክታበት ዝብል ዕላዊ ተገይሩ እንታይ ዓወታት ነይሮም? 