 ጸኒሑ ግን ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ንመጀመርያ ጊዜ ብኤርትራውያን ዝተወደበ ማሕበር ብምዃኑ ቆላሕታ መንግስታት እንግሊዝን ኢትዮጵያን ክስሕብ ጀመሩ በቲ ኣብ ሞንጎ ኤርትራውያን ክርአ ዝጀመረ ምፍሕፋሓት ከኣ ሓጸልጸል ክብል ጀመረ ብ1946 ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ስማ ለዊጣ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር - ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ዀነ ሽዑ ብጊዜ ጣልያን ዝለዓለ ስልጣን ዝነበሮም ከም ዳኛን ሓላፊ ጕዳያት ዉሽጢ ሃገርን ኰይኖም ዘገልገሉ ኤርትራዊ ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ ምስ ኢትዮጵያ ብውዕልምበር ብዘይውዕል ኣይንሕበር ስለ ዝበሉ ካብ ስርሖም ከም ዝእለዩ ተገብረ በቲ ሓደ ሸነኽ ከኣ ብዓል ተድላ ባይሩ ቀንዲ ሓድነታዊ ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ እናበሉ ሆ! ይብሉ ስለ ዝነበሩ ንፊተውራሪ ገብረመስቀል ኣብቲ ብዋዕላ ቤት-ጊዮርጊስ 1946 ዚፍለጥ ኣኼባ ከም ዝግለፉን ብተድላ ባይሩ ከም ዝትክኡን ተገብረ ፊተውራሪ ገብረመስቀል ብእኡ ኣቢሉ ሰለሎ ኣተዎም ከምዚ ዝኣመሰለ ዓቢ ዉዲታዊ ለውጢ ኣብ ዉሽጢ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ክትኣታቶ ብናይ ጃንሆይ ኢድ ምትእትታውን ብናይ ኣቡነ ማርቆስ ብልሓትን ነበረ ኣቡነ ማርቆስ ንሃይማኖት ምስ ፖለቲካ ብምትእስሳር መንፈሳዊ ሓይሊ ዝተጠቕሙ ኤርትራዊ ኣቡን ነበሩ ኵነታት ኤርትራ ካብ 1946 ጀሚሩ እንተንቆልቁል ሽፍትነትን ሽበራን ከኣ ገነኑ ካብ 1946-1952 ንናጽነታውያን ዝጕዕጽጽ ብዙሕ ሽበራታት ተኻየዱ ኣብ ሃይማኖት ክርስትና ዝተመርኰሰ ምንቅስቓስ መብዝሕትኡ ህዝቢ ከበሳ ርዒዱ ዓይነ-ዓይኒ ኣቡነ ማርቆስ እናጠመተ ተጓዒዙዩ ኣቦይ ኣለዉናኣለዋና ቆልዑ ኣስመራ ኣብ ኮምቡሽታቶ ኣካያዲ ባንክ ኤርትራ ነበር ተኪኤ በየነ ዓሪፉ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ ጸሓፍን ተመራማርን ኣብ ዓውደ ልምዓትን ስደትን ቀዳማይ ኤርትራዊ ኣቡን ኣቡነ ማርቆስ ናይ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስትያን ጥራይ ዘይኰኑስ ድልየታት ኢትዮጵያ ንምርዋይ ምስ ተድላ ባይሩን ቀሺ ዲመጥሮስን ብምትእስሳር ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ክጠልፉ ኣበርቲዖም ዝሰርሑ ኣቡን ነበሩ ኣንድነት በል ወይ ክትውገዝ ኢኻ ብዝብል ሓይለ-ቃል ምእመናን ዘፈራርሑ ዝነበሩ ኣቡንውን ነይሮም ናጽነት ይሕሸና ዝበሉ ክህደኑ ኣስላም ኤርትራ ክዋሰኑ ኣቡነ ማርቆስ መንፈሳዊ ስርሖም ከየካውኑ ኣብ ማእከል ዉዲትን ዕግርግርን ነበሩ ተራ ንጉስ ሃይለስላሴ ንጉስ ሃይለስላሴ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ምስርት ክትብል ብዉሽጠ-ዉሽጢ ብዝከኣሎም መጠን ነቶም ንሕብረት ምስ ኢትዮጵያ እሺ ኢሎም ዝተቐበልዎም ኤርትራውያን ሒዞም ክንቀሳቐሱ ጀመሩ ኣብ ኢትዮጵያ ዝቕመጡ ካብ ዝነበሩ ኤርትራውያን ዳርጋ 500 ዝዀኑ ስራሕ መንግስቲ ዝተዋህቦም ናታቶም ማሕበር መስረቱ ንጉስ ሃይለስላሴ ድማ ነቲ ብሓማሴን ምስ ኢትዮጵያ ዝፍለጥ ዝነበረ ማሕበር ከም መሳርሒ ተጠቐምሉ ነቲ ማሕበር ሓገዝ ብምሃብ ምስቲ ኣብ ኣስመራ ዝሰርሕ ዝነበረ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ከተኣሳስርዎ ከኣሉ ዓበይቲ ሰባት ደቂ ሃገር ምስ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ብዝነበሮም ምትእስሳር ኣስመራኣዲስ ኣበባ ክመላለሱ ጀመሩ ብገንዘብን መብጽዓታት ጃንሆይን ከኣ ተታለሉ ኣብዚ ጉዳይ ልኡኽ ጃንሆይ ኮሎኔል ነጋ ሃይለስላሴ ኣብ ኤርትራ ክጥቀስ ይግባእ ንሱ ኣብ ክሊ በዓል ተድላ ባይሩ ቀሺ ዲመጥሮስ ከምኡውን ኣቡነ ማርቆስ ዀይኑ ነቲ ዝተፈጠረ ኵነታት ብምምዝማዝ ብላዕ ብምሃብን ብምፍርራሕን ንማሕበር ፍቕሪ ሃገር ክቈጻጸር ከኣለ ብተወሳኺ ኮሎኔል ነጋ ንማሕበር መንእሰያት ኣንድነት ናይ ሽበራ ስርሓት ዘካይዱ ዝነበሩ መንእሰያት - ክንፊ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ማለትዮም ብምቍጽጻር ንኣንጻር ደለይቲ ናጽነት ካብ ብላዕ ጉቦ ሓሊፉ ብሓይልን ጥይትን ዘዋፍር ዉዲተኛ ልኡኽ ስርዓት ሃይለስላሴ ነበረ ዘመን ፈዴሬሽን ኣብ እዋን ፈዴሬሽን ተድላ ባይሩ ዋና ኣማሓዳሪ ኤርትራ ንክዀኑ ምስ ተሾሙ ፖለቲካ ኤርትራ ምናዳ ናይቶም ንናጽነት ዝተላዕሉ ሰልፍታት ሕንፍሽፍሽ ከም ዝኣትዎ ጌይሮም እዚ ኸኣ ብናይ ገዛእ ርእሶም ረብሓ ብንጉስ ሃይለስላሴ ተታሊሎምን ብኮሎኔል ነጋ ተደፊኦምን ኢዮም ኣንጻር ናጽነት ከም ዝመከቱ ከም ኣለምሰገድ ዝኣመሰሉ ጸሓፍቲ ታሪኽ ዘዘንትዉ ብ 1952 ብድፍኢት መንግስቲ እንግሊዝን ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካን ዉድብ ሕቡራት ሃገራትን ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ብመልክዕ ፈደረሽን ተኣሲራ ብፈደራላዊ ቅዋም ክትመሓደር ጀመረት ምንጪ ስእሊ, EPA መግለጺ ስእሊ, መስከረም 1952 ንጉስ ሃይለስላሴ ንሓድሽ ፈደራላዊ ቅዋም ኤርትራ ንኽጸድቕ እናፈረሙ- ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ዝተጸንበረትሉ እዋን - ምስ ምትእትታው ፈደራላዊ ስርዓት ኣንድነታውያን ንፓርላማ ኤርትራ ተቘጻጸርዎ ቅዋም ኤርትራ ኸኣ ሱር ከይሰደደ ብተድላ ባይሩ ክገሃስ ጀመረ ብድጋፍ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኸኣ ንተቓወምቲ ሰልፍታት ካብቲ ዓቢ ስእሊ ሃገር ኣውጽእዎም ኣይጸንሑን ተድላ ባይሩ ብስልጣን ተደፊኦም ንመሳርሕቶም ክንዕቅዎም ከም ዝጀመሩ ንከም በዓል ወልደኣብ ወልደማርያም ዝኣመሰሉ መወዳድርቶም ብታህዲድን ምፍርራሕን ፈተነ ቅትለትን ንክስደዱ ከምዝደፍኡዎምን ንቕጽነኦም ብተቓወምቶም ኮነ ኣባላት ኣንድነት እውን ከም ዝተነቐፈ መጽሓፍ ታሪኽ ካብ ማቲየንሶ ክሳብ ተድላ 1951-1955 ይገልጾ ተደላ ባይሩ ምስ ጃንሆይ ኢድን-ጓንትን ዝዀኑ ስለ ዝመሰሎም ካብ ሕንጻጽ ክወጹ ጀመሩ ወኪል ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ ዝነበሩ ኣንደርጋቸው መሳይ ረጊጾሞም ብቐጥታ ናብ ጃንሆይ ይኸዱ ነበሩ ናይ ባዕሎም መደበር-ሓይሊውን ክምስርቱ ፈቲኖምዮም ብዙሓት ኣባላት ባይቶ ኤርትራ ንተድላ ብትዕቢቶም ጸልእዎም በዓል ቀሺ ዲመጥሮስ ምስ በዓል ግራዝማች ተስፋሚካኤል ወርቀ ዀኑ ካልኦትን ከኣ ዕድል ረኺቦም ኣንጻሮም ክጕስጕሱ ጀመሩ ኣይጸንሑን ከኣ ብ 1955 ብቢተወደድ ኣስፍሃ ወልደሚካኤል ተተክኡ ናብ ቀሺ ዲመጥሮስ ክንምለስ ... ተራ ቀሺ ዲመጥሮስ ከም ናይ ተድላ ኣይነበረን ሓይሎም ብውሽጠ-ውሽጢን ብጕልባብ ሃይማኖትን ምስራሕ ነበረ ኢዶም ኣብ ፖለቲካ እንተ ዘየእትዉ ነይሮም ታሪኽ ኤርትራ ካብ ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ተኣልዩ ካልእ መገዲ ሒዙ ምስ ተጓዕዘ ነይሩ ኢሎም ዝኣምኑ ሰባት ኣለዉ ቀሺ ዲመጥሮስ ኣብ ኣጀንዳ ኢትዮጵያ ብምጥሓል ፈደረሽን ፈሪሱ ብሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ንኽትካእ ምስ መራሒ መንግስቲ ኤርትራ ቢተወደድ ኣስፍሃ ወልደሚካኤል ብምሽራኽ ኣብ ምውራድ ተድላ ባይሩን ዓሊ ራዳይን ኢድ ከም ዝነበሮም ይንገር ተድላ መሰረተ-ስልጣኖም ከደልድሉ ክጽዕሩ ከለዉ ቀሺ ዲመጥሮስ ግን ኣብ ፍጹም ሕብረት ረጊጾም ይሰርሑ ነበሩ ፈደራላዊ ስምምዓት ኤርትራውያን ትካላት እንክስሓቡ ብረታዊ ገድሊ ኤርትራ ይጅመር ነበረ ቀሺ ዲመጥሮስ ግን ኣብ ጸግዒ ኣስፍሃ ዀይኖም ድልየቶም ይፍጽሙ ብምንባሮም ድልየቶም ተመላኣሎም ሽዑ በዓል ተድላ ባይሩን ዓሊ ራዳይን ምስ ተኣልዩ ዲመጥሮስ ምኽትል ፕረሲደንት ባይቶዮም ነይሮም ኣብቲ ፈደረሽን ንምፍራስ ዝካየድ ዝነበረ ምቅርራብ ከኣ ቀንዲ ተዋስኢ ነበሩ ኣብ መዓልቲ ምፍራስ ፈዴረሽን ከኣ ነቲ ከም ዓለባ ሳሬት ኰይኑ ሓው ንሓው ከይርአአ ዝጋርድ ዝነበረ ፈደረሽን ተቐንጠጠ በሉ ኵነታት ኤርትራ ግን ካብ ክፉእ ናብ ዝኸፍአ ከደ ቀሺ ዲመጥሮስ ብ1961ን ብገብረመድህን ሃይሉ ዝተባህሉ ሰብኣይ ኣባል ፓርላማ ዝነበሩ ዝተፈነወ ብጥይት ፍተነ ቕትለት ኣምለጡ እቶም ሰብኣይ ብሓለውቲ-ነብሲ ዲመጥሮስ ብኡ-ንብኡ ተቐትሉ 1962ን ቀሺ ዲመጥሮስ ምስ ኣቢይ ኣበበ እንደራሴ ንጉስ ኣብ ዝነበርሉ እዋን ኣደዳ ዳርባ ቦምባ ዀይኖም ነይሮምዮም ሽዑውን ድሓኑ ቀሺ ዲመጥሮስ ንሕብረት ኢትዮጵያን ኤርትራን ምስ ኣጠናቐቑ ነቡረ-ኢድ ናይ ኣኽሱም ተባሂሎም ሽመት ተወሰኹ ኣብ ልዕሊ ቤተ-ክርትያን ተዋህዶ ኸኣ ድልየቶም ናይ ምግባር ስልጣን ረኸቡ ኣብ ኣስመራ ብማሕበረ-ሃዋርያት ዝፍለጥ ዓቢ ቤት-ክርስትያን ምስ ቤት-ማሕተሙ ኣስርሑ ብ 1969 ቀንዲ ኣማሓዳሪ ቤተ-ክርስትያን ተዋህዶ ኢትዮጵያ ኰይኖም ንኣዲስ ኣበባ ኸዱ ከምኡ እናበሉ ግን ደርጊ ኣብ ስልጣን ስለ ዝመጽአ ብ1975 ን11 ኣዋርሕ ተኣስሩ እቲ ዅሉ ዝነበሮም ሓይልን ስልጣንን ግርማን ከኣ ተቐንጠጠ ካብ ቤት-ማእሰርቲ ምስ ወጽኡ ከኣ ንኣስመራ ተመሊሶም ንማሕበር ሃዋርያት ከካይዱ ድሕሪ ምጽናሕ ብ1989 ዓረፉ ክልተ ዓመት ድሕሪ ሞቶም ከኣ እታ ብናቶም ድፍኢትን ዉዲትን ምስ ኢትዮጵያ ዝሓበረት ኤርትራ ናጽነታ ረኸበት ውላዶም ዩፍታሄ ዲሜጥሮስ ኣቦይ ቐሺ ዲሜጥሮስ ሓያሎ ውሉድ ገዲፎም እዮም ሓሊፎም ሓደ ካብ ደቆም ዮፍታሄ ዲሜጥሮስ ኣብ እስራኤል ተማሂሩ ፍልጠትን ክእለትን ዝደለበ ሸውዓተ ቋንቋታት ኣጠናቒቑ ዝፈልጥ ብምንባሩ ኣብ እስራኤል ኣብ ዝርከብ ኤምባሲ ኢትዯጵያ ከም ቆንስል ኣገልጊሉ ብድሕሪኡ እውን ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሰሪሑ ቅድሚ ጥሮታ ምውጽኡ ከኣ ኣብ ናይ ሶማል ፕሮገራም ሕቡራት ሃገራት ኣካያዲ ስራሕ ኮይኑ ኣገልጊሉ ካብኡ ኣብ 1995-1996 ኣቢሉ ንኤርትራ ምስ ኣተወ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣካያዲ ሃይማኖታዊ ጉዳያት ኤርትራ ገይሩ መዚዙዎ ይኹን እምበር እቲ ከም ዩፍታሄ ዝመኣሰሉ ዓለማውያንን ወተሃደረዊ መኮንናትን ዝመሓደር ሃይማኖታዊ ትካል ዝምስገን ስም የብሉን እኳ ደኣ መሰል እምነትን ኣምልኾን ዜጋታት ኣብ ምድቋስን ሕቶታት ንዘልዓሉምእመናን ካህናትን ጳጰስን ከይተረፈ ግዳይ ማእሰርትን ሞቑሕን ስለዝገብር ከቢድ ኩነኔ ክወርዶ ጸኒሑ ኣሎ ኣብዚ ቐረባ ግዜ እኳ ምእመናን ኣርቶዶክስን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ዜጋታትን ብምኽንያት እቶም ን13 ዓመታት ተኣሲሮም ዘለው ኣቡነ እንጠንዮስ ቅሬተኦም ከስምዑን ንክፍትሑ ዝጠልብ ሰፊሕ ሰላማዊ ሰልፊ ብምውዳብ ንክፍትሑ ክጽውዑ ጸኒሖም እዮም ተዛማዲ ትሕዝቶ ኤርትራዉያን ስለምንታይ ብቃላት መራሕቲ ይካትዑለዉ? 