<classify> WaandishIWetu RAISmstaafu wa Kenya, Daniel arap Moi, amefariki dunia jijini Nairobi, akiwa naumri wa miaka 95. Akitangazakifo chake jana asubuhi, Rais Uhuru Kenyatta alisema Moi ambaye alikuwa Rais wapili wa Kenya, baada ya mwasisi wa taifa hilo, Jomo Kenyatta, alifariki duniajana alfajiri. Alisemamzee Moi 1924-2020 alifariki dunia Hospitali ya Nairobi ambako amekuwaakitibiwa mara kwa mara. Msaidiziwa kibinafsi wa mzee Moi, Lee Njiru pia alithibitisha kuwa rais huyo wa pili aliyetawalaKenya kwa miaka 24 tangu 1978 hadi 2002 ameaga dunia. Moialikuwa rais wa Kenya kwa miaka 24 kabla ya kuacha madaraka mwaka 2002 baada yaWakenya kumchagua kwa kura nyingi Mwai Kibaki. ALILIWA KILA KONA Kupitia akauntiyake ya Twitter, Rais Dk. John Magufuli alituma salamu za rambirambi kwa RaisUhuru Kenyatta na Wakenya wote kwa kifo cha rais huyo mstaafu. Rais Magufulialiandika: Kwa niaba ya Serikali na Watanzania, nakupa pole Mhe. Rais UhuruKenyatta na Wakenya wote kwa kuondokewa na Rais mstaafu Daniel Toroitich arap Moi. Watanzaniatutamkumbuka kwa uongozi wake mahiri, jitihada za kuimarisha uhusiano wetu naKenya na kufufua Jumuiya ya Afrika Mashariki. Rais YoweriMuseveni wa Uganda, pia kupitia akaunti yake ya Twitter aliandika: Nimepokea kwamajonzi taarifa za kifo cha mzee Daniel arap Moi, rais wa zamani wa Kenya. Sina shaka kuwaKenya, Afrika Mashariki na Bara la Afrika limepoteza kiongozi shupavu. Nilikutanakwa mara ya kwanza na mzee Moi mwaka 1979 baada ya kumwondoa madarakani diktetaIddi Amin. Katika ujumbemwingine, Museveni aliandika: Alikuwa ni mtu muhimu Afrika Mashariki. Aliungamkono Jumuiya ya Afrika Mashariki na ushirikiano wake kwa nguvu zote. Yeye,mzee Hassan Mwinyi na mimi mwenyewe tulifufua EAC ambayo ilishakufa. Ninatumarambirambi zangu kwa Rais Uhuru Kenyatta, familia ya Moi na Wakenya wote kwamsiba huu mzito. Mwanasiasamkongwe nchini, Pius Msekwa, alisema Moi alijitahidi kuipeleka Kenya katikahatua ya juu ya maendeleo licha ya kukabiliwa na matatizo ya ukabila. Nimsiba mzito, kifo cha mtu yeyote kinasikitisha, lakini anapokufa kiongozimkubwa wa nchi, tena wa miaka mingi, inaleta simanzi kwa wale aliokuwa anawaongozana sisi tuliokuwa viongozi katika nchi zetu wakati mmoja na yeye. Tunamkumbukatulivyokuwa tunafanya mawasiliano katika mambo mbalimbali, kwa hiyo ni huzunikubwa, amejitahidi kuipeleka Kenya katika hatua ya juu zaidi ya maendeleo,alifanya vizuri kwa kadiri ya uwezo wake. UnajuaKenya kuna matatizo mengi ya ukabila, kwa hiyo kupata mwafaka juu ya jambo nivigumu, lakini katika hali pamoja na matatizo hayo aliweza kuipeleka nchiakaifikisha hapo ilipo, alisema Msekwa ambaye amewahi kushika nyadhifambalimbali ndani ya Chama Cha Mapinduzi CCM na Serikali. NayeWaziri Mkuu mstaafu, Jaji Joseph Warioba, alisema Moi atakumbukwa kwakuiunganisha upya Jumuiya ya Afrika Mashariki EAC. Nimsiba mkubwa Kenya na Afrika Mashariki kwa ujumla, Moi ni kati ya viongoziambao walitumikia nchi zao kwa muda mrefu, pamoja na matatizo ambayo tulikuwatunapata katika nchi zetu, lakini katika uongozi wake Kenya ilipiga hatuakubwa. Amekuwammoja wa viongozi ambao wameimarisha umoja katika nchi zetu, hasa baada yakuvunjika Jumuiya ya Afrika Mashariki, yeye ni mmoja wa watu waliofanya juhudi kuirudishatena. Haikuwakazi rahisi kwa hali ilivyokuwa, lakini alishirikiana na wenzake miaka 20iliyopita tukapata jumuiya, alisema Jaji Warioba. Alisemapia Moi aliondoka madarakani kwa amani baada ya kumaliza muda wake tofauti naviongozi wa mataifa mengine ambao wamekuwa wakingangania na kusababishamigogoro. Nikati ya viongozi ambao aliachia madaraka kwa njia halali na Kenya pamoja namatatizo yake imekuwa ni nchi ya amani, alisema Jaji Warioba. Kwaupande wake, Mwenyekiti wa Chama cha Kijamii CCK, Renatus Muhabi, alisema Moiatakumbukwa kwa kujishusha na kuomba radhi kwa wale aliowakosea sambamba nakuwasamehe waliomkosea. Tumempotezamwanasiasa nguli ambaye alikuwa kiongozi shupavu katika ukanda wa AfrikaMashariki kwa sababu ya historia yake ya kupigania haki za Waafrika. Katikauongozi wake tunajua namna alivyokuwa anapigania haki za Waafrika kuhusumasuala ya kujitegemea, ushirikiano na mengine ya kijamii. Tunaonanamna alivyokuja kuapologize kuomba radhi kwa wale aliowakosea katikautawala wake, akaomba asamehewe kwa sababu yeye ni binadamu na si malaika. Kwahiyo kauli hiyo ni fundisho kwa viongozi wengine kwamba wasifanye mabaya nakama yapo wakumbuke kuomba radhi, alisema Muhabi. Profesawa Historia na Taaluma za Maendeleo katika Chuo Kikuu Katoliki cha Ruaha Rucu,Gaudence Mpangala, alisema Moi aliongoza vizuri Kenya kwa kufuata nyayo za Raiswa kwanza wa nchi hiyo, hayati Jomo Kenyata ambaye falsafa yake kubwa ilikuwani ya mfumo wa kibepari. Alijitahidiwakati wa utawala kwa sababu yeye ndiye alipokea kijiti kutoka kwa Rais wakwanza wa Kenya, Jomo Kenyatta. AliongozaKenya mpaka yalipokuja mageuzi ya siasa ya mfumo wa vyama vingi ndiyo aliachiangazi, alisema Profesa Mpangala. Alisemalicha ya kufuata nyayo za Kenyatta, pia atakumbukwa kwa kuidhinisha mfumo wavyama vingi vya siasa kutoka ule wa chama kimoja uliodumu kwa miaka minginchini humo. Kenyailikuwa na mfumo wa vyama vingi kikatiba, lakini uhalisia ulikuwa mfumo wachama kimoja tangu mwaka 1982. Mwaka1991 aliidhinisha mfumo wa vyama vingi na aliunda kamati ya Chama cha Kanukupata maoni ya wanachama kwa sababu kilikuwa ni kipindi cha harakati za kudaimfumo wa vyama vingi dunia nzima na uchaguzi wa kwanza kwa mfumo wa vyama vingiulifanyika 1992, alisema Profesa Mpangala. Hatahivyo alisema dosari mojawapo katika utawala wa Moi ni tatizo la ukabila ambalolilisababisha migogoro mikubwa na mauaji hasa wakati wa uchaguzi. Kenyattaalikuwa ni Mkikuyu na Moi alikuwa anatoka Rift Valley, lakini hakuweza kuondoatatizo la ukabila Kenya. Ulipokuja mfumo wa vyama vingi ukabila ulijitokeza nakila chaguzi zilikuwa zina migogoro mikubwa na mauaji na tatizo liliibuka kwakeRift Valley. Uchaguziwa mwaka 1997, Rify Valley na Pwani kulikuwa na mapigano isipokuwa uchaguzi wamwaka 2002 ambao ndiyo uliingoa Kanu madarakani ulikuwa wa amani, alisemaProfesa Mpangala. MOINI NANI Moialiingia madarakani baada ya kifo cha aliyekuwa Rais wa kwanza wa Kenya, mzeeJomo Kenyatta. Yeyealikuwa mwanasiasa aliyetaka kupendwa zaidi na wananchi kuliko alivyokuwamtangulizi wake, Jomo Kenyatta, hata hivyo alishindwa kuvunjilia mbali utawalawa kiimla wa Jomo Kenyatta na badala yake yeye mwenyewe akajikuta katika haliya kuwadhulumu wapinzani wake wa kisiasa. Alibatizwajina la Profesa wa Siasa kwa vile alivyoweza kukabiliana nawapinzani wake. Hata hivyo utawala wake ulimalizika na sifa mbaya kwa kuwaSerikali yake ilidumaza uchumi na ufisadi ukashamiri. Moializaliwa Septemba 2, mwaka 1924, katika jamii ya wakulima katika kaunti yaBaringo, katikati magharibi mwa Kenya. Jinalake la kwanza lilikuwa Toroitich arap mwana wa Moi, lakini baadayeakabatizwa katika Ukristo na kupewa jina la Daniel. Alipewa jina hilo laWamishenari Wakristo akiwa mwanafunzi. Moialikuwa mmoja wa wanasiasa wachache mashuhuri waliofanikiwa, ambaye hakutokakatika mojawapo ya makabila mawili makubwa nchini Kenya Wajaluo na Wakikuyu. Alitokajamii ndogo ya Tugen, mojawapo ya makundi yanayounganisha kabila kubwa laWakalenjin. Alianzakufanya kazi kama mwalimu mwaka wa 1945 katika shule ya African GovernmentSchool na mwaka mmoja baadaye akiwa na umri wa miaka 22 akateuliwa kuwa mwalimumkuu. Baadaya kuhamishwa mara mbili alirudi Kapsabet mwaka 1954 akiendelea kushikilia cheocha mwalimu mkuu, kazi ambayo aliifanya hadi mwaka 1957. Hakushirikikwa vyovyote vile katika harakati za vita vya Mau Mau dhidi ya wakoloni, lakinialipendelea kundi hilo ambapo alitaka sana Kenya kupata uhuru kutoka kwaUingereza. Wakatiwa mapambano hayo aliwapa makazi wanachama watano wa Mau Mau kwenye mojawapo yamashamba yake kwa majuma kadhaa. Machi1957 Moi alikuwa mmoja wa watu weusi nane waliochaguliwa kuwa wanachama waBunge la Ukoloni kwa Kiingereza Legislative Council ambalo kwa kifupililifahamika kama LegCo. Mapemamwaka 1960 alikuwa mmoja wa wajumbe walioteuliwa kuhudhuria mkutano katikaLancaster House jijini London, ambapo Katiba mpya iliandaliwa na kuwapaWaafrika viti vingi katika Bunge. Mwaka1961 aliteuliwa kuwa Waziri wa Elimu, na katika Baraza la Mawaziri la muunganowa vyama vya kisiasa vilivyoshirikisha Kanu Kenya African National Union,Kadu Kenya African Democratic Union Chama cha Moi baadaye aliteuliwa kuwaWaziri wa Serikali za Mitaa. Wakatihuo alishiriki katika mikutano mingi iliyokuwa ikiandaa Kenya kwa ajili yakukabidhiwa uhuru. Lengolake kwa wakati huu lilikuwa kuundwa kwa Serikali ya majimbo ambapo Serikalihizo ndogo zingelinda masilahi ya makundi ya wachache nchini Kenya. Kenyabaadaye ilipata uhuru mwaka 1963 na Jomo Kenyatta akawa Waziri Mkuu, naye Moiakateuliwa kuwa Waziri Kivuli wa Kilimo katika muungano wa upinzani. Siasa zaKadu zilidorora kisha chama hicho kikavunjiliwa mbali. Wengiwa viongozi wa Kadu, Moi akiwemo, walijiunga na chama tawala cha Kanu. Moialikuwa mshirika wa karibu wa mwanzilishi wa Taifa la Kenya, Jomo Kenyatta. Mwishonimwa mwaka uliofuata, wakati Kenyatta alipotawazwa kuwa Rais, Moi aliapishwakama waziri wa mambo ya ndani. Hikikilikuwa cheo muhimu kwa sababu yeye sasa alisimamia idara ya polisi na piawajibu wake ulikuwa kudumisha amani na usalama wa kitaifa. Akiwabado anashikilia wizara hiyo, mwaka 1967 aliteuliwa kuwa Makamu wa Rais naNaibu mwenyekiti wa chama cha wabunge wa Kanu. Wakatiakishikilia wizara hiyo mataifa mengi ya kigeni yalikiri kuwa Kenya lilikuwamojawapo ya mataifa yaliyokuwa na wafungwa wachache sana wa kisiasa. Ilikubalikapia kuwa hakukuwa na dhuluma na ukandamizaji kisiasa nchini humo kamailivyokuwa katika mataifa mengine yaliyokuwa yamepata uhuru. WakatiKenyatta alipofariki Agosti mwaka 1978, Moi aliyekuwa makamu wa Rais alichukuawadhifa wa kaimu Rais. Maratu alipotwaa madaraka hayo, alisema kuwa ataendelea na uongozi wa Kenyattaulioegemea uongozi wa mataifa ya Magharibi, angefuata nyayo. IlipofikaOktoba alichaguliwa kwa wingi wa kura kuongoza chama cha kisiasa cha pekeenchini Kenya wakati huo ambapo alichaguliwa pia kuwa Rais wa Pili wa Kenya. Baadaya uchaguzi kufanywa, Novemba mwaka uliofuata alifanyia Serikali yakemabadiliko makubwa ambayo yalikuwa hayajashuhudiwa tangu Kenya kujinyakulia uhurumwaka 1963. Alifanyakila juhudi kuimarisha uwezo wa Rais ili anufaike zaidi kwa madaraka. Wizarampya kama vile za Mali ya Asili na Mazingira zilibuniwa na nyingine kama vileza Kilimo ziligawanywa. Agosti1982 kulitokea jaribio la mapinduzi, lakini lilizimwa na wanajeshi waaminifukwake. Baadayemwezi huo Rais alivunjilia mbali kikosi cha Jeshi la Wanahewa, ambao wengi waowaliongoza jaribio hilo la mapinduzi. Tukiohilo lilimpa nafasi Rais Moi kuimarisha madaraka yake kwa kuwatimua wotewalioshiriki au kushukiwa kushiriki katika jaribio hilo la mapinduzi. Imeandikwana ANDREW MSECHU NA NORA DAMIAN  <topic>: kimataifa 