<classify> SERIKALI ya awamu ya tano inafanya mambo matano katika kuhakikisha kwamba kunakuwa na usalama wa chakula kwa kudhibiti hasa sumu kuvu katika mnyororo wa thamani wa mazao ya mahindi na karanga.Mambo hayo yamo katika mradi wa miaka mitano ulioanza mwaka huu ukilenga kuimarisha usalama wa chakula kinachozalishwa ili kiwe salama kwa walaji na kuimarisha biashara ya nafaka nje.Mpango huo umetokana na kupatikana kwa fedha zaidi ya Sh bilioni 80 kutoka Serikali ya Tanzania, Shirika la Mpango wa Usalama wa Chakula Duniani GAFSP na Benki ya Maendeleo ya Afrika AfDB. Fedha hizo zimelenga kuiwezesha jamii kutumia njia sahihi na za kisasa za uhifadhi wa nafaka hususan mahindi kuzuia sumu kuvu.Kinachofanywa na serikali kupitia mradi wa kudhibiti sumu kuvu ni kujenga maghala ya kuhifadhia mazao ya chakula; kuimarisha taasisi za udhibiti wa ubora na usalama wa chakula; ujenzi wa maabara kuu ya kilimo; ujenzi wa kituo mahiri cha usimamizi wa mazao na kutoa elimu kwa umma juu ya sumu kuvu.Wakati wa maadhimisho ya Siku ya Chakula Duniani mwaka huu katika uwanja wa Bombardier mkoani Singida, Waziri wa Kilimo, Japhet Hasunga alisema matokeo ya Tathmini ya Hali ya Chakula nchini yanaonesha kuwa uzalishaji na upatikanaji wa chakula nchini umeendelea kuimarika ukilinganishwa na mahitaji halisi.Pamoja na hali hiyo, alikiri kuwa utengamano wa usalama wa chakula unatarajiwa kuwa wa viwango tofauti kimikoa. Ndio kusema pamoja na hali nzuri ya uzalishaji wa vyakula kumekuwa na changamoto ya lishe duni, hali inayosababisha matatizo ya kiafya hususan kwa watoto wadogo.Alisema katika hotuba yake hiyo kuwa katika miaka ya hivi karibuni kumejitokeza changamoto ya chakula salama safe food kutokana na uwepo wa tatizo la sumu kuvu katika mazao ya chakula, hususan mahindi na karanga ambayo huchangia upatikanaji wa lishe bora na ni chakula muhimu kwa Watanzania walio wengi.Taarifa duniani zinaonya kuwa tatizo la sumu kuvu ni kubwa kwani inakadiriwa asilimia 25 ya mazao yote yanayozalishwa duniani yanaathiriwa na sumu hiyo. Aidha sumu kuvu ina athari kubwa za kiafya na huchangia karibu asilimia 30 ya saratani ya ini, kuharibu mfumo wa kinga na kupelekea udumavu kwa watoto.Athari hizi haziishii tu kwa binadamu, bali hata mifugo nayo huathiriwa, hivyo kusababisha mtu kula sumu hizi kupitia mazao ya wanyama kama vile maziwa, mayai, samaki na nyama kutoka kwa wanyama waliolishwa vyakula vyenye sumu kuvu.Serikali ya awamu ya tano imeamua kuhakikisha kwamba kuna usalama wa chakula kwa kuwa athari zake kwa jamii, za muda mrefu na mfupi ni kubwa. Aidha madhara ya kiuchumi nayo makubwa.Mwaka 2016 familia moja mkoani Dodoma ilikufa pamoja na mbwa kwa kula chakula ambacho imeelezwa kuwa sumu kuvu yake ikiwa ni 300 PPB ni zaidi ya mara 60 ya kiwango kinachokubalika kimataifa na hivyo kufa ghafla.Pamoja na hayo inaonesha kwamba 2016, jumla ya watu 68 katika Halmashauri za Bahi, Chemba, Kiteto na Kondoa waliugua baada ya kula chakula chenye kiwango kikubwa cha sumu kuvu, huku 19 miongoni mwao wakipoteza maisha.Mkasa huo ulisababisha wizara za kilimo, afya na mifugo kutuma timu za watafiti kuona kulikoni na ndiko ilibainika kwamba walikuwa wamekula sumu kuvu na baadae kuundwa kwa kamati ya kuhakikisha kwamba taifa halina sumu kuvu katika mazao yake.Kamati hiyo ndiyo iliyokuja na mradi wa kudhibiti sumu kuvu nchini yaani Tanzania Initiatives For Preventing Aflatoxin au Tanipac. Mradi huo unaotekelezwa katika halmashauri 18 kwenye mikoa 10 ya Tanzania Bara na Zanzibar, umelenga kuhakikisha kwamba kila mmoja miongoni mwa wakulima na wadau wengine anapata elimu kuhusu sumu kuvu na njia ya kupambana nazo ili kama ikiwapo iwe kwa kiwango kinachokubalika kimataifa cha 5 PPB Part Per Billion.Huku Tanzania ikiuza mahindi katika nchi za Afrika Mashariki na Kati na Jumuiya ya Uchumi Kusini mwa Afrika SADC shauri la usalama wa chakula ni muhimu. Katika kipindi cha mwezi Juni 2017 hadi Juni 2018 jumla ya tani 64,477.95 za mahindi zenye thamani ya Sh bilioni 90.6 na maharage tani 99,434.45 zenye thamani ya Sh bilioni 222.0 ziliuzwa katika nchi za DRC, Rwanda, Burundi, Kenya, Uganda, Sudan ya Kusini na Uarabuni.Wakati wakulima wanaongeza juhudi na mazao ya chakula sasa kuwa ya biashara, mabadiliko ya tabianchi yanahitaji kubadilishwa kwa tamaduni za kuhifadhi hasa nafaka ambazo ndio zinalimwa na kuuzwa nje kwa wingi.Wananchi wanaozalisha mahindi kwa wingi kama Manyara, utamaduni wao wa kawaida wa kuweka mahindi nje kutokana na mazoea ya maeneo yao kutokuwa na mvua yanaweza kuchochea kukosekana kwa usalama wa chakula. Watu hawa hata maumbo ya nyumba zao hayaruhusu kuhifadhi nafaka hivyo huhifadhi kienyeji.Hali hiyo inatokana na ukweli kwamba wadudu wanaofanya uwapo wa sumu kuvu wapo ardhini na ukiwakutanisha katika mazingira ya unyevunyevu upo uwezekano wa wao kuzaliana na kuvamia nafaka.Katika mahojiano na gazeti hili kuhusu kinachofanywa na serikali kuhakikisha chakula kilichopo kina usalama na wakulima wanajua namna bora ya utunzaji nafaka, Mratibu wa mradi wa kudhibiti Sumu kuvu nchini TANIPAC uliopo chini ya wizara ya Kilimo, Clepine Josephat anasema katika kipindi cha miaka mitano ijayo, serikali ina mambo matano inayotaka kuhakikisha kwamba wananchi wanakuwa na uelewa nayo sambamba kuboresha miundombinu ya kuhifadhia nafaka.Wananchi wanatakiwa kubadilika, kubadili utamaduni wa kuhifadhi mazao yao kwani mabadiliko ya tabianchi yameondoa utaratibu wa zamani ambao ulikuwa imara, abnasema Clepine.Anasema sumu kuvu inaathiri zaidi mazao ya mahindi na karanga pale yanapohifadhwa katika hali inayosababisha unyevunyevu unaopatikana kwenye mazao kuleta fangasi ambao huwa chanzo cha sumu kuvu, hivyo anasema elimu tangu awali kwa mkulima ni muhimu. Kuna utafiti ulifanywa kutafuta viashiria vya uwepo wa sumu kuvu mwaka 2012 ulioonesha mikoa kadhaa kuwa na tatizo la sumu kuvu.Mikoa ya Morogoro, Dodoma, Mwanza, Simiyu, Geita, Kigoma, Mtwara, Ruvuma, Manyara, Unguja na Pemba ni miongoni mwa mikoa ambayo serikali imejipanga kuhakikisha kunakuwa na matumizi sahihi ya kanuni za kilimo bora sambamba na kupunguza uwezekano wa mazao kuathiriwa na sumu kuvu.Wataalamu katika fasihi za sumu kuvu wanasema kwamba kuvu huzaliana katika udongo na huweza kuingia kwenye mbegu ya mhindi wakati wa uchavushaji au karanga wakati wa kutoa maua. Pia wanasema kitendo cha kuvuna mazao kabla hayajakauka vyema na kuyaweka chini kwenye udongo kunaweza kurahisisha uotaji wa kuvu na baadaye kusababisha sumu kuvu.Na wakati wa kusafirisha mazao endapo vyombo vitakavyotumika vitakua na unyevu vitasababisha uotaji wa kuvu na hivyo mazao kuwa katika hatari ya kuchafuliwa na sumu kuvu. Pia eneo la kuhifadhi likiwa chafu, lenye unyevu na joto kali huchochea uotaji wa kuvu. Katika mambo matano serikali inayofanya ni pamoja na kutoa elimu kwa wakulima kupitia njia mbalimbali ikiwamo kuwahabarisha wanahabari kuhusu mradi na nini cha kusaidia.Mradi wa kudhibiti sumu kuvu pia utawezesha utengenezaji wa vihenge vya chuma kwa ajili ya matumizi ya kaya na kujenga maghala kwa ajili ya hifadhi za kijumuiya. Suala la miundombinu limeonekana kuwa la msingi kwa kuwa uzalishaji umeongezeka na ili kuwepo na usalama ni lazima wanakaya kuwa na uhakika wa chakula chao cha mwaka na kwa wale ambao wana ziada waiuze mahali salama.Ili kufanikisha uwapo wa vihenge vya chuma mradi utaingia ubia na uwezeshaji na taasisi za Veta na Sido ambapo Veta itatoa mafundi kwa kuwafundisha na kuwapa vyeti ambapo mafundi hawa wataingizwa katika mpango atamizi wa SIDO na hivyo kueneza utaalamu wa kutengeneza vihenge hivyo.Pia katika mradi huo kutakuwepo na kituo mahiri cha usimamizi wa mazao PH-CoE katika wilaya ya Kongwa maeneo ya Mtanana, Kibaigwa ambapo zipo ekari 150 za kuwezesha kituo hicho na soko.Mratibu wa mradi, Clepine, anasema kwamba mradi ambao asilimia 65 ni miundombinu pia utawajengea uwezo Shirika la Viwango nchini TBS kwa kuwapatia mitambo ya kisasa kabisa ya uchambuzi wa takwimu HPLC na LC-MSMS, TARI na ZARI vifaa vya Utafiti, ZFDA watapewa HPLC National Biological Centre NBS Kibaha watajengewa uwezo wa maabara za karantini kuweza kutengeneza uwezo wa utafiti na uchambuzi wa takwimu kwa kisayansi kwa ajili ya udhibiti.  <topic>: kitaifa 