<classify> Tunu Nassor -Dar es Salaam MWAKA huu imetimu miaka 25tangu kuitishwa kwa mkutano wa nne wa Umoja wa Mataifa wa Masuala ya Wanawakeuliofanyika Beijing, China mwaka 1995. Mkutano huo ulikuwa ukiangaziana kutilia mkazo usawa wa kijinsia, maendeleo na amani ambapo wanawake waliohudhuliakwa pamoja walitoa tamko lililoitwa Tamko la Beijing. Katika mkutano huo, waliwekampango kazi ulioangazia masuala ya wanawake na umasikini, afya, elimu, ukatili,vita, uchumi, siasa na uongozi, mtoto wa kike na wanawake wa vijijini. Tanzania iliwakilishwa vyemahuku mwanasiasa mkongwe nchini Getrude Mongella, akiwa ndiye Katibu Mkuu wamkutano huo. Katika kusherekea jubilee hiyo,wadau mbalimbali wamezungumzia mafanikio na changamoto zilizopo nchini baada yamkutano huo. Mmoja wa wadau hao ambaye niMkurugenzi wa Kituo cha Sheria na haki za binadamuLHRC, Anna Henga, anasemamkutano huo umesaidia kuongeza uelewa kwa wananchi juu ya haki za wanawake. Kesi za masuala ya ukatili wakujinsia zimeongezeka kutokana na jamii kutambua haki ya mwanamke na mtoto wakike katika nyanja mbalimbali, anasema Anna. Anasema hili limechangiwa nakuanzishwa kwa madawati ya jinsia katika vituo vya polisi jambo lililorahisishawengi kupata sehemu sahihi ya kupeleka malalamiko yao. Anasema katika hili, bado kunachangamoto ambazo hazijapata ufumbuzi ikiwamo upatikanaji wa taarifa sahihi na kwawakati. Mila na desturi pamoja nasheria kandamizi zimeendelea kuwa changamoto mfano, sheria ya ukeketaji inatakamtoto chini ya miaka 18 asikeketwe hivyo kutoa fursa kwa wanawake wenye umrizaidi ya huo kukeketwa, anasema Anna. Anasema sheria ya mirathi yakimila inamtambua mwanamke kuwa daraja la tatu baada ya watoto wa mke mkubwa namke mdogo kupata mirathi. Katika kusimamia mirathi,mwanamke atatafutiwa mtu wa kusimamia mirathi na familia...Hii imewafanyawanawake wengi kurithi vyombo kama bakuli huku watoto wakiacha shule kwa kukosaada, anasema Anna. Anasema sheria bado zinaruhusumtoto mwenye umri wa miaka 15 kuolewa kwa idhini ya wazazi wake jambolinaloruhusu ndoa za utotoni kuendelea kuwapo. Sheria hii tunaipingamahakamani na tayari tumekwisha kufungua jalada, anasema Anna. Anasema tamko la kimila badolinaruhusu wanawake kupigwa jambo ambalo ni kinyume na haki za binadamu. Naye OfisaMiradi wa Jinsia, Wanawake naWatoto kutoka LHRC, Getrude Dyabene, anasema moja ya mpangokazi wa mkutano huo ulikuwa ni kupambana na umasikini kwa wanawake. Anasema kwahapa nchini, wanawake wengi wamekuwa wakipambana na umasikini kwa kuwawajasiriamali. Anasemawamekuwa wakijiunga katika vikundi vya vikoba ili kupata mitaji na uwezo wakifedha. Wanawakesasa wamepata uhuru wa kiuchumi na kuwa na uwezo wa kufanya uamuzi wa fedhawanazopata kupitia ujasiriamali na mishahara ya kazi zao, anasema Getrude. Anasemasambamba na hilo, pia wanapata mikopo kupitia halmashauri na taasisi nyingineza kifedha zilizosaidia kuanzisha biashara na ujasiriamali. Anasemachangamoto katika hili ni wanaume kuingilia umiliki mali zao wanazozalisha kuwachini ya wanaume. Anasema piaupatikanaji wa mikopo inayotolewa na taasisi zisizo za kiserikali nyingine kuwariba kubwa na kusababisha mzigo mkubwa wa madeni. Akizungumziaelimu, anasema mafanikio yamepatikana kwa watoto wa kike kufanya vizuri katikamitihani mbalimbali ya kitaifa. Anasemaidadi ya watoto wa kike wanaochagua kusoma masomo ya sayansi imeongezeka nawengi wao wanafanya vizuri katika mitihani ya mwisho. Anasema mafanikio kwa upande wa afya nikuboreshwa kwa huduma ikiwa ni pamoja na kujengwa kwa vituo vya afya nazahanati nyingi nchini. Mafanikio mengine niushirikishwaji wa wanaume katika masuala ya uzazi ambapo kwa sasa wanaongozanana wenza wao kwenda kliniki ya baba, mama na mtoto, anasema Getrude. Anasema changamoto zilizopokatika sekta hii ni umbali wa kuzifikia hospitali na kuongezeka kwa vifovitokanavyo na uzazi kwa mama na mtoto. Anabainisha kuwa Katiba yanchi haitamki kuwa haki za wanawake ni zipi jambo ambalo limebaki kwenye sheriatu. Anasema kwa upande wa ajira,nafasi nyingi kwa sasa zinazotoa fursa kwa wanawake kuomba lakini changamotoinakuja kwenye malipo ambayo hayana usawa na wanaume. Anasema wanawake wamepigahatua kubwa kutoka kwenye uamuzi wa fedha wanazopata tofauti na awali ambapoalilazimika kukabidhi kwa mumewe. Bado kuna wanaumewanaowanyanganya mishahara wanawake na kuwaacha wakiwa hawana fedha zakujikimu, anasema Getrude. Anasema ubaguzi wa ajirakatika baadhi ya taasisi na unyanyapaa na changamoto ya kulea familia bado nimzigo mkubwa kwa wanawake. Anasisitiza kuwa pamoja nawanawake wengi kujiingiza katika ujasiriamali, changamoto inakuja katika ukosefuwa masoko ya bidhaa wanazozalisha. Anasema katika suala lauongozi, wanawake wamefanikiwa kushika nafasi mbalimbali nchini ikiwamo umakamuwa rais, spika wa bunge wakuu wa taasisi na idadi kubwa wanagombea. Changamoto iliyopo katikahili ni ubaguzi katika utoaji wa nafasi za uongozi na uteuzi wa wagombea mfano,vyama vya siasa kushindwa kuwateua wanawake wenye uwezo wa kuongoza kwa sababutu jimbo lile wakimweka mwanamke watashindwa na vyama vingine, anasemaGetrude. Anasema bado kuna changamotokatika uteuzi wa viti maalumu ambavyo vimekuwa vikitolewa bila usawa kwawanawake. Anasema hata hivyo, baadhi yamaeneo, jamii imeshindwa kuwakubali wanawake kuwa wanaweza kuongoza hivyokuwanyima kura. Akizungumzia changamoto zandoa, anasema kumekuwapo ugumu kwa mwanamke aliyeolewa na mwanamume kutoka njeya nchi mumewe kupata uraia. Mwanaume anapooa mwanamkeasiye raia mkewe hupata uraia kwa urahisi tofauti na mwanamke anapoolewa namume asiye raia, anasema Getrude. Akizungumzia mkutano waBeijing, Spika wa Bunge Mstaafu, Anne Makinda, anasema mwaka 1995 akiwa Waziriwa Maendeleo ya Jamii, Jinsia na Watoto, alishiriki kuandaa mkutano huo. Sikufanikiwa kwenda Beijingkwa sababu ulikuwa mwaka wa uchaguzi na nilikuwa nagombea katika Jimbo laNjombe, anasema Anna. Chanzo kuanzishwa Viti Maalum Anasema tangu alipokuwa mdogoalipenda kupigania haki za wanawake kuona kuwa wanashika nafasi mbalimbali zauongozi. Anasema kipindi hicho TanzaniaBara kulikuwa na mbunge wa kike mmoja na Zanzibar walikuwa sita. Tulianza kupambana kuhakikishatunaongeza uwakilishi wa wanawake bungeni ambapo tulifanikiwa kupata vitimaalumu kwa asilimia 15, anasema Anna. Anasema waliendelea kupambanakwa kuwabana watunga sera na kufanikiwa kuongeza hadi asilimia 20 na sasaimefikia asilimia 35. Anasemalengo la viti maalumu lilikuwa ni kuwajengea uwezo wanawake ili waweze kugombeamajimboni na kuongeza idadi ya wabunge. Anasemapia walitegemea kupitia viti maalumu wanawake wengi watajengewa uwezo nakupambana na wanaume majimboni jambo ambalo limekuwa kinyume na matarajio yao. Anashangaakuona wanawake ambao wamepitishwa kupitia viti maalumu kuendelea kunganganiaviti hivyo tofauti na lengo la kuanzishwa kwake. Sisifa njema kwa wabunge wa viti maalumu kuendelea kushikiria viti hivyo kwazaidi ya miaka 40. Wanawake tunaitumiavibaya nafasi hiyo kwa kuzikalia kwa muda mrefu bila kuwapisha wengine. Tulianzishautaratibu wa viti maalumu ili iwe sehemu ya kupata uzoefu ukagombee na kamahuwezi unatakiwa ukafanye kazi zingine, anasema Makinda. Anasema hadi sasamajimbo yanayoongozwa na wabunge wanawake ni asilimia sita pekee huku kilauchaguzi yanachukuliwa na wanaume. Njia ya kuweza kuwana uwakilishi wa wabunge wengi wa kike ilikuwa ni viti maalumu lakini haikutumikaipasavyo jambo ambalo linachelewesha kufikia 50 kwa 50, anasema. Bisimba anena Naye MkurugenziMstaafu wa LHRC, Dk. Hellen Kijo Bisimba, anasema yeye ni mmoja wa waliokwendaBeijing katika mkutano huo. Kwa Afrika,tulikutana nchini Senegal kujadili jambo tutakalozungumza huko Beijing.Waliniteua kuwa mmoja wa walioingia katika mkutano wa viongozi wa serikaliDunia nzima, anasema Bisimba. Ansema katika tamkola Beijing lilikoluwa na mpango kazi uliongazia mambo 12, Tanzania imefanikiwakwa kiasi kikubwa katika baadhi ya mambo. Anasema serikaliimefanikiwa kutengeneza sheria ya ardhi ya mwaka 1999 ambapo ibara ya piliinatoa haki ya kumiliki kwa usawa japo utekelezaji bado. Anaongezakuwa kwa upande wa ukatili wa kijinsia sheria nzuri ipo japo kuna changamotokatika suala la ukeketaji linalotoa mwanya kwa wanawake wanaozidi miaka 18kufanyiwa vitendo hivyo. Sheriainakataza kumkekeketa mtoto aliyechini ya umri wa miaka 18 hivyo kutoa fursakwa wazazi watoto wao wanapofikisha miaka 19 kuwakeketa, anasema. Anasema kwaupande wa elimu hatua kubwa imepigwa kwa watoto wengi wa kike kupata fursa ya kwendashule. Badotunapambana kuhakikisha tunafanikiwa kuwarudisha shuleni watoto wa kikewanaopata ujauzito wakiwa shuleni. Tulifikiapazuri katika maongezi na wizara lakini zimejitokeza changamoto ambazo ndizotunapambana nazo, anabainisha. NayeMwanaharakati Mary Ndalo, anasema kundi la wanaume limeachwa nyuma kupata elimujuu ya haki za wanawake. Ni vyemakuwaelimisha wanaume kuwa si kila mwanamke ni mali yao na mwanamke atachagua niwakati gani atamuhitaji na si kila wakati, anasema Mary. Anasema baadhiya wanawake wanashirikishwa katika uzalishaji lakini hawahusishwi katika maliwanazozalisha katika familia na kubaki kuomba kwa wenza wao. Mfanoasilimia kubwa ya Watanzania ni wakulima wakiwamo wanawake ambao hulima aidhasawa na wanaume katika familia au zaidi, lakini wakati wa kuuza mazaohawashirikishi na wenza wao hivyo tunaweza kusema asilimia kubwa ya wanawakehawashirikishwi katika mapato, anasema Mary. Anasemapamoja na mafanikio yaliyopatikana katika kuandikisha idadi kubwa ya wanafunziwa kike shuleni, idadi hiyo hupungua kutokana na mimba za utotoni. Kuna idadikubwa ya wasichana wanaobeba mimba na kufukuzwa shule hivyo kuongeza idadi yawanawake wasiokuwa na elimu na kuzalisha wanawake tegemezi, anasema Mary. Anaongezakuwa pamoja na kupata ujauzito, bado kujifungua ni bahati nasibu kwa kuwa idadiya vifo vitokanavyo na uzazi bado iko juu. Nayealiyekuwa Katibu Mkuu wa Mkutano huo Getrude Mongella anasema ni jambo lakujivunia kufikisha miaka 25 baada ya mkutano huo. Anasema kamanchi mengi yamefanyika na hatua kubwa zimefikiwa katika kupambania haki zawanawake. NamshukuruMungu kuwa nimefanya mambo mengi na kubadilisha fikra watu wengi hukunikishuhudia mafanikio kupitia mkutano huu, anasema Mongella. Anasemamkutano huo ulifungua njia kwa wanawake kujitambua na sasa ni jukumu la kilammoja kupambana kutafuta haki. Mambomengine tunahitaji kupambana wenyewe kuyatafuta kwa sasa kwa kuwa sheria nyingizimeturahisishia hivyo ni jukumu letu kumalizia kazi hii, anasema Mongella. Anasemaalipochaguliwa kuwa Katibu Mkuu wa Mkutano huo alikabidhiwa ofisi ikiwa hainafedha za kuendeshea mkutano huo na watumishi 12 tu ikabidi afanye juhudi zakutafuta fedha. Ukipewakitu kizito ndio kinakupa ujasiri wa kufanya kazi nami nashukuru kwa kuwanilitafuta fedha kupitia wafadhili wakaweza kunisaidia na mkutano ukafanikiwa,anasema.  <topic>: kitaifa 