<classify> Na AVELINE KITOMARY -DAR ES SALAAM SARATANI ni ugonjwa usio wa kuambukizaambao unatokana na mtindo mbaya wa maishahasa ukihusishwa na aina ya ulaji na unywaji. Ugonjwa huo kwasasa unatajwa kuwa hatarizaidi duniani kwa kusababisha vifo vya watuhii ni baada ya kutokutibika kabisa endapomgonjwa hatawahi hospitali. Saratani zipo zaidi ya 200 lakini kuna zileambazo zinaongoza kuwapata watu hasa wa-nawake ndio wahanga wakubwa. Saratani ya mlango wa kizazi inashika nafasiya kwanza kwa asilimi 56 ambapo Mkoa waMbeya unaongoza wakati saratani ya matitiinashika nafasi ya pili kwa asilimia 14 baada yakupanda kutoka nafasi ya nne. Saratani ya tatu ni ya njia ya chakula naya nne ni ya ngozi ikifuatiwa na saratani yainyounganisha sehemu za kichwa na shingoni,tezi, saratani ya damu, tezi dume, kibofu chamkojo na ngozi inayowaathiri wenye ualbino. HALI ILIVYO Takwimu za Shirika la Umoja wa Mataifala Tafiti za Saratani IARC na Shirika la AfyaDuniani WHO zilizotolewa mwaka jana,zinaonyesha watu zaidi ya milioni 43.8 dunianiwanaishi na saratani na kila mwaka kunatokeawagonjwa wapya wanaokadiriwa kufikia mil-ioni 18.1. Kati ya hao zaidi ya wagonjwa milioni 9.6hufariki na inakadiriwa kutakuwa na wagonjwawapya milioni 24 ifikapo mwaka 2035. Kwa hapa nchini takwimu hizo zinaonyeshakunatokea wagonjwa wapya wa saratani 42,060.Takwimu za hospitali zinaonyesha wagonjwa wapya 14,028 walihudumiwa mwaka 2018 am-bao ni sawa na asilimia 33.3 ya wagonjwa wotenchini. Wagonjwa waliofika kupata huduma OceanRoad ni 7,649, Hospitali ya Bugando 2,790,KCMC 1050, Muhimbili 1,321 na Mbeya Rufaa niwagonjwa 218. Hata hivyo takribani wagonjwa 1000 wali-pata huduma katika hospitali binafsi za Agha-kan, Hindu Mandal, Hubert Kairuki, Besta,Rabininsia na mikoani. Sababu zilizotajwa na wizara kuongezekakwa ugonjwa huo ni mabadiliko ya sayansina teknolojia huku mitindo tofauti ya maishaikijumuishwa. SARATANI YA MATITI Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi ya Sarataniya Ocean Road, Dk. Julius Mwaiselage, anase-ma saratani ya matiti imekuwa changamotokubwa kutokana na kuongezeka siku hadi siku. Anasema Mkoa wa Dar es Salaam ndiounaoongoza kwa kuwa na saratani hiyo hukuchanzo kikiwa na wanawake kuzaa watotowachache na kukwepa kunyonyesha. Anataja sababu zingine hasa kwa maeneoya mijini kuwa ni mtindo na mfumo mbaya wamaisha, uzito uliopitiliza, kutofanya mazoezi namatumizi ya pombe na sigara. Saratani ya matiti inaendelea kuongezekakwa kasi, tunaendelea kutoa elimu kwa wa-nanchi tuhanamasisha uonyenyeshaji ili kupun-guza vichocheo vinavyoenda kuathiri matiti. Kingine ni kuwa na watoto wa kutosha,huku mjini mtu anakuwa na mtoto mmoja auwawili lakini ukiwa na watoto kuanzia wanneuwezekano wa kupata saratani ya matitiunapungua. Tunaendelea kuhamasisha upi-maji kwa wanawake na watoto,anasema Dk.Mwaisalage. UFANYE NINI? Akielezea namna uzazi unavyosaidia kuepu-kana na saratani ya matiti, Daktari Bingwa waSaratani, Crispin Kahesa, anasema mwanamkeanapozaa homoni za uzazi za estregen zinaku-wa katika uwiano unaolingana ambapo hali hii huepusha saratani.Mwanamke kuzaa kunaendana na mzungu- ko wake wa hedhi hivyo vyote vinasababishwana homoni, mama anapozaa homoni zina balance na mama ambaye hazai kuna baadhiya homoni hazi balance hasa zinazohusishwana saratani ya matiti za estrogen. Hizi lazima ziwe na uwiano mzuri, ku-zaa kunasaidia homoni ziweze ku balancevichocheo vya mwili vizuri. Vichocheo hivyo havitakiwi kukatizwa,vikikatizwa vinaleta mabadiliko yasiyo sahihikwenye chembechembe za matiti kwa hiyovinaweza kuongeza hatari ya saratani yamatiti,anasema Dk. Kahesa. Anasema ni vema wazazi wakaongezaidadi ya watoto ili wanawake waweze kujitoakatika vihatarishi vya kupata saratani hiyo. VYAKULA VILIVYOKAUSHWA Ulaji wa vyakula vinavyokaushwa huwezakusababisha saratani ya ini kutokana navyakula hivyo kuwa na uwezo wa kuzalishasumu kuvu. Kuna saratani inatokana na uhifadhi wachakula au kinavyokaushwa iwe mahindi,mihogo, uwele ambao haujahifadhiwa vizurihivi vinaweza kutengeneza sumu kuvu nakusababisha saratani ya ini na hizi zinatokeasana ukanda wa kati, anasema. MAFANIKIO UTOAJI TIBA Dk. Mwaisalage anasema ununuzi wavifaa tiba na mashine za tiba ya mionzi zi-lizogharimu Sh bilioni 9.5 umesaidia kurahi-sisha matibabu ya saratani ndani ya nchi. Kwasasa tumekuwa na huduma boratofauti na zamani, wagonjwa wanaendeleakuongezeka hii inatokana na baada ya kupataelimu na hasa ya kwenda hospitali kupimana kupata matibabu. Tumepata mashine mbili za mionzi zakutibu saratani na tangu zimefungwa Sep-temba mwaka jana tumeweza kuhudumiawagonjwa 1,141. Tiba ya mionzi imesaidia sana mwaka2015 tulikuwa tunawapatia matibabu wag-onjwa 30 tu lakini sasa wagonjwa wanafikia70 kwa wiki, anasema. Anasema kuwa uwepo wa mashine hizokumeokoa Sh bilioni 10.4 kutokana na wag-onjwa hao kutibiwa ndani ya nchi. Mkurugenzi huyo anasema pia kulifanyikaujenzi wa jengo ambao uligharimu Sh bilioni2.3 na uboreshaji wa miundombinu mingineya taasisi na kwamba ujenzi huo umeongezawodi za wagonjwa na mpaka sasa vitandavya kulala vimefikia 270. Dk. Mwaisalage pia anasema huduma zadawa zimeimarika ambapo bajeti ya ununuziwa dawa imeongezeka kutoka Sh milioni 77hadi Sh biloni 10. Kulikuwa na upungufu wa dawa lakinisasa dawa zipo, mwaka 2015 dawa za sara-tani zilipatikana kwa asilimia nne lakini kwasasa upatikanaji wake ni asilimia 95 hili niongezeko kubwa zaidi,anasema. Mkurugenzi huyo anasema tayari Serikaliimetoa Sh bilioni 14.5 kwa ajili ya ujenzi wajengo, ununuzi na usimikaji wa kiwanda chaCyclotron kwa ajili ya kuzalisha dawa zanyuklia. Upatikanaji wa vipimo hivi nchini uta-punguza gharama za kupeleka wagonjwa njeya nchi hivyo Serikali itaokoa Sh bilioni 5kwa mwaka, anasema. Anasema mradi huo utakamilika mwakanina tayari wataalamu wenye uwezo wa kuzi-tumia wameshaandaliwa. Hii itakuwa mashine kubwa kwa Ukandawa Afrika Mashariki hivyo tutapata wag-onjwa hata wa nje ya nchi, anasema.  <topic>: afya 