<classify> WAANDISHI WETU-DARDODOMA SIKU mojabaada ya Serikali kuwasilisha bungeni mapendekezo ya mapato na matumizi kwamwaka wa fedha 201920 ambayo ni Sh trilioni 33.1, baadhi ya wasomi na wadaumbalimbali wa maendeleo wameichambua bajeti hiyo katika mtazamo wa sura mbili. Bajeti hiyo iliwasilishwabungeni juzi na Waziri wa Fedha na Mipango, Dk. Philip Mpango, ambayo pamoja namambo mengine Serikali imefuta tozo mbalimbali 54. Tozo hizoambazo wasomi na wadau wanaona zitachangia uwekezaji wa ndani kukua, ni pamojana zile zilizokuwa zikitozwa na Mamlaka ya Chakula na Dawa TFDA, Shirika laViwango Tanzania TBS na katika sekta ya mifugo. Nyinginezilizofutwa ni pamoja na zile za ukaguzi wa maduka mapya ya bidhaa za chakula,ambayo ilikuwa Sh 50,000 kwa duka. Halikadhalika umeme unaouzwa Zanzibar umefutiwa kodi ya VAT ya asilimia 18, huku watumiaji wa Tanzania bara wakiendelea kulipaasilimia 18 ya VAT. Bajeti hiyopia imeshuhudia TRA ikipigwa marufuku kufunga biashara kwa sababu ya madeni nakwamba uamuzi huo sasa utafanywa kwa kibali maalumu cha kamishna na sivinginevyo. Tofauti nabajeti zilizopita, ambazo mara nyingi zilikuwa zikiongeza ushuru katika bia nasigara, hii haujaongezwa wala kupunguzwa. Tozozilizoongezwa katika bajeti ya sasa ni pamoja na ile ya leseni ya uderevaambayo imepandishwa kutoka Sh 40,000hadi 70,000, ada ya usajili wa magari Sh 10,000 50,000, Bajaji Sh 10,000 30,000 na pikipiki Sh 10,000 20,000. Kufutwamsamaha wa kodi taulo za kike, pia nywele za bandia kutoka nje kuingia kwa mara ya kwanza katikatozo ya asilimia 25, wachambuzi hao wanaona zimeifanya bajeti ya sasa kuwa nasura nyingine. REPOA Mkurugenziwa Utafiti kutoka Taasisi ya Utafiti wa Kuondoa Umasikini Repoa, Dk. LucasKatera, katika uchambuzi wake, hasa uamuzi wa Serikali kuondoa tozo mbalimbali,alisema bajeti hiyo imegusa maisha ya Mtanzania wa kawaida. Mfanowakulima wadogo ambao wanafuga kuku na wavuvi wameondolewa tozo,wafanyabiashara wa kati wameondolewa tozo za kero kama za TBS, TFDA na Mkemia Mkuuwa Serikali, alisema Dk. Katera. Kutokana nahilo, mchumi huyo alisema wazalishaji wa ndani sasa wamewezeshwa kwa kodi zabidhaa za ndani kushuka wakati za nje zikiongezeka hali ambayo alisema itachangiauwekezaji wa ndani. CWT Katibu Mkuuwa Chama cha Walimu Tanzania CWT, Deus Seif, alisema wao wanaipongeza Serikalikwa kuongeza mishahara ya watumishi kutoka Sh trilioni 6 bajeti iliyopita hadiSh trilioni 7. Alisemakutokana na ongezeko hilo, wana imani sasa kilio cha walimu kimesikika. Pia ulipaji wa madeni umeongezeka hadi Shbilioni 600, hii kwetu ni furaha sana. Vilevilekwa upande wa vipaumbele vya Serikali, tumeona ni kuongeza nguvu katika elimuna afya, sasa hapa tuna imani ajira zitaongezeka kwa sababu huwezi kusema nguvukazi bila ajira, alisema Seif. BODABODA Mwenyekitiwa Chama cha Waendesha Bodaboda Mkoa wa Dar es Salaam, Michael Massawe, akizungumziakuhusu kuongezwa kwa tozo za usajili wa bodaboda katika bajeti ya 201920,alisema wamepokea na kwamba hawana namna. Tumelipokeajapo ni maumivu, lakini hatuna namna, tunajua mwanzo tutaumia ila baadayetutazoea. Lakini piatunaiomba Serikali pale inapochukua uamuzi wa namna hii, iangalie mahitaji yetukwa sababu tunakuwa hatufikii malengo yetu, alisema Massawe. LHRC MkurugenziMtendaji wa Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu LHRC, Anna Henga, alisemabajeti hiyo ni kama inangata na kupuliza kwa sababu kuna mambo mazuriyanayofurahisha, mengine yanaumiza. Bajetiimeorodhesha mambo ambayo yalikuwa changamoto, mfano upotevu wa mapato, hasabandari bubu, ugumu wa kukusanya kodi kwenye sekta zisizo rasmi. Sijaonamipango ya kuzuia upotevu wa fedha kwenye bandari bubu, ni vyema kungekuwa naulinzi madhubuti na mpango maalumu kuhakikisha hizo bidhaa hazipotei. Kwa upandewa vipaumbele, ni viwanda, kilimo, maendeleo ya watu, miundombinu. Sasa kwaupande wa maendeleo ya watu, nikiangalia mafungu yaliyowekwa hapo sidhani kamayanakidhi sekta ya afya, elimu, maji ikapata vifaa vya kutosha, alisema Henga. Pia alisema kunamambo mazuri, mfano kitendo cha Serikali kurudisha kodi katika taulo za kike. Hii itawasaidiawatoto wa kike na wanawake, kwa sababu bajeti iliyopita pamoja na kodikuondolewa, lakini bidhaa hizo ziliendelea kuuzwa kwa bei kubwa. Mwaka huujambo zuri alilolielezea Dk. Mpango ni kupunguza kodi ya uzalishaji wa bidhaahizo kwenye viwanda vya ndani kutoka asilimia 30 hadi 25, angalau itawasaidiawatoto wa kike na wanawake. Kinginekupunguzwa kodi kutoka Sh 150,000 hadi 100,000 kwa wafanyabiashara wadogo wadogokitu ambacho ni kizuri, hivyo jambo hilo ni chanya kwa sababu wengi sasawataingia kwenye ujasiriamali, alisema. DK. BASHIRU Katibu Mkuu wa Chama ChaMapinduzi CCM, Dk. Bashiru Ally, naye amechambua bajeti hiyo akisema imeakisimambo ya msingi yaliyowekwa katika Ilani ya Uchaguzi ya chama hicho tawala. Ni mapendekezo mazuriyanayolenga shabaha zetu katika Ilani ya CCM. Tuliahidi kukabiliana na matatizoya kiuchumi, ajira, umasikini, rushwa ufisadi, amani na utulivu. Kama mlivyosikia, sekta zilizopewakipaumbele kama viwanda, biashara, kilimo na kodi zimeonyesha matarajio makubwa,kwani miradi yetu mikubwa itatekelezwa vizuri, alisema Dk. Bashiru. Aliwaomba wabunge wa CCM naupinzani kujadili vizuri bajeti hiyo, lengo likiwa ni kuboresha mapendekezohayo ya bajeti kuu. PROF. SEMBOJA Mhadhiri wa Uchumi wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam UDSM, Profesa Haji Semboja, alisema bajeti hiyo imeonesha utofauti kwa sababu haijaenda nje ya mategemeo na uwezo wa Serikali katika kutumia rasilimali zilizopo na kuwezesha wananchi kuwa wawekezaji katika ukuaji wa uchumi. Alisema kwa kawaida bajeti hutafsiriwa katika mapato na matumizi ya Serikali na kwamba kazi ya Serikali inajulikana kuwa ni kushughulikia masuala ya sera, sekta zote za maendeleo, ulinzi na usalama. Ukiangalia katika bajeti hii, mimi ningesema ni bajeti moja nzuri, imekuwa ina details maelezo zote bila kuwa na wasiwasi. Bajeti ya zamani ilikuwa wanaongeza na kupunguza basi, na hakukuwa na maelewano kati yao na sekta binafsi, alisema. Kuhusu Mamlaka ya Mapato Tanzania TRA kupigwa marufuku kufunga biashara, alisema katika masuala ya kodi na utawala, ufungaji wa biashara huwa ni suala la mwisho na ambalo halimpendezi anayefunga wala anayefungiwa biashara, na hivyo kusisitiza ulazima wa ukusanyaji kodi kufanywa na mtu mwenye utaalamu. Hili la kusema watu waende bandarini kuchukua mizigo yao hata zamani ilikuwa hivyo, suala la kutumia mawakala wa forodha ilikuwa ni kupunguza msongamano na baadhi ya watu kutoelewa taratibu, alisema Profesa Semboja ambaye alikuwa akirejea kauli ya Serikali wakati ikiwasilisha bajeti yake kwamba wananchi sasa wataweza kutoa mizigo yao wenyewe bandarini. Mtaalamu huyo wa uchumi, alisema kutokana na watu kutofahamu sheria na taratibu, kunaweza kusababisha wakashindwa kufanya vizuri badala ya kuvuna wakaliwa kutokana na kuwapo kwa mifumo inayoingiliana. PROFESAMSOLA Mhadhiri wa masuala ya kilimo kutoka Chuo Kikuu cha Kilimo cha SokoineSUA, Profesa Susan Msola, alisema hatua ya Serikali kutoa misamaha mbalimbalikatika sekta ya kilimo na mifugo, kunaipa sekta hiyo hadhi inayostaahili. Nadhani hii ni kuipa tasnia ya kilimo hadhi yake ambayo ina washirikiwengi wa kati na wadogo. Pia itahamasisha uwekezaji mkubwa, utaendeleza vyemasera yetu ya viwanda. Lakini hatua hii inatakiwa pia iende sambaba na uboreshaji wamazingira wa shughuli za ugani, alisema. ALIMFURUKI Mwenyekiti wa Kampuni ya InfoTech Investment Group Ltd, Ali Mufuruki, ambaye alizungumza nakituo kimoja cha redio, alisema bajeti hiyo ni nzuri na imejibu maswali yawafanyabiashara. Kwa kifupini bajeti nzuri ambayo inaonekana hasa kusapoti wafanyabiashara kwa kujibumaswali ambayo tulikuwa tukiuliza kwa muda mrefu, kuhusu usimamizi wa kodiambao unatakiwa kuwa wa haki. Kwa mfanokurahisisha ulipaji wa kodi na kupunguza gharama za kufanya biashara hapanchini, ikiwemo kupunguza kodi kwenye uingizwaji wa vifaa mbalimbali, hasa vyauzalishaji ambavyo naona katika bajeti hii Dk. Mpango amevipa kipaumbele. Matatizohalisi yaliyopo katika uchumi ambayo yamezungumzwa na sekta binafsi na watuwengine katika nchi hii, Serikali imeyatolea majibu, alisema Mufuruki. PROFESA NGOWI Mhadhirikutoka Chuo Kikuu cha Mzumbe, Profesa Honest Ngowi, alisema kimsingi bajetihiyo iliyopendekezwa ni ya kawaida kama ya miaka iliyopita. Alisema kamailivyo katika bajeti zilizopita, hakuna jambo la kushangaza sana kwa kuwavyanzo vya mapato ni vile vile na miradi inayotekelezwa ni ile ile. Mtu yeyoteambaye alishasoma bajeti miaka iliyopita na hii, hakuna big surprise kivile,ingawa kuna ongezeko kidogo la asilimia 1.9 ukilinganisha na ya mwaka jana,alisema. Alisemakatika bajeti ya mwaka jana kuna baadhi ya mambo mengi yalisemwa, lakini badohayajatekelezwa kutokana na sababu mbalimbali, mapato hayakupatikana vya kutosha. Kwa hiyo kwamimi ambaye nimefikiria bajeti kwa miaka 15, sijaona la kushangaza sana, nibajeti ya kawaida. Ndio kunamaeneo yanamkuta mwananchi, mfano kuna uwekezaji katika elimu, afya,miundombinu kama barabara, reli. Sasakumgusa mwananchi inategemea utekelezaji wake, inaweza ikamgusa mwananchi auinaweza isimguse, ni vile inavyotekelezwa. Kamatunajenga SGR, Stieglers Gorge sasa mwananchi anashiriki vipi katika hayo,kwani bajeti inapanga tu, sasa mwananchi anashirikiana vipi, hilo ni jambojingine, alisema Profesa Ngowi. Habari hiiimeandaliwa na ELIZABETH HOMBO, LEONARD MANGOHA, GRACE SHITUNDU Dar NaRAMADHANI HASSAN Dodoma  <topic>: kitaifa 