<classify> AVELINE KITOMARY-DAR ES SALAAM SARATANIni ugonjwa usio wa kuambukiza ambao unatokana na mtindo mbaya wa maisha hasa ukihusishwana aina ya ulaji na unywaji. Ugonjwahuo kwasasa unatajwa kuwa hatari zaidi duniani kwa kusababisha vifo vya watu hiini baada ya kutokutibika kabisa endapo mgonjwa hatawahi hospitali. Saratanizipo zaidi ya 200 lakini kuna zile ambazo zinaongoza kuwapata watu hasawanawake ndio wahanga wakubwa. Sarataniya mlango wa kizazi inashika nafasi ya kwanza kwa asilimi 56 ambapo Mkoa waMbeya unaongoza wakati saratani ya matiti inashika nafasi ya pili kwa asilimia14 baada ya kupanda kutoka nafasi ya nne. Sarataniya tatu ni ya njia ya chakula na ya nne ni ya ngozi ikifuatiwa na saratani ya inyounganishasehemu za kichwa na shingoni, tezi, saratani ya damu, tezi dume, kibofu chamkojo na ngozi inayowaathiri wenye ualbino. HALI ILIVYO Takwimuza Shirika la Umoja wa Mataifa la Tafiti za Saratani IARC na Shirika la AfyaDuniani WHO zilizotolewa mwaka jana, zinaonyesha watu zaidi ya milioni 43.8duniani wanaishi na saratani na kila mwaka kunatokea wagonjwa wapyawanaokadiriwa kufikia milioni 18.1. Katiya hao zaidi ya wagonjwa milioni 9.6 hufariki na inakadiriwa kutakuwa nawagonjwa wapya milioni 24 ifikapo mwaka 2035. Kwahapa nchini takwimu hizo zinaonyesha kunatokea wagonjwa wapya wa saratani42,060. Takwimuza hospitali zinaonyesha wagonjwa wapya 14,028 walihudumiwa mwaka 2018 ambao nisawa na asilimia 33.3 ya wagonjwa wote nchini. Wagonjwawaliofika kupata huduma Ocean Road ni 7,649, Hospitali ya Bugando 2,790, KCMC1050, Muhimbili 1,321 na Mbeya Rufaa ni wagonjwa 218. Hatahivyo takribani wagonjwa 1000 walipata huduma katika hospitali binafsi zaAghakan, Hindu Mandal, Hubert Kairuki, Besta, Rabininsia na mikoani. Sababuzilizotajwa na wizara kuongezeka kwa ugonjwa huo ni mabadiliko ya sayansi nateknolojia huku mitindo tofauti ya maisha ikijumuishwa. SARATANI YAMATITI Mkurugenzi Mtendaji wa Taasisi yaSaratani ya Ocean Road, Dk. Julius Mwaiselage, anasema saratani ya matiti imekuwa changamoto kubwakutokana na kuongezeka siku hadi siku. AnasemaMkoa wa Dar es Salaam ndio unaoongoza kwa kuwa na saratani hiyo huku chanzokikiwa na wanawake kuzaa watoto wachache na kukwepa kunyonyesha. Anatajasababu zingine hasa kwa maeneo ya mijini kuwa ni mtindo na mfumo mbaya wamaisha, uzito uliopitiliza, kutofanya mazoezi na matumizi ya pombe na sigara. Sarataniya matiti inaendelea kuongezeka kwa kasi, tunaendelea kutoa elimu kwa wananchituhanamasisha uonyenyeshaji ili kupunguza vichocheo vinavyoenda kuathirimatiti. Kingineni kuwa na watoto wa kutosha, huku mjini mtu anakuwa na mtoto mmoja au wawili lakiniukiwa na watoto kuanzia wanne uwezekano wa kupata saratani ya matiti unapungua.Tunaendelea kuhamasisha upimaji kwa wanawake na watoto,anasema Dk. Mwaisalage. UFANYE NINI? Akielezeanamna uzazi unavyosaidia kuepukana na saratani ya matiti, Daktari Bingwa waSaratani, Crispin Kahesa, anasema mwanamke anapozaa homoni za uzazi za estregenzinakuwa katika uwiano unaolingana ambapo hali hii huepusha saratani. Mwanamkekuzaa kunaendana na mzunguko wake wa hedhi hivyo vyote vinasababishwa nahomoni, mama anapozaa homoni zina balance na mama ambaye hazai kuna baadhiya homoni hazi balance hasa zinazohusishwa na saratani ya matiti za estrogen. Hizilazima ziwe na uwiano mzuri, kuzaa kunasaidia homoni ziweze ku balancevichocheo vya mwili vizuri. Vichocheohivyo havitakiwi kukatizwa, vikikatizwa vinaleta mabadiliko yasiyo sahihikwenye chembechembe za matiti kwa hiyo vinaweza kuongeza hatari ya saratani ya matiti,anasema Dk. Kahesa. Anasemani vema wazazi wakaongeza idadi ya watoto ili wanawake waweze kujitoa katikavihatarishi vya kupata saratani hiyo. VYAKULAVILIVYOKAUSHWA Ulajiwa vyakula vinavyokaushwa huweza kusababisha saratani ya ini kutokana navyakula hivyo kuwa na uwezo wa kuzalisha sumu kuvu. Kunasaratani inatokana na uhifadhi wa chakula au kinavyokaushwa iwe mahindi,mihogo, uwele ambao haujahifadhiwa vizuri hivi vinaweza kutengeneza sumu kuvuna kusababisha saratani ya ini na hizi zinatokea sana ukanda wa kati, anasema. MAFANIKIO UTOAJITIBA Dk.Mwaisalage anasema ununuzi wa vifaa tiba na mashine za tiba ya mionzi zilizogharimuSh bilioni 9.5 umesaidia kurahisisha matibabu ya saratani ndani ya nchi. Kwasasatumekuwa na huduma bora tofauti na zamani, wagonjwa wanaendelea kuongezeka hiiinatokana na baada ya kupata elimu na hasa ya kwenda hospitali kupima na kupatamatibabu. Tumepatamashine mbili za mionzi za kutibu saratani na tangu zimefungwa Septemba mwakajana tumeweza kuhudumia wagonjwa 1,141. Tibaya mionzi imesaidia sana mwaka 2015 tulikuwa tunawapatia matibabu wagonjwa 30tu lakini sasa wagonjwa wanafikia 70 kwa wiki, anasema. Anasemakuwa uwepo wa mashine hizo kumeokoa Sh bilioni 10.4 kutokana na wagonjwa haokutibiwa ndani ya nchi. Mkurugenzihuyo anasema pia kulifanyika ujenzi wa jengo ambao uligharimu Sh bilioni 2.3 nauboreshaji wa miundombinu mingine ya taasisi na kwamba ujenzi huo umeongezawodi za wagonjwa na mpaka sasa vitanda vya kulala vimefikia 270. Dk. Mwaisalage pia anasema huduma za dawazimeimarika ambapo bajeti ya ununuzi wa dawa imeongezeka kutoka Sh milioni 77hadi Sh biloni 10. Kulikuwana upungufu wa dawa lakini sasa dawa zipo, mwaka 2015 dawa za saratanizilipatikana kwa asilimia nne lakini kwa sasa upatikanaji wake ni asilimia 95hili ni ongezeko kubwa zaidi,anasema. Mkurugenzihuyo anasema tayari Serikali imetoa Sh bilioni 14.5 kwa ajili ya ujenzi wa jengo,ununuzi na usimikaji wa kiwanda cha Cyclotron kwa ajili ya kuzalisha dawa zanyuklia. Upatikanajiwa vipimo hivi nchini utapunguza gharama za kupeleka wagonjwa nje ya nchi hivyoSerikali itaokoa Sh bilioni 5 kwa mwaka, anasema. Anasemamradi huo utakamilika mwakani na tayari wataalamu wenye uwezo wa kuzitumiawameshaandaliwa. Hii itakuwa mashine kubwa kwa Ukanda wa Afrika Mashariki hivyo tutapata wagonjwa hata wa nje ya nchi, anasema.  <topic>: afya 