<classify> MATUMIZI ya ndege bundi na homoni zenye uwezo wa kupunguza kuzaliana kwa panya, ni moja ya silaha za kuaminika za kukabiliana na panya waharibifu mashambani na majumbani.Hali hiyo imedhihirishwa na utafiti wa awali, uliofanywa na Kituo cha Kudhibiti Viumbe Hai Waharibifu, kilichopo chini ya Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo SUA.Kituo hicho kimesema utafiti wa mwanzo wa watafiti kuhusu bundi na homoni, umedhihirisha uwezo mkubwa wa kudhibiti idadi ya panya na athari zake mashambani.Mtafiti Viumbehai Waharibifu wa Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo, Profesa Rhodes Makundi alisema hayo wakati akizungumza kuhusu mkakati wa kudhibiti viumbehai waharibifu wa mazao, hususani panya.Profesa Makundi amesema mafanikio hayo, yametokana na utekelezaji wa mradi wa utafiti, unaofadhiliwa kwa pamoja na Umoja wa Ulaya EU na Umoja wa Afrika AU. Mradi huo unalenga kuboresha na kuhamasisha matumizi ya njia mbadala za kupunguza athari zitokanazo na panya.Amesema, mradi huo wa miaka minne 20182022 unaojulikana kama Ecological Rodent Management Ecorodman, unatekelezwa kwa ushirikiano kati ya SUA na taasisi nyingine za ndani na nje ya Afrika.Profesa Makundi amesema mbali na Tanzania, mradi huo unafanyiwa majaribio katika nchi za Namibia, Uganda, Afrika Kusini, Eswatini zamani Swaziland na Ethiopia.Kila nchi inapanga majukumu yake na kwa Tanzania SUA ni kuangalia hifadhi bora ya mazao, uzazi wa mpango wa panya na namna ya kutumia majani ya kufukuza panya ndani ya nyumbani na kwenye mashamba, alisema Profesa Makundi.Profesa huyo alitaja mifano ya njia hizo kuwa ni matumizi ya vizuia uzazi au uzazi wa mpango wa panya fertility control hormones, matumizi ya bundi kuzuia panya na mifuko maalumu ya kuhifadhia nafaka hermetic bags.Alisema utafiti wa mwanzo uliofanywa na timu ya watafiti katika Kituo cha Kudhibiti Viumbe Hai Waharibifu, umedhihiri- sha uwezo mkubwa wa kudhibiti idadi ya panya na athari zake, kwa kutumia homoni zenye uwezo wa kupunguza kuzaliana kwa wanyama hao.Profesa Makundi alisema kupitia kituo hicho, utafiti umedhihirisha uwezekano wa kudhibiti panya kwa kutumia bundi, ambao wanategemea wanyama hao kama chanzo kikubwa cha chakula chao.Matumizi hayo yanahusisha kutengeneza viota pembezoni mwa mashamba, vinavyovutia kuishi na kuzaliana kwa bundi.Mradi wa kutumia bundi kudhibiti panya si mpya sana, kwani tulifanya utafiti huu miaka ya nyuma na ulifanikiwa sana hapa nchini, alisema Profesa Makundi.Bundi chakula chake kikuu ni panya na bundi mmoja mwenye vifaranga vitatu hadi vinne, ana uwezo wa kuua panya kati ya saba hadi 10 kwa usiku mmoja, anakata kichwa na kuacha mwili wa panya, alisema Profesa Makundi.Alisema kichwa cha panya, kina ubongo wenye virutubisho vingi na bundi huyo huwapelekea chakula hicho watoto wake vifaranga. Ubongo uliopo kwenye kichwa cha panya, huwasaidia watoto wa bundi kukua upesi kuliko kula nyama.Miaka ya nyuma SUA ilifanya utafiti kwenye mashamba ya chuo kikuu hicho na Kijiji cha Makuyu wilaya ya Mvomero, kwa kuchukua mashamba makubwa ya wananchi na kujenga maboksi na kupachika kwenye miti kati ya 10 hadi 15.Profesa Makundi alisema baada ya kuingia katika maboksi hayo, bundi walijenga viota vyao kwa ajili ya kutaga mayai na kutotoa vifaranga. Kwa usiku mzima, bundi mmoja alikuwa na uwezo wa kuua panya zaidi ya 16 katika eneo la hekta moja.  <topic>: kitaifa 