<classify> KWA mujibu wa vyanzo mbalimbali, Tanzania ina makabila zaidi ya 120, yanayopatikana katika mikoa yote ambayo ndani yake kuna makabila zaidi ya moja. Makala haya leo yataangazia Kabila la Wabende linalopatikana katika Mkoa wa Katavi.Uchunguzi wa makala haya kupitia vyanzo mbalimbali umebaini kuwa, baadhi ya makabila mengine yanayopatikana katika mkoa huo ni pamoja na Waruila, Wapimbwe na Wakonongo. Akiwa Mhifadhi Mila Mwandamizi wa Makumbusho ya Taifa katika Kijiji cha Makumbusho, Wilbard Lema amewahi kunukuliwa akielezea kabila hilo na asili yake.Kwa asili yao, Wabende ni wawindaji wa wanyama waporini. Maisha yao ni ya kuhamahama kutafuta kitoweo katika mazingira rafiki kwa uwindaji na makazi, anasema. Mkoani Katavi kabila hilo lipo wilayani Mpanda katika Tarafa za Kabungu, Misunkumilo, Kashaulili na Mwese katika Kata ya Katuma. Watu hawa wana mila na desturi ambazo kwa kiasi kikubwa, zilitengenezwa kutokana na mazingira ya uwindaji wa asili, kilimo tofauti na makabila mengine ya uwindaji.Katika uwindaji wao, hutumia silaha za jadi kama mikuki, mishale, bunduki zilizotengenezwa kwa chuma kilichotokana na kuchomwa hadi kulainika na kuchongwa. Halikadhalika, hutumia upinde na mishale, pamoja na moto wa kupekecha kwenye gogo la mti unaoitwa mlindilindi. Kwa mujibu wa Lema, kwa kawaida Kabila la Wabende halina sifa ya kuwa na waganga wengi wa kienyeji. Hata hivyo, ndilo linaloongoza kwa kuwa na tiba za asili zisizo za ramli. Inaelezwa kuwa, watu hawa hutumia zaidi tiba ya miti shamba kutibu magonjwa mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuunga mifupa iliyovunjika.Anasema: Kabila hili ndilo linaloongoza kwa kutibu kwa kutumia mitishamba na siyo ramli, na dawa zao za mitishamba ni bora; mkono, mguu au kiungo chochote kilichovunjika, huungwa kwa tiba za mitishamba. Tiba hizi za asili za Kibende, zinaaminika kutibu kwa muda mfupi kuliko dawa hata kwa waliovunjika mipufa na kimsingi, kabila hili lina msimamo wa kuamini tiba za asili na siyo kupiga ramli kubaini kutafuta wachawi.Mintarafu malezi ya vijana, mtaalamu huyo anasema, kabila hili huwaonya au kuwafunza vijana hasa wanapokuwa kwenye hatua wa awali za kubalehe kwa kupitia sherehe za harusi na misiba ambako huelezea mema na mabaya katika jamii. Mfano, vijana wavivu, wenye lugha chafu, matusi na mambo mengine yanayoleta sifa mbaya kwa jamii, hutengwa na vijana wenzao.Kutengwa huku ni pamoja na kutoshirikishwa katika shughuli za urika kama vile kuchuna mnyama mkubwa kama nyati na wengine kama swala waliowindwa. Kufanya hivyo pamoja na makaripio mengine, hurudisha nidhamu kwa vijana na hivyo, wanaoonyeka kuruhusiwa kuchangamana tena na jambo linaloleta nidhani katika jamii. Kuhusu matambiko wakati wa maafaau njaa, Lema anasema wazee wa kabila hilo hufanya matambiko maafa yatokeapo.Mfano wakati wa njaa, au wadudu waharibifu kama nzige au vifo vya mfululizo vinapotokea kiongozi wa koo, huitishwa kikao cha wazee kujadili tatizo na kisha kufanya matambiko kadiri inavyotakiwa. Matambiko hayo hufanywa lilipotokea tatizo na kama ni wadudu mathalani nzige, hufanya tambiko upande waliokotokea wadudu hao, mathalani Kaskazini au Kusini. Wakati wa kufanya matambiko hayo ngoma za asili hutumbuiza. Ngoma hizo ni pamoja na Maligoligo, Kangungera, Malimba, Nsawaka na Lolomgeni.Chakula cha asili cha Kabila la Wabende ni usali, nyama za pori na asali kwa kuwa kabila hilo ni wafugaji wazuri wa nyuki. Aidha, katika kusisitiza na kuendeleza mila na desturi za kabila hilo, jamii inasisitizwa matumizi ya hadithi, misemo, nahau na soga ambavyo kwa pamoja, vilitumika kufundisha vijana na watoto katika makuzi yao. Katika kabila la Wabende, kiongozi wao huitwa Mwami na msaidizi wake huitwa Ntware.Mwami alisaidiwa kuongoza na jopo la wazee waliotoka katika kila baada ya koo mbili au tatu. Wazee hao husikilizwa sana na wakuu wa kaya pindi linapotokea tatizo au mifarakano ndani ya familia au kaya. Mathalani, ndugu wawili wanapogombana, baba yao aliwaita wazee na kuwaomba wawashauri. Ikiwa muafaka haukupatikana shauri hilo hupelekwa kwa Ntare ambaye ataitisha baraza dogo la wazee kuwajadili, uzuri wa baraza hilo ni kwamba katika shauri hilo hatafutwi mkosaji, bali wote wawili huonywa na kwani kitendo cha kugombana ndugu sio kizuri.Katika Kabila hilo, baba ndiye aliyetoa adhabu kwa kijana aliyekuwa na makosa na ilitakiwa kutekelezwa mara moja adhabu iliyotolewa. Mfano kukata kuni na kuziwasilisha kwa Mwami na Ntware ili kusafisha jina la ukoo. Shughuli za uchumi za Wabende ni uwindaji wa asili, kilimo na urinaji wa asali kwa kutumia misinga ya asili. Kazi kwa kabila hilo ni kipimo cha kukubalika katika jamii na kiini cha kipato katika jamii hiyo. Kila mwanajamii hutakiwa kuwa na shughuli ya kufanya na kuhakikisha anazalisha chakula cha kutosha na kuweka akiba kwa ajili ya nyakati ngumu kwa kutumia vihenge vya asili ambavyo huitwa ntanta. Kabila la Wabende kama yalivyo makabila mengine, wana mtindo wa ujenzi wa nyumba zao.Nyumba za Wabende hujengwa kwa kutumia miti iliyosimikwa na kukandikwa kwa udongo wa kichunguu. Paa lake huezekwa kwa nyasi ndefu zilizokauka vema, nyumba za Wabende hazina madirisha na badala yake, huwekwa matundu madogo yenye ukubwa wa ngumi yaliyozibwa kwa kibuyu kikavu. Lema anasema, mavazi ya asili ya Wabende yanatokana na ngozi za wanyama waliowawinda na magome ya miti aina ya miombo yaliyopondwa pondwa na kulainika. Aidha, Lema anasema kama ambavyo maisha hubadilika, pia utamaduni wa nao unabadilika kulingana na mazingira na kwamba pamoja na kuwepo kwa mila na desturi hizo, lakini hivi sasa baadhi zimebadilika kutokana na mazingira ya sasa.Utamaduni unabadilika kulingana na mazingira na pia mambo mengine, hivyo hata baadhi ya mila au hata mavazi ya makabila mbalimbali nchini likiwemo hili la Wabende wamebadilika hivi leo tunavaa nguo hatuvai tena magome, anasema Lema. Ulinzi na usalama Kabila hili lina vingi vya kujivunia ambavyo hadi leo vimehifadhiwa kama mila na desturi nzuri za kuigwa.Baadhi ya vitu hivyo ni suala zima la ulinzi na usalama wa jamii yao. Katika Kabila hilo, kila mkazi wa Ubendeni alitakiwa kuwa mlinzi wa mali na jamii yake wakati wote. Kila alipo Mbende alitakiwa kulinda mali na kutoa taarifa haraka kwa Ntware au Mwami. Taarifa hizo ni kama vile waonapo kundi la tembo, nzige na wageni ambao sio Wabende. Baada ya taarifa inapobainika kuwapo tishio la usalama, jukumu la kupambana na kukabiliana na tishio hilo walipewa vijana walioongozwa na wazee wa rika la kati ambao ndio wenye nguvu.  <topic>: kitaifa 