<classify> KADRI siku zinavyoenda, teknolojia inazidi kukua. Wataalamu wa sayansi nao wanazidi kubuni vitu mbalimbali vinavyo0saidia kurahisisha maisha katika sekta mbalimbali ikiwamo ya afya.Betri ya moyo ambayo kitabibu huitwa pacemaker ni miongoni mwa vifaa ambavyo vimebuniwa ili kumsaidia mtu ambaye moyo wake unashindwa kuzalisha umeme wa kusukuma damu kwenda sehemu mbalimbali za mwili.Taarifa zilizopo zinabainisha kuwa, binadamu wa kwanza kunufaika na tiba hiyo, aliwekewa kifaa hicho mwaka 1960 ilikimsaidie kusukuma damu katika moyo ulioshindwa kusukuma damu kwa kutumia umeme wa asili.Tangu kuanzishwa kwa huduma za upandikizaji wa betri ya moyo kwenye mwili wa binadamu, watu zaidi ya milioni tatu dunianihuwekewa kifaa hicho kila mwaka. Miongoni mwa watu maarufu waliopandikizwa mashine hiyo ya moyo kifua ni kocha aliyewahi kuifundisha klabu ya soka ya Manchester United ya Uingereza, Sir Alex Ferguson aliyewekewa kifaa hicho mwaka 2003.Huu ni mwaka wa 17 Ferguson akiishi na kifaa hicho mwilini. Mwingine ni wanamuziki maarufu, Sir Elton John aliyewekewa kifaa hicho mwaka 1999. Huyu alikuwa kwenye safari ya kwenda kwenye sherehe ya David Beckam.Alipofika uwanja wa ndege, alijisikia vibaya na baada ya kufanyiwa vipimo, iligundulika kuwa mapigo yake ya moyo hayafanyi kazi vizuri hivyo, alifanyiwa upasuaji na kuwekewa kifaa hicho.Aidha, yupo Dick Chen, aliyekuwa Naibu Rais wa Marekani, katika uongozi wa Rais George Bush. Hata hivyo, licha ya kifaa hicho kuwa mkombozi kwa watu wenye matatizo ya umeme wa moyo, inaelezwa kuwa, baadhi ya wagonjwa wanaowekewa kifaa hicho hupata sonona na baadhi yao huishia kujiua.Hayo yalibainika katika utafiti uliofanywa na jopo la madaktari wa Taasisi ya Moyo ya Jakaya Kikwete JKCI wakishirikina na Kitengo cha Magonjwa ya Akili katika Hosptiali ya Taifa ya Muhimbili MNH na kupitishwa rasmi Novemba 29 mwaka jana.Akizungumzia utafiti huo, Mkuu wa Kitengo cha Utafiti wa Taasisi ya Moyo Jakaya Kikwete, Dk Pedro Pallangyo anasema wagonjwa wenye shida ya moyo wanawekewa kifaa hicho maalum pacemaker ili kuwasaidia moyo kupiga mapigo yanayokidhi mahitaji yao.Hata hivyo, siyo wagonjwa wote ambao wakiwekewa wanapokea vifaa hivi kama ipasavyo kiakili; tafiti zimeonesha baadhi ya wagonjwa hupata hofu, sonona na wengine hata kujiua baada ya kuwekewa vifaa hicho, anasema Dk Pallangyo.Anasema kwa wengi walioripotiwa kupata changamoto hiyo, imetokana na kujawa na hofu kubwa akimtolea mfano mzee wa miaka 83 aliyefikishwa hospitali hapo na kutibiwa kwa kuwekewa kifaa hicho, lakini baadae alikutwa amefariki kifo ambacho hakikueleweka.Katika utafiti wetu, case study yetu ilikuwa ni mzee wa miaka 83 ambaye alitokea Nyanda za Juu Kusini na kuletwa JKCI kwa uchunguzi zaidi, anasema Pallagyo Anasema mzee huyo alifikishwa katika taasisi hiyo akiwa na maumivu kifuani na mwilini na pia alikuwa amepoteza fahamu kwa takribani miezi sita.Kwa mujibu wa Dk Pallangyo, historia yam zee huyo ilionesha alikuwa na matatizo hayo ya moyo kwa miaka tisa. Hata hivyo, walifanikiwa kumtibu na matarajio ya kumrudishia uhai yalikuwa makubwa, lakini mgonjwa alifariki baadaye kwa sababu ambazo hazikujulikana. Kutokana na hali hiyo Pallagyo anasema wagonjwa wanaowekewa betri ya moyo wanahitaji pia uchunguzi zaidi wa kisaikolojia ili kugundua matatizo ambayo hayajabainika.Ni muhimu kufanya uchunguzi wa aina hii mapema na kuchukua hatua kwa wakati ili kuleta matokeo chanya katika matibabu, anasema Anaongeza: Mpaka sasa duniani kote watu watatu wameripotiwa kujiua baada ya kuwekewa betri na wawili kabla ya huyu wetu mzee wa Nyanda za Juu Kusini waliripotiwa kuwa na matatizo ya akili, alisisitiza.Dk Pallagyo anasema chapisho hilo la JKCI kuhusu utafitiu ni la kwanza duniani kuhusisha mtu ambae hana historia ya magonjwa ya akili kujiua baada ya kuwekewa betri.Kilichomuua mgonjwa siyo kifaa alichowekewa, bali ni mabadiliko ya kisaikolojia aliyopata mgonjwa baada ya kuwekewa kifaa, anasisitiza na kuongeza Fundisho hapa ni kwa watoa huduma na ndugu wa mgonjwa kuwa makini kugundua na kutoa msaada wa haraka kabla hayajatokea kama haya tuliyochapisha.SONONA NI NINISonona ni mwitikio wa kihisia ambao hutokea kwa mtu baada ya kushuhudia tukio na kumsababishia maumivu makali. Chama Cha Tiba ya Magonjwa ya Akili cha Marekani PTSD kinaelezea kuwa matukio hayo humletea mtu hisia za hofu, mashaka, wasiwasi, kujitenga, kilio na mshituko na mwingine kuogopa kuwaona watu fulani au kutembelea maeneo ambayo matukio hayo yametokea.Aidha, sonona humfanya mtu kuwa mpweke, mwenye hofu, mashaka na asipopata matibabu anaweza kupata ugonjwa wa akili. Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani WHO, sonona imeathiri watu takribani 300 milioni ambapo kila mwaka husababisha matukio karibu 800,000 ya watu kujiua duniani.MOYOHii ni ogani ya mwili inayoendesha mzunguko wa damu mwilini. Kazi yake kuu ni kusukuma damu kwenda katika sehemu mbalimbali za mwili wa binadamu.UMEME WA MOYOUmeme wa moyo ni mfumo wa kipekee, huweza kutolewa katika kiwango maalumu kinachowezesha misuli ya moyo yenye mpangilio sawa na yenye ufanisi. Mifumo hii inapokwenda isivyotakiwa, husababisha mgonjwa kuwekewa betri ya moyo ili kusaidia uzalishaji wa umeme katika moyo wake na hivyo, kutatua tatizo la mapigo yasiyo ya kawaida. Mashine hii ndiyo inamfanya kuendelea kuishi pasipo kupata mapigo ya moyo yasiyo ya kwaida. Mashine hii ndiyo mbadala wa kituo cha uzalishaji umeme wa moyo ili kuwezesha kuwapo kwa mapigo ya moyo yasiyo na hitilafu.Hitilifu yoyote katika mfumo wa umeme wa moyo na misuli ya chemba za moyo inayoletwa na magonjwa mbalimbali ya moyo, huweza kuathiri mwenendo wa mapigo ya moyo.SABABU ZA HITILAFUSababu kubwa ya kutokea hitilafu ya mapigo ya moyo inatajwa kuwa ni kuingiliwa mfumo mzima wa usambaaji wa umeme wa moyo. Magonjwa yanayoweza kusababisha hali hii ni pamoja magonjwa ya misuli ya moyo, matatizo ya kuzaliwa, shinikizo la damu, homa, matumizi ya tumbaku, ulevi wa kupindukia, historia ya kupata shambulizi la moyo na kuwahi kufanyiwa upasuaji wa moyo.Mambo mengine yanayoweza kuchangia ni pamoja na utumiaji wa vinywaji vyenye caffein, matibabu ya dawa ikiwamo kwinini na dawa ya pumu; mfano Aminophiline na kutowiana kwa chumvi na maji mwilini. Kadhalika, utumiaji wa dawa za kulevya na matatizo ya tezi inayozalisha homoni zinazochangia ukuaji mwili. Mara nyingine chanzo cha tatizo kinaweza kisigundulike moja kwa moja.Uwepo wa hitilafu ya mapigo ya moyo unaweza kusababisha mapigo ya moyo kuwa na kasi ya juu, kuwa na kasi ndogo au mapigo ya moyo kwenda pasipo mpangilio mzuri. Moyo huwa na misuli ambayo huwa na kazi ya kujikunja na kukunjuka ili kusukuma damu mwilini. Kila pigo moja la moyo huzalisha mtiririko wa haraka wa mapigo makuu mawili ya misuli ya chemba za moyo.Kwa kawaida, moyo una chemba nne, juu ziko mbili na chini mbili, chemba hizi zina misuli ambayo hutoa mapigo kwa ajili ya kusukuma damu. Pigo la kwanza la moyo hutokea katika chemba za juu; atria, wakati pigo la pili kusukuma damu hutokea katika chemba za chini ya moyo zijulikanazo kama ventriko.Chemba za juu hupokea damu inayoingia katika moyo na kuisukuma katika chemba za chini ambazo hupokea damu hiyo na kuisukuma kutoka ndani ya moyo kwenda katika mapafu na sehemu nyingine mwilini. Kwa kawaida mapigo ya moyo hudhibitiwa na nguvu ya msukumo wa umeme.Katika hali ya kawaida, nguvu msukumo wenye umeme hutolewa na kitu kilichopo kiasili katika moyo kijulikanacho kama sinus node. Kipo upande wa kulia wa moyo, chemba ya juu. Sinus node ni sawa na mashine ya pacemaker ambayo mwanadamu ametengenezewa kutatua hitilafu ya mfumo wa umeme wa moyo. Tatizo linapopata matibabu ya uhakika, ni mara chache linaweza kuhatarisha maisha. Hata madhara yake pamoja na kuwa ni makali, lakini yanazuilika kwa matibabu. Vipimo muhimu ambavyo hufanyika ni pamoja na kipimo cha ECG na ECHO vinavyobaini matatizo mbalimbali ya moyo.Mashine hii hupendekezwa na madaktari wa moyo kuwekewa mtu mwenye tatizo la kutoa mapigo ya moyo yenye kasi ndogo. Kwa kawaida, kasi ya mapigo kwa mtu aliyetulia ni kati ya 60-100 kwa dakika. Vilevile, inapendekezwa kutumika kwa mgonjwa mwenye kizuizi cha mpitisho wa umeme wa moyo. Hili ni tatizo linalotokana na kuingiliwa utiririkaji wa umeme inaposambaa au umeme kuwa mdogo.KUJIKINGAIli kuzuia matatizo hayo, inashauriwa kuepukana na mambo hatarishi yanayochangia kutokea kwa magonjwa ya moyo ikiwamo udhibiti wa uzito wa mwili, matumizi ya tumbaku, unywaji wa pombe kupita kiasi na matumizi ya dawa za kulevya. Aidha, zingatia kula vyakula visivyo na mafuta mengi, tumia kwa wingi mboga za majani, matunda na epuka nafaka zilizokobolewa.Kumbuka pia kufanya mazoezi mara kwa mara. Inashauriwa kufanya uchunguzi wa afya ya moyo mara kwa mara, angalau mara moja ndani ya miezi sita ili kubaini matatizo ya moyo mapema kabla hayajaleta madhara.  <topic>: kitaifa 