<classify> MWANDISHI WETU SONONAni hali ambayo akili yako inaweza kukuambia kwamba mwili wako umechoka na kumfanyamtu kuchanganyikiwa na kuona kama hakuna umuhimu wowote wa kubaki duniani. Ugonjwa huu unaweza kumpata mtu aliyeachishwa kazi,kutengana na mwenza wake, kufiwa au kukatishwa tama. Pia huweza kumfanya mtuahisi kama dunia imesimama na kuona hakuna umuhimu wa kuendelea kuishi. Wajawazito wengi duniani hukabiliwa naugonjwa wa sonona, japo wapo ambao hawajui kwamba wanaugua maradhi hayo. Wengi huwa na mawazo ya hapa na paleukijumlisha na vikwazo wanavyokumbana navyo katika familia basi hujikutawakikabiliwa na sonona. Mwandishi Anna Ceesay, ambaye ni mwanzilishiwa jarida linalohusu masuala ya kina mama la Motherdom,alipokuwa na ujauzito wa mtoto wake wa pili, alianza kusononeka na kuwa nahofu, lakini ilikuwa ni siri yake, hata mumewe hakuwahi kujua. Anna aliamua kuanzisha jarida hilo ili kuwasaidia wazazi wenginekujua hali zao za afya ya akili. Kwa mzazi yeyote mwenye watoto wadogo, atakwambia kuwa ana mudamdogo mno kwa ajili yake mwenyewe, mara nyingi hufikiria na kuhisi jambolingine. Matatizo ya Anna Ceesay 33, yalianza wakati mtoto wake wa kikeakiwa na miaka mitatu, huku akiwa na ujauzito mwingine wa miezi sita, ya mtotowake wa pili. Majira ya alfajiri nilikuwa ninahisi kuwa si mzima, nilikuwanahisi uchovu na kuchanganyikiwa. Hali hiyo huwa inakuja na kuondoka na kuna wakati haiondokikabisa hivyo, kuna siku nilikuwa vizuri zaidi ya nyingine, anasema Anna. Caesay alikuwa analea watoto peke yake kwa sababu mumewe hakuwapo,alikuwa anafanya kazi katika nyumba yao iliyopo Bromley, Kusini mwa London,ambayo ilikuwa inafanyiwa marekebisho. Hata baada ya marekebisho ya nyumba, dalili za kuchanganyikiwaziliendelea kumuandama Anna. Nilikuwa nina wasiwasi hasa wakati ninapokuwa jikoninapika. Nilijihisi kuwa ninaenda kuwapa watu sumu katika chakula kila wakatininapopika mchuzi wa kuku, licha ya kwamba nilikuwa ninapika kila mwisho wajuma. Kila ninapohitaji kupika, nilikuwa ninapenda kuangaliamaelekezo katika mtandao wa google, hasa ninapotaka kupika kuku kulingana nauzito wa kuku mwenyewe, ingawa nilikuwa ninanunua kiasi hichohicho kila wiki. Nilikuwa nafanya hivyo kwa sababu nilihisi nitakosea na kuwawekea watu chakula chenyesumu, na kuna mtu atakufa, anasema. Anna alifanikiwa kuficha tatizo lake la sonona kwa kila mtualiyekuwa karibu yake, akiwamo mume wake, wazazi na marafiki zake. Yeye mwenyewe pia hakuweza kukubali kwamba ana tatizo hilo. Nadhani siko peke yangu, kuwa na hisia kwamba kuna jambohalipo sawa, kuna wakati unajaribu kuliondoa akilini ili maisha yaendelee kamakawaida, lakini inashindikana. Ukiwa na watoto wadogo inabidi tu ujitahidi. Hivyo, ilinilazimukuwahudumia watoto kwanza na kujijali mwenyewe ni baadae. Ilinichukua miezi kadhaa kuanza kufikiria, Unajua nini? Siwezikufanya hili mwenyewe na ninahitaji kupata msaada na nilivyoamua kufanya hivyo,nilikuwa ninaogopa mno, anasimulia namna alivyoteseka na sonona. Anasema siku moja alipompeleka mtoto wake shule ya awali,aliegemea usukani wa gari na kuanza kuangalia namba ya huduma ya msaadainayowasaidia watu wanaosumbuliwa na afya ya akili. Akiwa na miezi nane ya ujauzito, alikuwa akiangalia namba hiyokwa zaidi ya wiki, lakini hapigi simu, ndipo siku hiyo akapata ujasiri wakupiga simu. Mara ya kwanza, nilisema neno moja kwa sauti nanilipowapigia namba ya Panda inayotoa msaada kwa watu wenye matatizo ya afya yaakili, iliniwia vigumu mno. Ilibidi nikubali tu kwamba ninahitaji msaada, japo ilikuwa nihatua ngumu kwangu kwa sababu mimi ni mtu mwenye tabia ya kujivunia kuwa ninauhuru na jasiri hivyo, kuomba msaada kwa kitu ambacho sijawahi kufanya kablailiniwia vigumu. Nilivyoweza kuzungumza na namba hiyo, nilijihisi sinanguvu na ndipo tulipomtaarifu mume wangu ambaye alikuwa mbali, akashtuka kusikiahivyo, anasema. Mume wake alikiri kwa kusema kuwa mfumo wao wa maisha ndioumewafanya kutotatua tatizo kwa wakati. Kwanza kwa mtu ambaye ninampenda kufikwa na tatizo hilo,nilipata msongo wa mawazo na kusikitishwa mno. Ilinibidi nirudi nyumbani harakaniwezavyo, mume wake anaeleza. Anasema wakati huo ndio kipindi ambacho ilimbidi awe mkimya nakusikiliza kila ambacho Anna alikuwa anasema. Anasema alishtuka mno kupata taarifa kwamba mkewe ana sonona, nakwamba halikuwa jambo rahisi kukabiliana nalo. Belinda Nyapili ni miongoni mwa watu waliowahi kupataugonjwa huu. Alianza kupata tatizo hili wiki mbili baada ya kumzikamtoto wake wa kwanza aliyegua kwa muda mfupi na kufariki. Anasema alianza kwa kujihisi kutotaka kujichanganya nawatu, kutongumza, kutokula na kukosa furaha, kikubwa alichokuwa akikifanya nikunywa pombe. Nilifikia ile hali ya kutaka kujiua kabisa,nilikuwa nasikia sauti na nguvu ya kutaka kujiua. Ndani ya kichwa changunilikuwa nasikia kelele na ilinisababishia hadi kunywa vidonge 60 ili tu nife. Nikitu ambacho bado kinanishangaza, ilikuwaje nilipona maana nilikunywa pombenyingi pamoja na dawa, anaeleza Belinda. Belinda anasema suala la kujiua mwanzoni alikuwaanaliona kama watu wanaofanya hivyo huwa wana ubinafsi. Hivyo, hali hiyoilimshangaza kuona hata yeye alitaka kujiua wakati akiwa bado ana mtotomwingine anayemtegemea. Niliwahi kulazwa katika Hospitali ya Taifa Muhimbilikatika wodi ya wagonjwa wa akili. Nilipata matibabu kwa kusikiliza ushaurinasaha kutoka kwa madaktari, na huko ndiko kulikonisaidia nipone, ingawa halihiyo huwa inajirudia tu bila kutegemea. Nafahamu kuwa jamii haina uelewa wa kutosha kuhususonona, wengi wanaokutana na hali kama yangu, lakini wanajaribu kutafutiwa tibakatika upande wa kiimani na wapo ambao huwa na imani potofu juu ya suala hili. Kuna dada mmoja mbaye nilikuwa naye wakati napatatiba, yeye alijiua kwa sababu alikuwa hana mtu wa karibu wa kumfuatilia kunywadawa na kupata tiba. Mapito yote haya ambayo nimeyashuhudia katika maishayangu yamenifanya nianzishe asasi ya kuwasaidia wagonjwa wa sonona,anasema Belinda. Marcus Mwemezi Foundation, ni asasi ambayo Belindaaliipa jina la mtoto wake kwa lengo la kuelimisha jamii kuhusu masuala ya afyaya akili na kuwakutanisha wagonjwa wa akili na wataalamu wa afya. Sonona huwezi kuiona hadi hatua ya mwisho kabisa,ndio unaweza kugundua tatizo. Mimi ilifikia hatua ambayo hadi nilikuwa nafungwaminyororo. Thamani ya utu huwa inapotea, na hata jamii huwa hainamuda wa kumhudumia bila kumpa majina, anasema Belinda na kuongeza kuwa kunachangamoto nyingi mno ambazo binadamu hupitia lakini hakunamaumivu makali ambayo mtu anaweza kuyapata kama pale anapopoteza mtoto wake. Anasema watu wenye hatari ya kupata magonjwa ya akiliwanaweza kuyaepuka iwapo watapata watu wa kuwasikiliza kwa upendo, kuwajali nakutoa ushauri pale inapobidi, hata pasipo ushauri ni msaada mkubwa. Anasema kuwa jamii ya Watanzania bado inawanyanyapaawagonjwa wa afya ya akili, kwa sababu ya kukosa elimu au uelewa kuhusu halihiyo, watu wengi huwa wanatoa majina kwa wagonjwa wa sonona kwa kuwaita vichaa,chizi, mwendawazimu na majina mengine mengi badala ya kuwapatia matibabu. MATATIZO YA SONONA WAKATI NA BAADAYA UJAUZITO Profesa Lorraine Sherr, ambaye ni mwanasaikolojia wa chuo kimojamjini London, anasema ujauzito unaweza kusababisha matatizo ya afya ya akili aukuchochea yaliyokuwapo. Anasema kuwa jambo la muhimu la kufanya unapokumbana na tatizola afya ya akili ni kuzungumza na watu na si kubaki nayo hiyo hali mwenyewe,tafuta msaada kwa wataalamu wa afya. Anasema: Kawaida ukipata jeraha unaenda kutafuta usaidizi,ni sawa na ukipata tatizo la akili unapaswa kufanya hivyo. Anna anasema alipata fundisho kubwa la namna fikra zakehazipaswi kumsukuma kufanya uamuzi. Lazima ziweze kukabiliwa. Kuna unyanyapaa mkubwa katika tatizo la afya ya akili, lakinijamii inapaswa kuelewa tatizo na kuwasaidia watu pindi wanapokumbana na tatizohilo. Kila mtu huwa anapata hii hali ya sonona anapokuwahana furaha, ingawa huwa inachukua muda mfupi. Ukiwa na sonona akili huwainavuruga mipango ya shughuli za kila siku na hivyo kusabisha maumivu kwamuhusika na watu wanaomzunguka. Watu wengi huwa wanapata ugonjwa huu wa sonona lakinihuwa hawatafuti tiba. Daktari Christopher Peterson kutoka Hospitali ya Sanitas,iliyopo jijini Dar es Salaam, anasema huwa kuna aina nyingi za sonona lakinikatika ukanda wetu wa Afrika, inayowapata watu wengi huwa ni ile ambayoinayomfanya mtu kushindwa kufanya kazi, kulala, kula na kufurahia maisha. Hiihuwa inajirudia mara kadhaa. Sonona nyingine ni ile ambayo huwa inawapata wanawakewanapotoka kujifungua na inakadiriwa kuwa asilimia 10 hadi 15 ya wanawakehuwapata pindi wanapotoka kujifungua. Miongoni mwa dalili za sonona ni kujihisi unyonge,kukata tama, kuhisi kama umekosea na huna thamani, kuchoka, kukosa hamu yakufanya shughuli yeyote ikiwa ni pamoja na kufanya mapenzi. Dalili nyingine ni kukosa nguvu, kushindwa kuwa nakumbukumbu na kufanya uamuzi, kukosa usingizi, kukaa macho usiku kwa muda mrefu,kukosa hamu ya kula, kuwaza kujiua na kuumwa kichwa. Dk. Peterson anasema mtu mwenye sonona ana tofautikubwa na mtu mwenye kichaa. Anasema sonona haiwezi kusababishwa na vitu kamadawa za kulevya lakini kichaa kinaweza. Mtu mwenye kichaa hawezi kujaribu kujiua huwaanafurahia maisha yake kwa hali ile ile aliyonayo, ambayo kila mtu anaona simaisha wakati sonona mtu anakuwa hana hamu ya kuishi na anashindwa kuionathamani yake, hupoteza matumaini ya maisha kabisa. Sonona inaweza kupona kwa ushauri nasaha au wa kiimaniwakati mgonjwa wa akili ambaye ni kichaa hawezi kupona kwa njia hiyo.  <topic>: afya 