<classify> VERONICA ROMWALD UTAMADUNI wafamilia, ndugu, jamaa na marafiki kukaa mezani na kula chakula pamojakilichopakuliwa katika chombo kimoja sinia na bakuli, ni jambo la kawaida kwamiaka mingi. Ni kweli badoutamaduni huo upo kwenye jamii lakini si kwa kiwango kikubwa kama ilivyokuwa zamani. Watu tulizungukameza tukila chakula pamoja kwa furaha, kila mmoja alishukuru na kunyanyukabaada ya kuridhika kwamba ametosheka. Lakini halihaikuwa hivyo katika familia ya Ahmad Salum 85, Mkazi wa Kijiji cha Kigugu,Wilaya ya Mvomero, Mkoani Morogoro. Salum hakuwana furaha kila alipoketi na ndugu zake kula pamoja mezani, hali hiyo ni kutokanana maradhi yaliyokuwa yakimkabili. Ndugu zangutuliozaliwa tumbo la mama, baba mmoja walikuwa wananiogopa kwa hali niliyokuwanayo wakati huo, tulipokaa mezani kula chakula, tulikuwa tunapakuliwa kwenyechombo kimoja. Kwa mfano kamatunakula ugali, tunaizunguka ile meza, mwanzo tunakula kwa amani kabisa, lakiniwakifika mahala wanaona wamekaribia kufika pale ninapokula mimi, kila mmojaunaona kanyanyuka na kusema ameshiba. Lakini kwasababu mimi nilikuwa mkubwa zaidi kwao, nilielewa wazi walikuwa wananiogopakunigusa wakihofia kwamba nitawaambukiza. Baba yangualikuwa ana akili, akamweleza mama suala lile, wakakubaliana niwe natengewachakula changu peke yangu. Nikawasikai tena mezani na ndugu zangu kula pamoja, japo hilo lilikusudia kuepushawasiniogope kuwaambikiza lakini nilikuwa najisikia huzuni mno,anabainisha. Anasema badohaikuwa imejulikana kinachomsumbua, alikuwa hajapelekwa hospitalini kwauchunguzi kwani baba yake hakuwa na fedha za kutosha. Niliendeleakukaa nyumbani, hali ilizidi kuwa mbaya zaidi ya awali, baba aliendeleakujitahidi kutafuta fedha kwa ajili yangu, anasema. SAFARI YA MATIBABU Niliendeleakuugulia maumivu makali, nakumbuka Juni, 1969...mguu wangu wa kushoto ulipoanzakuuma kwenye kidole gumba. Kilivimbamno hadi ikafika hatua uvimbe ule ukapasuka, macho nayo yalikuwa yanawasha kamavile yamepakwa pilipili hasa jicho la kulia. Nashukurubaba alikuwa amepata fedha kiasi, tukasafiri kuja huku Kijiji cha Chazi kwauchunguzi, wakati ule tulimkuta daktari wa kigeni mzungu, alinipokea kwaupendo, nikaanza matibabu. Ikaonekanakwamba kidole changu kilikuwa kimeathirika mno, hivyo kikatwe kama sehemu yamatibabu, nilikubali, baada ya matibabu hali yangu ilipoimarika niliruhusiwakurudi nyumbani, anasema. Anasema hatahivyo ilipofika 1970 alianza kuhisi tena maumivu katika eneo lile kidole gumbakilichokatwa. Macho nayoyalizidi kuuma, ikabidi nirudishwe tena hospitalini, nakumbuka ilikuwa 1975,nikakuta kuna daktari mwingine mzungu, yule aliyenitibu mwanzo alikuwa amerejeakwao. Nilifanyiwavipimo na akanieleza amebaini mguu wangu nao ulipaswa kukatwa kulingana najinsi kidonda kilivyokuwa, sikuwa na jinsi, ilibidi nikubaliane na matokeohayo. Wazee wanguwaliniombea dua, nikakatwa mguu wangu, baada ya matibabu, 1980 walitufanyiautaratibu na wenzangu kadhaa, tukasafirishwa hadi mkoani Tabora, hukotulikwenda kutengenezewa miguu ya bandia. TulikwendaHospitali ya Kitete, wenyeji wetu walitupokea vizuri, kulikuwa na wauguzi walitupokeavizuri mno, kwa kweli tulienda kishujaa, tulisafiri hadi huko na basi lilikuwalinaitwa Sebene bus. Tulijionawenye bahati kubwa, baada ya kutengenezewa miguu yetu bandia, tulikuwa tumepatiwausafiri wa kuturudisha kambini Chazi,anasimulia. MAISHA YA NDOA Nimejaliwakupata watoto wanne kwa mke wangu wa kwanza ambaye nilikuwa naishi naye kuleKijijini Kigugu, lakini niliomba kuachana naye kutokana na maradhi haya. Kablasijaanza matibabu, nilimshauri mke wangu tuachane kwa sababu, sikujua nitarejealini kutoka Chazi, sikujua kwa hali niliyokuwa nayo matibabu yanguyangekamilika lini ili niweze kurudi nyumbani. Nilionaangeteseka bure kunisubiri, alikubali, nikampa talaka yake, nilipoondoka hukonyuma aliolewa na mwanamume mwingine na walibahatika kupata watoto wengine. Jamboambalo nashukuru yule mwanamume aliishi vizuri na wanangu, hivi sasa wote nimarehemu, nawaomba kheri huko walipo, Mwenyezi Mungu awafanyie wepesi,anasema. SIMANZI Anasemabaada ya miaka mitano tangu alipopatiwa mguu ule wa bandia, ulianza kuchoka hatimayeukaisha kabisa, haukufaa kwa matumizi. Mamboyalianza kuwa magumu kwangu, sikuwa tena na mguu mwingine wa kuniwezeshakutembea,anasimulia. Anasemaalielekezwa kuwa kuna mtu ambaye angeweza kumsaidia kupata mguu mwingine. Jamaa huyokweli alijitolea kunisaidia, alinitengenezea mguu wa bandia kwa kutumia mtiakimuonesha mwandishi, ni zaidi ya miaka kumi sasa nimekuwa nikiutumia. Kwa kweli ni mzito mno kuliko uleniliotengenezewa Tabora, lakini umenisaidia kwani nimeweza kuutumia kutembea kwendapopote ninapotaka kama binadamu wengine wasio na ulemavu. Naishivizuri tu, naenda sokoni, mimi ni mkulima nina hekari tatu, kwa kutumia mguuhuu, huwa nakwenda shambani kwangu kukagua mazao. Kwelisiwezi kulima, huwa nalimisha, navuna, nauza napata fedha zangu za kujikimu, babayangu ndiye ambaye aliniambia nipige jembe. Aliniambiahaya maisha, watu wanaopiga jembe ndiyo wanapendwa na kila mtu, alinitaka niwemkulima ikiwa nataka kuishi maisha mazuri hapa duniani,anasema. Anasimulia; Naishimaisha ya kawaida, nina furaha na amani tele, ila huwa najisikia unyonge palemtu anaponisimanga juu ya hali yangu. Kwa mfanonikiwa hapa kambini, nilipata mwanamke nikakubaliana kuishi naye, lakininiliona mwenzangu hatuelewani, nikampa talaka yake. Nikabakinaishi kwa amani na furaha kama unavyoniona, Nashukuru Mungu wanangu sasa wamekuahuwa wanakuja pia kuniona hapa kambini, wananisaidia pia. FARAJA MPYA Mzee Salumni miongoni mwa waathirika wa ukoma ambao hivi karibuni walikabidhiwa miguu yabandia na Shirika lisilo la Kiserikali la nchini Ujemarumani, linashughulika namapambano dhidi ya kifua kikuu na ukoma GLRA. Shirika hilolinashirikiana kwa ukaribu na Mpango wa Taifa wa Kudhibiti Kifua Kikuu na UkomaNTLP ambao upo chini ya Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee naWatoto katika kukabili magonjwa hayo nchini. Mtaalamu waViungo Sanifu Bandia NTLP, Paul Shunda anasema waliona vema kumpatia mguumwingine Salum kwani aliokuwa akiutumia ulikuwa mzito mno. Kwakitaalamu huwa hairuhusiwi kumpatia mguu wa bandia mtu aliyevuka zaidi ya miaka60, kwa sababu uwezo wake wa kuona huwa umepungua pia. Lakini kwahali ya mzee huyu na kwa kuzingatia kwamba tayari ana uzoefu wa kutembelea mguuwa aina hii na kwa kuwa mguu aliotengenezewa wa mti ulikuwa mzito kiasi chakaribu kilo tatu. Tulionavema kumtengenezea mguu huu tuliompatia, tunaamini utamsaidia zaidi kuliko ulewa mti aliokuwa akiutumia,anasema. Mzee huyoanashukuru GLRA na NTLP kumpatia mguu huo mpya kwani anaona ni sawa na wamemtuamzigo uliokuwa umemuelemea. Hakika nimwepesi kuliko ule wa mti, siku zote siwezi kuacha kumshukuru Mungu, wazazi nawalezi wangu hawa wanaonitunza hapa kambini. Siwezi piakuacha kumshukuru jamaa yule ambaye alinitengenezea mguu huu wa mti kwaniumenisaidia mno katika maisha yangu, anasema. AnaongezaLakini bado ni muhimu elimu kuhusu ugonjwa huu kuendelea kutolewa kwa jamii, hasavijijini wengi hawajui, kusema ukweli ni vigumu mno kuishi kijijini na halikama yangu. Huku watuwakiwa hawana uelewa wa kutosha kuhusu tatizo, ndiyo maana wanaishia kututenga,kutunyanyapaa, wakielimika nina uhakika watabadilika na kuacha,anashauri. ZAIDI YA 2,000 WANUFAIKA Mwakilishi wa GLRA-Tanzania,Buchard Rwamtoga anasema kwa mara ya kwanza lilipata usajili 1977 na kuanzakushirikiana na NTLP kupambana dhidi ya TB na Ukoma. Anasema tangukipindi hicho shirika hilo kwa kushirikiana na NTLP wamewezesha watu wenyeulemavu utokanao na ukoma kupatiwa huduma za marekebisho ya kiafya ikiwa nipamoja na kupewa nyenzo za kijimudu. Watu 1,650wamefanyiwa upasuaji, 450 wamepewa miguu bandia, 500 magongo na viti-mwendo 55,tumewapatia viatu maalumu pea 94,500 vyenye gharama ya Sh milioni 897.75ambavyo vimetolewa kwa waathirika wa ukoma 47,250 ili kuzuia wasipate ulemavuzaidi, anabainisha. Anasema sambamba nahilo wamekabidhi magari 270 yenye gharama ya Sh bilioni 9.4 kwa waratibu wa TBna Ukoma kwa mikoa ya Bara na visiwani, pikipiki 675 zenye gharama ya Sh bilioni2.77 kwa waratibu wa wilaya, vipuli vya magari na pikipiki. Tumewezeshamafunzo kwa watumishi wa afya 750 na maofisa ustawi 12, ya kuzuia ulemavu utokanaona ukoma na marekebisho kwa watu wenye ulemavu. Tumewezauanzishwaji na usajili wa vikundi 50 vya ujasiriamali vya walemavu wa ukomavyenye wanachama 677 na kuvisajili kama asasi za kijamii na tumefadhili watotowao 3,765 kupata elimu,anabainisha. Rwamtoga anasemapamoja na hayo wamejenga shule nne katika kijiji cha Nandanga Ruangwa,Makundechi Pemba, Nyabange Musoma na Mkaseka Masasi ili kuwezesha watotowa familia za waathirika wa ukoma kupata haki ya elimu ya awali. Tumeweza kuzijengeanyumba bora familia 120 zenye walemavu 739 hivyo kuweza kuwachangamanisha nawanajamii wengine, anabainisha.  <topic>: afya 