<classify> AVELINE KITOMARY SARATANI ya shingo ya kizazi ni aina ya saratani inayotokea katika chembechembe za shingo ya kizazi, ambayo ni sehemu ya chini ya mji wa mimba uteri inayoungana na uke. Aina mbalimbali za virusi aina ya papilloma wamethibitishwa kusababisha saratani hii ambayo hujitokeza kwa wingi miongoni mwa wanawake duniani kote, hususani wenye umri kati ya miaka 20 hadi 39. Saratani ya shingo ya kizazi ni ya pili miongoni mwa zile zinazowapatawanawake ambapo wagonjwa wapya wapatao 529,828 hugunduliwa kila mwaka sawa na asilimia85 wakiwa ni katika nchi zinazoendelea. Inabakia kuwa ya pili baada ya saratani ya matiti kwa kusababisha vifovitokanavyo na saratani, ambapo huchangia asilimia 10 ya vifo vitokanavyo nasaratani mbalimbali kwa wanawake. Inakadiriwa kuwa zaidi ya wanawake 275,000hufa kila mwaka kwa ugonjwa huu, idadi kubwa ni kutoka nchizinazoendelea ikiwamo Tanzania. AINA ZA SARATANI YA SHINGOYA KIZAZI Kuna aina mbili zaseli kwenye shingo ya kizazi cervix, ambazo ni squamous cell na glandular cells,hivyo saratani ambayo huanzia kwenye seli za squamous huitwa squamous cell carcinoma nainayoanzia kwenye seli zaglandular huitwa adenocarcinoma.Jambo muhimu la kufahamu ni kwamba inapoanza huwa ni vigumu kuigundua kwasababu haioneshi dalili zozote, kwahiyo unaweza usigundue hadi pale inapofikiahatua mbaya, ambapo dalili kama kutokwa na majimaji au maumivu wakatiwa tendo la ndoa huonekana. Seli za saratani yashingo ya kizazi hukua taratibu na huchukua miaka michache kwa seli zakawaida kubadilika kuwa seli za saratani, ndio maana inashauriwa kufanya vipimomara kwa mara ili kugundua mapema. Akizungumzia ugonjwa huu, Mkurugenzi wa Taasisi ya Sarataniwa Ocean Road, Dk. Julius Mwaisalage, anasema saratani ya mlango wa kizazi niya kwanza kwa kuwashambulia wanawake huku wengi wao wakichelewa kufikahospitalini kwa wakati. Kwa mujibu wa Dk. Mwaisalage, wagonjwa wengi hufika wakiwana hatua ya tatu hadi ya nne, ambayo ni mbaya zaidi hii ni kutokana na sababumbalimbali. Januari ya kila mwaka, wataalamu wa magonjwa ya saratani huhamasishaupimaji na kutoa elimu kuhusu saratani ya mlango wa kizazi, ambapo huchocheawanawake kupima saratani. Hata hivyo, kutokana na kampeni zinazoendelea kufanyika kuhamasishaupimaji wa saratani, wanawake wameonekana kuendelea kujitokeza kwa wingi. MWAMKO WA KUPIMA Wataalamu wanasema mwamko wa wanawake kupima saratani yamlango wa kizazi sasa umeongezeka maradufu ikilinganishwa na miakailiyopita. Menejawa Kitengo cha Uchunguzi wa Saratani na Elimu kwa Umma, katika Taasisi ya SarataniOcean Road ORCI, Dk. Maguha Stephano, anasema kwa kipindi cha mwaka jana, jumlaya wanawake 3,567 waliweza kupima saratani ya mlango wa kizazi ambapo kati yao124 sawa na asilimia 7.3 walikutwa tayari wana mabadiliko ya awali ya saratanina 187 sawa na asilimia 5.2 walikutwa tayari wana ugonjwa huo. Dk.Maguha anasema katika kipindi cha miaka ya nyuma, kutokana na mwamko mdogowengi wao waligundulika wakati saratani ikiwa katika hatua za mwisho haliambayo ilikuwa ngumu kupata matokeo mazuri ya tiba dhidi ya ugonjwa huo. Ingawajeidadi ya wapimaji wa awali inaongezeka lakini bado kuna asilimia kubwa yawanawake wanaochelewa hasa wale walioko maeneo ya mbali na huduma za afya aukutokuwapo kwa ugunduzi wa haraka wa saratani hiyo. Miakaya nyuma ni wanawake wachache walikuwa wakija aidha wenyewe au kwakuhamasishwa kuja kuchunguzwa afya zao, lakini leo hii kuna ongezeko kubwa. Maguhaambaye pia ni daktari bingwa wa magonjwa ya saratani ORCI, anaongeza:Hawa wenye mabadiliko ya awali tuliwapa tiba ili kuyazuia yasiwesaratani. Ambaotayari tuliwakuta na ugonjwa, tuliwaingiza kwenye mfumo wa matibabu, wanaendeleakutibiwa hapa ORCI, anasema Dk. Maguha. Anawashauriwanawake kuendelea kujenga utamaduni wa kuchunguza afya zao mara kwa mara kujuamapema iwapo wamepata maambukizi, hii itawasaidi kuondokana na maumivu na vifo. Anaishaurijamii kuhakikisha inawapeleka wasichana wadogo wenye umri wa kuanzia miaka tisahadi 14 kupatiwa chanjo dhidi ya kirusi hicho katika vituo vya kutolea hudumaza afya. Mwanamkehupata maambukizi ya kirusi hiki bila kujua. Kunasababu nyingi zinazofanyakirusi hiki kusababisha saratani, hivyo endapo wasichana watapata chanjoitakuwa rahisi kuepuka ugonjwa huo. Chanjoya HPV ni salama, huchanjwa wasichana wadogo ili kuwakinga dhidi ya kirusihiki, kwa sababu wengi huwa ni wale ambao bado hawajaanza kujihusisha na ngonohivyo hata watakapoanza itakuwa kinga kwao, anasema. WALIOKO HATARINI KUPATA Dk.Maguha anasema kwa asilimia 99 saratani ya mlango wa kizazi husababishwa nakirusi cha HPV ambacho hutoka kwa mwanamume na kwenda kwa mwanamke kwa njia yakujamiiana. Anaelezakuwa kwa kiasi kikubwa watu walioko hatarini zaidi ni mwanamume au mwanamke anayejihusishana uhusiano wa mapenzi na zaidi ya mpenzi mmoja. Kihatarishikingine ni msichana kuanza ngono katika umri mdogo, uvutaji wa sigara kwawanawake, hii inaweza kufanya virusi hivyo kutengeneza saratani. Kunasababu za kimaumbile au kijenetiki mfano kama mtu mwenye kinga ambayo iko chini,naye huwa hatarini kupata saratani. Watuwenye virusi vya Ukimwi nao wako hatari kupata saratani ya mlango wa kizazikutokana na kushuka kwa kinga ya mwili, lakini hii haimaanishi kuwa kila mwenyekirusi hicho anapata saratani, bali hutegemea na kiwango chake cha kinga. Tafitizinaonesha kuwa wale wanaojisafisha sehemu za uke kwa kujiingiza vidole wakohatarini kwa sababu huwa wanaondoa bakteria walinzi waliopo ukeni. Ukiwaondoa haobakteria, virusi wanaweza kujibadilisha na kuwa saratani. Kunawanawake wengine wanatabia ya kujiwekea vitu vyenye kemikali kama sabuni marawengine wanaweka asali au ndimu ili kuwaridhisha wanaume, vitu hivi vinaua walebakteria walioko sehemu za uke na vingine husababisha mchubuko, hivi vyote nihatari kwa mwanamke, anabainisha Dk. Maguha. INATIBIKA Kwamujibu wa Dk. Maguha, endapo mgonjwa atawahi hospitalini mapema akiwa katikahatua ya kwanza na ya pili, anaweza kutibiwa na kupona kabisa aina hiyo yasatarani. Anasemaendapo mgonjwa atachelewa kufika hospitalini, uwezekano wa kupona kabisa huwa nimdogo kutokana na kusambaa zaidi. Hayamabadiliko ya saratani huchukua muda mrefu kama miaka 15 hadi 20 kwa hatua yakwanza. Hatua ya pili pia mgonjwa anaweza asione chochote, lakini ya tatu ya nneanaweza kuanza kuona dalili za kutokwa na damu wakati wa tendo la ndoa aukutokwa na damu isiyo ya hedhi. Ndiomaana wanawake wanashauriwa kuwa na tabia ya kufanya uchunguzi kila mwaka angalaumara mbili ili ukikutwa na saratani mapema uweze kutibiwa. Hiini kwa sasabu ukiwa hatua za mwanzo unapona kabisa, lakini ya tatu na nnehuwezi kupona bali tutasaidia tu kupunguza maumiavu kwa dawa na mionzi, anafafanuaDk. Maguha. JUHUDIZINAZOENDELEA Kwa kipindi hiki kumekuwapo na ongezeko la wagonjwa wasaratani wanaofika hospitalini, hii ni kutokana na mwamko wa jamii kuelewakuhusu vyanzo na athari za saratani kwa jamii na uchumi kwa ujumla. Anasema katika kipindi cha miaka minne, wagonjwa waliopatahuduma za uchunguzi na tiba waliongezeka kutoka 40,885 mwaka 201516 hadikufikia 64,747 mwaka 201819. Mkurugenzi wa Taasisi ya Saratani wa Ocean Road, Dk. JuliusMwaisalage, anasema licha ya wagonjwa wa saratani kuwa wengi, juhudi mbalimbalizinafanyika kuhakikisha wanapona. Anasema sasa hivi kuna mafanikio makubwa katika sekta yaafya ambapo miundombinu imeboreshwa kama ujenzi wa vyumba maalum vya mashine zamionzi bunkers. Anasema sasa hivi kuna mashine mbili za kisasa kwaajili yatiba ya mionzi aina ya LINAC na CT stimulator. Mashine hizi zinatumia teknolojia ya 3D na hupatikana katika hospitali yoyote kubwaya saratani duniani, anasema. Anasema tangu mashine hizo kuanza kufanya kazi hapa nchini,jumla ya wagonjwa 1,141 wameshapatiwa matibabu ambapo wasingetibiwa takribaniwagonjwa 208 wangepelekwa nje ya nchi. Gharama za kumtibu mgonjwa wa saratani nje ya nchi ni Shmilioni 50 hadi 75 ikuhusisha vipimo, tiba na kulazwa wodini. Mwaka 201516 wagonjwa 164 wa saratani walipatiwa rufaakwenda nje ya nchi na mwaka 20172018 ni wagonjwa 25 walipatiwa rufaa, mwaka21718 na mwaka 201819 ni wagonjwa 14 tu, anaeleza Dk. Mwaisalage. Mwisho.  <topic>: afya 