<classify> TUKIELEKEA mwisho wa mradi tumejitahidi kuacha alama kwa wajasiriamali wa Mkoa wa Njombe kwa kuwapa mafunzo ya kibiashara, kuwaunganisha na taasisi za kifedha na masoko, na matumizi ya teknolojia ya kisasa katika uzalishaji, anasema Meneja wa T-LED wa mikoa ya Iringa na Njombe, Stella Mdahila.T-LED ni mradi wa miaka mitano Aprili 2005 Machi 2020 wa kuwasaidia na kuwaendeleza wajasiriamali Tanzania katika kukuza kilimo biashara ambao mbali na kutekelezwa mkoani Njombe, unatekelezwa pia katika mikoa ya Iringa, Mwanza, Shinyanga na Mtwara na Lindi.Mdahila anasema mradi huo unaotekelezwa na shirika la Voruntary Service Overseas VSO kwa ufadhili wa serikali ya Canada unashirikiana na Shirika la Kuhudumia Viwanda Vidogo Tanzania SIDO, Chemba ya Wafanyabiashara, wenye Viwanda na Kilimo Tanzania TCCIA na Chemba ya Wanawake Wafanyabiashara Tanzania TWCC ili kufikia malengo yake.Katika kukuza kilimo biashara mradi unawasaidia wajasiriamali wadogo na wakati kuongeza thamani katika biashara zao kama vile alizeti, mahindi, asali, kuku, maziwa, karanga, viungo na mvinyo kama vile ulanzi na mvinyo, anasema.Anasema mradi huo pia unawasaidia wajasiriamali katika mchakato wa kuwaunganisha na taasisi za usajili na ubora wa bidhaa kama vile Wakala wa Usajili wa Biashara na Leseni BRELA, Shirika la Viwango Tanzania TBS na Alama za Mistari za Utambulisho wa Bidhaa-Msimbomilia BARCODE.Katika kipindi hicho cha miaka mitano, Mdahila anasema zaidi ya wajasiriamali 700 wa mikoa ya Njombe na Iringa, asilimia 60 kati yake wakiwa wanawake wamefikiwa na mradi na kupata mafunzo na ushauri wa biashara, na baadhi yao wamepewa ruzuku kwa ajili ya kununua mashine za kisasa za kuzalisha bidhaa zao na wameunganishwa na kunufaika na taasisi za kifedha.Kwa upande wa Mikoa ya Nyanda za juu kusini ukiwemo mkoa wa Njombe; mradi umejikita zaidi kuangalia wajasiriamali wanaoongeza thamani mazao ya chakula kwa sababu ni ukanda wa kilimo, hivyo kuna fursa nyingi wanazozipata kupitia kilimo biashara, anasema.Frank Msigwa, mkulima anayejishughulisha na kilimo hai cha parachichi, nanasi, mbegu za maboga, chia, mbogamboga pamoja na ufugaji wa nyuki katika Kijiji cha Mgala na Madeke wilayani Njombe ni mmoja kati ya wajasirimali hao walionufaika na mradi huo wa T-LED. Kwa kupitia mradi wa T-LED, Msigwa amepata mafunzo ya kilimo biashara lakini pia alipewa ruzuku asilimia 60 ya zaidi ya Sh Milioni 30 iliyomuwesha kununua mashine ya kisasa ya kusindika juisi pamoja na vifaa vya kukaushia matunda.Kwa msaada wa T LED sasa tunazalisha juisi za matunda mbalimbali na tuna soko kubwa mkoani Njombe. Tunapenda kuzalisha zaidi ili kufikia masoko mengi zaidi lakini changamoto ya vifungashio na gari maalumu la kupooza bidhaa hiyo wakati ikisafirishwa, zinatukwamisha, anasema.Akizungumzia kilimo biashara, Msigwa anasema anatarajia kupata tani 12 hadi 15 za asali mwaka 20192020 kutoka katika mizinga yake 650, parachichi tani 20, mbegu za chia na maboga tani tano na kwamba bidhaa zote hizo zina soko la uhakika ndani na nje ya nchi. Akizungumzia soko la nje, Msigwa anasema bidhaa hizo za kilimo hai anauza nchini Denmark katika soko alilopata kupitia taasisi ya Tanzania Organic Agriculture Movement Toam ambayo yeye ni mwanachama baada ya kupata cheti cha kimataifa cha ubora wa bidhaa.Nimelipa zaidi ya Sh Milioni 12 kupata cheti hicho kinachoniwezesha kuuza nje na baada ya kupata cheti, Toam ikanitafutia mteja, akatembelea mashamba yangu mara tatu pamoja na wakaguzi walionipa ushauri zaidi wa namna ya kuongeza na kuboresha kilimo hai, anasema.Huku akiiomba serikali iwasaidie watanzania wawekeza katika kilimo hai kwa kuwa bidhaa zake zina soko kubwa, la uhakiika na lenye tija nje ya nchi, Msigwa anasikitika; Kwanini kiwango change cha uzalishaji bado ni kidogo.Anasema msimu huu wa 20192020 alitakiwa kuuza kwa mteja huyo tani 22 za asali, tani 1,000 za parachichi, tani 220 za mbegu za maboga na tani 23 za chia, lakini ameshindwa kwa sababu ya uzalishaji wake mdogo na hivyo atauza tani nne za asali, tani tano za mbegu za maboga na chia na tani 20 za parachichi.Kutokana na mahitaji ya bidhaa za kilimo hai kuwa kubwa, anasema anatakiwa kuongeza ukubwa wa mashamba yake na kutoa mafunzo kwa wakulima wengi wa kilimo hai ili wazalishe kwa kuzingatia viwango vya soko la nje.Ruiza Pola, mfugaji wa kuku mjini Njombe ameumaliza mwaka 2019 akifurahia mafunzo na ruzuku toka mradi wa T-LED iliyomuwezesha kununua mashine ya kutotolea vifaranga na mabanda ya kuku ya kisasa 10.Kwa kupitia mashine hiyo, Pola ameongeza kipato chake kutokana na malipo anayopata kutoka kwa watu mbalimbali wanaotaka kutotolesha vifaranga huku yeye mwenye akiongeza idadi ya kuku anaofuga na idadi ya mayai anayozalisha kwa siku.Kwa wanaokuja na mayai yao, natotolesha kwa Sh 10,000 kwa trei moja, lakini pia nauza vifaranga ninavyototolesha pamoja na mayai kutoka katika kuku wangu zaidi ya 1,200, anasema.Anasema nusu ya zaidi ya Sh Milioni 20 zilizotumika kununua mashine na mabanda hayo ya kisasa zimekwisharudi ndani ya kipindi hicho kifupi na kwamba juhudi zake sasa anazielekeza katika kupata mashine ya kutengenezea chakula cha kuku ili kupunguza gharama ya kununua.Lucy Yono Kitavile ni mjasiriamali mwingine wa mjini Njombe aliyenufaika na mradi wa T-LED kupitia shughuli yake kuu ya kusindika unga wa sembe wenye virutubisho ukiwa na nembo ya Mama Seki.Kitavile anasema ana uwezo wa kusindika hadi tani 7.5 za unga huo katika kiwanda chake hicho kilichounganishwa na taasisi za kifedha na kupata mkopo wa mashine mpya zenye thamani ya zaidi ya Sh Milioni 158 zikiwa na uwezo wa kupepeta, kuloweka, kukoboa na kusaga na kushona kiloba cha unga.Tuliunganishwa Benki ya Wakulima na kupata mkopo wa kununua mashine hizo; mkopo ambao malipo yake yatachangiwa na Shirika la kimataifa la Acra lenye lengo la kuondoa umasikini katika makundi yaliyotengwa kwa kutumia njia mbalimbali za uvumbuzi na ufumbuzi wa pamoja, anasema.Pamoja na kupewa mafunzo ya kilimo biashara, utunzaji wa fedha na kuunganishwa na taasisi za kifedha, anasema alibahatika kuwa kati ya wajasirimali wachache waliopewa ruzuku na T-LED ili kununua teknolojia itakayoboresha uzalishaji wake.Ili niweze kuzalisha malighafi ya kiwanda yaani mahindi badala ya kuendelea kununua kwa asilimia 100, TLED waliniwezesha asilimia 60 ya Sh Milioni 53.4 ambayo ni kama Sh Milioni 32 kununua treka nitakalotumia kulima mashamba yangu mwenyewe yenye ukubwa wa eka 300, anasema.Anasema unga anaozalisha kiwandani kwake anauuza katika mikoa ya Njombe, Pwani, Tanga, Dar es Salaam, Mtwara na Lindi na ana mpango wa kupanua zaidi soko lake baada ya kufunga mashine hizo mpya zitakazomuwezesha kuzalisha zaidi ya tani 15 kwa siku.Kitavile anamshukuru Rais John Magufuli kwa kuboresha mazingira ya uwekezaji yanayowawezesha wajasirimali wadogo na wakati kuingia katika soko la ushindani na wajasirimali wakubwa. Naye Theodory Mlowe ni mjasirimali mwingine wa mjini Njombe anayejishughulisha na utengenezaji wa mvinyo aliyenufaika na mradi wa T-LED.Nilipata ujuzi wa uzalishaji wa wine mvinyo za zabibu na majani mwaka 2016 kwa kupitia mafunzo niliyopewa na SIDO, lakini baadae nikabahatika kwenda nchini Ujerumani kujifunza zaidi na niliporudi nikafikiria kuanzisha kiwanda, anasema.Anasema alianzisha kiwanda kidogo nyumbani kwake na baada ya kuanza kutengeneza wine hizo ikiwemo ya ndizi, avocado, lozera na apple ndipo alipokutana na wataalumu kutoka mradi wa T-LED na kumshirikisha katika mafunzo yao.Mbali na Mafunzo T-LED wameniwezesha kununua mashine ya kisasa ya kuchujia wine ili kuongezea ubora wa kinywaji hicho chenye faida mbalimbali mwilini, anasema na kuongeza kwamba, kiwanda chake chenye thamani ya Sh milioni 25 kina uwezo wa kutengeneza lita 1,000 za wine kwa siku.Wakati akiendelea na taratibu za kupata lebo ya TBS ili bidhaa yake hiyo iiingie katika ushindani wa soko kubwa la ndani na nje ya nchi, anasema soko lake la uhakika lipo katika mikoa ya Njombe, Iringa, Songea na Mbeya. Mlowe aliyekiri kupwaya kwenye mtaji wa vifaa vidogo vya uzalishaji kama chupa ambazo hupatikanaji wake una changamoto kubwa, anaiomba serikali ianzishe utaratibu wa kutoa msamaha wa kodi kwa wajasirimali wadogo kwa kuwapa kipindi fulani kitakachowezesha biashara zao kusimama.Violet Hongo mjasirimali mwingine wa mjini Njombe aliyekuwa akijishughulisha na utengenezaji wa biskuti na keki, anajivunia mafanikio aliyopata baada ya kuwezeshwa na mradi wa T-LED.Kabla ya kukutana na T-LED nilikuwa natengeneza vitafunio vidogovividogo, lakini kwa msaada wa mradi huo nikawezeshwa kununua mashine saba za kutengeneza mikate na sasa nina kiwanda kikubwa kinachotegemewa mjini Njombe kwa uzalishaji wa mikate, anasema.Mshauri wa Biashara wa Mkoa wa Njombe, Lusungu Mbede anasema: Tangu awamu ya tano iingie madarakani, kumekuwepo ongezeko la viwanda kutoka 561 mwaka 2015 hadi viwanda 766 mwaka 2019. Anaongeza kuwa, kati ya viwanda hivyo 766; viwanda sita ni vikubwa, vya kati 62, vidogo 157 na vidogo zaidi 541.Kwa jumla, viwanda vingi vinategemea malighafi za kilimo na mazao ya misitu na vinapofanya kazi vinagusa wakulima wadogo kwa sababu vinaongeza bei kwa mazao ya mkulima na kukuza vipato vyao, anasema.Akitoa mfano wa kilimo cha parachichi jinsi kinavyowainua wakulima wa mkoa huo anasema inalimwa katika wilaya zote za Mkoa wa Njombe ambazo ni Ludewa, Makete, Wangingombe, Makambako, Njombe na na hivyo kuwa mkombozi wa wakulima wa kawaida.Kushamiri kwa kilimo hicho, anasema kumelivuta Shirika la Olvado Tanzania lililoamua kujenga kiwanda cha kusindika pararachi kilichopo katika hatua za mwisho kukamilika katika kijiji cha Italalumba, wilayani Wangingombe.Amewataka wananchi wa mkoa kuongeza uzalishaji wa zao hilo, asali na mengineyo ambayo soko lake ni la uhakika ndani na nje ya nchi ili wainue vipato vyao na kuboresha uchumi wao na wa Taifa. Mkuu wa Mkoa wa Njombe, Christopher Ole Sendeka anaupongeza mradi wa T-LED kwa jinsi ulivyowasaidia kuwatambua wajasirimali wa mkoa huo, kuwapa elimu na kukuza mitaji yao.Ole Sendeka anasema: Tunaamini waliopata ujuzi na maarifa yao, watayapeleka kwa wenzao ili nao waongeze tija katika shughuli zao.Anasema sheria, sera ya uendelezaji biashara ndogo na za kati na miongozo mingine inahitaji kushirikisha wadau na jamii kwa jumla katika kuandaa, kutekeleza na kusimamia urasimishaji wa biashara ili kuleta maendeleo ya jamii husika.Anasema ni muhimu kutambua kuwa, kufanya biashara katika mfumo rasmi unaotambulika kisheria ni jambo muhimu kwa kuwa kunakuza uchumi wa wafanyabiashara husika na kuchangia maendeleo ya mji, wilaya na mkoa na pia, kuchangia kukuza pato la taifa.  <topic>: kitaifa 