 ትግርኛ BBC News, ትግርኛናብቲ ትሕዝቶ ቀጽሉ ክፍልታት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ዜና ቪድዮ ኣመና ፍቱዋት ናይ መወዳእታ ብህይወት ዝጸንሐት ጊላ 2 ሚያዝያ 2020 መግለጺ ስእሊ, ማቲልዳ ማክሬር ክሳብ 1940 ብህይወት ዝጸንሐት ናይ መወዳእታ ብህይወት ዝተረፈት ግዳይ ንግዲ ባርያ ካብ ኣፍሪቃ ናብ ኣሜሪካ ዝግበር ዝነበረ ንግዲ ጊላነት ዝተረስዐ ፍጻሜ ርሑቕ መዋእል ክመስል ይኽእል ሓንቲ ተመራማሪት ታሪኽ ግን ናይዚ ታሪኽ ምስክር ዝኾነት ናይ መወዳእታ ብህይወት ተሪፋ ዝነበረት ግዳይ መረዳእታ ረኺባ ኣላ ዶክተር ሃና ዱርኪን ተመራማሪት ታሪክ ዩኒቨርሲቲ ኒውካስትል እያ ንሳ እታ ናይ መወዳእታ ብህይወት ዝተረፈት ውጻእ ንግዲ ባርያ ኣብ መበል 19 ክፍለዘመን ካብ ኣፍሪቃ ናብ ኣሜሪካ ተገፊዓ ናይ ዝመጽአት ብ1937 ዓ.ም.ፈ ዝሞተት ሮዲሽ ስሚዝ ዝተብሃለት ሰብ እያ ኢላ ነይራ ሕጂ ግን ካልእ ክሳብ 1940 ዓ.ም ብህይወት ናይ ዝጸንሐት ማቲልዳ ማክሬር ዝተብሃለት ባርያ ታሪኽ ረኺባ ኣላ ማቲልዳ አብ መበል 83 ዓመታ ኣብ 1940 ኣብ ሰልማ ኣላባማ እያ ሞይታ ኣብቲ ንጸለምቲ መሰል ፈጺሙ ዘይሕሰበሉ ዘመን ኮይና ግን ንመሰላ ትቃለስ ምንባራ መጽናዕቲ ታሪኻ የረድእ እቲ ኣይግዛእን በሃላይ ታሪኽ ህይወታ ድማ ካብ ኣፍሪቃ ተጨውዮም ምስ ዝመጽኡ ዘራኽባ ዛንትኣ ኮይኑ ኣሎ መግለጺ ስእሊ, ጆኒ ክሬር ምስክር ብ1960ታት ዝተኻየደ ሰልፊ ምኽባር ሰብኣዊ መሰላት ብዛዕባ እነ ሓጉኡ ዝፈልጦ ታሪኽ ግን የብሉን ወዲ 83 ዓመት ወዲ ጓላ ጆኒ ክሬር ብዛዕባ ታሪኽ እነ ሓጉኡ ዝፈልጦ ነገር ኣይነበረን ብ1960ታት ኣብ ሰልማ ዓመጽ ሰብኣዊ መሰላት ዝቃወም ሰልፊ ክካየድ ዝዝክር ምስክር እቲ ዝነበረ ፍጻሜዩ ኣብዚ ግዘ ዶክተር ማርቲን ሉተር ኪንግ መደረ ኣስሚዑ ነይሩ ንኣውሮጳ ክንሰግር ኣይተዓወትናን ሕጂ ድማ ብስድራና ተነጺግና ጊላነት ኣብ 21 ክፍለ ዘበን እኖ ሓጉኡ ብንግዲ ባርያ ተገፊዓ ከም ዝመጽአት ምስ ፈለጠብዙሓት ዝተሓዋወሱ ስምዒታት ይስምዑኒ ነይሮም ኢሉ እቲ ዝኾነ ነገር እንተዘይትሓልፍ ነይራ ኣነ ኣብዚ ኣይምሃለኹን ክብል እንከሎ ኣብ ውሽጡ ዘሎ ቁጥዐ ይድመጽ ምንጪ ስእሊ, Getty Images መግለጺ ስእሊ, ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝነበረ ስሌቭ ኮስት እዚ ንገለ ክፋል ገምገም ባሕሪ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝገልጽ ጥንታዊ ሽም ዘርኢ ብ19 ክፍለ ዘመን ዝነበረ ካርታ ማቲልዳ ኣብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ጌና ጓል ክልተ ዓመት እንከላ እያ ብነጋዶ ንግዲ ባሮት ተታሒዛ ብ1860 ድማ ኣብታ ባሮት ሒዛ ኣልባማ ዝኣተወት ናይ መወዳእታ መርከብ ትራንስኣትላንቲክ ተጻዒና ነይራ ሃብታም ወናኒ ሜሞራብል ክሬግ ብዝተብሃለ ናይ ምግራብ ስራሕቲ ዘስርሕ ዝነበረ ትካል ንኣዲኣ ግሬስን ሓፍታ ሳሊን ማቲልዳን ገዚኡ ኣምጺኡወን ካብ ንግድ ባርነት ዝደሓኑ 64 ኢትዮጵያውያን ፈጣሪ ባርያኻ እምበር ባርያ ሰብ ኣይትግበረኒ ካኒየ ዌስት ዝጥቀመሉ ማሕበራዊ ሚዲያ ኣጥፊኡ ዶክተር ዱርኪን እዚ ስድራ ዘትረፎ እንተሃለወ ምፍልላይ ምጥፍፋእን ምውንዳብን እዩ ትብል ኣደ ማቲልዳ ኣቦ ደቃን ካልኦት ክልተ ደቃን ኣብ ኣፍሪቃ ገዲፋ እያ ተገዚኣ ጊላ ኮይና ከተገልግል መጺኣ ኣብ ኣሜሪካ ምስ መጽአት ድማ ክልቲኤን ደቃ ብሓይሊ ተመንጢላ ዳግም ፈጺማ ከም ዘይትርእየን ብምግባር ናብ ካልእ ወናኒ እንትሽየጣ ኣይፋል ኢላ ኣብ ሕቑፍኣ እተትርፈሉ ሓይሊ ኣይነበራን ምንጪ ስእሊ, Getty Images መግለጺ ስእሊ, ክሳብ 1860 ብርክት ዝበሉ ሰባት ብንግዲ ባርያ ካብ ኣፍሪቃ ናብ ኣሜሪካ ይውሰዱ ነይሮም ማቲልዳ ግሬስን ሳሊን ልክዕ ኣብቲ ኣግራብ ዝፈልሰሉ ቦታ ምስ በጽሓ ክሃድማ ፈቲነን ከይተሳኽዐለን ተሪፉ ዳግም ተታሒዘን እየን ንግዲ ባሮት ብ1865 እንትውገድን ሓራ ክወጽኡ እንትውሰንን ስድራ ማቲልዳ ግን ሕጂውን ብድኽነት ተቖሪኑ ኣብቲ መሬት ዘራእቲ ኣብ ምብቋል ይሰርሕ ነይሩ ግሬስ ብዙሕ ቋንቋ ኢንግሊዘኛ ዝተመሃረት ኣይትመስልን ንግዲ ባርያ ምስ ተወገደ ኣብ ዘለው ዓመታት ኣብ ደቡብ ኣሜሪካ ውሽጢ ካብ ሓንቲ ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ትጽቢት ዝግበር ዝነበረ ትቃወም ብምንባራ ታሪኽ ማቲልዳ ዝተፈለየዩ ትብል ተመራማሪት ታሪክ ዱርኪን ኣይተመርዐወትን ትውልዲ ጀርመን ካብ ዝኾነን ንዓሰርታት ዓመታት ብሓባር ኣብ ሓዳር ምስኣ ካብ ዝጸንሐን ሰብኣይ 14 ቆልዑ ነይሮምዋ ምንጪ ስእሊ, William Lovelace መግለጺ ስእሊ, ማርቲን ሉተር ኪንግ ኣብ 1965 ኣብ ሰልማ ኣብ ዝተኻደ ሰልፊ ተቓውሞ ምኽባር ሰብኣዊ መሰላት ተረኺቡ እዩ መጻምዳ ኣይሁዳዊ ይመስል ትብል ዶክተር ዱርኪን ፍቕራዊ ምሕዝነት እዞም መጻምዲ በቲ ግዘ ዘደንቕ እዩ ነይሩ ብዓሌት ደረጃ መነባብሮ ሃይማኖትን ማሕበራዊ ድርኺትን ኣይተገደበን ማቲልዳ ድማ ካብቲ ብጊላነት ዝወነና ግሬግ ዝብል ሽም ናብ ማክሬር ቀይራ ብተፈጥሮኣ ደረቕን ብርትዕትን ሰብ እያ ነይራ ትብል ዶክተር ዱርኪን ካብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ጌና ቖልዓ እንከላ እኳ እንተወጽአት ኣዲኣ ዘምሃረታ ባህላዊ ኣሰራርሓ ጸጉሪ እያ ተዘውትር ነይራ ትብል ውጽኢት መጽናዕቲ ዶክተር ዱርኪን ኣብ መጽሄት ጊላነትን ምውጋድ ጊላነትን ተሓቲሙዩ ምንጪ ስእሊ, Getty Images መግለጺ ስእሊ, ሰልፈኛታት ምኽባር ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኣልባማ ማቲልዳ ኣብ ከባቢ 70 ዓመታ ካልእ ጉዕዞ ገጢሙዋ ነይሩ ብንግዲ ባሮት ንዝበጽሓ በደል ካሕሳ ንምሕታት ልዕሊ 24 ኪሎሜትር ብእግራ ተጓዒዛ ሽዑ ሓንቲ ካብቶም ውሑዳት ብህይወት ዝተረፉ ግዳያት ንግዲ ባሮት ኮይና ነንሓድሕዶም ይራኸቡ ነይሮም ኣብ ጥቓ ኣልባማ ዮርባ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ቋንቋ ዝዛረቡ ካብ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ንጊላነት ዝመጽኡ ኣፍሪቃውያን ስለ ዝነበሩ ምስ ሞቦቆላዊ ባህላ ዝተኣሳሰሩ ልምድታት ክሳዕ መወዳእታ ሒዛ ነይራ ብ1930ታት እዚ ናይ ካሕሳ መስርሕ ድኻታት ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ባሮት ዝነበሩ ዘጠቓልል ስለ ዘይነበረ ማቲልዳ ክትረኽቦ እትኽእል ርህራሀ ንኡሽቶ ዕድል ስለ ዝነበሮ ሕቶኣ ተነጺጉ ከምዚ ዝበለ ስምዒትኻ ዝጎድእ ሓሳብ ካሕሳ ባርነት ትኹረት ጋዜጠኛታት ስሒቡ ብዙሓት ቃለ-መሕትት ዝርዝር ታሪኽ ህይወታ ክስነድ ገይሮም እዮም ምንጪ ስእሊ, EPA መግለጺ ስእሊ, ኣብ ሰልማ ዝተኻደ መበል 55 ዓመት ጽምብል ምኽባር ሰብኣዊ መሰላት ክትመውት እንከላ ግን ዝኾነ ዓይነት መርድእ ኣይነበረን ቖላሕታውን ኣይረኸበን ዶክተር ዱርኪን ባርያ ምስ ምንባርካ ተኣሳሲሩ ዝበጽሕ ምግላል ነይሩ እቲ ሕፍረት ኣብ ክንዲ ነቶም ገዛእቲ ነቶም ግዳይ ጊላነት ዝኾኑ እዩ ለጊቡዎም ወዲ ወዳ ጆኒ ማክሬር ንሳ ትነብረሉ ኣብ ዝነበረ ገዛ እየ ተወሊደ ይብል ስድርኡ ማቲልዳ መበቆላ ኣፍሪቃ ምዃኑ እንተፈለጡውን ብዛዕባ ታሪኽ ህይወታ ግን ብዙሕ ኣይተዘርበን እዚ ብዛዕብኣ ዝነበረና ጎዶሎታት ክመልኣልና እዩ ክብል ነቲ ሕጂ ብዛዕብኣ ተረኺቡ ዘሎ ታሪኻዊ መጽናዕቲ ተስፋ ይገብረሉ ኣብ ልዕሊ ማቲልዳ ዝበጽሐ ግፍዒ ግን ብዙሕ ኣየደንቖን እኳ ድኣ ናብዚ ኣህጉር ፈላማይ ኣፍሪቃዊ ብጊላነት ከገልግል ካብ ዝተወሰደላ መዓልቲ ጀሚሩ ብዛዕባ ናጽነቶም ክንቃለስ ነይሩና ይብል ንሱ ዓሌታዊ ኣፈላላይ ኣብ ዝነበሮ ኩነታት እዩ ዓብዩ ወለዱ ግን ካብ ድኽነት ንምውጻእን ዓለም ንምቕያርን ትምህርቲ ቁልፊ ግደ ኣለዎ ኢሎም ኣብ ውሽጢ ዝኣምኑ ስድራ እዩ ዓብዩ ብዛዕባ እኖ ሓጉኡ ዘለዎ ሕጽረት ታሪኽ ግን ክንደየናይ ታሪኽ ንግዲ ባርያ ዘይተነግረሉ ፍጻሜ ምዃኑ የመላኽት ማቲልዳ ሓያል ምንባራ ኣየደንቐንን ዝብል ክሬር ኣብቲ እዋን ንምኽባር ሰብኣዊ መሰላት ዝተኻየዱ ተቓውሞታት ኣብ ናይ ጊላነት ዓመታት ዝበጽሑ ዝነበሩ ወጽዓታት ዘልዕሉዮም ነይሮም ይብል እዚ ድማ ተመሳሳሊ ቀጻልነት ናብ ዘለዎ ቓልሲ ብምእታው ሓቀኛ ናጽነትን መዓርነትን ንምምጻእ ዕላማ ዝገበረ ምዃኑን እዚ ድማ እኖ ሓጉኡ እትደልዮ ዝነበረትን ከም ዝኾነ ይዛረብ ንሳ ከምዚ ዓይነት መንፈስ ዝወነነት ምንባራ ብጣዕሚዩ ደስ ዝብል ኢሉ ተዛማዲ ትሕዝቶ ዘበናዊ ባርነት እንታይ እዩ? 