<prompt> Sababoota furdina daaimmanii irratti barreeffama uumuu.nan  <response>: Furdinni daaimmanii biyyoota addunyaa hedduu keessatti rakkoo guddachaa dhufe yoo tau, fayyaa fi nageenya daaimaa irratti buaa hamaa geessisuu dandaa. Furdinni qaamaa ijoollee umrii fi saala walfakkaataa qabaniif body mass index BMI parsantii 95ffaa ol qabaachuu jedhamee ibsama. Nyaata gaarii dhabuu, sochii qaamaa gochuu dhabuu, jeneetikii fi hawaas-dinagdee dabalatee wantootni furdinni daaimmanii akka dabalu gumaachan hedduutu jiru. Sababni guddaan furdina daaimmanii fidu tokko nyaata gaarii hin taane nyaachuudha. Ijoolleen haraa yeroo kamiyyuu caalaa kaalorii baayee nyaachaa jiru, yeroo baayee bifa nyaata cooma baayee qabu, sukkaara baayee qabuu fi nyaata qophaaeen. Nyaanni saffisaa, dhugaatii sukkaara qabuu fi nyaata salphaa baayee qophaae maatii hedduu keessatti nyaata ijoo taeera. Faallaa kanaatiin, fuduraalee, kuduraalee fi midhaan guutuu nyaachuun hirateera, kunis soorata daaimaa keessatti soorata barbaachisoo fi faayibara akka hin jirre taasiseera. Nyaanni madaalawaa hin taane kun ulfaatina qaamaa dabaluu, dhumarratti immoo furdina qaamaa fiduu dandaa. Wanti furdina daaimmaniif gumaachu kan biraan sochii qaamaa gochuu dhabuudha. Teeknooloojii fi jireenya taaumsaa dabaluu isaatiin sochiin qaamaa daaimmanii akka hiratu taasiseera. Ijoolleen hedduun sochii qaamaa gochuu mannaa, tapha viidiyoo taphachuus taʼe televijiinii ilaaluudhaan guyyaatti saʼaatii hedduu iskiriinii fuuldura taaʼanii dabarsu. Kana malees, manneen barnootaa hedduun sagantaa barnoota sochii qaamaa hirisuun carraa daaimman sochii qaamaa gochuuf qaban daran hirisuun isaanii ni yaadatama. Sochii qaamaa yeroo hunda osoo hin godhin daaimman ulfaatina qaamaa fayya qabeessa tae eeguun rakkisaadha. Jeneetiksiin furdina daaimmanii keessattis gahee qaba. Ijoolleen tokko tokko sababa jeneetikii isaaniitiin ulfaatina qaamaa dabaluuf carraa guddaa qabu. Haa taʼu malee, jeneetikiin ulfaatina qaamaa irratti dhiibbaa uumuu kan dandaʼu taʼus, wanti murteessu isa qofa miti. Dhimmoonni naannoo fi akkaataa jireenyaa kan akka nyaataa fi sochii qaamaas ulfaatina daaimaa keessatti gahee guddaa qabu. Dhimmoonni hawaas-dinagdee furdina daaimmaniif gumaachuu dandau. Ijoolleen maatii galii gadi aanaa qaban nyaata fayya qabeessa ykn bakka nageenya qabu itti taphataniifi sochii taasisan argachuu dhiisuu dandau. Kana malees, warri saaatii dheeraa hojjetan yeroo ykn qabeenya nyaata fayya qabeessa qopheessuuf ykn ijoolleesaanii wajjin sochii qaamaa gochuudhaaf yeroo ykn qabeenya hin qaban taa. Xumura irratti, furdinni daaimmanii dhimma roga hedduu qabuu fi nyaata, sochii qaamaa, jeneetikii fi hawaas-dinagdee dabalatee wantoota adda addaatiin dhiibbaa irra gauudha. Rakkoo guddachaa jiru kana furuuf mala waliigalaa kan barbaadu yoo tau, gidduu seenuun nyaata daaimmanii fooyyessuu, sochii qaamaa guddisuu fi garaagarummaa hawaas-dinagdee furuu irratti kan xiyyeeffatedha. Hundee sababoota kana furuun furdina daaimmanii ittisuu fi hirisuuf gargaaruu dandeenya. 