<prompt> Barruu Wiikiipiidiyaa haaraa uumuuWaraabessa Tibeet  <response>: Waraabessi Tibeet Canis lupus filchneri gosa xiqqaa lukkuu halluu diimaa qabuu fi dhalataa lafa diriiraa Tibeet dhiha Chaayinaa, kaaba Hindii, Neepaal fi Butaan keessatti argamudha. Amaloota Qaamaa Lukkeewwan Tibeet Ameerikaa Kaabaa fi Yureeshiyaa keessa jiran kanneen akka lukkuu halluu diimaa qaban irraa xiqqoo xiqqaa kan taan yoo tau, dheerinni isaanii giddu galeessaan seentimeetira 90-110 fi ulfaatina kg 30-40 qaba. Rifeensi isaanii furdaa fi rifeensa kan qabu siʼa taʼu, uffata jalaa keessumaa haala qilleensa qorraa lafa diriiraa sanaa wajjin haala gaariin kan mijatu qaba. Kootiin yeroo baayee walmakaa halluu diimaa, gurraacha, adii fi tawny yoo tau, lukkuu halluu diimaa wajjin wal fakkaata, garuu sagalee jalaa warqee caalu qaba. Wanti lukkuu Tibeet adda tae afaan isaa dheeraa tauu isaati. Amala fi Bakka Jireenyaa Lukkeen Tibeet bineensota hawaasummaa paakkii namoota dhuunfaa 6-8 taanii jiraatani dha. Isaanis naannoo kan taan yoo tau, iyyuu, afaan qaamaa fi mallattoo urgooftuutiin kan walqunnamanidha. Adda durummaan bineensota bosonaa kanneen akka hoolaa bifa diimaa, gaazeel Tibeet fi marmots adamsu, garuu yoo adamsi bosona hanqate horii ni adamsu. Akkasumas, haftee bineensota bineensota adamsan birootiin ajjeefaman ykn sababa biraatiin duan akka sassaaban beekamaadha. Lafti olkaaa Tibeet, bakka lukkuun itti argaman, olkaiinsa olkaaa fi naannoo hamaa dha. Giddu galeessaan olkaiinsa galaanaa irraa meetira 4,500 irratti kan argamtu yoo tau, qilleensi qabbanaaaa fi goggogaa dha. Lafti lafa diriiraa kun lafti margaa balʼaa, marga alpaayinii fi lafti gaara irra jiru kan qabu siʼa taʼu, isaanis bineensota bosonaa baayʼee taʼaniif bakka jireenyaa taʼu. Kunuunsaa fi Balaawwan Yeroo ammaa kana lukkuu Tibeet Gamtaa Eegumsa Uumamaa Idil-addunyaa IUCN biratti akka yaaddoo xiqqaa taetti tarreeffameera. Haa tau malee, naannoo tokko tokkotti seera biyyaalessaa ykn sagantaa kunuunsaa jalatti eegumsa argateera. Uummanni lukkuu Tibeet bakka jireenyaa dhabuu fi gargar bahuu, akkasumas adamsuu fi waldhabdee namaa fi lukkuutiin balaadhaaf saaxilameera. Sababa saamicha horiitiin ajjeechaan haaloo bahuunis balaa guddaadha. Waggoota dhiyoo asitti tattaaffiin kunuunsaa sagantaalee abbootii qabeenyaa beeyladaa kasaaraa isaaniif beenyaa kaffalan hojiirra oolchuudhaan, akkasumas tarkaanfiiwwan ittisaa kanneen akka saawwan eegumsa beeyladaa fi dallaa akka fayyadaman guddisuudhaan waldhabdee namaa fi lukkuu salphisuu irratti xiyyeeffateera. Barbaachisummaa lukkuu Tibeet sirna ikoo fayya qabeessa tae eeguu keessatti qabu hubannoo uumuuf sagantaaleen barnootaa fi daawwannaallee jalqabamaniiru. Xumura irratti, lukkuu Tibeet gosa xiqqaa addaa lukkuu halluu diimaa qabu yoo tau, jireenya olkaiinsa olkaaa irratti akka gaariitti kan madaqedha 