<prompt> Garaagarummaa yaada jijjiirama tirannaa Darwiin fi Lamarck gidduu jiru ibsinan  <response>: Chaarlis Daarwinii fi Jiin Baaptist Laamaark lamaan isaanii iyyuu saayintistoota beekamoo taʼanii fi jijjiirama tirannaa akkamitti akka hojjetu ilaalchisee yaada adda addaa kan dhiyeessan turan. Tiyoorii lamaan kun yaaliiwwan gosootni yeroon itti jijjiiraman ibsuuf kan godhaman yoo taʼu, malawwan saayintistoonni tokkoon tokkoon isaanii yaada dhiyeessan baayʼee adda turan. Kitaaba isaa On the Origin of Species jedhu keessatti bara 1859 maxxanfame yaadni jijjiirama tirannaa filannoo uumamaatiin Darwin, adeemsa filannoo uumamaatiin sanyiiwwan yeroon akka jijjiiraman ibsa. Hundee isaatiin, Darwiin uummata kamiyyuu keessatti, amala akka humna, saffisa ykn sammuu irratti garaagarummaa dhuunfaa akka jiraatu yaada dhiheesse. Namoonni dhuunfaa amala naannoo isaanii wajjin caalaatti mijatu qaban, amala isaanii isa faayidaa qabu sanyii isaaniitti dabarsuudhaan lubbuun jiraachuu fi wal hormaachuu isaanii guddaa taʼa. Dhaloota hedduu keessatti amaloonni faayidaa qaban kun baayina ummata keessatti baayinaan kan mulatan yoo tau, kunis sanyiiwwan haaraa akka guddatan taasisa. Gama biraatiin, yaadni Lamarck, kan amma yeroo baayyee Lamarckism jedhamee waamamu, jalqaba jalqaba bara 1800moota keessa yaadame. Lamarck gosoonni yeroon kan jijjiiraman sababa itti fayyadamaafi itti fayyadamuu dhabuu amala murtaae, akkasumas dhaaluun amala argate irraa kan kae akka tae amana ture. Akka yaada Lamaarkitti bineensi tokko kutaa qaamaa murtaae tokko yoo fayyadame bara jireenya isaanii keessatti cimaa fi guddachaa kan deemu yoo tau, guddinni sun immoo sanyii isaaniitti ni darba. Fakkeenyaaf, Lamaark, giraaffiin kan guddatan abbootiin isaanii damee olkaaa irra gauuf diriirsuu waan qabaniif morma dheeraa akka qabaatan kan amanu sia tau, diriirsuun kun immoo umurii isaanii keessatti mormi isaanii akka dheeratu kan godhe sia tau, kunis sanyii isaaniitti akka darbu taasiseera. Garaagarummaa ijoo yaadota kana lamaan gidduu jiru keessaa tokko yaadni filannoo uumamaa Daarwiin yaada jijjiirama jeneetikii tasaa irratti kan hirkate yoo tau, yaadni Laamaarkii ammoo dhaala amala argate irratti kan hundaau tauu isaati. Kunniin buuuraan mala adda addaa yoo taan, yeroon darbaa deemuun yaadni Daarwiin yaada Lamaark caalaa ragaa saayinsii irraa deeggarsa baayee argateera. Dhugaa dubbachuuf, argannoon jeneetikii fi qorannoon DNA amala karaa jiiniiwwaniin kan dhaalamuu fi umurii tokko keessatti jijjiirama guddaa akka hin dandeenye kan agarsiisu yoo tau, kunis yaada Lamaark baayinaan maqaa balleesseera. Haa tau malee, saayintistoonni lamaan akkaataa gosootni yeroon itti jijjiiraman hubannoo keenyaaf gumaacha guddaa akka godhan hubachuun barbaachisaadha, yaadonni isaaniis guddina baayoloojii jijjiirama tirannaa keessatti ijaarsa barbaachisoo turan. 