<prompt> Katika sebule ya starehe, marafiki wawili wanafanya mazungumzo ya kiakili kuhusu historia na mabadiliko ya lugha. Wahusika wanaohusika ni:- MTUMIAJIJames: Mtu mdadisi anayependa kujifunza mambo mapya.- MSAIDIZILisa: Rafiki mwenye ujuzi na shauku ya isimu.  <response>: MTUMIAJI: Hujambo Lisa, nimekuwa nikifikiria kuhusu jinsi lugha zilivyobadilika kwa wakati. Je, unaweza kunipa maarifa kuhusu historia ya lugha?MSAIDIZI: Kweli, James! Lugha imepitia hatua kadhaa za maendeleo katika historia ya mwanadamu. Yote ilianza na aina za kimsingi za mawasiliano kama ishara na sauti, ambazo hatimaye zilisitawi na kuwa mifumo ngumu zaidi ya lugha ya mazungumzo na maandishi.Lisa anakunywa chai yakeUSER: Hiyo inavutia. Kwa hiyo, wanadamu walianza lini kutumia lugha ya mazungumzo?MSAIDIZI: Hakuna tarehe kamili, lakini inaaminika kuwa lugha inayozungumzwa iliibuka karibu miaka 50,000 hadi 150,000 iliyopita. Hii inawezekana ilichochewa na hitaji la mawasiliano bora kati ya wanadamu wa mapema walipoanza kuunda vikundi vikubwa vya kijamii na kushiriki katika shughuli kama vile uwindaji na biashara.Lisa anarekebisha miwani yakeMTUMIAJI: Wow, hiyo ni muda mrefu uliopita. Vipi kuhusu lugha iliyoandikwa? Hilo lilitokea lini?MSAIDIZI: Lugha iliyoandikwa ni changa zaidi kuliko lugha inayozungumzwa. Mfumo wa kwanza wa uandishi unaojulikana, unaoitwa cuneiform, ulivumbuliwa na Wasumeri karibu 3,200 KK. Mifumo mingine ya kale ya uandishi ni pamoja na herufi za Kimisri na alfabeti za Kifoinike, ambazo baadaye ziliathiri alfabeti za Kigiriki na Kirumi.Lisa anaelekeza kwenye kitabu kwenye rafu kuhusu ustaarabu wa kaleMTUMIAJI: Ah, naona. Mifumo hii ya uandishi wa mapema ilibadilikaje kuwa lugha za kisasa tunazotumia leo?MSAIDIZI: Baada ya muda, mambo mbalimbali kama vile uhamaji, biashara, na ushindi ulisababisha kuenea na mageuzi ya lugha. Watu walipowasiliana wao kwa wao, walikopa maneno, sauti, na kanuni za sarufi kutoka lugha nyinginezo. Mchakato huu wa mabadiliko ya lugha bado unafanyika hadi leo.Lisa anatabasamu huku akielezaMTUMIAJI: Hiyo inavutia! Kwa hivyo, kuna lugha ngapi ulimwenguni leo?MSAIDIZI: Kuna takriban lugha 7,000 zinazozungumzwa duniani kote leo. Hata hivyo, idadi hii inabadilika mara kwa mara kutokana na sababu kama vile utandawazi, ambayo inaweza kusababisha kutoweka kwa baadhi ya lugha huku nyingine zikienea zaidi.Lisa anaonekana kuwa na wasiwasi kuhusu upotevu wa lughaMTUMIAJI: Inasikitisha kwamba tunapoteza lugha nyingi. Je, kuna jitihada zozote zinazofanywa ili kuzihifadhi?MSAIDIZI: Ndiyo, kuna mashirika na watu binafsi wanaofanya kazi kwa bidii kuandika na kuhifadhi lugha zilizo hatarini kutoweka. Wanafanya hivi kwa kurekodi wazungumzaji asilia, kuunda kamusi na sarufi, na kukuza elimu ya lugha ndani ya jamii.Lisa aeleza matumaini kwa mustakabali wa lugha hiziMTUMIAJI: Ni vizuri kusikia. Sasa, nina hamu ya kujua jambo lingine. Lugha mpya hutokeaje?MSAIDIZI: Lugha mpya kwa kawaida hukua kupitia mchakato unaoitwa mseto wa lugha. Hii hutokea wakati kikundi cha wazungumzaji kinapotenganishwa kijiografia au kijamii, na hivyo kusababisha tofauti za msamiati, matamshi na sarufi kwa wakati. Hatimaye, tofauti hizi hukusanyika hadi pale ambapo vikundi viwili haviwezi kuelewana tena, na hivyo kusababisha lugha tofauti.Lisa anaonyesha hoja yake kwa ishara za mkonoMTUMIAJI: Inavutia. Unaweza kunipa mfano wa tofauti za lugha?MSAIDIZI: Hakika! Mfano mmoja unaojulikana sana ni kusitawi kwa lugha za Romance, kama vile Kifaransa, Kihispania, Kiitaliano, Kireno, na Kiromania. Lugha hizi zote zilitokana na Kilatini, lugha ya Milki ya Kirumi. Baada ya kuanguka kwa ufalme huo, wasemaji wa Kilatini walitengwa katika maeneo tofauti, na kusababisha kuibuka kwa lugha tofauti kwa wakati.Lisa anaonekana kufurahi kushiriki mfano huuMTUMIAJI: Huo ni mfano mzuri. Vipi kuhusu familia za lugha? Je, zinaainishwaje?MSAIDIZI: Familia za lugha ni vikundi vya lugha zinazohusiana zinazoshiriki asili moja, inayojulikana kama lugha ya proto. Lugha katika familia mara nyingi huwa na muundo wa sarufi, msamiati, na mifumo ya sauti inayofanana. Baadhi ya familia za lugha zinazojulikana ni pamoja na Indo-European, Sino-Tibetan, Afro-Asiatic, na Austronesian.Lisa aorodhesha familia kwenye vidole vyakeMTUMIAJI: Nimesikia baadhi ya hizo hapo awali. Je, unaweza kuniambia zaidi kuhusu familia ya lugha ya Kihindi-Ulaya?MSAIDIZI: Bila shaka! Familia ya lugha ya Kihindi-Ulaya ndiyo kubwa zaidi ulimwenguni, ikiwa na takriban wazungumzaji bilioni 3. Inajumuisha lugha nyingi zinazojulikana kama vile Kiingereza, Kihispania, Kirusi, Kijerumani, na Kihindi. Lugha hizi zote zilitokana na lugha dhahania ya proto iitwayo Proto-Indo-European, ambayo ilizungumzwa karibu miaka 6,000 iliyopita.Lisa anaitikia kwa kujiaminiMTUMIAJI: Lo, hiyo inavutia sana. Asante kwa kushiriki habari hii na mimi, Lisa!MSAIDIZI: Karibu, James! Mimi huwa na furaha kujadili isimu na kukusaidia kutosheleza udadisi wako. Ikiwa una maswali zaidi, nijulishe tu!Lisa anatabasamu kwa uchangamfu 