<prompt> Akaretša sehlogo: Boemo bjo bo phagamego bja tša leago bo na le ditokelo tša bjona - gaešita le diphoofolong tša naga. Banyakišiši bao ba bego ba ithuta ka diphukubje tše di nago le mašoba kua Kenya ba hweditše gore ditho tša maemo a godimo tša leloko di phela nako e telele, di phetše gabotse mmeleng e bile di na le bana ba bantši. Go utollwa mo go dirilwe ka go hlahloba botelele bja di-telomere - e lego dikhurumelo tšeo di lego mafelelong a thapo e nngwe le e nngwe ya DNA - tšeo di lebelelwago e le maswao a bohlokwa a go tšofala le kgateletšego mefuteng e mentši ya diphedi, go akaretša le batho. Banyakišiši ba ile ba ithuta boemo le boemo bja tša maphelo bja diphukubje tše di nago le marontho kua Kenya seswantšho sa kgale. Ba ile ba hwetša gore ditho tša maemo a godimo tša dihlopha di phela nako e telele e bile di phetše gabotse mmeleng gomme go ile gwa hwetšwa gape gore basadi ba ba bagolo ba be ba e-na le bana ba bantši. Go utollwa mo go dirilwe ka go hlahloba botelele bja di-telomere. Nora Lewin yo a tšwago lefapheng la tša diphoofolo la Yunibesithing ya Michigan State o itše: Ge e ba o nyaka go bona thulaganyo ya dihlopha tša di-hyena tše di nago le mašoba, lahlela nama e mpsha kgaufsi le tšona. Go bonagala kapejana gore ke mang yo a nago le matla le yo a se nago wona. Eupša o be a nyaka go tseba ge e ba maswao a a kgale a tšewago e le a tlhago a be a tla thekga seo a bego a se bona tšhemong. Ms. Lewin o ile a šoma le mongwadi yo mongwe yo mogolo le setsebi sa diphoofolo sa MSU e lego Kay Holekamp go ithuta ka nywaga ya ka godimo ga e 25 ya tsebišo ya diphukubje go dikologa naga ya Afrika. Di-telomere ke dikhurumelo tšeo di lego mafelelong a thapo e nngwe le e nngwe ya DNA tšeo di šireletšago di-chromosome gore di se senyege. Di-biomarker tše di lebelelwa e le maswao a bohlokwa a botšofadi le kgateletšego mefuteng e mentši ya diphedi, go akaretša le batho. Go fokotšega ga di-telomere ke pontšho ya gore disele di tsenamokgweng wa go itšhireletša, e lego ditiro tšeo di bakago kgateletšego tšeo di ka lebišago go hweleng ga disele - le go hweleng ga motho goba phoofolo. Di-hyena tša maemo a godimo di be di e-na le di-telomere tše ditelele go feta dithaka tša tšona. Go batho ba bafsa, di-telomere ke tše e ka bago tše 8 000 go ya go tše 10 000 tša nucleotides ka botelele. Lega go le bjalo, di a fokotšega ge sele e nngwe le e nngwe e arogana, gomme ge di fihla botelele bjo bo nyakegago, sele e kgaotša go arogana goba e a hwa. Sešupanako se sa ka gare se dira gore go be thata go dira gore disele tše dintši di gole ka laboratoring ka nako e fetago ya go ikatiša ga disele tše sego kae. O ile a ba a fetša selemo a le Kenya a lekola sebopego sa tša leago sa diphiri. Sehlopha sa banyakišiši se ile sa lebiša tlhokomelo go di-telomere, e lego dikgoba tšeo di šireletšago di-chromosome go...  <response>: Banyakišiši ba ile ba ithuta ka boemo le boemo bja tša maphelo bja diphiri tše di nago le mabala tša kua Kenya. Ba hweditše gore ditho tša maemo a godimo tša dihlopha di phela nako e telele le go phela gabotse mmeleng. Go ile gwa hwetšwa gape gore ditshadi tše tša alpha di be di e-na le bana ba bantši. Go utollwa mo go dirilwe ka go hlahloba botelele bja di-telomere. Di-cap tše tšeo di lego mafelelong a thapo e nngwe le e nngwe ya DNA di lebelelwa e le maswao a bohlokwa a botšofadi le kgateletšego mefuteng e mentši ya diphedi, go akaretša le batho. Di-hyena tša maemo a godimo di be di na le di-telomere tše ditelele go feta dithaka tša tšona. 