<classify> Chanzo cha picha, Getty ImagesZaidi ya miaka mitatu baada ya Covid-19 kugunduliwa katika jiji la Wuhan, China swali la jinsi virusi hivyo viliibuka kwa mara ya kwanza bado ni kitendawili.Lakini mnamo tarehe 28 Februari 2023 madai ya kutatanisha kwamba janga hilo linaweza kuvuja kutoka kwa maabara ya Wachina ambayo mara moja ilitupiliwa mbali na wengi kama nadharia ya kula njama yaliibuka tena na maoni ya Mkurugenzi wa FBI Christopher Wray kwamba ofisi hiyo inaamini kuwa Covid-19 uwezekano mkubwa ilitokana na Maabara inayodhibitiwa na serikali ya China.Huo ni uthibitisho wa kwanza wa umma wa uamuzi ulioainishwa wa FBI wa jinsi virusi vya ugonjwa huo viliibuka.Kujibu, Beijing ilishutumu Washington kwa udanganyifu wa kisiasa.Kwa hivyo tunajua nini kuhusu nadharia zinazoshindana - na kwa nini mjadala ni muhimu?Inashukiwa kuwa virusi vya corona huenda vilivuja, kwa bahati mbaya au vinginevyo, kutoka kwenye maabara katika mji wa kati wa China wa Wuhan ambapo virusi hivyo vilirekodiwa kwa mara ya kwanza.Wafuasi wake wanaashiria uwepo wa kituo kikuu cha utafiti wa kibaolojia katika jiji hilo. Taasisi ya Wuhan ya Virology WIV imekuwa ikisoma coronavirus katika popo kwa zaidi ya muongo mmoja.Taasisi hiyo iko umbali wa dakika 40 kutoka soko la maji la Huanan ambapo kundi la kwanza la maambukizi liliibuka.Wale wanaoeleza nadharia hiyo wanasema ingeweza kuvuja kutoka kwa maabara ya WIV na kuenea kwenye soko lenye unyevunyevu. Wengi wanasema ingekuwa virusi visivyobadilishwa vilivyokusanywa kutoka porini, badala ya kutengenezwa.Nadharia hiyo yenye utata iliibuka mara ya kwanza kwenye janga hilo, na ilikuzwa na Rais wa wakati huo wa Marekani Donald Trump. Wengine hata walisema kuwa inaweza kuwa imeundwa kama silaha ya kibaiolojia.Wakati wengi katika vyombo vya habari na siasa walipuuza hizi kama nadharia za njama wakati huo, wengine walitaka kuzingatiwa zaidi kwa uwezekano huo. Wazo hilo limeendelea, licha ya wanasayansi wengi kusema hakuna ushahidi wa kuunga mkono.Ripoti iliyoainishwa ya kijasusi ya Marekani ikisema watafiti watatu katika maabara ya Wuhan walitibiwa hospitalini mnamo Novemba 2019, kabla tu ya virusi kuanza kuwaambukiza wanadamu katika jiji hilo vilianza kusambaa katika vyombo vya habari vya Marekani mnamo 2021.Chanzo cha picha, ReutersLakini iliripotiwa kuwa utawala wa Biden ulifunga uchunguzi wa idara ya serikali, iliyoundwa na Rais Trump, juu ya nadharia ya uvujaji wa maabara.Uwezekano huo upo, na ninaunga mkono uchunguzi kamili wa kama hilo lingeweza kutokea, Anthony Fauci, mshauri mkuu wa matibabu wa Rais Biden, aliiambia kamati ya Seneti ya Marekani iliyosikilizwa mwezi Mei mwaka 2021.Rais Biden anasema aliomba ripoti juu ya asili ya Covid-19 baada ya kuchukua madaraka mnamo 2020, pamoja na ikiwa iliibuka kutoka kwa mawasiliano ya binadamu na mnyama aliyeambukizwa au kutoka kwa ajali ya maabara.Mnamo Mei 2021, Bw Biden aliamuru maafisa wa ujasusi kuongeza juhudi zao juu ya hili.Chanzo cha picha, AFPSuala hilo bado linapingwa vikali.Uchunguzi wa Shirika la Afya Duniani WHO ulipaswa kupata undani wake, lakini wataalamu wengi waliamini ulitoa maswali mengi kuliko majibu.Timu ya wanasayansi walioteuliwa na WHO walikwenda mpaka Wuhan mapema mwaka 2021 kwa dhamira ya kuchunguza chanzo cha janga hilo.Baada ya kukaa kwa siku 12 huko, ambayo ni pamoja na kutembelea maabara, timu ilihitimisha nadharia ya uvujaji wa maabara haiwezekaiLakini wengi wametilia shaka matokeo yao.Kundi mashuhuri la wanasayansi lilikosoa ripoti ya WHO kwa kutoichukulia nadharia ya uvujaji wa maabara kwa uzito wa kutosha ilitupiliwa mbali katika kurasa chache za ripoti ya kurasa mia kadhaa.Sio wataalamu pekee waliotaka kuvuja kwa maabara kutazamwe kwa karibu zaidi.Hata mkurugenzi mkuu wa WHO mwenyewe, Dk Tedros Adhanom Ghebreyesus, alitoa wito wa uchunguzi mpya, akisema: Nadharia zote zinabaki wazi na zinahitaji utafiti zaidi.Na Dk Fauci alisema mnamo 2021 hakuwa na hakika virusi vilitoka kwa asili. Hiyo ilikuwa mabadiliko kutoka mwaka mmoja mapema, wakati alifikiria kuwa uwezekano mkubwa wa Covid ulikuwa umeenea kutoka kwa wanyama kwenda kwa wanadamu.China imejibu maoni kwamba virusi vinaweza kuvuja kutoka kwenye maabaraVyombo vya habari vya serikali vimekuwa vikishutumu serikali ya Marekani na vyombo vya habari vya Magharibi kwa kueneza uvumi juu ya chanzo cha janga hilo.Akijibu matamshi ya Bw Wray, msemaji wa wizara ya mambo ya nje ya China alishutumu mashirika ya kijasusi ya Marekani kwa kuingiza siasa katika uchunguzi kuhusu asili ya virusi hivyo.Jumuiya ya kijasusi ya Marekani ilikuwa na historia ya makosa yanayohusisha udanganyifu, Mao Ning aliuambia mkutano na waandishi wa habari. Kwa hivyo, alisema, mahitimisho yao kuhusu asili ya Covid-19 hayakuwa na uaminifu.China imesukuma nadharia nyingine, ikisema virusi vya corona vinaweza kuwa viliingia Wuhan katika usafirishaji wa chakula cha nyama iliyohifadhiwa kutoka mahali pengine China au Kusini-Mashariki mwa Asia.Serikali ya China pia imeashiria utafiti uliochapishwa na mmoja wa wataalamu wake wakuu wa virusi katika sampuli zilizokusanywa kutoka kwa popo kwenye mgodi wa mbali, uliotelekezwa.Prof Shi Zhengli - ambaye mara nyingi hujulikana kama Batwoman wa China - mtafiti katika Taasisi ya Wuhan, alichapisha ripoti mnamo 2021 akifichua kwamba timu yake iligundua aina nane za virusi vya corona zilizopatikana kwenye mgodi nchini China mnamo 2015. Jarida hilo linasema kuwa virusi hivyo kutoka kwa pangolini husababisha tishio la haraka kwa afya ya binadamu kuliko zile ambazo timu yake ilipata mgodini.Imeongezwa kwa hii ni nadharia ya njama isiyo na uthibitisho iliyoshinikizwa kwa muda mrefu na waenezaji wa Kichina na kurudiwa na Mao Ning kwenye mkutano wa wizara ya mambo ya nje mnamo 1 Machi 2023 ikisema virusi vya corona vilitengenezwa na kuvuja kutoka Fort Detrick huko Frederick, Maryland, kama kilomita 80 maili 50 kaskazini mwa Washington DC.Ilipokuwa kitovu cha mpango wa silaha za kibiolojia wa Marekani, Fort Detrick kwa sasa ina maabara za matibabu zinazotafiti virusi ikiwa ni pamoja na Ebola na ndui.Ndiyo, na inaitwa nadharia ya asili .Hii inadai kwamba virusi huenea kwa asili kutoka kwa wanyama, bila ushiriki wa wanasayansi au maabara yoyote.Wafuasi wa nadharia ya asili wanasema Covid-19 iliibuka kwa popo na kisha kuruka kwa wanadamu, ikiwezekana kupitia mnyama mwingine.Wazo hilo liliungwa mkono na ripoti ya WHO, ambayo ilisema kuna uwezekano mkubwa kwamba Covid alikuwa ameifanya kwa wanadamu kupitia mnyama mwingine.Dhana hii ilikubaliwa sana mwanzoni mwa janga hili, lakini kadiri muda unavyosonga, wanasayansi hawajapata virusi kwenye popo au mnyama mwingine anayelingana na maumbile ya Covid-19, na kusababisha wengine kutilia shaka nadharia hiyo.Hatahivyo, kufuatia matamshi ya Mkurugenzi wa FBI Wray, wanasayansi wengi ambao wamesoma virusi wamesisitiza kuwa hakuna ushahidi mpya wa kisayansi unaoonesha kuvuja kwa maabara.Asili bado ndiyo nadharia inayowezekana zaidi, alisema Profesa David Robertson, mkuu wa genomics ya virusi na bioinformatics katika Chuo Kikuu cha Glasgow.Kumekuwa na mkusanyiko wa ushahidi kile tunachojua juu ya biolojia ya virusi, anuwai za karibu zinazozunguka katika popo na maeneo ya kesi za mapema za wanadamu ambazo zinaangazia asili inayozingatia soko la Huanan katika jiji la Wuhan, alisema.Prof Alice Hughes kutoka Chuo Kikuu cha Hong Kong alikubali. Alisema hitimisho la Idara ya Nishati ya Marekani kwamba virusi hivyo labda ni matokeo ya uvujaji wa maabara huko Wuhan inaonekana kuwa sio msingi wa ushahidi mpya, na inabaki kuwa dhaifu ya nadharia mbili kuu za asili ya virusi.Kwa kuzingatia idadi kubwa ya watu kwenye janga hili na vifo vilivyorekodiwa vya watu milioni 6.9 ulimwenguni, wanasayansi wengi wanafikiria kuelewa jinsi na wapi virusi vilitoka ni muhimu kuzuia kutokea tena.Chanzo cha picha, Getty ImagesIkiwa nadharia ya zoonoticmaambukizi kutoka kwa mnyama kwenda kwa binadamu itathibitishwa kuwa sahihi, inaweza kuathiri shughuli kama vile kilimo na uwindaji wa wanyamapori.Lakini pia kungekuwa na athari kubwa kwa utafiti wa kisayansi na biashara ya kimataifa ikiwa nadharia zinazohusiana na uvujaji wa maabara au minyororo ya chakula iliyogandishwa ingethibitishwa.Uthibitisho wowote wa uvujaji unaweza pia kuathiri jinsi ulimwengu unavyoitazama China, ambayo tayari imeshutumiwa kwa kuficha habari muhimu za mapema kuhusu janga hilo, na kuweka mkazo zaidi katika uhusiano wa Marekani na China.Tangu siku ya kwanza China imekuwa ikijihusisha na ufichaji mkubwa, Jamie Metzl, mwenzake katika Baraza la Atlantic lenye makao yake mjini Washington ambaye amekuwa akishinikiza nadharia ya uvujaji wa maabara kuchunguzwa, aliiambia BBC mnamo mwaka 2021.Tunapaswa kudai uchunguzi kamili wa nadharia zote za asili zinazohitajika.Lakini wengine wameonya dhidi ya kuinyooshea China kidole haraka sana.Tunahitaji kuwa na subira kidogo lakini pia tunahitaji kuwa wanadiplomasia. Hatuwezi kufanya hivi bila usaidizi kutoka China. Inahitaji kuwa kwenye mazingira yasiyo na lawama, Prof Dale Fisher, wa Hospitali ya Chuo Kikuu cha Taifa cha Singapore, aliiambia. BBC.  <topic>: AFYA 