<classify> JANA sehemu ya kwanza ya makala haya ilieleza mbinu zinazotumiwa na baadhi ya wafanyabiashara kukwepa kodi sambamba na madhara yaliyowakumba baadhi ya wateja waliochukua bidhaa kwa wafanyabiashara hao. Endelea.Ikumbukwe, katika taarifa iliyosoma Oktoba Mosi mwaka huu na Kamishna Mkuu wa Mamlaka ya Mapato ya Tanzania TRA, Dk Edwin Mhede baada ya mamlaka hiyo kuweka rekodi ya ukusanyaji mapato ya Serikali ya Sh trilioni 1.767 kwa kipindi cha mwezi Septemba, 2019, alisema baadhi ya mikakati iliyowezesha kiasi hico kikubwa cha ukusanyaji ni pamoja na kuziba mianya ya ukwepaji kodi kwa kusimamia kikamilifu sheria za kodi, kuweka msisitizo wa matumizi sahihi ya mashine za EFD, kutoa elimu kwa mlipakodi pamoja na kuendelea kujenga mifumo rafiki ya ukusanyaji kodi.Hata hivyo udhibiti wa kadhia ya kukwepa kodi uliolezwa, unaenda sambamba na dhamira ya Rais John Magufuli ambaye amekuwa akitilia mkazo matumizi sahihi ya mashine za kielektroniki EFDs katika biashara ili kusaidia kwenye shughuli za maendeleo ndani ya nchi.Gazeti hili linaendelea kuelezea mkasa wa baadhi ya wanunuzi wa bidhaa kati ya 16 waliohojiwa wa mkoa wa Dar es Salaam, lakini pia jinsi wafanyabiashara kati ya 10 waliohojiwa wanavyokiri kuwepo kwa mbinu ya kukwepa kodi kwa staili ya utoaji ofa huku wakihujumu mfumo mzima wa ulipaji wa Kodi ya Ongezeko la thamani VAT.Anwari Hassan Si jina halisi mkazi wa Banana wilayani Ilala anasema alienda kununua vifaa vya ujenzi kwenye duka moja lililopo Tabata Segerea wilayani Ilala tulilibaini linalosimamiwa na raia wa kigeni, na kwa kuwa aliona ofa alishindwa kuhoji juu ya risiti kutokuwa sahihi kulingana na malipo aliyoyafanya.Mteja huyo ambaye alinunua mabati, rangi, nondo na kisha kubaki na kumbukumbu ya malipo anasema vifaa vilisafirishwa mpaka kwake kwa kuwa ilikuwa ofa ya usafiri, lakini alipoomba risiti aligundua kuwa kilichoandikwa kilikuwa hakikuendani na kiasi halisi cha fedha alichotoa.Anasema: Wale jamaa wenye hilo duka ni wajanja sana. Kitu kinachoitwa ofa kina gharama zake, Unajua kwanini nasema hivyo?...... Walinirubuni kwa kuniambia kuwa watanisafirishia mizigo yangu kutoka Segerea mpaka eneo la Banana na binafsi niliona kuwa ni jambo jema kumbe lengo lao ni kukwepa kunipa risiti na nilipohoji walinipa majibu mengi, mwishowe nikaachana nao, anasema Hassan.Peter Ngingo Si jina halisi ni mkazi wa Mbezi-Msakuzi wilaya ya Ubungo, akiwa kwenye manunuzi yake katika eneo la Mbezi Mwisho anasema alikubali kupewa ofa na kuishia kutopewa risiti huku akiambiwa asiwe na wasiwasi kwa kuwa mzigo umefika alipotaka uende. Nimekuwa nikinunua vifaa vya ujenzi mbalimbali, nikinunua sementi sipewi ofa ya usafiri, nikinunua vifaa vingine kama vile vigae sipewi ofa ila nikinunua nondo au mbao huwa wananipa. Kama unavyojua, faida kwa muuzaji wa bidhaa hizo huwa zinatofautiana, kuna bidhaa ambazo bei zake huwa hazipandi mara kwa mara ila kuna nyingine ambazo bei hupangwa na muuzaji kulingana na eneo.Ofa ya usafiri huwa napewa, lakini linapokuja suala la kudai risiti, huwa ninapata changamoto kwani huwa wanatoa visingizio vya mashine kuwa mbovu, anasema Ngingo huku akisisitiza Serikali inaendelea kupoteza mapato.Cedric Msuya aliyekuwa akifanya manunuzi ya mbao katika eneo la Banana, wilayani Ilala anasema aliambiwa wazi kuwa kama anataka punguzo atalipata kupitia ofa usafirishaji na alipoulizwa iwapo hiyo ofa ielekezwe kwenye bei ya mbao. Mteja huyo anasema kuwa wafanyabiashra hao waligoma.Anasema, Unajua inashangaza sana unaambiwa unapewa ofa lakini unapangiwa ni ofa ya aina gani, mimi nilitegemea ofa iwe ya kupunguza bei kwenye bidhaa, lakini unapokutana na mtu anakuambia usafiri tu atatoa ofa unaanza kujiuliza maswali mengi lakini yote ya yote ni njia ya mashaka kwani hata hiyo ofa ukiipata unaambiwa mapema kuwa hakuna risiti.WAFANYABIASHARA WAFUNGUKAMmoja wa wafanyabiashara katika eneo la Mbezi Mwisho wilaya ya Ubungo aliyejitambulisha kwa jina moja la Mbilinyi anasema: Kiukweli kuna mbinu mbalimbali za kukwepa kodi, lakini kwa sasa ili tuwe salama tunaweka ofa kama njia ya kumvuta mteja kisha faida yetu. Wakati huo Serikali inakosa mapato lakini pia wateja watakapotaka kurudisha kile walichonunua iwapo kina mapungufu watashindwa kwa sababu hatutakubali kupokea risiti zinazoonesha upungufu ya bei halisi ya kile walichonunua,anasema na kuongeza kuwa angefurahi kama serikali itapunguza kiwango cha Kodi ya Ongezeko la Thamani VAT kutoka asilimia 18 hadi asilimia 10.Hamisi Gishwa mwenye biashara maeneo ya Banana, Ilala anasema: Unajua kwa sasa maisha yamebana, sasa wakati mwingine mahitaji yetu binafsi ni makubwa na fedha ni changamoto... ndiyo maana inabidi kubuni njia zitakazokuwezesha kuishi na kupata kafaida kidogo.Anaongeza: Kuna njia tofauti, lakini ukipata nafasi ya kumpiga mteja unampa bei kubwa, akilia sana unaangalia kwenye kodi kwa kutoa taarifa za makusanyo zisizokuwa na uhalisia kwa kuwa sisi wafanyabiashara ndio tunaoikusanyia serikali mapato, anasema mfanyabiashara na kuongeza kuwa, si vibaya kufanya hivyo inapobidi.Chausiku Ochuna Si jina halisi ambaye anayefanya biashara hiyo akishirikiana na mwanaye wa kiume katika maeneo ya Tegeta, Kinondoni anasema, Kodi ya duka inatungoja, familia kuna watoto, mimi binafsi ninahitaji fedha. Sasa ninapataje, lazima tuangalie ustaarabu wa kutuwezesha kukidhi kasi ya maisha na ndiyo maana ukikatiza kwa wafanyabiashara wote utasikia wanatoa ofa... hata ukikutana na wanaouza majeneza watakuambia ofa, lakini yote tunaangalia gepu au nafasi ya kula.Mwingine aliyejitambulisha kwa jina la Mongoso Makuru, mfanyabaishara wa mbao jumla na rejareja katika eneo la Buguruni wilayani Ilala anasema: Siwezi kusema tunaiibia Serikali, lakini tunajaribu kuongeza faida tu. Unajua kuna gharama nyingi zinatozwa unaposafirisha mbao na faida nayo inakuwa ndogo sana; ukitaka upate faida kubwa labda umuibie mteja wakati wa kufanya vipimo vya mbao au usiandike risiti na njia hiyo itakuwa rahisi kufanikiwa kama utatoa ofa ya usafiri kwa mnunuaji.HALI ILIVYO KWA SASAMeneja wa Huduma na Elimu kwa Mlipakodi wa TRA, Richard Kayombo anasema kuwa ofa kwenye biashara ni utaratibu halali na unapaswa kufanywa bila kuathiri kodi halali ya serikali.Kuna mbinu mbalimbali zinazotumika kukwepa kodi na huenda kuna wafanyabiashara wanatoa ofa bila kuzingatia kuwa suala la kodi liko palepale... Ofa ni utaratibu halali wa kibiashara, lakini inapotumika kukwepa kodi ni makosa.... wapo pia wafanyabiashara wasiotaka kutoa risiti za kielektroniki EFDs kwa makusudi, wengine wanatoa huku wakiwa wameandika kiasi pungufu ya kilichotolewa na wakati mwingine kumekuwepo risiti bandia za VAT au wafanyabiashara kufanya biashara bila kujisajili, anasema Meneja huyo.Kwa mujibu wa Kayombo, TRA haitasita kuwachukulia hatua wote wanaoshiriki kuhujumu mapato ya serikali na kwamba mfanyabiashara asiyetoa risiti ataadhibiwa sambamba na mteja ambaye hadai risiti kwani ni muhimu kwa wananchi kuhakikisha wanadai risiti pale wanapofanya manunuzi, lakini pia wazingatie usahihi wa kile kilichoandikwa kwenye risiti hiyo ikiwemo kiwango cha fedha alichotoa, tarehe na muda aliolipia.MCHANGO WA KODI KWENYE BAJETI YA SERIKALIJuni 13, mwaka huu, Wakati Waziri wa Fedha na Mipango, Dk Philip Mpango akiwasilisha bungeni mapendekezo ya Serikali kuhusu makadirio ya mapato na matumizi kwa mwaka 201920, alisema kwenye Tathmini ya Utekelezaji wa Bajeti ya Mwaka 201819 ambapo lengo lake lilikuwa ni kupata jumla ya Sh trilioni 32.48 kutoka katika vyanzo vyote vya ndani na nje, lengo la ukusanyaji mapato ya kodi yalifikia Sh trilioni 12.9, sawa na asilimia 87.4 ya lengo.Waziri Mpango alisema kuwa hawakufikia lengo usanyaji mapato ya kodi kutokana na sababu mbalimbali zikiwemo; ugumu wa kutoza kodi sekta isiyo rasmi; kuendelea kuwepo kwa upotevu wa mapato kunakosababishwa na tatizo la magendo hususani kupitia bandari bubu kwenye mwambao mrefu wa Bahari ya Hindi; na mwamko mdogo wa wananchi kudai risiti za kielektroniki wanapofanya manunuzi au baadhi ya wafanyabiashara wasio waaminifu kutotoa risiti wanapofanya mauzo.Mbali na mchango wa mapato ya kodi, matumizi kwa mwaka huo wa fedha pia yalichangiwa kutoka; mapato yasiyo ya kodi, mapato ya halmashauri, misaada na mikopo nafuu kutoka kwa washirika wa maendeleo, mikopo ya ndani na mikopo ya masharti ya kibiashara ya nje.TAMKO LA SERIKALINovemba 5, mwaka huu, wakati akiwasilisha Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa na mwongozo wa maandalizi ya mpango na bajeti ya Serikali kwa mwaka 202021 bungeni jijini Dodoma, Waziri Mpango alitaja changamoto zilizoikabili serikali kuwa ni pamoja na ukwepaji wa kodi kwa njia mbalimbali kama kutotoa stakabadhi za kielektroniki na kwamba serikali itachukua hatua mbalimbali.Dk Mpango alisema katika kukabiliana na changamoto za utekelezaji wa bajeti, serikali itaendelea kuchukua hatua mbalimbali ikiwa ni pamoja na kuendelea kuwianisha mapato na matumizi.Kuimarisha ulipaji wa kodi wa hiari kwa kutekeleza Mpango wa kusimamia vihatarishi vya mwitikio wa ulipaji kodi, kuimarisha usimamizi na ufuatiliaji wa matumizi ya mashine za stakabadhi za kielektroniki kupitia matumizi ya mfumo ulioboreshwa, kuongeza doria na ukaguzi unaolenga kudhibiti biashara za magendo, alitaja hizo kama baadhi ya hatua.KIONGOZI WA WAFANYABIASHARA ATOA NENOAliyewahi kuwa Mwenyekiti wa Chama cha Wafanyabiashara Dar es salaam JWT, Philimon Chonde anasema kuwa kodi ni muhimu kulipwa kwa usahihi kulingana na Sheria za TRA zinavyotaka, na kwamba ukwepaji unarudisha maendeleo ya nchi nyuma.Chonde anasema, Kodi inakusanywa na TRA, na tunaona Serikali ikifanya makubwa. Kwanini tuendelee kuwa na ujanja ujanja wa kukwepa kodi wakati tunajua kuwa kinachofanywa kitanufaisha vizazi na vizazi. Kama wafanyabiashara wanatoa ofa, basi wafuate taratibu.WACHUMI WAHOJIMchambuzi wa masuala ya Uchumi ambaye pia ni Mhadhiri wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Dk John Mtui anasema: Kodi ni lazima ilipwe, kwenye bajeti ya Sh trilioni 32, Sh trilioni 18 zinatokana na kodi na ndio zinazoibeba bajeti. Leo hii tunaona miundombinu, ndege na huduma za maji, umeme na mengineyo. Yote yanatokana na kodi hivyo tukikwepa tutaumia wenyewe.Pia anasema, ...Hivi Serikali inavyopoteza shilingi 100 kwa kila mlipa kodi kila siku si inakosa fedha nyingi sana... Kwa nini sasa tusilipe kodi? Kwa nini tusiache kutumia ofa kama mgongo wa kuwalaghai wateja ili kukwepa kodi? Kwa nini tusiache kuwatumia wamachinga kwa kuwapa bidhaa wauze kwa lengo la kuiibia serikali? Mamlaka TRA inahitaji kudhibiti hali hii kwani bado kuna wakwepaji wengi wa kodi.Naye Dk Benson Bana anasema, Bila kodi, tutaishia kukosa uchumi imara. Kama baadhi ya wafanyabiashara wataendelea kudanganya kwenye kodi, uchumi wetu na maendeleo yetu hayatakua vizuri na hivyo tutaweza kukosa mambo ya msingi.  <topic>: UCHUMI 