<classify> MWIGIZAJI mashuhuri wa Marekani,Angelina Jolie, alizua mjadala mkali wakati akiitangaza filamu yake mpya nchiniCambodia baada ya kuonekana akikaanga na kuwala buibui akiwa pamoja na watotowake. Mwigizaji huyo anasema walikuwa naladha tamu sana. Kula wadudu ni jambo lililohusishwakwa muda mrefu na uigizaji, katika vipindi vya runinga kama vile Im aCelebrity... Get Me Out Of Here. Inakadiriwa kwamba kufikia mwaka 2050,idadi ya watu duniani itafikia bilioni tisa. Ili kuweza kuwalisha, itabidiuzalishaji wa chakula uongezeke maradufu. Kadiri idadi ya watu dunianiinavyoongezeka, ndivyo juhudi za kutafuta njia mbadala za kupata chakula zinaongezeka,hasa cha protini badala ya vyakula vya kawaida. Hii ni kwa sababu samaki na mifugo, vinawezavisitosheleze tena. Mpango huu wa wadudu kuchukua nafasiya samaki na mifugo mingine, inasifiwa na wataalamu wanasema ni endelevukimazingira, wana virutubisho vingi na wanaweza kupatikana kwa urahisi, kwagharama nafuu na katika hali nzuri. Wadudu ndio chakula halisichenye virutubisho karibu vyote, anasema Shami Radia, mwanzilishi mwenzawa Grub, duka linalouza wadudu wanaoliwa nchini Uingereza. Wana protini, madini mengi naasidi za amino hivyo, wana faida ukiwala na ni bora kwa mazingira ukilinganishana ufugaji, anasema. Anasema wanaweza kula taka, hawatoigesi zinazochangia ongezeko la viwango cha joto duniani, hawahitaji maji mengina huhitaji eneo kubwa la shamba kuwafuga. Wadudu pia wana kiwango cha juu chakubadilisha mali ghafi kuwa chakula kwa sababu hawahitaji kudhibiti joto katikamiili yao kwa kutumia damu kama wafanyavyo mifugo na wanyama wengi. Kwa kawaida, wadudu wanawezakubadilisha kilo mbili za lishe kuwa sehemu ya mdudu. Ngombe atahitaji kula lishe ya kilonane ndipo aweze kuongeza kilo moja katika uzani wake. Niwadudu wa aina gani wanaoliwa? Shirika la Chakula Duniani FAO,linasema kuna takribani aina 1,900 za wadudu wanaoweza kuliwa duniani. Wadudu hao ni pamoja na mende, viwavi,nyuki, nyigu, nzige, jamii ya funza, kumbikumbi, nge, vipepeo na kerengende. Licha ya kwamba wadudu hawawanapatikana kwa wingi, ni aina chache wanaoliwa na jamii za Afrika Mashariki. Grub wanaamini bado itachukua muda kwawatu kukubali kuwala buibui na nge kama alivyofanya Angelina Jolie. Lakini pia tafiti zimeonesha kuwa maziwa ya mende ni chanzobora cha protini. Mende huchukiwa na watu nahuhusishwa na uchafu na maradhi. Lakini wanapaswa kutambua wadudu hawa wanamanufaa makubwa kwa binadamu. Wengi huenda wakawa hawawezikuwavumilia, hata walau kuwatazama, lakini wanasayansi wakiwamo wa nchini Indiawanasema huenda mende wakatoa tumaini kwa binadamu, katika lishe miaka ijayo. Wanasayansi hao wamegundua kwambachembe za protini za maziwa kwenye mende zina virutubisho vingi mno. Wanasema vinaweza kutumiwa kama tembeama chakula chenye virutubisho vya protini kwa kiwango cha juu. Wanasayansi katika taasisi ya sayansiya seli katika Mji wa Bengaluru nchini India, wamefanya ugunduzi huo baada yakutafiti muundo wa chembe za protini zinazopatikana katika utumbo wa mende ainaya Diploptera puncata, ambao ndio pekee hujifungua. Ingawa mende wengi kwa kawaida hawatoimaziwa, mende aina ya Diploptera puncata huwa wanatengeneza aina fulani yamaziwa yenye protini kwenye utumbo, ambayo hutumiwa kulisha watoto wake. Chembe moja ya protini hiyoinakadiriwa kuwa na kiwango mara tatu cha nguvu ya mwili ikilinganishwa nakiasi sawa cha maziwa ya nyati. Aidha, chembe hizo zina nguvu mara nnekushinda maziwa ya ngombe. Ni chakula kamili, unapata protini,mafuta na sukari, amenukuliwa mmoja wa watafiti waliohusika na utafiti huo,Sanchari Banerjee. Matokeo ya utafiti huo yalichapishwakatika jarida la utabibu la International Union of Crystallography. Anasema kwa kutumia ufahamu wao wamuundo wa protini hizo, wanaweza kutumia hamira kuzalisha chembe kama hizo kwawingi kwenye maabara. Isitoshe, anasema muundo wa chembehizo unaonesha matumaini kwamba zinaweza kuundwa na kutumiwa katika vidonge vyadawa. Aidha, wanasayansi kwa miaka mingiwamekuwa wakishangazwa na uwezo wa mende kukaa muda mrefu maeneo yenye sumu nauchafu bila kudhurika. Wamegundua kwamba huwa wanatoa kemikali za kupigana nasumu. Wanaweza kusaidia katika kutengenezadawa za kusaidia binadamu kukabiliana na bakteria zinazosumbua watu kama E.Coli na MRSA ambazo zimekuwa hazisikii dawa. Hii si mara ya kwanza mende kutumiwakwa sababu za kimatibabu. Mwanahabari Lafcadio Hearn, karne ya 19 alipitiamaeneo ya kusini mwa Marekani na kuripoti jinsi watu wenye pepopunda walivyokuwawakipewa chai iliyotengenezwa kwa kutumia mende. Sijui ni mende wangapi hutumiwa hadiupate kikombe cha chai, lakini wakazi wa New Orleans, nchini Marekani wanaimani na tiba hii, anaandika. Leo katika hospitali kadhaa nchiniChina, krimu inayotengenezwa kwa kutumia ungaunga wa mende waliosagwa hutumiwakutibu vidonda vya moto, pia humezwa kutibu ugonjwa huo. Mende wanahitajika kiasi kwamba WangFuming aliamua kufungua biashara ya kuwafuga eneo la Shandong, Mashariki mwaChina. Huwa anafuga mende milioni 22 kwawakati mmoja. Anasema tangu mwaka 2010, bei ya mende waliokaushwa imepanda mara10. Aidha, nchini humo mfanyabiasharamwingine Matilda Ho amekuwa akiendesha kampeni za kula wadudu ili kuimarishatabia za kula chakula bora nchini humo. Alizungumza katika mkutano wa Teknonolojia,utumbuizaji na mitindo kuhusu umuhimu wa kusambaza ujumbe wa chakula chenyeafya. Anaunga mkono vyakula ikiwamo vilevilivyo na protini kutokana na wadudu aina ya viwavi. China ina tatizo la ukuaji kutokana nakunenepa kupitia kiasi na ugonjwa wa kisukari unaosababishwa na staili mbaya yaulaji. Mtu mmoja kati ya raia wanne wa China anauguaugonjwa wa kisukari na mmoja kati ya watu wanne amenenepa kupita kiasi. Makalahaya yameandaliwa na mwandishi wetu kwa msaada wa BBC  <topic>: AFYA 